(౧౨) ౨. ఆపాయికవగ్గో

౧. ఆపాయికసుత్తవణ్ణనా

౧౧౪. దుతియస్స పఠమే అపాయేసు నిబ్బత్తనసీలతాయ అపాయూపగా ఆపాయికాతి ఆహ ‘‘అపాయం గచ్ఛిస్సన్తీతి ఆపాయికా’’తి. అఞ్ఞే బ్రహ్మచారినో సునివత్థే సుపారుతే సుమ్భకపత్తధరే గామనిగమరాజధానీసు పిణ్డాయ చరిత్వా జీవికం కప్పేన్తే దిస్వా సయమ్పి తాదిసేన ఆకారేన తథాపటిపజ్జనతో ‘‘అహం బ్రహ్మచారీ’’తి పటిఞ్ఞం దేన్తో వియ హోతీతి ఆహ ‘‘బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞోతి బ్రహ్మచారిపటిరూపకో’’తి. ‘‘అహమ్పి భిక్ఖూ’’తి వత్వా ఉపోసథఙ్గాదీని పవిసన్తో పన బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞో హోతియేవ, తథా సఙ్ఘికం లాభం గణ్హన్తో. తేనాహ ‘‘తేసం వా…పే… ఏవంపటిఞ్ఞో’’తి. అక్కోసతీతి ‘‘అస్సమణోసి, సమణపటిఞ్ఞోసీ’’తిఆదినా అక్కోసతి. పరిభాసతీతి ‘‘సో త్వం ‘హోతు, ముణ్డకసమణో అహ’న్తి మఞ్ఞసి, ఇదాని తే అస్సమణభావం ఆరోపేస్సామీ’’తిఆదినా వదన్తో పరిభాసతి.

కిలేసకామోపి అస్సాదియమానో వత్థుకామన్తోగధోయేవ, కిలేసకామవసేన చ తేసం అస్సాదనం సియాతి ఆహ ‘‘కిలేసకామేన వత్థుకామే సేవన్తస్సా’’తి. కిలేసకామేనాతి కరణత్థే కరణవచనం. నత్థి దోసోతి అస్సాదేత్వా విసయపరిభోగే నత్థి ఆదీనవో, తప్పచ్చయా న కోచి అన్తరాయోతి అధిప్పాయో. పాతబ్బతం ఆపజ్జతీతి పరిభుఞ్జనకతం ఉపగచ్ఛతి. పరిభోగత్థో హి అయం పా-సద్దో, కత్తుసాధనో చ తబ్బ-సద్దో, యథారుచి పరిభుఞ్జతీతి అత్థో. పివితబ్బతం పరిభుఞ్జితబ్బతన్తి ఏత్థాపి కత్తువసేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.

ఆపాయికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుల్లభసుత్తవణ్ణనా

౧౧౫. దుతియే పరేన కతస్స ఉపకారస్స అనురూపప్పవత్తి అత్తని కతం ఉపకారం ఉపకారతో జానన్తో వేదియన్తో కతఞ్ఞూ కతవేదీతి ఆహ ‘‘ఇమినా మయ్హం కత’’న్తిఆది.

దుల్లభసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. అప్పమేయ్యసుత్తవణ్ణనా

౧౧౬. తతియే సుఖేన మేతబ్బోతి యథా పరిత్తస్స ఉదకస్స సుఖేన పమాణం గయ్హతి, ఏవమేవ ‘‘ఉద్ధతో’’తిఆదినా యథావుత్తేహి అగుణఙ్గేహి సమన్నాగతస్స సుఖేన పమాణం గయ్హతీతి, సుఖేన మేతబ్బో. దుక్ఖేన మేతబ్బోతి యథా మహాసముద్దస్స దుక్ఖేన పమాణం గయ్హతి, ఏవమేవ ‘‘అనుద్ధతో’’తిఆదినా దస్సితేహి గుణఙ్గేహి సమన్నాగతస్స దుక్ఖేన పమాణం గయ్హతి, ‘‘అనాగామీ ను ఖో ఖీణాసవో ను ఖో’’తి వత్తబ్బతం గచ్ఛతి, తేనేస దుక్ఖేన మేతబ్బో. పమేతుం న సక్కోతీతి యథా ఆకాసస్స న సక్కా పమాణం గహేతుం, ఏవం ఖీణాసవస్స, తేనేస పమేతుం న సక్కాతి అప్పమేయ్యో.

సారాభావేన తుచ్ఛత్తా నళో వియ నళో, మానోతి ఆహ ‘‘ఉన్నళోతి ఉగ్గతనళో’’తి, ఉట్ఠితతుచ్ఛమానోతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘తుచ్ఛమానం ఉక్ఖిపిత్వా ఠితోతి అత్థో’’తి. మనో హి సేయ్యస్స సేయ్యోతి సదిసోతి చ పవత్తియా విసేసతో తుచ్ఛో. చాపల్లేనాతి చపలభావేన, తణ్హాలోలుప్పేనాతి అత్థో. ముఖరోతి ముఖేన ఫరుసో, ఫరుసవాచోతి అత్థో. వికిణ్ణవాచోతి విసటవచనో సమ్ఫప్పలాపితాయ అపరియన్తవచనో. తేనాహ ‘‘అసఞ్ఞతవచనో’’తి, దివసమ్పి నిరత్థకవచనం పలాపీతి వుత్తం హోతి. చిత్తేకగ్గతారహితోతి ఉపచారప్పనాసమాధిరహితో చణ్డసోతే బద్ధనావా వియ అనవట్ఠితకిరియో. భన్తచిత్తోతి అనవట్ఠితచిత్తో పణ్ణారుళ్హవాలమిగసదిసో. వివటిన్ద్రియోతి సంవరాభావేన గిహికాలే వియ అసంవుతచక్ఖాదిఇన్ద్రియో.

అప్పమేయ్యసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. ఆనేఞ్జసుత్తవణ్ణనా

౧౧౭. చతుత్థే సహ బ్యయతి గచ్ఛతీతి సహబ్యో, సహపవత్తనకో. తస్స భావో సహబ్యతా, సహపవత్తీతి ఆహ ‘‘సహభావం ఉపపజ్జతీ’’తి. ‘‘యావతకం తేసం దేవానం ఆయుప్పమాణం, తం సబ్బం ఖేపేత్వా నిరయమ్పి గచ్ఛతీ’’తిఆదివచనతో అరూపభవతో చుతస్స అపాయూపపత్తి వుత్తా వియ దిస్సతీతి తన్నివత్తనత్థం భగవతో అధిప్పాయం వివరన్తో ‘‘సన్ధాయభాసితమిదం వచన’’న్తి దీపేతి ‘‘నిరయాదీహి అవిప్పముత్తత్తా’’తిఆదినా. న హి తస్స ఉపచారజ్ఝానతో బలవతరం అకుసలం అత్థీతి. ఇమినా తతో చవన్తానం ఉపచారజ్ఝానమేవ పటిసన్ధిజనకం కమ్మన్తి దీపేతి. అధికం పయసతి పయుజ్జతి ఏతేనాతి అధిప్పయాసో, సవిసేసం ఇతికత్తబ్బకిరియా. తేనాహ ‘‘అధికప్పయోగో’’తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

ఆనేఞ్జసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. విపత్తిసమ్పదాసుత్తవణ్ణనా

౧౧౮. పఞ్చమే దిన్నన్తి దేయ్యధమ్మసీసేన దానం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘దిన్నస్స ఫలాభావం సన్ధాయ వదతీ’’తి. దిన్నం పన అన్నాదివత్థుం కథం పటిక్ఖిపతి. ఏస నయో ‘‘యిట్ఠం హుత’’న్తి ఏత్థాపి. మహాయాగోతి సబ్బసాధారణం మహాదానం. పహేణకసక్కారోతి పాహునకానం కాతబ్బసక్కారో. ఫలన్తి ఆనిసంసఫలం నిస్సన్దఫలఞ్చ. విపాకోతి సదిసఫలం. పరలోకే ఠితస్స అయం లోకో నత్థీతి పరలోకే ఠితస్స కమ్మునా లద్ధబ్బో అయం లోకో న హోతి. ఇధలోకే ఠితస్సపి పరలోకో నత్థీతి ఇధలోకే ఠితస్స కమ్మునా లద్ధబ్బో పరలోకో న హోతి. తత్థ కారణమాహ ‘‘సబ్బే తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జన్తీ’’తి. ఇమే సత్తా యత్థ యత్థ భవయోనిగతిఆదీసు ఠితా, తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జన్తి, ద్వయవినాసేన వినస్సన్తి.

ఫలాభావవసేనాతి మాతాపితూసు సమ్మాపటిపత్తిమిచ్ఛాపటిపత్తీనం ఫలస్స అభావవసేన ‘‘నత్థి మాతా, నత్థి పితా’’తి వదతి, న మాతాపితూనం, నాపి తేసు సమ్మాపటిపత్తిమిచ్ఛాపటిపత్తీనం అభావవసేన తేసం లోకపచ్చక్ఖత్తా. పుబ్బుళకస్స వియ ఇమేసం సత్తానం ఉప్పాదో నామ కేవలో, న చ ఖనపుబ్బకోతి దస్సనత్థం ‘‘నత్థి సత్తా ఓపపాతికా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘చవిత్వా ఉప్పజ్జనకా సత్తా నామ నత్థీతి వదతీ’’తి. సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీతి యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం అభివిసిట్ఠాయ పఞ్ఞాయ సయం పచ్చక్ఖం కత్వా పవేదేన్తి, తే నత్థీతి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం అభావం దీపేతి.

విపత్తిసమ్పదాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬-౭. అపణ్ణకసుత్తాదివణ్ణనా

౧౧౯-౧౨౦. ఛట్ఠే ఛహి తలేహి సమన్నాగతో పాసకోతి చతూసు పస్సేసు చత్తారి తలాని, ద్వీసు కోటీసు ద్వే తలానీతి ఏవం ఛహి తలేహి సమన్నాగతో పాసకకీళాపసుతానం మణిసదిసో పాసకవిసేసో. సత్తమం ఉత్తానమేవ.

అపణ్ణకసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. పఠమసోచేయ్యసుత్తవణ్ణనా

౧౨౧. అట్ఠమే సుచిభావోతి కిలేసాసుచివిగమేన సుద్ధభావో అసంకిలిట్ఠభావో, అత్థతో కాయసుచరితాదీని.

పఠమసోచేయ్యసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. దుతియసోచేయ్యసుత్తవణ్ణనా

౧౨౨. నవమే సముచ్ఛేదవసేన పహీనసబ్బకాయదుచ్చరితతాయ కాయే, కాయేన వా సుచి కాయసుచి. తేనాహ ‘‘కాయద్వారే’’తిఆది. సోచేయ్యసమ్పన్నన్తి పటిప్పస్సద్ధకిలేసత్తా పరిసుద్ధాయ సోచేయ్యసమ్పత్తియా ఉపేతం. నిన్హాతా అగ్గమగ్గసలిలేన విక్ఖాలితా పాపా ఏతేనాతి నిన్హాతపాపకో, ఖీణాసవో. తేనాహ ‘‘ఖీణాసవోవ కథితో’’తి.

దుతియసోచేయ్యసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. మోనేయ్యసుత్తవణ్ణనా

౧౨౩. దసమే మునినో భావా మోనేయ్యాని, యేహి ధమ్మేహి ఉభయహితముననతో ముని నామ హోతి, తే మునిభావకరా మోనేయ్యా పటిపదా ధమ్మా ఏవ వుత్తా. మునినో వా ఏతాని మోనేయ్యాని, యథావుత్తధమ్మా ఏవ. తత్థ యస్మా కాయేన అకత్తబ్బస్స అకరణం, కత్తబ్బస్స చ కరణం, ‘‘అత్థి ఇమస్మిం కాయే కేసా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౩౭౭; మ. ని. ౧.౧౧౦; సం. ని. ౪.౧౨౭; ఖు. పా. ౩.ద్వత్తింసాకార) కాయసఙ్ఖాతస్స ఆరమ్మణస్స జాననం, కాయస్స చ సముదయతో అత్థఙ్గమతో అస్సాదతో ఆదీనవతో నిస్సరణతో చ యాథావతో పరిజాననతా, తథా పరిజాననవసేన పన పవత్తో విపస్సనామగ్గో, తేన చ కాయే ఛన్దరాగస్స పజహనం, కాయసఙ్ఖారం నిరోధేత్వా పత్తబ్బసమాపత్తి వా, సబ్బే ఏతే కాయముఖేన పవత్తా మోనేయ్యప్పటిపదా ధమ్మా కాయమోనేయ్యం నామ. తస్మా తమత్థం దస్సేతుం ‘‘కతమం కాయమోనేయ్యం? తివిధకాయదుచ్చరితస్స పహానం కాయమోనేయ్యం, తివిధకాయసుచరితమ్పి కాయమోనేయ్య’’న్తిఆదినా (మహాని. ౧౪) పాళి ఆగతా. ఇధాపి తేనేవ పాళినయేన అత్థం దస్సేన్తో ‘‘తివిధకాయదుచ్చరితప్పహానం కాయమోనేయ్యం నామా’’తిఆదిమాహ.

ఇదాని ‘‘కతమం వచీమోనేయ్యం? చతుబ్బిధవచీదుచ్చరితస్స పహానం వచీమోనేయ్యం, చతుబ్బిధం వచీసుచరితం, వాచారమ్మణే ఞాణం, వాచాపరిఞ్ఞా, పరిఞ్ఞాసహగతో మగ్గో, వాచాయ ఛన్దరాగస్స పహానం, వచీసఙ్ఖారనిరోధో దుతియజ్ఝానసమాపత్తి వచీమోనేయ్య’’న్తి ఇమాయ పాళియా వుత్తమత్థం అతిదీపేన్తో ‘‘వచీమోనేయ్యేపి ఏసేవ నయో’’తిఆదిమాహ. తత్థ చోపనవాచఞ్చేవ సద్దవాచఞ్చ ఆరబ్భ పవత్తా పఞ్ఞా వాచారమ్మణే ఞాణం. తస్సా వాచాయ సముదయాదితో పరిజాననం వాచాపరిఞ్ఞా.

‘‘కతమం మనోమోనేయ్యం? తివిధమనోదుచ్చరితస్స పహానం మనోమోనేయ్యం, తివిధం మనోసుచ్చరితం, మనారమ్మణే ఞాణం, మనపరిఞ్ఞా, పరిఞ్ఞాసహగతో మగ్గో, మనస్మిం ఛన్దరాగస్స పహానం, చిత్తసఙ్ఖారనిరోధో సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తి మనోమోనేయ్య’’న్తి ఇమాయ పాళియా ఆగతనయేన అత్థం విభావేన్తో ‘‘మనోమోనేయ్యేపి ఇమినావ నయేన అత్థం ఞత్వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ చ ఏకాసీతివిధం లోకియచిత్తం ఆరబ్భ పవత్తఞాణం మనారమ్మణే ఞాణం. తస్స సముదయాదితో పరిజాననం మనపరిఞ్ఞాతి అయం విసేసో.

మోనేయ్యసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆపాయికవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.