౫. పరిసవగ్గవణ్ణనా
౪౩. పఞ్చమస్స పఠమే ఉద్ధచ్చేన సమన్నాగతాతి అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞితాయ, కప్పియే అకప్పియసఞ్ఞితాయ, అవజ్జే వజ్జసఞ్ఞితాయ, వజ్జే అవజ్జసఞ్ఞితాయ ఉద్ధచ్చప్పకతికా. యే హి వినయే అపకతఞ్ఞునో సంకిలేసవోదానియేసు ధమ్మేసు న కుసలా సకిఞ్చనకారినో విప్పటిసారబహులా, తేసం అనుప్పన్నఞ్చ ఉద్ధచ్చం ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నఞ్చ భియ్యోభావం వేపుల్లం ఆపజ్జతి. సారాభావేన తుచ్ఛత్తా నళో వియాతి నళో, మానోతి ఆహ ‘‘ఉన్నళాతి ఉగ్గతనళా’’తి. తేనాహ ‘‘ఉట్ఠితతుచ్ఛమానా’’తి. మానో హి సేయ్యస్స సేయ్యోతి సదిసోతి చ పవత్తియా విసేసతో తుచ్ఛో. చాపల్లేనాతి చపలభావేన, తణ్హాలోలుప్పేనాతి అత్థో. ముఖఖరాతి ముఖేన ఫరుసా, ఫరుసవాదినోతి అత్థో.
వికిణ్ణవాచాతి విస్సటవచనా సమ్ఫప్పలాపితాయ అపరియన్తవచనా. తేనాహ ‘‘అసంయతవచనా’’తిఆది. విస్సట్ఠసతినోతి సతివిరహితా. పచ్చయవేకల్లేన విజ్జమానాయపి సతియా సతికిచ్చం కాతుం అసమత్థతాయ ఏవం వుత్తా. న సమ్పజానన్తీతి అసమ్పజానా, తంయోగనివత్తియం చాయం అకారో ‘‘అహేతుకా ధమ్మా (ధ. స. దుకమాతికా ౨), అభిక్ఖుకో ఆవాసో’’తిఆదీసు (చూళవ. ౭౬) వియాతి ఆహ ‘‘నిప్పఞ్ఞా’’తి, పఞ్ఞారహితాతి అత్థో. పాళియం విబ్భన్తచిత్తాతి ఉబ్భన్తచిత్తా. సమాధివిరహేన లద్ధోకాసేన ఉద్ధచ్చేన తేసం సమాధివిరహానం చిత్తం నానారమ్మణేసు పరిబ్భమతి వనమక్కటో వియ వనసాఖాసు. పాకతిన్ద్రియాతి సంవరాభావేన గిహికాలే వియ వివటఇన్ద్రియా. తేనాహ ‘‘పకతియా ఠితేహీ’’తిఆది. వివటేహీతి అసంవుతేహి.
౪౪. దుతియే భణ్డనం వుచ్చతి కలహస్స పుబ్బభాగోతి కలహస్స హేతుభూతా పరిభాసా తంసదిసీ చ అనిట్ఠకిరియా భణ్డనం నామ. కలహజాతాతి హత్థపరామాసాదివసేన మత్థకప్పత్తో కలహో జాతో ఏతేసన్తి కలహజాతాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. విరుద్ధవాదన్తి ‘‘అయం ధమ్మో, నాయం ధమ్మో’’తిఆదినా విరుద్ధవాదభూతం వివాదం. ముఖసన్నిస్సితతాయ వాచా ఇధ ‘‘ముఖ’’న్తి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘దుబ్భాసితా వాచా ముఖసత్తియోతి వుచ్చన్తీ’’తి. చతుబ్బిధమ్పి సఙ్ఘకమ్మం సీమాపరిచ్ఛిన్నేహి పకతత్తేహి భిక్ఖూహి ఏకతో కత్తబ్బత్తా ఏకకమ్మం నామ. పఞ్చవిధోపి పాతిమోక్ఖుద్దేసో ఏకతో ఉద్దిసితబ్బత్తా ఏకుద్దేసో నామ. పఞ్ఞత్తం పన సిక్ఖాపదం సబ్బేహిపి లజ్జీపుగ్గలేహి సమం సిక్ఖితబ్బభావతో సమసిక్ఖతా నామ. పాళియం ఖీరోదకీభూతాతి యథా ఖీరఞ్చ ఉదకఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసన్దతి, విసుం న హోతి, ఏకత్తం వియ ఉపేతి. సతిపి హి ఉభయేసం కలాపానం పరమత్థతో భేదే పచురజనేహి పన దువిఞ్ఞేయ్యనానత్తం ఖీరోదకం సమోదితం అచ్చన్తమేవ సంసట్ఠం వియ హుత్వా తిట్ఠతి, ఏవం సామగ్గివసేన ఏకత్తూపగతచిత్తుప్పాదా వియాతి ఖీరోదకీభూతాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. మేత్తాచక్ఖూహీతి మేత్తాచిత్తం పచ్చుపట్ఠపేత్వా ఓలోకనచక్ఖూహి. తాని హి పియభావదీపనతో ‘‘పియచక్ఖూనీ’’తి వుచ్చన్తి.
౪౫. తతియే అగ్గవతీతి ఏత్థ అగ్గ-సద్దో ఉత్తమపరియాయో, తేన విసిట్ఠస్స పుగ్గలస్స, విసిట్ఠాయ వా పటిపత్తియా గహణం ఇధాధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘అగ్గవతీతి ఉత్తమపుగ్గలవతీ’’తిఆది. అవిగతతణ్హతాయ తం తం పరిక్ఖారజాతం బహుం లన్తి ఆదియన్తీతి బహులా, బహులా ఏవ బాహులికా యథా ‘‘వేనయికో’’తి (అ. ని. ౮.౧౧; పారా. ౮; మ. ని. ౧.౨౪౬). తే పన యస్మా పచ్చయబహుభావాయ యుత్తప్పయుత్తా నామ హోన్తి, తస్మా ఆహ ‘‘చీవరాదిబాహుల్లాయ పటిపన్నా’’తి. సిక్ఖాయ ఆదరగారవాభావతో సిథిలం అదళ్హం గణ్హన్తీతి సాథలికాతి వుత్తం. సిథిలన్తి చ భావనపుంసకనిద్దేసో, సిథిలసద్దేన వా సమానత్థస్స సాథలసద్దస్స వసేన సాథలికాతి పదసిద్ధి వేదితబ్బా. అవగమనట్ఠేనాతి అధోగమనట్ఠేన, ఓరమ్భాగియభావేనాతి అత్థో. ఉపధివివేకేతి సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గతాయ ఉపధివివిత్తే. ఓరోపితధురాతి ఉజ్ఝితుస్సాహా. దువిధమ్పి వీరియన్తి కాయికం చేతసికఞ్చ వీరియం.
౪౬. చతుత్థే ఇదం దుక్ఖన్తి దుక్ఖస్స అరియసచ్చస్స పచ్చక్ఖతో అగ్గహితభావదస్సనత్థం వుత్తం. ఏత్తకమేవ దుక్ఖన్తి తస్స పరిచ్ఛిజ్జ అగ్గహితభావదస్సనత్థం. ఇతో ఉద్ధం దుక్ఖం నత్థీతి అనవసేసేత్వా అగ్గహితభావదస్సనత్థం. యథాసభావతో నప్పజానన్తీతి సరసలక్ఖణప్పటివేధేన అసమ్మోహతో నప్పటివిజ్ఝన్తి. అసమ్మోహపటివేధో చ యథా తస్మిం ఞాణే పవత్తే పచ్చా దుక్ఖస్స రూపాదిపరిచ్ఛేదే సమ్మోహో న హోతి, తథా పవత్తి. అచ్చన్తక్ఖయోతి అచ్చన్తక్ఖయనిమిత్తం నిబ్బానం. అసముప్పత్తీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. యం నిబ్బానం మగ్గస్స ఆరమ్మణపచ్చయట్ఠేన కారణభూతం ఆగమ్మ తదుభయమ్పి నిరుజ్ఝతి, తం తేసం అసముప్పత్తి నిబ్బానం దుక్ఖనిరోధోతి వుచ్చతి.
౪౭. పఞ్చమే విసేసనస్స పరనిపాతేన ‘‘పరిసాకసటో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘కసటపరిసా’’తిఆది. ‘‘కసటపరిసా’’తి హి వత్తబ్బే ‘‘పరిసాకసటో’’తి వుత్తం. పరిసామణ్డోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
౪౮. ఛట్ఠే గమ్భీరాతి అగాధా దుక్ఖోగాళ్హా. పాళివసేనాతి ఇమినా యో ధమ్మపటిసమ్భిదాయ విసయో గమ్భీరభావో, తమాహ. ధమ్మప్పటివేధస్స హి దుక్కరభావతో ధమ్మస్స పాళియా దుక్ఖోగాళ్హతాయ గమ్భీరభావో. ‘‘పాళివసేన గమ్భీరా’’తి వత్వా ‘‘సల్లసుత్తసదిసా’’తి వుత్తం తస్స ‘‘అనిమిత్తమనఞ్ఞాత’’న్తిఆదినా (సు. ని. ౫౭౯) పాళివసేన గమ్భీరతాయ లబ్భనతో. తథా హి తత్థ తా గాథా దువిఞ్ఞేయ్యరూపా తిట్ఠన్తి. దువిఞ్ఞేయ్యఞ్హి ఞాణేన దుక్ఖోగాళ్హన్తి కత్వా ‘‘గమ్భీర’’న్తి వుచ్చతి. పుబ్బాపరమ్పేత్థ కాసఞ్చి గాథానం దువిఞ్ఞేయ్యతాయ దుక్ఖోగాళ్హమేవ, తస్మా తం ‘‘పాళివసేన గమ్భీరా’’తి వుత్తం. ఇమినావ నయేన ‘‘అత్థవసేన గమ్భీరా’’తి ఏత్థాపి అత్థో వేదితబ్బో. మహావేదల్లసుత్తస్స (మ. ని. ౧.౪౪౯ ఆదయో) అత్థవసేన గమ్భీరతా సువిఞ్ఞేయ్యావ. లోకం ఉత్తరతీతి లోకుత్తరో, నవవిధో అప్పమాణధమ్మో. సో అత్థభూతో ఏతేసం అత్థీతి లోకుత్తరా. తేనాహ ‘‘లోకుత్తరఅత్థదీపకా’’తి.
సత్తసుఞ్ఞం ధమ్మమత్తమేవాతి సత్తేన అత్తనా సుఞ్ఞం కేవలం ధమ్మమత్తమేవ. ఉగ్గహేతబ్బం పరియాపుణితబ్బన్తి లిఙ్గవచనవిపల్లాసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉగ్గహేతబ్బే చ పరియాపుణితబ్బే చా’’తి. కవినో కమ్మం కవితా. యం పనస్స కమ్మం, తం తేన కతన్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘కవితాతి కవీహి కతా’’తి. ఇతరన్తి కావేయ్యాతి పదం, కాబ్యన్తి వుత్తం హోతి. కాబ్యన్తి చ కవినా వుత్తన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘తస్సేవ వేవచన’’న్తి. విచిత్రఅక్ఖరాతి విచిత్తాకారక్ఖరా విఞ్ఞాపనీయా. సాసనతో బహిభూతాతి న సాసనావచరా. తేసం సావకేహీతి బుద్ధానం సావకాతి అపఞ్ఞాతానం యేసం కేసఞ్చి సావకేహి. న చేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిపుచ్ఛన్తీతి యే వాచేన్తి, యే చ సుణన్తి, తే అఞ్ఞమఞ్ఞం అత్థాదిం నప్పటిపుచ్ఛన్తి, కేవలం వాచనసవనమత్తేనేవ పరితుట్ఠా హోన్తి. చారికం న విచరన్తీతి అసుకస్మిం ఠానే అత్థాదిం జానన్తా అత్థీతి పుచ్ఛనత్థాయ చారికం న గచ్ఛన్తి తాదిసస్స పుగ్గలస్స అభావతో తస్స చ పుబ్బాపరవిరోధతో. కథం రోపేతబ్బన్తి కేన పకారేన నిక్ఖిపితబ్బం. అత్థో నామ సభావతో అనుసన్ధితో సమ్బన్ధతో పుబ్బాపరతో ఆదిపరియోసానతో చ ఞాతో సమ్మాఞాతో హోతీతి ఆహ ‘‘కో అత్థో’’తిఆది. అనుత్తానీకతన్తి అక్ఖరసన్నివేసాదినా అనుత్తానీకతం. కఙ్ఖాయాతి సంసయస్స.
౪౯. సత్తమే కిలేసేహీ ఆమసితబ్బతో ఆమిసం, చత్తారో పచ్చయా. తదేవ గరు గరుకాతబ్బం ఏతేసం, న ధమ్మోతి ఆమిసగరూ. తేనాహ ‘‘లోకుత్తరధమ్మం లామకతో గహేత్వా ఠితపరిసా’’తి. ఉభతో భాగతో విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తో. ద్వీహి భాగేహి ద్వే వారే విముత్తో. పఞ్ఞాయ విముత్తోతి సమథసన్నిస్సయేన వినా అగ్గమగ్గపఞ్ఞాయ విముత్తో. తేనాహ ‘‘సుక్ఖవిపస్సకఖీణాసవో’’తి. కాయేనాతి నామకాయేన. ఝానఫస్సం ఫుసిత్వాతి అట్ఠసమాపత్తిసఞ్ఞితం ఝానఫస్సం అధిగమవసేన ఫుసిత్వా. పచ్ఛా నిరోధం నిబ్బానం యథా ఆలోచితం నామకాయేన సచ్ఛికరోతీతి కాయసక్ఖీ. న తు విముత్తో ఏకచ్చానం ఆసవానం అపరిక్ఖీణత్తా. దిట్ఠన్తం పత్తోతి దిట్ఠస్స అన్తో అనన్తరో కాలో దిట్ఠన్తో, దస్సనసఙ్ఖాతస్స సోతాపత్తిమగ్గఞాణస్స అనన్తరం పత్తోతి అత్థో. పఠమఫలతో పట్ఠాయ హి యావ అగ్గమగ్గా దిట్ఠిప్పత్తో. తేనాహ ‘‘ఇమే ద్వేపి ఛసు ఠానేసు లబ్భన్తీ’’తి.
సద్దహన్తో విముత్తోతి ఏతేన సబ్బథా అవిముత్తస్స సద్ధామత్తేన విముత్తభావదస్సనేన సద్ధావిముత్తస్స సేక్ఖభావమేవ విభావేతి. సద్ధావిముత్తోతి వా సద్ధాయ అవిముత్తోతి అత్థో. ఛసు ఠానేసూతి పఠమఫలతో పట్ఠాయ ఛసు ఠానేసు. ధమ్మం అనుస్సరతీతి పఠమమగ్గపఞ్ఞాసఙ్ఖాతం ధమ్మం అనుస్సరతి. సద్ధం అనుస్సరతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఉభోపి హేతే సోతాపత్తిమగ్గట్ఠాయేవ. ఇమం కస్మా గణ్హన్తీతి ఏవం ఏకన్తపాసంసేసు అరియేసు గయ్హమానేసు ఇమం ఏకన్తనిన్దితం లామకం దుస్సీలం కస్మా గణ్హన్తి. సబ్బేసు సబ్బతా సదిసేసు లబ్భమానోపి విసేసో న పఞ్ఞాయతి, విసభాగే పన సతి ఏవ పఞ్ఞాయతి పటభావేన వియ చిత్తపటస్సాతి ఆహ ‘‘ఏకచ్చేసు పనా’’తిఆది. గన్థితాతి అవబద్ధా. ముచ్ఛితాతి ముచ్ఛం సమ్మోహం ఆపన్నా. ఛన్దరాగఅపకడ్ఢనాయాతి ఛన్దరాగస్స అపనయనత్థం. నిస్సరణపఞ్ఞాయాతి తతో నిస్సరణావహాయ పఞ్ఞాయ విరహితా.
పఞ్ఞాధురేనాతి విపస్సనాభినివేసేన. అభినివిట్ఠోతి విపస్సనామగ్గం ఓతిణ్ణో. తస్మిం ఖణేతి సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే. ధమ్మానుసారీ నామ పఞ్ఞాసఙ్ఖాతేన ధమ్మేన అరియమగ్గసోతస్స అనుస్సరణతో. కాయసక్ఖీ నామ నామకాయేన సచ్ఛికాతబ్బస్స నిబ్బానస్స సచ్ఛికరణతో. విక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదానం వసేన ద్విక్ఖత్తుం. అరూపజ్ఝానేహి రూపకాయతో, అగ్గమగ్గేన సేసకాయతోతి ద్వీహి భాగేహి నిస్సక్కవచనఞ్చేతం. దిట్ఠన్తం పత్తో, దిట్ఠత్తా వా పత్తోతి దిట్ఠిప్పత్తో. తత్థ దిట్ఠన్తం పత్తోతి దస్సనసఙ్ఖాతస్స సోతాపత్తిమగ్గఞాణస్స అనన్తరం పత్తోతి అత్థో. దిట్ఠత్తాతి చతుసచ్చదస్సనసఙ్ఖాతాయ పఞ్ఞాయ నిరోధస్స దిట్ఠత్తా. ఝానఫస్సరహితాయ సాతిసయాయ పఞ్ఞాయ ఏవ విముత్తోతి పఞ్ఞావిముత్తో. సేసం వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
౫౦. అట్ఠమే న సమాతి విసమా. కాయకమ్మాదీనం విసమత్తా తతో ఏవ తత్థ పక్ఖలనం సులభన్తి ఆహ ‘‘సపక్ఖలనట్ఠేనా’’తి. నిప్పక్ఖలనట్ఠేనాతి పక్ఖలనాభావేన. ఉద్ధమ్మానీతి ధమ్మతో అపేతాని. ఉబ్బినయానీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.
౫౧. నవమే అధమ్మికాతి అధమ్మే నియుత్తా. తేనాహ ‘‘నిద్ధమ్మా’’తి, ధమ్మరహితాతి అత్థో.
౫౨. దసమే గణ్హన్తీతి పవత్తేన్తి. న చేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం సఞ్ఞాపేన్తీతి మూలతో పట్ఠాయ తం అధికరణం యథా వూపసమ్మతి, ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఇతరీతరే న సమ్మా జానాపేన్తి. సఞ్ఞాపనత్థం సన్నిపాతే సతి తత్థ యుత్తపత్తకరణేన సఞ్ఞత్తియా భవితబ్బం, తే పన సఞ్ఞాపనత్థం న సన్నిపతన్తి. న పేక్ఖాపేన్తీతి తం అధికరణం మూలతో పట్ఠాయ అఞ్ఞమఞ్ఞం న పేక్ఖాపేన్తి. అసఞ్ఞత్తియేవ అత్తనా గహితపక్ఖస్స బలం ఏతేసన్తి అసఞ్ఞత్తిబలా. న తథా మన్తేన్తీతి సన్దిట్ఠిపరామాసిఆధానగ్గాహిదుప్పటినిస్సగ్గిభావేన తథా న మన్తేన్తి. తేనాహ ‘‘థామసా’’తిఆది. ఉత్తానత్థోయేవ కణ్హపక్ఖే వుత్తప్పటిపక్ఖేన గహేతబ్బత్తా.
పరిసవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఠమపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.