.నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.
అఙ్గుత్తరనికాయే
దుకనిపాత-టీకా
౧. పఠమపణ్ణాసకం
౧. కమ్మకారణవగ్గో
౧. వజ్జసుత్తవణ్ణనా
౧. దుకనిపాతస్స పఠమే పహారసాధనత్థన్తి దణ్డప్పహారస్స సుఖసిద్ధి-అత్థం. కఞ్జితో నిబ్బత్తం కఞ్జియం, ఆరనాలం, యం బిలఙ్గన్తిపి వుచ్చతి, తం యత్థ సిఞ్చతి, సా కఞ్జియఉక్ఖలికా బిలఙ్గథాలికా, తంసదిసం కారణం బిలఙ్గథాలికం. సీసకటాహం ఉప్పాటేత్వాతి అయోగుళప్పవేసప్పమాణం ఛిద్దం కత్వా. సఙ్ఖముణ్డకమ్మకారణన్తి సఙ్ఖం వియ ముణ్డకరణం కమ్మకారణం. రాహుముఖకమ్మకారణన్తి రాహుముఖగతసూరియసదిసకమ్మకారణం.
జోతిమాలికన్తి జోతిమాలవన్తం కమ్మకారణం. హత్థపజ్జోతికన్తి హత్థస్స పజ్జోతనకమ్మకారణం. ఏరకవత్తకమ్మకారణన్తి ఏరకవత్తసదిసే సరీరతో చమ్మవత్తే ఉప్పాటనకమ్మకారణం. చీరకవాసికకమ్మకారణన్తి సరీరతో ఉప్పాటితవత్తచీరకేహి నివాసాపనకమ్మకారణం. తం కరోన్తా యథా గీవతో పట్ఠాయ వద్ధే కన్తిత్వా కటియం ఠపేన్తి, ఏవం గోప్ఫకతో పట్ఠాయ కన్తిత్వాపి కటియమేవ ఠపేన్తి. అట్ఠకథాయం పన ‘‘కటితో పట్ఠాయ కన్తిత్వా గోప్ఫకేసు ఠపేన్తీ’’తి వుత్తం. ఏణేయ్యకకమ్మకారణన్తి ఏణిమిగసదిసకమ్మకారణం. అయవలయాని దత్వాతి అయవలయాని పటిముఞ్చిత్వా. అయసూలాని కోట్టేన్తీతి కప్పరజణ్ణుకకోటీసు అయసూలాని పవేసేన్తి. తన్తి తం తథాకతకమ్మకారణం సత్తం.
బళిసమంసికన్తి బలిసేహి మంసుప్పాటనకమ్మకారణం. కహాపణికన్తి కహాపణమత్తసో ఛిన్దనకమ్మకారణం. కోట్టేన్తీతి ఛిన్దన్తి. ఖారాపతచ్ఛికన్తి తచ్ఛేత్వా ఖారాపసిఞ్చనకమ్మకారణం. పలిఘపరివత్తికన్తి పలిఘస్స వియ పరివత్తనకమ్మకారణం. ఏకాబద్ధం కరోన్తి అయసూలస్స కోట్టనేన. పలాలపీఠకన్తి పలాలపీఠస్స వియ సరీరస్స సంవేల్లనకమ్మకారణం. కారణికాతి ఘాతనకారకా. పలాలవట్టిం వియ కత్వాతి యథా పలాలపీఠం కరోన్తా పలాలం వట్టిం కత్వా సంవేల్లనవసేన పున వేఠేన్తి, ఏవం కరోన్తీతి అత్థో. ఛాతకసునఖేహీతి ఖుద్దకేహి కోలేయ్యకసునఖేహి. తే హి బలవన్తా జవయోగా సూరా చ హోన్తి. సహస్సభణ్డికన్తి సహస్సత్థవికం.
యాహన్తి యం అహం. యన్తి చ కారణవచనం. తేనాహ ‘‘యేన అహ’’న్తి. ఛిన్నమూలకేతి తణ్హామూలస్స ఉచ్ఛిన్నత్తా సఞ్ఛిన్నమూలకే.
వజ్జసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పధానసుత్తవణ్ణనా
౨. దుతియే ఉభతోబ్యూళ్హసఙ్గామప్పవేసనసదిసన్తి యుద్ధత్థాయ ఉభతోరాసికతచతురఙ్గినిసేనామజ్ఝప్పవేసనసదిసం. దానఞ్చ యుద్ధఞ్చ సమానమాహూతి ఏత్థ కథం పనీదముభయం సమానం? జీవితవినాసభీరుకో హి యుజ్ఝితుం న సక్కోతి, భోగక్ఖయభీరుకో దానం దాతుం న సక్కోతి. ‘‘జీవితఞ్చ రక్ఖిస్సామి, యుజ్ఝిస్సామీ’’తి హి వదన్తో న యుజ్ఝతి, జీవితే పన ఆలయం విస్సజ్జేత్వా ‘‘హత్థపాదాదిచ్ఛేదో వా హోతు మరణం వా, గణ్హిస్సామేతం ఇస్సరియ’’న్తి ఉస్సహన్తోవ యుజ్ఝతి. ‘‘భోగే చ రక్ఖిస్సామి, దానఞ్చ దస్సామీ’’తి వదన్తోపి న దదాతి, భోగేసు పన ఆలయం పిస్సజ్జేత్వా ‘‘మహాదానం దస్సామీ’’తి ఉస్సహన్తోవ దేతి. ఏవం దానఞ్చ యుద్ధఞ్చ సమం హోతి. కిఞ్చ భియ్యో – అప్పాపి సన్తా బహుకే జినన్తి, యథా చ యుద్ధే అప్పకాపి వీరపురిసా బహుకే భీరుపురిసే జినన్తి, ఏవం సద్ధాదిసమ్పన్నో అప్పకమ్పి దానం దదన్తో బహువిధం లోభదోసఇస్సామచ్ఛరియదిట్ఠివిచికిచ్ఛాదిభేదం తప్పటిపక్ఖం అభిభవతి, బహుఞ్చ దానవిపాకం అధిగచ్ఛతి. ఏవమ్పి దానఞ్చ యుద్ధఞ్చ సమానం. తేనాహ ‘‘అప్పమ్పి చే సద్దహానో దదాతి, తేనేవ సో హోతి సుఖీ పరత్థా’’తి.
అగారస్స హితం కసిగోరక్ఖాది అగారియం, తం నత్థి ఏత్థాతి అనగారియం, పబ్బజ్జాతి ఆహ ‘‘అగారస్స…పే… అనగారియం పబ్బజ్జ’’న్తి. సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గత్థాయాతి ఏత్థ చత్తారో ఉపధీ – కాముపధి, ఖన్ధుపధి, కిలేసుపధి, అభిసఙ్ఖారుపధీతి. కామాపి హి ‘‘యం పఞ్చ కామగుణే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం కామానం అస్సాదో’’తి (అ. ని. ౯.౩౪) ఏవం వుత్తస్స సుఖస్స, తదస్సాదనిమిత్తస్స వా దుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో ఉపధీయతి ఏత్థ సుఖన్తి ఇమినా వచనత్థేన ‘‘ఉపధీ’’తి వుచ్చన్తి. ఖన్ధాపి ఖన్ధమూలకస్స దుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో, కిలేసాపి అపాయదుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో, అభిసఙ్ఖారాపి భవదుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో ‘‘ఉపధీ’’తి వుచ్చన్తి. సబ్బేసం ఉపధీనం పటినిస్సగ్గో పహానం ఏత్థాతి సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గం, నిబ్బానం. తేనాహ ‘‘సబ్బేసం ఖన్ధూపధి…పే… నిబ్బానస్స అత్థాయా’’తి.
పధానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. తపనీయసుత్తవణ్ణనా
౩. తతియే తపనీయాతి ఏత్థ కత్తుఅత్థే అనీయ-సద్దోతి ఆహ ‘‘తపన్తీతి తపనీయా’’తి. తపన్తీతి విబాధేన్తి, విహేఠేన్తీతి అత్థో. తపనం వా దుక్ఖం, దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయఞ్చ తస్స ఉప్పాదనేన చేవ అనుబలప్పదానేన చ హితాతి తపనీయా. అథ వా తపన్తి తేనాతి తపనం, అనుతాపో, విప్పటిసారోతి అత్థో. తస్స హేతుభావతో హితాతి తపనీయా. అనుసోచతీతి విప్పటిసారీ హుత్వా కతాకతం అనుగమ్మ సోచతి. సోచనఞ్హి కతత్తా చ హోతి అకతత్తా చ. తథా చేవ పాళియం విభత్తం. నన్దయక్ఖాదీనం వత్థూని పాకటానీతి తాని అదస్సేత్వా ద్వేభాతికవత్థుం దస్సేన్తో ‘‘తే కిరా’’తి ఆదిమాహ. తత్థ తేతి ద్వే భాతరో. పున కిం మగ్గసీతి పున కిం ఇచ్ఛసి.
తపనీయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. ఉపఞ్ఞాతసుత్తవణ్ణనా
౫. పఞ్చమే ఇమఞ్హి ధమ్మద్వయన్తి కుసలేసు ధమ్మేసు అసన్తుట్ఠితా, పధానస్మిం అనోసక్కనసఙ్ఖాతం ధమ్మద్వయం. ఇమినాతి ‘‘అసన్తుట్ఠితా కుసలేసు ధమ్మేసూ’’తి వచనేన. ఇమం దీపేతీతి ‘‘యావ సో ఉప్పజ్జతి, న తావాహం సన్తుట్ఠో అహోసి’’న్తి ఏతం పరియన్తం కత్వా వక్ఖమానత్థం దీపేతి. పధానస్మిన్తి వీరియారమ్భే. ఇమమత్థన్తి ‘‘పధానస్మిఞ్చా’’తిఆదినా వుత్తమత్థం. వీరియప్పవాహే వత్తమానే అన్తరా ఏవ పటిగమనం నివత్తనం పటివానం, తదస్స అత్థీతి పటివానీ, న పటివానీ అప్పటివానీ, తస్స భావో అప్పటివానితా, అనోసక్కనాతి ఆహ ‘‘అప్పటివానితాతి అప్పటిక్కమనా అనోసక్కనా’’తి. తత్థ అనోసక్కనాతి అప్పటినివత్తి.
ఆగమనీయపటిపదాతి సమథవిపస్సనాసఙ్ఖాతా పుబ్బభాగపటిపత్తి. సా హి ఆగచ్ఛన్తి విసేసమధిగచ్ఛన్తి ఏతాయ, ఆగచ్ఛతి వా విసేసాధిగమో ఏతాయాతి ఆగమనీయా, సా ఏవ పటిపజ్జితబ్బతో పటిపదాతి ఆగమనీయపటిపదా. అప్పటివానపధానన్తి ఓసక్కనారహితప్పధానం, అన్తరా అనోసక్కిత్వా కతవీరియన్తి అత్థో.
ఉపఞ్ఞాతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. సంయోజనసుత్తవణ్ణనా
౬. ఛట్ఠే సంయోజనానం హితా పచ్చయభావేనాతి సంయోజనియా, తేభూమకా ధమ్మా. తేనాహ ‘‘దసన్నం సంయోజనాన’’న్తిఆది. సంయోజనియే ధమ్మే అస్సాదతో అనుపస్సతి సీలేనాతి అస్సాదానుపస్సీ, తస్స భావో అస్సాదానుపస్సితా. నిబ్బిదానుపస్సితాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఉక్కణ్ఠనవసేనాతి సంయోజనియేసు తేభూమకధమ్మేసు నిబ్బిన్దనవసేన. జననం జాతి, ఖన్ధానం పాతుభావోతి ఆహ ‘‘జాతియాతి ఖన్ధనిబ్బత్తితో’’తి, ఖన్ధానం తత్థ తత్థ భవే అపరాపరం నిబ్బత్తితోతి అత్థో. ఖన్ధపరిపాకో ఏకభవపరియాపన్నానం ఖన్ధానం పురాణభావో. ఏకభవపరియాపన్నజీవితిన్ద్రియప్పబన్ధవిచ్ఛేదవసేన ఖన్ధానం భేదో ఇధ మరణన్తి ఆహ ‘‘మరణేనాతి ఖన్ధభేదతో’’తి. అన్తోనిజ్ఝానం చిత్తసన్తాపో. పరిదేవో నామ ఞాతిబ్యసనాదీహి ఫుట్ఠస్స వాచావిప్పలాపో. సో చ సోకసముట్ఠానోతి ఆహ ‘‘తన్నిస్సితలాలప్పితలక్ఖణేహి పరిదేవేహీ’’తి. లాలప్పితం వాచావిప్పలాపో, సో చ అత్థతో సద్దోయేవ.
దుక్ఖన్తి ఇధ కాయికం దుక్ఖం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘కాయపటిపీళనదుక్ఖేహీ’’తి. మనోవిఘాతదోమనస్సేహీతి మనసో విఘాతకరేహి దోమనస్సేహి. బ్యాపాదసమ్పయోగేన మనసో విహననరసఞ్హి దోమనస్సం. భుసో ఆయాసో ఉపాయాసో యథా ‘‘భుసమాదానం ఉపాదాన’’న్తి, సో చ అత్థతో ఞాతిబ్యసనాదీహి ఫుట్ఠస్స అధిమత్తచేతోదుక్ఖప్పభావితో దోసోయేవ. కాయచిత్తానఞ్హి ఆయాసనవసేన దోసస్సేవ పవత్తిఆకారో ఉపాయాసోతి వుచ్చతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నో. తం చుద్దసహి అకుసలచేతసికేహి అఞ్ఞో ఏకో చేతసికధమ్మోతి ఏకే. యం విసాదోతి చ వదన్తి.
సంయోజనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. కణ్హసుత్తవణ్ణనా
౭. సత్తమే యథా ‘‘కణ్హా గావీ’’తిఆదీసు కాళవణ్ణేన సమన్నాగతా ‘‘కణ్హా’’తి వుచ్చతి, న ఏవం కాళవణ్ణతాయ ధమ్మా ‘‘కణ్హా’’తి వుచ్చన్తి, అథ ఖో కణ్హాభిజాతినిబ్బత్తిహేతుతో అప్పభస్సరభావకరణతో వా ‘‘కణ్హా’’తి వుచ్చన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘న కాళవణ్ణతాయా’’తిఆదిమాహ. కణ్హతాయాతి కణ్హాభిజాతితాయ. కణ్హాభిజాతీతి చ అపాయా వుచ్చన్తి మనుస్సేసు చ దోభగ్గియం. సరసేనాతి సభావేన. న హిరీయతి న లజ్జతీతి అహిరికో, పుగ్గలో, చిత్తం, తం సమ్పయుత్తధమ్మసముదాయో వా. తస్స భావో అహిరిక్కన్తి వత్తబ్బే ఏకస్స క-కారస్స లోపం కత్వా అహిరికన్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అహిరికన్తి అహిరికభావో’’తి. న ఓత్తప్పతీతి అనోత్తాపీ, పుగ్గలో, యథావుత్తధమ్మసముదాయో వా, తస్స భావో అనోత్తప్పన్తి ఆహ ‘‘అనోత్తాపిభావో’’తి.
కణ్హసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. సుక్కసుత్తవణ్ణనా
౮. అట్ఠమే ‘‘సుక్కం వత్థ’’న్తిఆదీసు వియ న వణ్ణసుక్కతాయ ధమ్మానం సుక్కతా, అథ ఖో సుక్కాభిజాతిహేతుతో పభస్సరభావకరణతో చాతి దస్సేన్తో ‘‘న వణ్ణసుక్కతాయా’’తిఆదిమాహ. సుక్కతాయాతి సుక్కాభిజాతితాయ. హిరీ పాపధమ్మే గూథం వియ పస్సన్తీ జిగుచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘పాపతో జిగుచ్ఛనలక్ఖణా హిరీ’’తి. ఓత్తప్పం తే ఉణ్హం వియ పస్సన్తం తతో భాయతీతి వుత్తం ‘‘భాయనలక్ఖణం ఓతప్ప’’న్తి. ఇదఞ్చ హిరోత్తప్పం అఞ్ఞమఞ్ఞవిప్పయోగీ పాపతో విముఖభూతఞ్చ, తస్మా నేసం ఇదం నానాకరణం – అజ్ఝత్తసముట్ఠానా హిరీ, బహిద్ధాసముట్ఠానం ఓత్తప్పం. అత్తాధిపతి హిరీ, లోకాధిపతి ఓతప్పం. లజ్జాసభావసణ్ఠితా హిరీ, భయసభావసణ్ఠితం ఓత్తప్పం. సప్పతిస్సవలక్ఖణా హిరీ, వజ్జభీరుకభయదస్సావిలక్ఖణం ఓత్తప్పన్తి.
తత్థ అజ్ఝత్తసముట్ఠానం హిరిం చతూహి కారణేహి సముట్ఠాపేతి జాతిం పచ్చవేక్ఖిత్వా, వయం, సూరభావం, బాహుసచ్చం పచ్చవేక్ఖిత్వా. కథం? ‘‘పాపకరణం నామేతం న జాతిసమ్పన్నానం కమ్మం, హీనజచ్చానం కేవట్టాదీనం కమ్మం, మాదిసస్స జాతిసమ్పన్నస్స ఇదం కాతుం న యుత్త’’న్తి ఏవం తావ జాతిం పచ్చవేక్ఖిత్వా పాపం అకరోన్తో హిరిం సముట్ఠాపేతి. తథా ‘‘పాపకరణం నామేతం దహరేహి కత్తబ్బం కమ్మం, మాదిసస్స వయే ఠితస్స ఇదం కాతుం న యుత్త’’న్తి ఏవం వయం పచ్చవేక్ఖిత్వా పాపం అకరోన్తో హిరిం సముట్ఠాపేతి. తథా ‘‘పాపకరణం నామేతం దుబ్బలజాతికానం కమ్మం, మాదిసస్స సూరభావసమ్పన్నస్స ఇదం కాతుం న యుత్త’’న్తి ఏవం సూరభావం పచ్చవేక్ఖిత్వా పాపం అకరోన్తో హిరిం సముట్ఠాపేతి. తథా ‘‘పాపకమ్మం నామేతం అన్ధబాలానం కమ్మం, న పణ్డితానం, మాదిసస్స పణ్డితస్స బహుస్సుతస్స ఇదం కాతుం న యుత్త’’న్తి ఏవం బాహుసచ్చం పచ్చవేక్ఖిత్వా పాపం అకరోన్తో హిరిం సముట్ఠాపేతి. ఏవం అజ్ఝత్తసముట్ఠానం హిరిం చతూహి కారణేహి సముట్ఠాపేతి, సముట్ఠాపేన్తో చ హిరిం నిస్సాయ పాపకమ్మం న కరోతి.
కథం బహిద్ధాసముట్ఠానం ఓత్తప్పం? ‘‘సచే త్వం పాపకమ్మం కరిస్ససి, చతూసు పరిసాసు గరహప్పత్తో భవిస్ససి, తతో తం సీలవన్తో సబ్రహ్మచారీ వివజ్జిస్సన్తీ’’తి పచ్చవేక్ఖిత్వా బహిద్ధాసముట్ఠానం ఓత్తప్పం నిస్సాయ పాపకమ్మం న కరోతి. ఏవం బహిద్ధాసముట్ఠానం ఓత్తప్పం.
కథం అత్తాధిపతి హిరీ? ఇధేకచ్చో కులపుత్తో అత్తానం అధిపతిం జేట్ఠకం కత్వా ‘‘మాదిసస్స సద్ధాపబ్బజితస్స బహుస్సుతస్స ధుతధరస్స న యుత్తం పాపకమ్మం కాతు’’న్తి పాపం న కరోతి. ఏవం అత్తాధిపతి హిరీ. తేనాహ భగవా ‘‘సో అత్తానంయేవ అధిపతిం కరిత్వా అకుసలం పజహతి, కుసలం భావేతి, సావజ్జం పజహతి, అనవజ్జం భావేతి, సుద్ధం అత్తానం పరిహరతీ’’తి (అ. ని. ౩.౪౦).
కథం లోకాధిపతి ఓత్తప్పం? ఇధేకచ్చో కులపుత్తో లోకం అధిపతిం జేట్ఠకం కత్వా ‘‘సచే ఖో త్వం పాపకమ్మం కరేయ్యాసి, సబ్రహ్మచారినో తావ తం జానిస్సన్తి, మహిద్ధికా మహానుభావా లోకే చ సమణబ్రాహ్మణా దేవతా చ, తస్మా తే న యుత్తం పాపం కాతు’’న్తి పాపకమ్మం న కరోతి. యథాహ – ‘‘మహా ఖో పనాయం లోకసన్నివాసో, మహన్తస్మిం ఖో పన లోకసన్నివాసే సన్తి సమణబ్రాహ్మణా ఇద్ధిమన్తో దిబ్బచక్ఖుకా పరచిత్తవిదునో. తే దూరతోపి పస్సన్తి, ఆసన్నాపి న దిస్సన్తి, చేతసాపి చిత్తం జానన్తి, తేపి మం ఏవం జానిస్సన్తి ‘పస్సథ, భో, ఇమం కులపుత్తం, సద్ధా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో సమానో వోకిణ్ణో విహరతి పాపకేహి అకుసలేహి ధమ్మేహీ’తి. సన్తి దేవతా ఇద్ధిమన్తినియో దిబ్బచక్ఖుకా పరచిత్తవిదునియో, తా దూరతోపి పస్సన్తి, ఆసన్నాపి న దిస్సన్తి, చేతసాపి చిత్తం జానన్తి, తాపి మం జానిస్సన్తి ‘పస్సథ, భో, ఇమం కులపుత్తం, సద్ధా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో సమానో వోకిణ్ణో విహరతి పాపకేహి అకుసలేహి ధమ్మేహీ’తి…పే… సో లోకంయేవ అధిపతిం కరిత్వా అకుసలం…పే… పరిహరతీ’’తి. ఏవం లోకాధిపతి ఓత్తప్పం.
లజ్జాసభావసణ్ఠితాతి ఏత్థ లజ్జాతి లజ్జనాకారో, తేన సభావేన సణ్ఠితా హిరీ. భయన్తి అపాయభయం, తేన సభావేన సణ్ఠితం ఓత్తప్పం. తదుభయం పాపపరివజ్జనే పాకటం హోతి. తత్థ యథా ద్వీసు అయోగుళేసు ఏకో సీతలో భవేయ్య గూథమక్ఖితో, ఏకో ఉణ్హో ఆదిత్తో. తేసు యథా సీతలం గూథమక్ఖితత్తా జిగుచ్ఛన్తో విఞ్ఞుజాతికో న గణ్హాతి, ఇతరం డాహభయేన. ఏవం పణ్డితో లజ్జాయ జిగుచ్ఛన్తో పాపం న కరోతి, ఓత్తప్పేన అపాయభయభీతో పాపం న కరోతి, ఏవం లజ్జాసభావసణ్ఠితా హిరీ, భయసభావసణ్ఠితం ఓత్తప్పం.
కథం సప్పతిస్సవలక్ఖణా హిరీ, వజ్జభీరుకభయదస్సావిలక్ఖణం ఓత్తప్పం? ఏకచ్చో హి జాతిమహత్తపచ్చవేక్ఖణా, సత్థుమహత్తపచ్చవేక్ఖణా, దాయజ్జమహత్తపచ్చవేక్ఖణా, సబ్రహ్మచారిమహత్తపచ్చవేక్ఖణాతి ఏవం చతూహి కారణేహి తత్థ గారవేన సప్పతిస్సవలక్ఖణం హిరిం సముట్ఠాపేత్వా పాపం న కరోతి. ఏకచ్చో అత్తానువాదభయం, పరానువాదభయం, దణ్డభయం, దుగ్గతిభయన్తి ఏవం చతూహి కారణేహి వజ్జతో భాయన్తో వజ్జభీరుకభయదస్సావిలక్ఖణం ఓత్తప్పం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా పాపకమ్మం న కరోతి. ఏత్థ చ అజ్ఝత్తసముట్ఠానాదితా హిరోత్తప్పానం తత్థ తత్థ పాకటభావేన వుత్తా, న పన నేసం కదాచి అఞ్ఞమఞ్ఞవిప్పయోగో. న హి లజ్జనం నిబ్భయం, పాపభయం వా అలజ్జనం అత్థీతి. ఏవమేత్థ విత్థారతో అత్థవణ్ణనా వేదితబ్బా.
సుక్కసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. చరియసుత్తవణ్ణనా
౯. నవమే లోకన్తి సత్తలోకం. సన్ధారేన్తీతి ఆచారసన్ధారణవసేన ధారేన్తి. ఠపేన్తీతి మరియాదాయం ఠపేన్తి. రక్ఖన్తీతి ఆచారసన్ధారణేన మరియాదాయం ఠపేత్వా రక్ఖన్తి. గరుచిత్తీకారవసేన న పఞ్ఞాయేథాతి గరుం కత్వా చిత్తే కరణవసేన న పఞ్ఞాయేథ, అయమాచారో న లబ్భేయ్య. మాతుచ్ఛాతి వాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆద్యత్థో. తేన మాతులానీతి వా ఆచరియభరియాతి వా గరూనం దారాతి వాతి ఇమే సఙ్గణ్హాతి. తత్థ మాతు భగినీ మాతుచ్ఛా. మాతులభరియా మాతులానీ. గరూనం దారా మహాపితుచూళపితుజేట్ఠభాతుఆదీనం గరుట్ఠానియానం భరియా. యథా అజేళకాతిఆదీసు అయం సఙ్ఖేపత్థో – యథా అజేళకాదయో తిరచ్ఛానా హిరోత్తప్పరహితా మాతాతి సఞ్ఞం అకత్వా భిన్నమరియాదా సబ్బత్థ సమ్భేదేన వత్తన్తి, ఏవమయం మనుస్సలోకో యది లోకపాలధమ్మా న భవేయ్యుం, సబ్బత్థ సమ్భేదేన వత్తేయ్య. యస్మా పనిమే లోకపాలకధమ్మా లోకం పాలేన్తి, తస్మా నత్థి సమ్భేదోతి.
చరియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. వస్సూపనాయికసుత్తవణ్ణనా
౧౦. దసమే అపఞ్ఞత్తాతి అననుఞ్ఞాతా, అవిహితా వా. వస్సేతి వస్సారత్తం సన్ధాయ వదతి, ఉతువస్సేతి హేమన్తం సన్ధాయ. ఏకిన్ద్రియం జీవం విహేఠేన్తాతి రుక్ఖలతాదీసు జీవసఞ్ఞితాయ ఏవమాహంసు. ఏకిన్ద్రియన్తి చ కాయిన్ద్రియం అత్థీతి మఞ్ఞమానా వదన్తి. సఙ్ఘాతం ఆపాదేన్తాతి వినాసం ఆపాదేన్తా. సంకసాయిస్సన్తీతి అప్పోస్సుక్కా నిబద్ధవాసం వసిస్సన్తి. అపరజ్జుగతాయ ఆసాళ్హియా ఉపగన్తబ్బాతి ఏత్థ అపరజ్జు గతాయ అస్సాతి అపరజ్జుగతా, తస్సా అపరజ్జుగతాయ అతిక్కన్తాయ, అపరస్మిం దివసేతి అత్థో, తస్మా ఆసాళ్హిపుణ్ణమాయ అనన్తరే పాటిపదదివసే ఉపగన్తబ్బాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. మాసగతాయ ఆసాళ్హియా ఉపగన్తబ్బాతి మాసో గతాయ అస్సాతి మాసగతా, తస్సా మాసగతాయ అతిక్కన్తాయ, మాసే పరిపుణ్ణేతి అత్థో. తస్మా ఆసాళ్హిపుణ్ణమతో పరాయ పుణ్ణమాయ అనన్తరే పాటిపదదివసే ఉపగన్తబ్బాతి అత్థో దట్ఠబ్బో.
వస్సూపనాయికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
కమ్మకారణవగ్గవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా నిట్ఠితా.
౨. అధికరణవగ్గవణ్ణనా
౧౧. దుతియవగ్గస్స పఠమే అప్పటిసఙ్ఖానే న కమ్పతీతి పటిసఙ్ఖానబలం, ఉపపరిక్ఖనపఞ్ఞాయేతం నామం. వీరియసీసేన సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేన్తస్స ఉప్పన్నం బలం భావనాబలం. వీరియుపత్థమ్భేన హి కుసలభావనా బలవతీ థిరా ఉప్పజ్జతి, తథా ఉప్పన్నా బలవతీ కుసలభావనా బలవన్తో సత్త బోజ్ఝఙ్గాతిపి వుచ్చన్తి. అత్థతో వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గసీసేన సత్త బోజ్ఝఙ్గా హోన్తి. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘తత్థ కతమం భావనాబలం? యా కుసలానం ధమ్మానం ఆసేవనా భావనా బహులీకమ్మం, ఇదం వుచ్చతి భావనాబలం. సత్తపి బోజ్ఝఙ్గా భావనాబల’’న్తి (ధ. స. ౧౩౬౧).
అకమ్పియట్ఠేనాతి పటిపక్ఖేహి అకమ్పనీయట్ఠేన. దురభిభవనట్ఠేనాతి దురభిభవనీయట్ఠేన. అనజ్ఝోమద్దనట్ఠేనాతి అధిభవిత్వా అనవమద్దనట్ఠేన. ఏతానీతి ఏతాని యథావుత్తాని ద్వేపి బలాని. ఏతదగ్గం నాగతన్తి ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, ద్విన్నం బలానం యదిదం భావనాబల’’న్తి ఏవమేత్థ ఏతదగ్గం నాగతన్తి అత్థో.
౧౨. దుతియే వివేకం నిస్సితన్తి వివేకనిస్సితం, యథా వా వివేకవసేన పవత్తం ఝానం ‘‘వివేకజ’’న్తి వుత్తం, ఏవం వివేకవసేన పవత్తో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ‘‘వివేకనిస్సితో’’తి దట్ఠబ్బో. నిస్సయట్ఠో చ విపస్సనామగ్గానం వసేన మగ్గఫలానం వేదితబ్బో, అసతిపి వా పుబ్బాపరభావే ‘‘పటిచ్చసముప్పాదో’’తి ఏత్థ పచ్చయేన సముప్పాదనం వియ అవినాభావిధమ్మబ్యాపారా నిస్సయనభావనా సమ్భవన్తీతి. ‘‘తదఙ్గసముచ్ఛేదనిస్సరణవివేకనిస్సిత’’న్తి వత్వా పటిప్పస్సద్ధివివేకనిస్సితస్స అవచనం ‘‘సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతీ’’తిఆదినా ఇధ భావేతబ్బానం సమ్బోజ్ఝఙ్గానం వుత్తత్తా. భావితబోజ్ఝఙ్గస్స హి సచ్ఛికాతబ్బా బలబోజ్ఝఙ్గా, తేసం కిచ్చం పటిప్పస్సద్ధివివేకో. అజ్ఝాసయతోతి ‘‘నిబ్బానం సచ్ఛికరిస్సామీ’’తి పవత్తఅజ్ఝాసయతో. యదిపి హి విపస్సనాక్ఖణే సఙ్ఖారారమ్మణం చిత్తం, సఙ్ఖారేసు పన ఆదీనవం దిస్వా తప్పటిపక్ఖే నిబ్బానే నిన్నతాయ అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సితో హోతి ఉణ్హాభిభూతస్స పుగ్గలస్స సీతనిన్నచిత్తతా వియ.
‘‘పఞ్చవిధవివేకనిస్సితమ్పీతి ఏకే’’తి వత్వా తత్థ యథావుత్తవివేకత్తయతో అఞ్ఞం వివేకద్వయం ఉద్ధరిత్వా దస్సేతుం ‘‘తే హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఝానక్ఖణే తావ కిచ్చతో విక్ఖమ్భనవివేకనిస్సితం, విపస్సనాక్ఖణే అజ్ఝాసయతో పటిప్పస్సద్ధివివేకనిస్సితం భావేతీతి వత్తబ్బం ‘‘ఏవాహం అనుత్తరం విమోక్ఖం ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామీ’’తి తత్థ నిన్నజ్ఝాసయతాయ. తేనాహ ‘‘తస్మా తేసం మతేనా’’తిఆది. హేట్ఠా కసిణజ్ఝానగ్గహణేన ఆరుప్పానమ్పి గహణం దట్ఠబ్బం, తస్మా ‘‘ఏతేసం ఝానాన’’న్తి ఇమినాపి తేసం సఙ్గహో వేదితబ్బో. యస్మా పహానవినయో వియ విరాగనిరోధాపి ఇధాధిప్పేతవివేకేన అత్థతో నిబ్బిసిట్ఠా, తస్మా వుత్తం ‘‘ఏస నయో విరాగనిస్సితన్తిఆదీసూ’’తి. తేనాహ ‘‘వివేకత్థా ఏవ హి విరాగాదయో’’తి.
వోస్సగ్గ-సద్దో పరిచ్చాగత్థో పక్ఖన్దనత్థో చాతి వోస్సగ్గస్స దువిధతా వుత్తా. వోస్సజ్జనఞ్హి పహానం విస్సట్ఠభావేన నిరోధనపక్ఖన్దనమ్పి చ. తస్మా విపస్సనాక్ఖణే తదఙ్గవసేన మగ్గక్ఖణే సముచ్ఛేదవసేన పటిపక్ఖస్స పహానం వోస్సగ్గో, తథా విపస్సనాక్ఖణే తన్నిన్నభావేన, మగ్గక్ఖణే ఆరమ్మణకరణేన విస్సట్ఠసభావతా వోస్సగ్గోతి వేదితబ్బం. తేనేవాహ ‘‘తత్థ పరిచ్చాగవోస్సగ్గో’’తిఆది. అయం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గోతి అయం మిస్సకవసేన వుత్తో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో. యథావుత్తేన పకారేనాతి తదఙ్గప్పహానసముచ్ఛేదప్పహానప్పకారేన తన్నిన్నతదారమ్మణప్పకారేన చ. పుబ్బే వోస్సగ్గవచనస్సేవ అత్థస్స వుత్తత్తా ఆహ ‘‘సకలేన వచనేనా’’తి. పరిణమన్తన్తి విపస్సనాక్ఖణే తదఙ్గతన్నిన్నప్పకారేన పరిణమన్తం. పరిణతన్తి మగ్గక్ఖణే సముచ్ఛేదతదారమ్మణప్పకారేన పరిణతం. పరిణామో నామ ఇధ పరిపాకోతి ఆహ ‘‘పరిపచ్చన్తం పరిపక్కఞ్చా’’తి. పరిపాకో చ ఆసేవనలాభేన లద్ధసామత్థియస్స కిలేసే పరిచ్చజితుం నిబ్బానం పక్ఖన్దితుం తిక్ఖవిసదభావో. తేనాహ ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆది. ఏస నయోతి య్వాయం నయో ‘‘వివేకనిస్సిత’’న్తిఆదినా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గే వుత్తో, సేసేసు ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గాదీసుపి ఏసేవ నయో, ఏవం తత్థ నేతబ్బన్తి అత్థో.
‘‘వివేకనిస్సిత’’న్తిఆదీసు లబ్భమానమత్థం సామఞ్ఞతో దస్సేత్వా ఇదాని ఇధాధిప్పేతమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఇధ పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సబ్బసఙ్ఖతేహీతి సబ్బేహి పచ్చయసముప్పన్నధమ్మేహి. సబ్బేసన్తి సఙ్ఖతధమ్మానం. వివేకం ఆరమ్మణం కత్వాతి నిబ్బానసఙ్ఖాతం వివేకం ఆరమ్మణం కత్వా. తఞ్చ ఖోతి తదేవ సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం.
౧౩. తతియే చిత్తేకగ్గత్థాయాతి చిత్తసమాధానత్థాయ, దిట్ఠధమ్మే సుఖవిహారాయాతి అత్థో. చిత్తేకగ్గతాసీసేన హి దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారో వుత్తో. సుక్ఖవిపస్సకఖీణాసవానం వసేన హేతం వుత్తం. తే హి సమాపజ్జిత్వా ‘‘ఏకగ్గచిత్తా సుఖం దివసం విహరిస్సామా’’తి ఇచ్చేవ కసిణపరికమ్మం కత్వా అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేన్తి. విపస్సనాపాదకత్థాయాతిఆదీసు పన సేక్ఖపుథుజ్జనా ‘‘సమాపత్తితో వుట్ఠాయ సమాహితేన చిత్తేన విపస్సామా’’తి నిబ్బత్తేన్తా విపస్సనాపాదకత్థాయ భావేన్తి.
యే పన అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా సమాపత్తితో వుట్ఠాయ ‘‘ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౩౮; మ. ని. ౧.౧౪౭; సం. ని. ౨.౭౦; ౫.౮౩౪, ౮౪౨) వుత్తనయా అభిఞ్ఞాయో పత్థేన్తా నిబ్బత్తేన్తి, తే అభిఞ్ఞాపాదకత్థాయ భావేన్తి. యే అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా ‘‘సత్తాహం అచిత్తా హుత్వా దిట్ఠేవ ధమ్మే నిరోధం నిబ్బానం పత్వా సుఖం విహరిస్సామా’’తి నిబ్బత్తేన్తి, తే నిరోధపాదకత్థాయ భావేన్తి. యే పన అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా ‘‘అపరిహీనజ్ఝానా బ్రహ్మలోకే ఉప్పజ్జిస్సామా’’తి నిబ్బత్తేన్తి, తే భవవిసేసత్థాయ భావేన్తి.
యుత్తం తావ చిత్తేకగ్గతాయ భవవిసేసత్థతా వియ విపస్సనాపాదకత్థతాపి చతుక్కజ్ఝానసాధారణాతి తేసం వసేన ‘‘చత్తారి ఝానానీ’’తి వచనం, అభిఞ్ఞాపాదకత్థతా పన నిరోధపాదకత్థతా చ చతుత్థస్సేవ ఝానస్స ఆవేణికా, సా కథం చతుక్కజ్ఝానసాధారణా వుత్తాతి? పరమ్పరాధిట్ఠానభావతో. పదట్ఠానపదట్ఠానమ్పి హి పదట్ఠానన్తి వుచ్చతి కారణకారణన్తి యథా ‘‘తిణేహి భత్తం సిద్ధ’’న్తి.
౧౪. చతుత్థే ససకస్స ఉప్పతనం వియ హోతీతి పథవిజిగుచ్ఛనససకస్స ఉప్పతనం వియ హోతి. తత్థాయం అత్థసల్లాపికా ఉపమా – పథవీ కిర ససకం ఆహ – ‘‘హే ససకా’’తి. ససకో ఆహ – ‘‘కో ఏసో’’తి. కస్మా మమేవ ఉపరి సబ్బఇరియాపథే కప్పేన్తో ఉచ్చారపస్సావం కరోన్తో మం న జానాసీతి? సుట్ఠు తయా అహం దిట్ఠో, మయా అక్కన్తట్ఠానఞ్హి అఙ్గులగ్గేహి ఫుట్ఠట్ఠానం వియ హోతి, విస్సట్ఠఉదకం అప్పమత్తకం, కరీసం కటకఫలమత్తం, హత్థిఅస్సాదీహి పన అక్కన్తట్ఠానమ్పి మహన్తం, పస్సావోపి నేసం ఘటమత్తో, ఉచ్చారోపి పచ్ఛిమత్తో హోతి, అలం మయ్హం తయాతి ఉప్పతిత్వా అఞ్ఞస్మిం ఠానే పతితో. తతో నం పథవీ ఆహ – ‘‘అహో దూరం గతోపి నను మయ్హంయేవ ఉపరి పతితోసీ’’తి? సో పున తం జిగుచ్ఛన్తో ఉప్పతిత్వా అఞ్ఞత్థ పతితో. ఏవం వస్ససహస్సమ్పి ఉప్పతిత్వా ఉప్పతిత్వా పతమానో ససకో నేవ పథవియా అన్తం పాపుణితుం సక్కోతి. న కోటిన్తి న పుబ్బకోటిం. ఇతరేసన్తి విపఞ్చితఞ్ఞునేయ్యపదపరమానం.
౧౫. పఞ్చమే సమథేహి అధికరీయతి వూపసమ్మతీతి అధికరణం, అట్ఠారస భేదకరవత్థూని నిస్సాయ ఉప్పన్నో వివాదోయేవ వివాదాధికరణం. ‘‘ఇధ భిక్ఖూ భిక్ఖుం అనువదన్తి సీలవిపత్తియా వా’’తిఆదినా (చూళవ. ౨౧౫) చతస్సో విపత్తియో నిస్సాయ ఉప్పన్నో అనువాదోయేవ అనువాదాధికరణం. పఞ్చపి ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఆపత్తాధికరణం. ‘‘సత్తపి ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఆపత్తాధికరణ’’న్తి (చూళవ. ౨౧౫) వచనతో ఆపత్తియేవ ఆపత్తాధికరణం. ‘‘యా సఙ్ఘస్స కిచ్చయతా కరణీయతా అపలోకనకమ్మం ఞత్తికమ్మం ఞత్తిదుతియకమ్మం ఞత్తిచతుత్థకమ్మ’’న్తి (చూళవ. ౨౧౫) ఏవమాగతం చతుబ్బిధం సఙ్ఘకిచ్చం కిచ్చాధికరణన్తి వేదితబ్బం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
౧౬. ఛట్ఠే అపాకటనామోతి ‘‘సేలో, కూటదన్తో’’తిఆదినా అనభిఞ్ఞాతో. యేన వా కారణేనాతి హేతుమ్హి ఇదం కరణవచనం. హేతుఅత్థో హి కిరియాకారణం, న కరణం వియ కిరియత్థో, తస్మా నానప్పకారగుణవిసేసాధిగమత్థా ఇధ ఉపసఙ్కమనకిరియాతి ‘‘అన్నేన వసతి, అజ్ఝేనేన వసతీ’’తిఆదీసు వియ హేతుఅత్థమేవేతం కరణవచనం యుత్తం, న కరణత్థం తస్స అయుజ్జమానత్తాతి వుత్తం ‘‘యేన వా కారణేనా’’తి. అవిభాగతో సతతం పవత్తితనిరతిసయసాదువిపులామతరససద్ధమ్మఫలతాయ సాదుఫలనిచ్చఫలితమహారుక్ఖేన భగవా ఉపమితో. సాదుఫలూపభోగాధిప్పాయగ్గహణేనేవ హి రుక్ఖస్స సాదుఫలతా గహితాతి. ఉపసఙ్కమీతి ఉపసఙ్కన్తో. సమ్పత్తకామతాయ హి కిఞ్చి ఠానం గచ్ఛన్తో తంతంపదేసాతిక్కమనేన ఉపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కన్తోతి చ వత్తబ్బతం లభతి. తేనాహ ‘‘గతోతి వుత్తం హోతీ’’తి, ఉపగతోతి అత్థో. ఉపసఙ్కమిత్వాతి పుబ్బకాలకిరియానిద్దేసోతి ఆహ ‘‘ఉపసఙ్కమనపరియోసానదీపన’’న్తి. తతోతి యం ఠానం పత్తో ‘‘ఉపసఙ్కమీ’’తి వుత్తో, తతో ఉపగతట్ఠానతో.
యథా ఖమనీయాదీని పుచ్ఛన్తోతి యథా భగవా ‘‘కచ్చి తే, బ్రాహ్మణ, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయ’’న్తిఆదినా ఖమనీయాదీని పుచ్ఛన్తో తేన బ్రాహ్మణేన సద్ధిం సమప్పవత్తమోదో అహోసి పుబ్బభాసితాయ, ఏవం సోపి బ్రాహ్మణో తదనుకరణేన భగవతా సద్ధిం సమప్పవత్తమోదో అహోసీతి యోజనా. తం పన సమప్పవత్తమోదతం ఉపమాయ దస్సేతుం ‘‘సీతోదకం వియా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సమ్మోదితన్తి సంసన్దితం. ఏకీభావన్తి సమ్మోదనకిరియాయ సమానతం. ఖమనీయన్తి ‘‘ఇదం చతుచక్కం నవద్వారం సరీరయన్తం దుక్ఖబహులతాయ సభావతో దుస్సహం, కచ్చి ఖమితుం సక్కుణేయ్య’’న్తి పుచ్ఛతి. యాపనీయన్తి ఆహారాదిప్పటిబద్ధవుత్తికం చిరప్పబన్ధసఙ్ఖాతాయ యాపనాయ కచ్చి యాపేతుం సక్కుణేయ్యం. సీసరోగాదిఆబాధాభావేన కచ్చి అప్పాబాధం. దుక్ఖజీవికాభావేన కచ్చి అప్పాతఙ్కం. తంతంకిచ్చకరణే ఉట్ఠానసుఖతాయ కచ్చి లహుట్ఠానం. తదనురూపబలయోగతో కచ్చి బలం. సుఖవిహారసమ్భవేన కచ్చి ఫాసువిహారో అత్థీతి సబ్బత్థ కచ్చి-సద్దం యోజేత్వా అత్థో వేదితబ్బో.
బలప్పత్తా పీతి పీతియేవ. తరుణపీతి పామోజ్జం. సమ్మోదం జనేతి కరోతీతి సమ్మోదనీకం, తదేవ సమ్మోదనీయం. సమ్మోదితబ్బతో సమ్మోదనీయన్తి ఇమం పన అత్థం దస్సేతుం ‘‘సమ్మోదితుం యుత్తభావతో’’తి ఆహ. సరితబ్బభావతోతి అనుస్సరితబ్బభావతో. ‘‘సరణీయ’’న్తి వత్తబ్బే దీఘం కత్వా ‘‘సారణీయ’’న్తి వుత్తం. సుయ్యమానసుఖతోతి ఆపాథగతమధురతం ఆహ, అనుస్సరియమానసుఖతోతి విమద్దరమణీయతం. బ్యఞ్జనపరిసుద్ధతాయాతి సభావనిరుత్తిభావేన తస్సా కథాయ వచనచాతురియమాహ. అత్థపరిసుద్ధతాయాతి అత్థస్స నిరుపక్కిలేసతం. అనేకేహి పరియాయేహీతి అనేకేహి కారణేహి.
అతిదూరఅచ్చాసన్నప్పటిక్ఖేపేన నాతిదూరం నచ్చాసన్నం నామ గహితం, తం పన అవకంసతో ఉభిన్నం పసారితహత్థాసఙ్ఘట్టనేన దట్ఠబ్బం. గీవం పసారేత్వాతి గీవం పరివట్టనవసేన పసారేత్వా.
ఏతదవోచాతి ఏతం ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, హేతూ’’తిఆదిపుచ్ఛావచనం అవోచ. తేనేవ ‘‘ఏతదవోచా’’తి పదం ఉద్ధరిత్వా దువిధా హి పుచ్ఛాతిఆదినా పుచ్ఛావిభాగం దస్సేతి. తత్థ అగారే నియుత్తో అగారికో, తస్స పుచ్ఛా అగారికపుచ్ఛా. అగారికతో అఞ్ఞో అనగారికో పబ్బజ్జూపగతో, తస్స పుచ్ఛా అనగారికపుచ్ఛా. కిఞ్చాపి అఞ్ఞత్థ ‘‘జనకో హేతు, పగ్గాహకో పచ్చయో. అసాధారణో హేతు, సాధారణో పచ్చయో. సభాగో హేతు, అసభాగో పచ్చయో. పుబ్బకాలికో హేతు, సహపవత్తో పచ్చయో’’తిఆదినా హేతుపచ్చయా విభజ్జ వుచ్చన్తి. ఇధ పన ‘‘చత్తారో ఖో, భిక్ఖవే, మహాభూతా హేతు చత్తారో మహాభూతా పచ్చయో రూపక్ఖన్ధస్స పఞ్ఞాపనాయా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౮౬) వియ హేతుపచ్చయసద్దా సమానత్థాతి దస్సేన్తో ‘‘ఉభయమ్పేతం కారణవేవచనమేవా’’తి ఆహ. విసమచరియాతి భావనపుంసకనిద్దేసో.
అభిక్కన్తాతి అతిక్కన్తా, విగతాతి అత్థోతి ఆహ ‘‘ఖయే దిస్సతీ’’తి. తథా హి ‘‘నిక్ఖన్తో పఠమో యామో’’తి ఉపరి వుత్తం. అభిక్కన్తతరోతి అతివియ కన్తతరో మనోరమో, తాదిసో చ సున్దరో భద్దకో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘సున్దరే దిస్సతీ’’తి. కోతి దేవనాగయక్ఖగన్ధబ్బాదీసు కో కతమో? మేతి మమ. పాదానీతి పాదే. ఇద్ధియాతి ఇమాయ ఏవరూపాయ దేవిద్ధియా. యససాతి ఇమినా ఏదిసేన పరివారేన పరిచ్ఛేదేన చ. జలన్తి విజ్జోతమానో. అభిక్కన్తేనాతి అతివియ కన్తేన కమనీయేన అభిరూపేన. వణ్ణేనాతి ఛవివణ్ణేన సరీరవణ్ణనిభాయ. సబ్బా ఓభాసయం దిసాతి దస దిసా పభాసేన్తో, చన్దో వియ సూరియో వియ చ ఏకోభాసం ఏకాలోకం కరోన్తోతి గాథాయ అత్థో. అభిరూపేతి ఉళారరూపే సమ్పన్నరూపే.
‘‘చోరో, చోరో; సప్పో, సప్పో’’తిఆదీసు భయే ఆమేడితం. ‘‘విజ్ఝ, విజ్ఝ; పహర, పహరా’’తిఆదీసు కోధే. ‘‘సాధు, సాధూ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩౨౭.సం. ని. ౨.౧౨౭; ౩.౩౫; ౫.౧౦౮౫) పసంసాయం. ‘‘గచ్ఛ, గచ్ఛ; లునాహి, లునాహీ’’తిఆదీసు తురితే. ‘‘ఆగచ్ఛ, ఆగచ్ఛా’’తిఆదీసు కోతూహలే. ‘‘బుద్ధో, బుద్ధోతి చిన్తేన్తో’’తిఆదీసు (బు. వం. ౨.౪౪) అచ్ఛరే. ‘‘అభిక్కమథాయస్మన్తో, అభిక్కమథాయస్మన్తో’’తిఆదీసు హాసే. ‘‘కహం ఏకపుత్తక, కహం ఏకపుత్తకా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౩౫౩; సం. ని. ౨.౬౩) సోకే. ‘‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’’న్తిఆదీసు (ఉదా. ౨౦; దీ. ని. ౩.౩౦౫; చూళవ. ౩౩౨) పసాదే. చ-సద్దో అవుత్తసముచ్చయత్తో. తేన గరహాఅసమ్మానాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తత్థ ‘‘పాపో, పాపో’’తిఆదీసు గరహాయం. ‘‘అభిరూపక, అభిరూపకా’’తిఆదీసు అసమ్మానే దట్ఠబ్బం.
నయిదం ఆమేడితవసేన ద్విక్ఖత్తుం వుత్తం, అథ ఖో అత్థద్వయవసేనాతి దస్సేన్తో ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. ‘‘అభిక్కన్త’’న్తి వచనం అపేక్ఖిత్వా నపుంసకవసేన వుత్తం, తం పన భగవతో వచనం ధమ్మస్స దేసనాతి కత్వా తథా వుత్తం ‘‘భోతో గోతమస్స ధమ్మదేసనా’’తి. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. దోసనాసనతోతి రాగాదికిలేసవిధమనతో. గుణాధిగమనతోతి సీలాదిగుణానం సమ్పాపనతో. యే గుణే దేసనా అధిగమేతి, తేసు పధానభూతే తావ దస్సేతుం ‘‘సద్ధాజననతో పఞ్ఞాజననతో’’తి వుత్తం. సద్ధాపముఖా హి లోకియా గుణా, పఞ్ఞాపముఖా లోకుత్తరా.
సీలాదిఅత్థసమ్పత్తియా సాత్థతో, సభావనిరుత్తిసమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనతో. సువిఞ్ఞేయ్యసద్దప్పయోగతాయ ఉత్తానపదతో, సణ్హసుఖుమభావేన దువిఞ్ఞేయ్యత్థతాయ గమ్భీరత్థతో. సినిద్ధముదుమధురసద్దప్పయోగతాయ కణ్ణసుఖతో, విపులవిసుద్ధపేమనీయత్థతాయ హదయఙ్గమతో. మానాతిమానవిధమనేన అనత్తుక్కంసనతో, థమ్భసారమ్భనిమ్మద్దనేన అపరవమ్భనతో. హితాధిప్పాయప్పవత్తియా పరేసం రాగపరిళాహాదివూపసమనేన కరుణాసీతలతో, కిలేసన్ధకారవిధమనేన పఞ్ఞావదాతతో. కరవీకరుతమఞ్జుతాయ ఆపాథరమణీయతో, పుబ్బాపరావిరుద్ధసువిసుద్ధత్థతాయ విమద్దక్ఖమతో. ఆపాథరమణీయతాయ ఏవం సుయ్యమానసుఖతో, విమద్దక్ఖమతాయ హితజ్ఝాసయప్పవత్తితతాయ చ వీమంసియమానహితతో. ఏవమాదీహీతి ఆది-సద్దేన సంసారచక్కనివత్తనతో, సద్ధమ్మచక్కప్పవత్తనతో, మిచ్ఛావాదవిగమనతో, సమ్మావాదపతిట్ఠాపనతో, అకుసలమూలసముద్ధరణతో, కుసలమూలసంరోపనతో, అపాయద్వారపిధానతో, సగ్గమోక్ఖద్వారవివరణతో, పరియుట్ఠానవూపసమనతో, అనుసయసముగ్ఘాతనతోతి ఏవమాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.
అధోముఖట్ఠపితన్తి కేనచి అధోముఖం ఠపితం. హేట్ఠాముఖజాతన్తి సభావేనేవ హేట్ఠాముఖజాతం. ఉపరిముఖన్తి ఉద్ధంముఖం. ఉగ్ఘాటేయ్యాతి వివటం కరేయ్య. హత్థే గహేత్వాతి ‘‘పురత్థాభిముఖో ఉత్తరాభిముఖో వా గచ్ఛా’’తిఆదీని అవత్వా హత్థే గహేత్వా ‘‘నిస్సన్దేహం ఏస మగ్గో, ఏవం గచ్ఛేయ్యా’’తి వదేయ్య. కాళపక్ఖచాతుద్దసీతి కాళపక్ఖే చాతుద్దసీ.
నిక్కుజ్జితం ఆధేయ్యస్స అనాధారభూతం భాజనం ఆధారభావాపాదనవసేన ఉక్కుజ్జేయ్య. హేట్ఠాముఖజాతతాయ సద్ధమ్మవిముఖం, అధోముఖఠపితతాయ అసద్ధమ్మే పతితన్తి ఏవం పదద్వయం యథారహం యోజేతబ్బం, న యథాసఙ్ఖ్యం. కామం కామచ్ఛన్దాదయోపి పటిచ్ఛాదకా నీవరణభావతో, మిచ్ఛాదిట్ఠి పన సవిసేసం పటిచ్ఛాదికా సత్తే మిచ్ఛాభినివేసనవసేనాతి ఆహ ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిగహనపటిచ్ఛన్న’’న్తి. తేనాహ భగవా ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమాహం, భిక్ఖవే, వజ్జం వదామీ’’తి (అ. ని. ౧.౩౧౦). సబ్బో అపాయగామిమగ్గో కుమ్మగ్గో ‘‘కుచ్ఛితో మగ్గో’’తి కత్వా. సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం ఉజుపటిపక్ఖతాయ మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదయో అట్ఠ మిచ్ఛత్తధమ్మా మిచ్ఛామగ్గో. తేనేవ హి తదుభయప్పటిపక్ఖతం సన్ధాయ ‘‘సగ్గమోక్ఖమగ్గం ఆవికరోన్తేనా’’తి వుత్తం. సప్పిఆదిసన్నిస్సయో పదీపో న తథా ఉజ్జలో, యథా తేలసన్నిస్సయోతి తేలపజ్జోతగ్గహణం.ఏతేహి పరియాయేహీతి ఏతేహి నిక్కుజ్జితుక్కుజ్జనప్పటిచ్ఛన్నవివరణాదిఉపమోపమితబ్బాకారేహి.
పసన్నకారన్తి పసన్నేహి కాతబ్బం సక్కారం. సరణన్తి పటిసరణం. తేనాహ ‘‘పరాయణ’’న్తి. పరాయణభావో చ అనత్థనిసేధనేన అత్థసమ్పటిపాదనేన చ హోతీతి ఆహ ‘‘అఘస్స, తాతా, హితస్స చ విధాతా’’తి. అఘస్సాతి దుక్ఖతోతి వదన్తి, పాపతోతి పన అత్థో యుత్తో. నిస్సక్కే చేతం సామివచనం. ఏత్థ చ నాయం గమి-సద్దో నీ-సద్దాదయో వియ ద్వికమ్మకో, తస్మా యథా ‘‘అజం గామం నేతీ’’తి వుచ్చతి, ఏవం ‘‘భగవన్తం సరణం గచ్ఛామీ’’తి వత్తుం న సక్కా. ‘‘సరణన్తి గచ్ఛామీ’’తి పన వత్తబ్బం. ఇతి-సద్దో చేత్థ లుత్తనిద్దిట్ఠో. తస్స చాయమత్థో – గమనఞ్చ తదధిప్పాయేన భజనం జాననం వాతి దస్సేన్తో ‘‘ఇతి ఇమినా అధిప్పాయేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ భజామీతిఆదీసు పురిమస్స పురిమస్స పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం అత్థవచనం. భజనం వా సరణాధిప్పాయేన ఉపసఙ్కమనం. సేవనం సన్తికావచరతా. పయిరుపాసనం వత్తప్పటివత్తకరణేన ఉపట్ఠానన్తి ఏవం సబ్బథాపి అనఞ్ఞసరణతంయేవ దీపేతి. ‘‘గచ్ఛామీ’’తి పదస్స బుజ్ఝామీతి అయమత్థో కథం లబ్భతీతి ఆహ ‘‘యేసం హీ’’తిఆది.
అధిగతమగ్గే సచ్ఛికతనిరోధేతి పదద్వయేనపి ఫలట్ఠా ఏవ దస్సితా, న మగ్గట్ఠాతి తే దస్సేన్తో ‘‘యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే చా’’తి ఆహ. నను చ కల్యాణపుథుజ్జనోపి యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జతీతి వుచ్చతీతి? కిఞ్చాపి వుచ్చతి, నిప్పరియాయేన పన మగ్గట్ఠా ఏవ తథా వత్తబ్బా, న ఇతరే సమ్మత్తనియామోక్కమనాభావతో. తథా హి తే ఏవ వుత్తా ‘‘అపాయేసు అపతమానే ధారేతీ’’తి. సమ్మత్తనియామోక్కమనేన హి అపాయవినిముత్తిసమ్భవో. అక్ఖాయతీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆద్యత్థో, పకారత్థో వా. తేన ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (ఇతివు. ౯౦; అ. ని. ౪.౩౪) సుత్తపదం సఙ్గణ్హాతి, ‘‘విత్థారో’’తి వా ఇమినా. ఏత్థ చ అరియమగ్గో నియ్యానికతాయ, నిబ్బానం తస్స తదత్థసిద్ధిహేతుతాయాతి ఉభయమేవ నిప్పరియాయేన ధమ్మోతి వుత్తో. నిబ్బానఞ్హి ఆరమ్మణపచ్చయభూతం లభిత్వా అరియమగ్గో తదత్థసిద్ధియా సంవత్తతి, తథాపి యస్మా అరియఫలానం ‘‘తాయ సద్ధాయ అవూపసన్తాయా’’తిఆదివచనతో మగ్గేన సముచ్ఛిన్నానం కిలేసానం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానకిచ్చతాయ నియ్యానానుగుణతాయ నియ్యానపరియోసానతాయ చ. పరియత్తిధమ్మస్స పన నియ్యానికధమ్మసమధిగమహేతుతాయాతి ఇమినా పరియాయేన వుత్తనయేన ధమ్మభావో లబ్భతి ఏవ. స్వాయమత్థో పాఠారుళ్హో ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘న కేవల’’న్తిఆదిమాహ.
కామరాగో భవరాగోతి ఏవమాదిభేదో సబ్బోపి రాగో విరజ్జతి పహీయతి ఏతేనాతి రాగవిరాగోతి మగ్గో కథితో. ఏజాసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ అన్తోనిజ్ఝానలక్ఖణస్స సోకస్స చ తదుప్పత్తియం సబ్బసో పరిక్ఖీణత్తా అనేజమసోకన్తి ఫలం కథితం. అప్పటికూలన్తి అవిరోధదీపనతో కేనచి అవిరుద్ధం, ఇట్ఠం పణీతన్తి వా అత్థో. పగుణరూపేన పవత్తితత్తా, పకట్ఠగుణవిభావనతో వా పగుణం. సబ్బధమ్మక్ఖన్ధా కథితాతి యోజనా.
దిట్ఠిసీలసఙ్ఘాతేనాతి ‘‘యాయం దిట్ఠి అరియా నియ్యానికా నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ, తథారూపాయ దిట్ఠియా దిట్ఠిసామఞ్ఞగతో విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౪, ౩౫౭; మ. ని. ౧.౪౯౨; ౩.౫౪; అ. ని. ౬.౧౨; పరి. ౨౭౪) ఏవం వుత్తాయ దిట్ఠియా, ‘‘యాని తాని సీలాని అఖణ్డాని అచ్ఛిద్దాని అసబలాని అకమ్మాసాని భుజిస్సాని విఞ్ఞుప్పసత్థాని అపరామట్ఠాని సమాధిసంవత్తనికాని, తథారూపేహి సీలేహి సీలసామఞ్ఞగతో విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౪; మ. ని. ౧.౪౯౨; ౩.౫౪; అ. ని. ౬.౧౨; పరి. ౨౭౪) చ ఏవం వుత్తానం సీలానఞ్చ సంహతభావేన, దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేనాతి అత్థో. సంహతోతి ఘటితో, సమేతోతి అత్థో. అరియపుగ్గలా హి యత్థ కత్థచి దూరే ఠితాపి అత్తనో గుణసామగ్గియా సంహతా ఏవ. అట్ఠ చ పుగ్గల ధమ్మదసా తేతి తే పురిసయుగవసేన చత్తారోపి పుగ్గలవసేన అట్ఠేవ అరియధమ్మస్స పచ్చక్ఖదస్సావితాయ ధమ్మదసా. తీణి వత్థూని సరణన్తి గమనేన తిక్ఖత్తుం గమనేన చ తీణి సరణగమనాని. పటివేదేసీతి అత్తనో హదయగతం వాచాయ పవేదేసి.
సరణగమనస్స విసయప్పభేదఫలసంకిలేసభేదానం వియ కత్తువిభావనా తత్థ కోసల్లాయ హోతీతి సరణగమనేసు అత్థకోసల్లత్థం ‘‘సరణం, సరణగమనం, యో చ సరణం గచ్ఛతి, సరణగమనప్పభేదో, సరణగమనఫలం, సంకిలేసో, భేదోతి అయం విధి వేదితబ్బో’’తి వుత్తం తేన వినా సరణగమనస్సేవ అసమ్భవతో. కస్మా పనేత్థ వోదానం న గహితం, నను వోదానవిభావనాపి తత్థ కోసల్లాయ హోతీతి? సచ్చమేతం, తం పన సంకిలేసగ్గహణేన అత్థతో దీపితం హోతీతి న గహితం. యాని హి నేసం సంకిలేసకారణాని అఞ్ఞాణాదీని, తేసం సబ్బేన సబ్బం అనుప్పన్నానం అనుప్పాదనేన, ఉప్పన్నానఞ్చ పహానేన వోదానం హోతీతి.
హింసత్థస్స ధాతుసద్దస్స వసేనేతం పదం దట్ఠబ్బన్తి ‘‘హింసతీతి సరణ’’న్తి వత్వా తం పన హింసనం కేసం, కథం, కస్స వాతి చోదనం సోధేన్తో ‘‘సరణగతాన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ భయన్తి వట్టభయం. సన్తాసన్తి చిత్తుత్రాసం. తేనేవ చేతసికదుక్ఖస్స గహితత్తా దుక్ఖన్తి కాయికం దుక్ఖం. దుగ్గతిపరికిలేసన్తి దుగ్గతిపరియాపన్నం సబ్బమ్పి దుక్ఖం. తయిదం సబ్బం పరతో ఫలకథాయ ఆవి భవిస్సతి. ఏతన్తి సరణన్తి పదం. ఏవం అవిసేసతో సరణసద్దస్స పదత్థం దస్సేత్వా ఇదాని విసేసతో దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. హితే పవత్తనేనాతి ‘‘సమ్పన్నసీలా, భిక్ఖవే, విహరథా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౬౪, ౬౯) అత్థే నియోజనేన. అహితా నివత్తనేనాతి ‘‘పాణాతిపాతస్స ఖో పాపకో విపాకో అభిసమ్పరాయ’’న్తిఆదినా ఆదీనవదస్సనాదిముఖేన అనత్థతో నివత్తనేన. భయం హింసతీతి హితాహితేసు అప్పవత్తిప్పవత్తిహేతుకం బ్యసనం అప్పవత్తికరణేన వినాసేతి బుద్ధో. భవకన్తారా ఉత్తారణేన మగ్గసఙ్ఖాతో ధమ్మో. ఇతరో అస్సాసదానేన సత్తానం భయం హింసతీతి యోజనా. కారానన్తి దానవసేన పూజావసేన చ ఉపనీతానం సక్కారానం. విపులఫలప్పటిలాభకరణేన సత్తానం భయం హింసతి సఙ్ఘో అనుత్తరదక్ఖిణేయ్యభావతోతి అధిప్పాయో. ఇమినాపి పరియాయేనాతి ఇమినాపి విభజిత్వా వుత్తేన కారణేన.
‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘో’’తి ఏవం పవత్తో తత్థ రతనత్తయే పసాదో తప్పసాదో, తదేవ రత్తనత్తయం గరు ఏతస్సాతి తగ్గరు, తబ్భావో తగ్గరుతా, తప్పసాదో చ తగ్గరుతా చ తప్పసాదతగ్గరుతా. తాహి తప్పసాదతగ్గరుతాహి. విధుతదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసమ్మోహఅస్సద్ధియాదితాయ విహతకిలేసో. తదేవ రతనత్తయం పరాయణం గతి తాణం లేణన్తి ఏవం పవత్తియా తప్పరాయణతాకారప్పవత్తో చిత్తుప్పాదో సరణగమనం సరణన్తి గచ్ఛతి ఏతేనాతి. తంసమఙ్గీతి తేన యథావుత్తచిత్తుప్పాదేన సమన్నాగతో. ఏవం ఉపేతీతి ఏవం భజతి సేవతి పయిరుపాసతి, ఏవం వా జానాతి బుజ్ఝతీతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో.
ఏత్థ చ పసాదగ్గహణేన లోకియసరణగమనమాహ. తఞ్హి పసాదప్పధానం. గరుతాగహణేన లోకుత్తరం. అరియా హి రతనత్తయగుణాభిఞ్ఞతాయ పాసాణచ్ఛత్తం పియ గరుం కత్వా పస్సన్తి, తస్మా తప్పసాదేన విక్ఖమ్భనవసేన విహతకిలేసో, తగ్గరుతాయ సముచ్ఛేదవసేనాతి యోజేతబ్బం అగారవకరణహేతూనం సముచ్ఛిన్దనతో. తప్పరాయణతా పనేత్థ తగ్గతికతాతి తాయ చతుబ్బిధమ్పి వక్ఖమానం సరణగమనం గహితన్తి దట్ఠబ్బం. అవిసేసేన వా పసాదగరుతా జోతితాతి పసాదగ్గహణేన అవేచ్చప్పసాదస్స ఇతరస్స చ గహణం, తథా గరుతాగహణేనాతి ఉభయేనపి ఉభయం సరణగమనం యోజేతబ్బం.
మగ్గక్ఖణే ఇజ్ఝతీతి యోజనా. నిబ్బానారమ్మణం హుత్వాతి ఏతేన అత్థతో చతుసచ్చాధిగమో ఏవ లోకుత్తరసరణగమనన్తి దస్సేతి. తత్థ హి నిబ్బానధమ్మో సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన, మగ్గధమ్మో భావనాభిసమయవసేన పటివిజ్ఝియమానోయేవ సరణగమనత్తం సాధేతి, బుద్ధగుణా పన సావకగోచరభూతా పరిఞ్ఞాభిసమయవసేన, తథా అరియసఙ్ఘగుణా. తేనాహ ‘‘కిచ్చతో సకలేపి రతనత్తయే ఇజ్ఝతీ’’తి. ఇజ్ఝన్తఞ్చ సహేవ ఇజ్ఝతి, న లోకియం వియ పటిపాటియా అసమ్మోహప్పటివేధేన పటివిద్ధత్తాతి అధిప్పాయో. యే పన వదన్తి ‘‘న సరణగమనం నిబ్బానారమ్మణం హుత్వా పవత్తతి, మగ్గస్స అధిగతత్తా పన అధిగతమేవ హోతి ఏకచ్చానం తేవిజ్జాదీనం లోకియవిజ్జాదయో వియా’’తి, తేసం లోకియమేవ సరణగమనం సియా, న లోకుత్తరం, తఞ్చ అయుత్తం దువిధస్సపి ఇచ్ఛితబ్బత్తా.
తన్తి లోకియసరణగమనం. సద్ధాపటిలాభో ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా’’తిఆదినా. సద్ధామూలికాతి యథావుత్తసద్ధాపుబ్బఙ్గమా. సమ్మాదిట్ఠి బుద్ధసుబుద్ధతం, ధమ్మసుధమ్మతం, సఙ్ఘసుప్పటిపత్తిఞ్చ లోకియావబోధవసేనేవ సమ్మా ఞాయేన దస్సనతో. సద్ధామూలికా చ సమ్మాదిట్ఠీతి ఏతేన సద్ధూపనిస్సయా యథావుత్తలక్ఖణా పఞ్ఞా లోకియసరణగమనన్తి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘దిట్ఠిజుకమ్మన్తి వుచ్చతీ’’తి. దిట్ఠియేవ అత్తనో పచ్చయేహి ఉజు కరీయతీతి కత్వా, దిట్ఠి వా ఉజు కరీయతి ఏతేనాతి దిట్ఠిజుకమ్మం, తథాపవత్తో చిత్తుప్పాదో. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘తప్పరాయణతాకారప్పవత్తో చిత్తుప్పాదో’’తి ఇదఞ్చ వచనం సమత్థితం హోతి, సద్ధాపుబ్బఙ్గమసమ్మాదిట్ఠిగ్గహణం పన చిత్తుప్పాదస్స తప్పధానతాయాతి దట్ఠబ్బం. సద్ధాపటిలాభోతి ఇమినా మాతాదీహి ఉస్సాహితదారకాదీనం వియ ఞాణవిప్పయుత్తం సరణగమనం దస్సేతి, సమ్మాదిట్ఠీతి ఇమినా ఞాణసమ్పయుత్తం సరణగమనం.
తయిదం లోకియం సరణగమనం. అత్తా సన్నియ్యాతీయతి అప్పీయతి పరిచ్చజీయతి ఏతేనాతి అత్తసన్నియ్యాతనం, యథావుత్తం దిట్ఠిజుకమ్మం. తం రతనత్తయం పరాయణం పటిసరణం ఏతస్సాతి తప్పరాయణో, పుగ్గలో చిత్తుప్పాదో వా, తస్స భావో తప్పరాయణతా, యథావుత్తం దిట్ఠిజుకమ్మమేవ. సరణన్తి అధిప్పాయేన సిస్సభావం అన్తేవాసికభావం ఉపగచ్ఛతి ఏతేనాతి సిస్సభావూపగమనం. సరణగమనాధిప్పాయేనేవ పణిపతతి ఏతేనాతి పణిపాతో. సబ్బత్థ యథావుత్తదిట్ఠిజుకమ్మవసేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. అత్తపరిచ్చజనన్తి సంసారదుక్ఖనిస్సరణత్థం అత్తనో అత్థభావస్స పరిచ్చజనం. ఏస నయో సేసేసుపి. బుద్ధాదీనంయేవాతి అవధారణం అత్తసన్నియ్యాతనాదీసుపి తత్థ తత్థ వత్తబ్బం. ఏవఞ్హి తదఞ్ఞనివత్తనం కతం హోతి.
ఏవం అత్తసన్నియ్యాతనాదీని ఏకేన పకారేన దస్సేత్వా ఇదాని అపరేహిపి పకారేహి దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది ఆరద్ధం. తేన పరియాయన్తరేహిపి అత్తసన్నియ్యాతనం కతమేవ హోతి అత్థస్స అభిన్నత్తాతి దస్సేతి. ఆళవకాదీనన్తి ఆది-సద్దేన సాతాగిరిహేమవతాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. నను చేతే ఆళవకాదయో మగ్గేనేవ ఆగతసరణగమనా, కథం తేసం తప్పరాయణతాసరణగమనం వుత్తన్తి? మగ్గేనాగతసరణగమనేహిపి ‘‘సో అహం విచరిస్సామి…పే… సుధమ్మతం (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౯౪). తే మయం విచరిస్సామ, గామా గామం నగా నగం…పే… సుధమ్మత’’న్తి (సు. ని. ౧౮౨) చ తేహి తప్పరాయణతాకారస్స పవేదితత్తా తథా వుత్తం.
సో పనేస ఞాతి…పే… వసేనాతి ఏత్థ ఞాతివసేన, భయవసేన, ఆచరియవసేన, దక్ఖిణేయ్యవసేనాతి పచ్చేకం ‘‘వసేనా’’తి పదం యోజేతబ్బం. తత్థ ఞాతివసేనాతి ఞాతిభావవసేన. ఏవం సేసేసుపి. దక్ఖిణేయ్యపణిపాతేనాతి దక్ఖిణేయ్యతాహేతుకేన పణిపతనేనాతి అత్థో. ఇతరేహీతి ఞాతిభావాదివసప్పవత్తేహి తీహి పణిపాతేహి. ఇతరేహీతిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘తస్మా’’తిఆది వుత్తం. వన్దతీతి పణిపాతస్స లక్ఖణవచనం. ఏవరూపన్తి దిట్ఠధమ్మికం సన్ధాయ వదతి. సమ్పరాయికఞ్హి నియ్యానికం వా అనియ్యానికం వా అనుసాసనిం పచ్చాసీసన్తో దక్ఖిణేయ్యపణిపాతమేవ కరోతీతి అధిప్పాయో. సరణగమనప్పభేదోతి సరణగమనవిభాగో.
అరియమగ్గో ఏవ లోకుత్తరం సరణగమనన్తి ఆహ ‘‘చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని విపాకఫల’’న్తి. సబ్బదుక్ఖక్ఖయోతి సకలస్స వట్టదుక్ఖస్స అనుప్పాదనిరోధో. ఏతన్తి ‘‘చత్తారి అరియసచ్చాని, సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతీ’’తి (ధ. ప. ౧౯౦) ఏవం వుత్తం అరియసచ్చానం దస్సనం.
నిచ్చతో అనుపగమనాదివసేనాతి నిచ్చన్తి అగ్గహణాదివసేన. అట్ఠానన్తి హేతుప్పటిక్ఖేపో. అనవకాసోతి పచ్చయప్పటిక్ఖేపో. ఉభయేనపి కారణమేవ పటిక్ఖిపతి. యన్తి యేన కారణేన. దిట్ఠిసమ్పన్నోతి మగ్గదిట్ఠియా సమన్నాగతో సోతాపన్నో. కఞ్చి సఙ్ఖారన్తి చతుభూమకేసు సఙ్ఖతసఙ్ఖారేసు ఏకసఙ్ఖారమ్పి. నిచ్చతో ఉపగచ్ఛేయ్యాతి నిచ్చోతి గణ్హేయ్య. సుఖతో ఉపగచ్ఛేయ్యాతి ‘‘ఏకన్తసుఖీ అత్తా హోతి అరోగో పరం మరణా’’తి (దీ. ని. ౧.౭౬, ౭౯) ఏవం అత్తదిట్ఠివసేన సుఖతో గాహం సన్ధాయేతం వుత్తం. దిట్ఠివిప్పయుత్తచిత్తేన పన అరియసావకో పరిళాహవూపసమనత్థం మత్తహత్థిపరితాసితో వియ చోక్ఖబ్రాహ్మణో ఉక్కారభూమిం కఞ్చి సఙ్ఖారం సుఖతో ఉపగచ్ఛతి. అత్తవారే కసిణాదిపఞ్ఞత్తిసఙ్గహత్థం ‘‘సఙ్ఖార’’న్తి అవత్వా ‘‘కఞ్చి ధమ్మ’’న్తి వుత్తం. ఇమేసుపి ఠానేసు చతుభూమకవసేనేవ పరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో తేభూమకవసేనేవ వా. యం యఞ్హి పుథుజ్జనో గాహవసేన గణ్హాతి, తతో తతో అరియసావకో గాహం వినివేఠేతి.
మాతరన్తిఆదీసు జనికా మాతా, జనకో పితా, మనుస్సభూతో ఖీణాసవో అరహాతి అధిప్పేతో. కిం పన అరియసావకో అఞ్ఞం జీవితా వోరోపేయ్యాతి? ఏతమ్పి అట్ఠానం, పుథుజ్జనభావస్స పన మహాసావజ్జభావదస్సనత్థం అరియభావస్స చ ఫలదస్సనత్థం ఏవం వుత్తం. పదుట్ఠచిత్తోతి వధకచిత్తేన పదుట్ఠచిత్తో. లోహితం ఉప్పాదేయ్యాతి జీవమానకసరీరే ఖుద్దకమక్ఖికాయ పివనమత్తమ్పి లోహితం ఉప్పాదేయ్య. సఙ్ఘం భిన్దేయ్యాతి సమానసంవాసకం సమానసీమాయం ఠితం సఙ్ఘం ‘‘కమ్మేన ఉద్దేసేన వోహరన్తో అనుస్సావనేన సలాకగ్గాహేనా’’తి (పరి. ౪౫౮) ఏవం వుత్తేహి పఞ్చహి కారణేహి భిన్దేయ్య. అఞ్ఞం సత్థారన్తి అఞ్ఞం తిత్థకరం ‘‘అయం మే సత్థా’’తి ఏవం గణ్హేయ్యాతి నేతం ఠానం విజ్జతీతి అత్థో.
న తే గమిస్సన్తి అపాయన్తి తే బుద్ధం సరణం గతా తన్నిమిత్తం అపాయం న గమిస్సన్తి, దేవకాయం పన పరిపూరేస్సన్తీతి అత్థో. దసహి ఠానేహీతి దసహి కారణేహి. అధిగణ్హన్తీతి అధిభవన్తి.
వేలామసుత్తాదివసేనాతి ఏత్థ ‘‘కరీసస్స చతుత్థభాగప్పమాణానం చతురాసీతిసహస్ససఙ్ఖానం సువణ్ణపాతిరూపియపాతికంసపాతీనం యథాక్కమం రూపియసువణ్ణహిరఞ్ఞపూరానం సబ్బాలఙ్కారప్పటిమణ్డితానం చతురాసీతియా హత్థిసహస్సానం, చతురాసీతియా అస్ససహస్సానం, చతురాసీతియా రథసహస్సానం, చతురాసీతియా ధేనుసహస్సానం, చతురాసీతియా కఞ్ఞాసహస్సానం, చతురాసీతియా పల్లఙ్కసహస్సానం, చతురాసీతియా వత్థకోటిసహస్సానం, అపరిమాణస్స చ ఖజ్జభోజ్జాదిభేదస్స ఆహారస్స పరిచ్చజనవసేన సత్తమాసాధికాని సత్త సంవచ్ఛరాని నిరన్తరం పవత్తవేలామమహాదానతో ఏకస్స సోతాపన్నస్స దిన్నదానం మహప్ఫలతరం. తతో సతం సోతాపన్నానం దిన్నదానతో ఏకస్స సకదాగామినో, తతో ఏకస్స అనాగామినో, తతో ఏకస్స అరహతో, తతో ఏకస్స పచ్చేకబుద్ధస్స, తతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స, తతో బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స దిన్నదానం మహప్ఫలతరం, తతో చాతుద్దిసం సఙ్ఘం ఉద్దిస్స విహారకరణం, తతో సరణగమనం మహప్ఫలతర’’న్తి ఇమమత్థం పకాసేన్తస్స వేలామసుత్తస్స (అ. ని. ౯.౨౦) వసేన. వుత్తఞ్హేతం ‘‘యం, గహపతి, వేలామో బ్రాహ్మణో దానం అదాసి మహాదానం, యో ఏకం దిట్ఠిసమ్పన్నం భోజేయ్య, ఇదం తతో మహప్ఫలతర’’న్తిఆది (అ. ని. ౯.౨౦). వేలామసుత్తాదీతి ఆది-సద్దేన అగ్గప్పసాదసుత్తాదీనం (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦) సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.
అఞ్ఞాణం వత్థుత్తయస్స గుణానం అజాననం తత్థ సమ్మోహో, ‘‘బుద్ధో ను ఖో, న ను ఖో’’తిఆదినా విచికిచ్ఛా సంసయో. మిచ్ఛాఞాణం తస్స గుణానం అగుణభావపరికప్పనేన విపరీతగ్గాహో. ఆది-సద్దేన అనాదరాగారవాదీనం సఙ్గహో. న మహాజుతికన్తి న ఉజ్జలం, అపరిసుద్ధం అపరియోదాతన్తి అత్థో. న మహావిప్ఫారన్తి అనుళారం. సావజ్జోతి దిట్ఠితణ్హాదివసేన సదోసో. లోకియం సరణగమనం సిక్ఖాసమాదానం వియ అగ్గహితకాలపరిచ్ఛేదం జీవితపరియన్తమేవ హోతి, తస్మా తస్స ఖన్ధభేదేన భేదోతి ఆహ ‘‘అనవజ్జో కాలకిరియాయా’’తి. సోతి అనవజ్జో సరణగమనభేదో. సతిపి అనవజ్జత్తే ఇట్ఠఫలోపి న హోతీతి ఆహ ‘‘అఫలో’’తి. కస్మా? అవిపాకత్తా. న హి తం అకుసలన్తి.
కో ఉపాసకోతి సరూపపుచ్ఛా, తస్మా ‘‘కింలక్ఖణో ఉపాసకో’’తి వుత్తం హోతి. కస్మాతి హేతుపుచ్ఛా. తేన కేన పవత్తినిమిత్తేన ఉపాసకసద్దో తస్మిం పుగ్గలే నిరుళ్హోతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘కస్మా ఉపాసకోతి వుచ్చతీ’’తి. సద్దస్స అభిధేయ్యో పవత్తినిమిత్తం తదత్థస్స తబ్భావకారణం. కిమస్స సీలన్తి కీదిసం అస్స ఉపాసకస్స సీలం, కిత్తకేన సీలేనాయం సీలసమ్పన్నో నామ హోతీతి అత్థో. కో ఆజీవోతి కో అస్స సమ్మాఆజీవో? సో పన మిచ్ఛాజీవస్స పరివజ్జనేన హోతీతి సోపి విభజీయతీతి. కా విపత్తీతి కా సీలస్స, ఆజీవస్స వా విపత్తి. అనన్తరస్స హి విధి వా పటిసేధో వాతి. కా సమ్పతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.
యో కోచీతి ఖత్తియాదీసు యో కోచి. తేన సరణగమనమేవేత్థ కారణం, న జాతిఆదివిసేసోతి దస్సేతి. ఉపాసనతోతి తేనేవ సరణగమనేన తత్థ చ సక్కచ్చకిరియాయ ఆదరగారవబహుమానాదియోగేన పయిరుపాసనతో. వేరమణియోతి వేరం వుచ్చతి పాణాతిపాతాదిదుస్సీల్యం, తస్స మణనతో హననతో వినాసనతో వేరమణియో, పఞ్చ విరతియో విరతిప్పధానత్తా తస్స సీలస్స. తేనేవాహ ‘‘పటివిరతో హోతీ’’తి.
మిచ్ఛావణిజ్జాతి న సమ్మావణిజ్జా అయుత్తవణిజ్జా అసారుప్పవణిజ్జా. పహాయాతి అకరణేనేవ పజహిత్వా. ధమ్మేనాతి ధమ్మతో అనపేతేన. తేన అఞ్ఞమ్పి అధమ్మికం జీవికం పటిక్ఖిపతి. సమేనాతి అవిసమేన. తేన కాయవిసమాదిదుచ్చరితం వజ్జేత్వా కాయసమాదినా సుచరితేన ఆజీవం దస్సేతి. సత్థవణిజ్జాతి ఆయుధభణ్డం కత్వా వా కారేత్వా వా యథాకతం వా పటిలభిత్వా తస్స విక్కయో. సత్తవణిజ్జాతి మనుస్సవిక్కయో. మంసవణిజ్జాతి సూనకారాదయో వియ మిగసూకరాదికే పోసేత్వా మంసం సమ్పాదేత్వా విక్కయో. మజ్జవణిజ్జాతి యం కిఞ్చి మజ్జం యోజేత్వా తస్స విక్కయో. విసవణిజ్జాతి విసం యోజేత్వా విసం గహేత్వా వా తస్స విక్కయో. తత్థ సత్థవణిజ్జా పరోపరోధనిమిత్తతాయ అకరణీయా వుత్తా. సత్తవణిజ్జా అభుజిస్సభావకరణతో, మంసవిసవణిజ్జా వధహేతుతో, మజ్జవణిజ్జా పమాదట్ఠానతో.
తస్సేవాతి పఞ్చవేరమణిలక్ఖణస్స సీలస్స చేవ పఞ్చమిచ్ఛావణిజ్జాలక్ఖణస్స ఆజీవస్స చ. విపత్తీతి భేదో పకోపో చ. యాయాతి యాయ పటిపత్తియా. చణ్డాలోతి ఉపాసకచణ్డాలో. మలన్తి ఉపాసకమలం. పటికుట్ఠోతి ఉపాసకనిహీనో. బుద్ధాదీసు కమ్మకమ్మఫలేసు చ సద్ధావిపరియాయో అస్సద్ధియం మిచ్ఛాధిమోక్ఖో, యథావుత్తేన అస్సద్ధియేన సమన్నాగతో అస్సద్ధో. యథావుత్తసీలవిపత్తిఆజీవవిపత్తివసేన దుస్సీలో. ‘‘ఇమినా దిట్ఠాదినా ఇదం నామ మఙ్గలం హోతీ’’తి – ఏవం బాలజనపరికప్పితకోతూహలసఙ్ఖాతేన దిట్ఠసుతముతమఙ్గలేన సమన్నాగతో కోతూహలమఙ్గలికో. మఙ్గలం పచ్చేతీతి దిట్ఠమఙ్గలాదిభేదం మఙ్గలమేవ పత్తియాయతి. నో కమ్మన్తి కమ్మస్సకతం నో పత్తియాయతి. ఇతో బహిద్ధాతి ఇతో సబ్బఞ్ఞుబుద్ధసాసనతో బహిద్ధా బాహిరకసమయే. దక్ఖిణేయ్యం పరియేసతీతి దుప్పటిపన్నం దక్ఖిణారహసఞ్ఞీ గవేసతి. పుబ్బకారం కరోతీతి దానమాననాదికం కుసలకిరియం పఠమతరం కరోతి. ఏత్థ చ దక్ఖిణేయ్యపరియేసనపుబ్బకారే ఏకం కత్వా పఞ్చ ధమ్మా వేదితబ్బా.
విపత్తియం వుత్తవిపరియాయేన సమ్పత్తి వేదితబ్బా. అయం పన విసేసో – చతున్నమ్పి పరిసానం రతిజననట్ఠేన ఉపాసకోవ రతనం ఉపాసకరతనం. గుణసోభాకిత్తిసద్దసుగన్ధతాహి ఉపాసకోవ పదుమం ఉపాసకపదుమం. తథా ఉపాసకపుణ్డరీకో.
ఆదిమ్హీతి ఆదిఅత్థే. కోటియన్తి పరియన్తకోటియం. విహారగ్గేనాతి ఓవరకకోట్ఠాసేన, ‘‘ఇమస్మిం గబ్భే వసన్తానం ఇదం నామ ఫలం పాపుణాతీ’’తిఆదీనా తం తం వసనట్ఠానకోట్ఠాసేనాతి అత్థో. అజ్జతన్తి అజ్జ ఇచ్చేవ అత్థో.
పాణేహి ఉపేతన్తి ఇమినా తస్స సరణగమనస్స ఆపాణకోటికతం దస్సేన్తో ‘‘యావ మే జీవితం పవత్తతీ’’తిఆదీని వత్వా పున జీవితేనపి తం వత్థుత్తయం పటిపూజేన్తో సరణగమనం రక్ఖామీతి ఉప్పన్నం తస్స బ్రాహ్మణస్స అధిప్పాయం విభావేన్తో ‘‘అహఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. పాణేహి ఉపేతన్తి హి యావ మే పాణా ధరన్తి, తావ సరణం ఉపేతం. ఉపేన్తో చ న వాచామత్తేన న ఏకవారం చిత్తుప్పాదమత్తేన, అథ ఖో పాణానం పరిచ్చజనవసేనపి యావజీవం ఉపేతన్తి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
౧౭-౧౯. సత్తమే జాణుస్సోణీతి నేతం తస్స మాతాపితూహి కతం నామం, అపిచ ఖో ఠానన్తరప్పటిలాభలద్ధన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘జాణుస్సోణీతి ఠానన్తరం కిరా’’తిఆది. ఏకం ఠానన్తరన్తి ఏకం పురోహితట్ఠానం. ఉణ్హీసఆదికకుధభణ్డేహి సద్ధిం లద్ధం తథా చస్స రఞ్ఞా దిన్నన్తి వదన్తి. తేనాహ ‘‘రఞ్ఞో సన్తికే చ లద్ధజాణుస్సోణిసక్కారత్తా’’తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. అట్ఠమనవమేసు నత్థి వత్తబ్బం.
౨౦-౨౧. దసమే దున్నిక్ఖిత్తన్తి దుట్ఠు నిక్ఖిత్తం పదపచ్చాభట్ఠం కత్వా మనసి ఠపితం. పజ్జతి ఞాయతి అత్థో ఏతేనాతి పదం, అత్థం బ్యఞ్జయతి పకాసేతీతి బ్యఞ్జనం, పదమేవ. తేనేవాహ ‘‘ఉప్పటిపాటియా…పే… బ్యఞ్జనన్తి వుచ్చతీ’’తి. పదసముదాయబ్యతిరేకేన విసుం పాళి నామ నత్థీతి ఆహ ‘‘ఉభయమేతం పాళియావ నామ’’న్తి. పకట్ఠానఞ్హి వచనప్పబన్ధానం ఆళియేవ పాళీతి వుచ్చతి. సేసమేత్థ ఏకాదసమఞ్చ ఉత్తానత్థమేవ.
అధికరణవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. బాలవగ్గవణ్ణనా
౨౨-౨౪. తతియస్స పఠమదుతియతతియాని ఉత్తానత్థానేవ.
౨౫. చతుత్థే నేతబ్బోతి అఞ్ఞతో ఆహరిత్వా బోధేతబ్బో, ఞాపేతబ్బోతి అత్థో.
౨౭. ఛట్ఠే నో చేపి పటిచ్ఛాదేత్వా కరోన్తీతి పాణాతిపాతాదీని కరోన్తో సచేపి అప్పటిచ్ఛాదేత్వా కరోన్తి. పటిచ్ఛన్నమేవాతి విఞ్ఞూహి గరహితబ్బభావతో పటిచ్ఛాదనారహత్తా పటిచ్ఛన్నమేవాతి వుచ్చతి. అవీచిఆదయో పదేసవిసేసా తత్థూపపన్నా సత్తా చ నిరయగ్గహణేన గహితాతి ఆహ ‘‘నిరయోతి సహోకాసకా ఖన్ధా’’తి. తిరచ్ఛానయోని నామ విసుం పదేసవిసేసో నత్థీతి ఆహ ‘‘తిరచ్ఛానయోనియం ఖన్ధావ లబ్భన్తీ’’తి.
౩౧. దసమే అత్థో ఫలం తదధీనవుత్తితాయ వసో ఏతస్సాతి అత్థవసో, హేతూతి ఆహ ‘‘అత్థవసేతి కారణానీ’’తి. అరఞ్ఞవనపత్థానీతి అరఞ్ఞలక్ఖణప్పత్తాని వనపత్థాని. వనపత్థ-సద్దో హి సణ్డభూతే రుక్ఖసమూహేపి వత్తతీతి అరఞ్ఞగ్గహణం. వనీయతి వివేకకామేహి భజీయతి, వనుతే వా తే అత్తసమ్పత్తియా వసనత్థాయ యాచన్తో వియ హోతీతి వనం, పతిట్ఠహన్తి ఏత్థ వివేకకామా యథాధిప్పేతవిసేసాధిగమేనాతి పత్థం, వనేసు పత్థం గహనట్ఠానే సేనాసనం వనపత్థం. కిఞ్చాపీతి అనుజాననసమ్భావనత్థే నిపాతో. కిం అనుజానాతి? నిప్పరియాయతో అరఞ్ఞభావం గామతో బహి అరఞ్ఞన్తి. తేనాహ ‘‘నిప్పరియాయేనా’’తిఆది. కిం సమ్భావేతి? ఆరఞ్ఞకఙ్గనిప్ఫాదకత్తం. యఞ్హి ఆరఞ్ఞకఙ్గనిప్ఫాదకం, తం విసేసతో అరఞ్ఞన్తి వత్తబ్బన్తి. తేనాహ ‘‘యం తం పఞ్చధనుసతిక’’న్తిఆది. నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలాతి ఇన్దఖీలతో బహి నిక్ఖమిత్వా, తతో బహి పట్ఠాయాతి అత్థో. బహి ఇన్దఖీలాతి వా యత్థ ద్వే తీణి ఇన్దఖీలాని, తత్థ బహిద్ధా ఇన్దఖీలతో పట్ఠాయ. యత్థ తం నత్థి, తదరహట్ఠానతో పట్ఠాయాతి వదన్తి. గామన్తన్తి గామసమీపం. అనుపచారట్ఠానన్తి నిచ్చకిచ్చవసేన న ఉపచరితబ్బట్ఠానం. తేనాహ ‘‘యత్థ న కసీయతి న వపీయతీ’’తి.
అత్తనో చ దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారన్తి ఏతేన సత్థా అత్తనో వివేకాభిరతిం పకాసేతి. తత్థ దిట్ఠధమ్మో నామ అయం పచ్చక్ఖో అత్తభావో, సుఖవిహారో నామ చతున్నం ఇరియాపథవిహారానం ఫాసుతా. ఏకకస్స హి అరఞ్ఞే అన్తమసో ఉచ్చారవస్సావకిచ్చం ఉపాదాయ సబ్బే ఇరియాపథా ఫాసుకా హోన్తి, తస్మా దిట్ఠధమ్మే సుఖవిహారం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారన్తి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
పచ్ఛిమఞ్చ జనతం అనుకమ్పమానోతి కథం అరఞ్ఞవాసేన పచ్ఛిమా జనతా అనుకమ్పితా హోతి? సద్ధాపబ్బజితా హి కులపుత్తా భగవతో అరఞ్ఞవాసం దిస్వా ‘‘భగవాపి నామ అరఞ్ఞసేనాసనాని న ముఞ్చతి, యస్స నేవత్థి పరిఞ్ఞాతబ్బం న పహాతబ్బం న భావేతబ్బం న సచ్ఛికాతబ్బం, కిమఙ్గం పన మయ’’న్తి చిన్తేత్వా తత్థ వసితబ్బమేవ మఞ్ఞిస్సన్తి, ఏవం ఖిప్పమేవ దుక్ఖస్సన్తకరా భవిస్సన్తి. ఏవం పచ్ఛిమా జనతా అనుకమ్పితా హోతి. ఏతమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పచ్ఛిమే మమ సావకే అనుకమ్పన్తో’’తి.
౩౨. ఏకాదసమే విజ్జం భజన్తీతి విజ్జాభాగియా, విజ్జాభాగే విజ్జాకోట్ఠాసే వత్తన్తీతిపి విజ్జాభాగియా. పదం పచ్ఛిన్దతీతి మగ్గచిత్తస్స పతిట్ఠం ఉపచ్ఛిన్దతి, మగ్గచిత్తం పతిట్ఠాపేతుం న దేతీతి అత్థో. ఉబ్బట్టేత్వాతి సముచ్ఛేదవసేన సమూలం ఉద్ధరిత్వా. అట్ఠసు ఠానేసూతి బుద్ధాదీసు అట్ఠసు ఠానేసు. రాగస్స ఖయవిరాగేనాతి రాగస్స ఖయసఙ్ఖాతేన విరాగేన, రాగస్స అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనేనాతి వుత్తం హోతి.
బాలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. సమచిత్తవగ్గవణ్ణనా
౩౩. చతుత్థస్స పఠమే భవన్తి ఏత్థ పతిట్ఠహన్తీతి భూమి, అసప్పురిసానం భూమి అసప్పురిసభూమి. సప్పురిసభూమియమ్పి ఏసేవ నయో. కతం న జానాతీతి అకతఞ్ఞూ, అసమత్థసమాసోయం గమకత్తా ‘‘అసూరియపస్సా’’తిఆదీసు వియ. తేనాహ ‘‘కతం న జానాతీ’’తి. అకతవేదీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పాకటం కత్వా న జానాతీతి ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ మయ్హం ఇమినా కత’’న్తి సఙ్ఘమజ్ఝగణమజ్ఝాదీసు పాకటం కత్వా న జానాతి, న పకాసేతీతి వుత్తం హోతి. ఉపఞ్ఞాతన్తి థోమనావసేన ఉపగన్త్వా ఞాతం. తేనాహ ‘‘వణ్ణిత’’న్తిఆది.
౩౪. దుతియే వస్ససతపరిమాణమాయు అస్సాతి వస్ససతాయుకో, వస్ససతాయుకతఞ్చ వస్ససతాయుకకాలే జాతస్సేవ హోతి, నాఞ్ఞస్సాతి ఆహ ‘‘వస్ససతాయుకకాలే జాతో’’తి. వస్ససతం జీవతి సీలేనాతి వస్ససతజీవీ. వస్ససతన్తి చ అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం. తేనాహ ‘‘సకలం వస్ససతం జీవన్తో’’తి. మాతాపితూనం మాతావ బహూపకారతరాతి తస్సాయేవ పధానభావేన పటికాతబ్బత్తా దక్ఖిణం అంసకూటం వదన్తి. హదయలోహితం పాయేత్వాతి ఖీరం సన్ధాయ వదతి. లోహితఞ్హి ఖీరభావేన పరిణామం గచ్ఛతి. త్యాస్సాతి తే అస్స. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
౩౫. తతియే తేనుపసఙ్కమీతి ఏత్థ యేనాధిప్పాయేన సో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఉపసఙ్కమి, తం పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘సో హి బ్రాహ్మణో’’తిఆదిమాహ. విరజ్ఝనపఞ్హన్తి యం పఞ్హం పుట్ఠో విరజ్ఝిత్వా కథేసి, అవిపరీతం కత్వా సమ్పాదేతుం న సక్కోతి, తాదిసం పఞ్హన్తి అత్థో. ఉభతోకోటికం పఞ్హన్తి ఉభోహి కోటీహి యుత్తం పఞ్హం. ‘‘కింవాదీ భవం గోతమో’’తి హి పుట్ఠో ‘‘కిరియవాదిమ్హీ’’తి వా వదేయ్య ‘‘అకిరియవాదిమ్హీ’’తి వా, తస్మా ఇమస్స పఞ్హస్స విస్సజ్జనే ‘‘కిరియవాదిమ్హీ’’తి ఏకా కోటి, ‘‘అకిరియవాదిమ్హీ’’తి దుతియాతి కోటిద్వయయుత్తో అయం పఞ్హో. ఉగ్గిలితున్తి ద్వే కోటియో మోచేత్వా కథేతుం అసక్కోన్తో బహి నీహరితుం అత్థతో అపనేతుం న సక్ఖిస్సతి. ద్వే కోటియో మోచేన్తో హి తం బహి నీహరతి నామ. నిగ్గిలితున్తి పుచ్ఛాయ దోసం దత్వా హారేతుం అసక్కోన్తో పవేసేతుం న సక్ఖిస్సతి. తత్థ దోసం దత్వా హారేన్తో హి గిలిత్వా వియ అదస్సనం గమేన్తో పవేసేతి నామ. కింలద్ధికోతి కింద్దిట్ఠికో. వదన్తి ఏతేనాతి వాదో, దిట్ఠి. కో వాదో ఏతస్సాతి కింవాదీ. కిమక్ఖాయీతి కిమభిధాయీ, కీదిసీ ధమ్మకథా. తేనాహ ‘‘కిం నామ…పే… పుచ్ఛతీ’’తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
౩౬. చతుత్థే దక్ఖిణం అరహన్తీతి దక్ఖిణేయ్యా. ఆహునం వుచ్చతి దానం, తం అరహన్తీతి ఆహునేయ్యా.
౩౭. పఞ్చమే కథమయం మిగారమాతా నామ జాతాతి ఆహ ‘‘సా హీ’’తిఆది. సబ్బజేట్ఠకస్స పుత్తస్సాతి అత్తనో పుత్తేసు సబ్బపఠమం జాతస్స పుత్తస్స. అయ్యకసేట్ఠినోవ సమాననామకత్తాతి మిగారసేట్ఠినా ఏవ సదిసనామకత్తా. తస్సా కిర సబ్బజేట్ఠస్స పుత్తస్స నామగ్గహణదివసే అయ్యకస్స మిగారసేట్ఠిస్సేవ నామం అకంసు. అనిబద్ధవాసో హుత్వాతి ఏకస్మింయేవ విహారే నిబద్ధవాసో అహుత్వా. ధువపరిభోగానీతి నియతపరిభోగాని. నను భగవా కదాచి చారికమ్పి పక్కమతి, కథం తాని సేనాసనాని ధువపరిభోగేన పరిభుఞ్జీతి ఆహ ‘‘ఉతువస్సం చారికం చరిత్వాపీ’’తిఆది. తత్థ ఉతువస్సన్తి హేమన్తగిమ్హే సన్ధాయ వదతి. మగ్గం ఠపేత్వాతి థేరస్స ఆగమనమగ్గం ఠపేత్వా. ఉణ్హవలాహకాతి ఉణ్హఉతునో పచ్చయభూతమేఘమాలాసముట్ఠాపకా దేవపుత్తా. తేసం కిర తథాచిత్తుప్పాదసమకాలమేవ యథిచ్ఛితం ఠానం ఉణ్హం ఫరమానా, వలాహకమాలా నాతిబహలా ఇతో చితో నభం ఛాదేన్తీ విధావతి. ఏస నయో సీతవలాహకవస్సవలాహకాసు. అబ్భవలాహకా పన దేవతా సీతుణ్హవస్సేహి వినా కేవలం అబ్భపటలస్సేవ సముట్ఠాపకా వేదితబ్బా. కేవలం వా వాతస్సేవ, తేనేవ దేవతా వాతవలాహకా.
ఏత్థ చ యం వస్సానే చ సిసిరే చ అబ్భం ఉప్పజ్జతి, తం ఉతుసముట్ఠానం పాకతికమేవ. యం పన అబ్భమ్హియేవ అతిఅబ్భం సత్తాహమ్పి చన్దసూరియే ఛాదేత్వా ఏకన్ధకారం కరోతి, యఞ్చ చిత్తవేసాఖమాసేసు అబ్భం, తం దేవతానుభావేన ఉప్పన్నం అబ్భన్తి వేదితబ్బం. యో చ తస్మిం తస్మిం ఉతుమ్హి ఉత్తరదక్ఖిణాదిపకతివాతో హోతి, అయం ఉతుసముట్ఠానో. వాతేపి వనరుక్ఖక్ఖన్ధాదిప్పదాలనో అతివాతో నామ అత్థి. అయఞ్చేవ, యో చ అఞ్ఞోపి అకాలవాతో, అయఞ్చ దేవతానుభావేన నిబ్బత్తో. యం గిమ్హానే ఉణ్హం, తం ఉతుసముట్ఠానికం పాకతిమేవ. యం పన ఉణ్హేపి అతిఉణ్హం సీతకాలే చ ఉప్పన్నం ఉణ్హం, తం దేవతానుభావేన నిబ్బత్తం. యం వస్సానే చ హేమన్తే చ సీతం హోతి, తం ఉతుసముట్ఠానమేవ. యం పన సీతేపి అతిసీతం, గిమ్హే చ ఉప్పన్నం సీతం, తం దేవతానుభావేన నిబ్బత్తం. యం వస్సికే చత్తారో మాసే వస్సం, తం ఉతుసముట్ఠానమేవ, యం పన వస్సేయేవ అతివస్సం, యఞ్చ చిత్తవేసాఖమాసేసు వస్సం, తం దేవతానుభావేన నిబ్బత్తం.
తత్రిదం వత్థు – ఏకో కిర వస్సవలాహకదేవపుత్తో తగరకూటవాసిఖీణాసవత్థేరస్స సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా అట్ఠాసి. థేరో – ‘‘కోసి త్వ’’న్తి పుచ్ఛి. అహం, భన్తే, వస్సవలాహకో దేవపుత్తోతి. తుమ్హాకం కిర చిత్తేన దేవో వస్సతీతి? ఆమ, భన్తేతి. పస్సితుకామా మయన్తి. తేమిస్సథ, భన్తేతి. మేఘసీసం వా గజ్జితం వా న పఞ్ఞాయతి, కథం తేమిస్సామాతి? భన్తే, అమ్హాకం చిత్తేన దేవో వస్సతి, తుమ్హే పణ్ణసాలం పవిసథాతి. సాధు దేవపుత్తాతి పాదే ధోవిత్వా పణ్ణసాలం పావిసి. దేవపుత్తో తస్మిం పవిసన్తేయేవ ఏకం గీతం గాయిత్వా హత్థం ఉక్ఖిపి, సమన్తా తియోజనట్ఠానం ఏకమేఘం అహోసి. థేరో అడ్ఢతిన్తో పణ్ణసాలం పవిట్ఠోతి.
కామం హేట్ఠా వుత్తాపి దేవతా చాతుమహారాజికావ, తా పన తేన తేన విసేసేన వత్వా ఇదాని తదఞ్ఞే పఠమభూమికే కామావచరదేవే సామఞ్ఞతో గణ్హన్తో ‘‘చాతుమహారాజికా’’తి ఆహ. ధతరట్ఠవిరూళ్హకవిరూపక్ఖకువేరసఙ్ఖాతా చత్తారో మహారాజానో ఏతేసన్తి చాతుమహారాజికా, తే సినేరుస్స పబ్బతస్స వేమజ్ఝే హోన్తి. తేసు పబ్బతట్ఠకాపి అత్థి ఆకాసట్ఠకాపి. తేసం పరమ్పరా చక్కవాళపబ్బతం పత్తా. ఖిడ్డాపదోసికా మనోపదోసికా చన్దిమా దేవపుత్తో సూరియో దేవపుత్తోతి ఏతే సబ్బేపి చాతుమహారాజికదేవలోకట్ఠా ఏవ.
తావతింసాతి తావతింసానం దేవానం నామం, తేపి అత్థి పబ్బతట్ఠకా, అత్థి ఆకాసట్ఠకా, తేసం పరమ్పరా చక్కవాళపబ్బతం పత్తా. తథా యామాదీనం. ఏకదేవలోకేపి హి దేవానం పరమ్పరా చక్కవాళపబ్బతం అప్పత్తా నామ నత్థి. తత్థ మఘేన మాణవేన సద్ధిం మచలగామే కాలం కత్వా తేత్తింస సహపుఞ్ఞకారినో ఏత్థ నిబ్బత్తాతి తం సహచారితం ఠానం తేత్తింసం, తదేవ తావతింసం, తం నివాసో ఏతేసన్తి తావతింసాతి వదన్తి. యస్మా పన సేసచక్కవాళేసుపి ఛకామావచరదేవలోకా అత్థి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘సహస్సం చాతుమహారాజికానం సహస్సం తావతింసాన’’న్తి (అ. ని. ౩.౮౧). తస్మా నామపణ్ణత్తియేవేసా తస్స దేవలోకస్సాతి వేదితబ్బా. దుక్ఖతో యాతా అపయాతాతి యామా. అత్తనో సిరిసమ్పత్తియా తుసం ఇతా గతాతి తుసితా. నిమ్మానే రతి ఏతేసన్తి నిమ్మానరతినో. వసవత్తీ దేవతాతి పరనిమ్మితవసవత్తినో దేవా. పరనిమ్మితేసు భోగేసు వసం వత్తేన్తీతి పరనిమ్మితవసవత్తినో.
బ్రూహితో పరివుద్ధో తేహి తేహి ఝానాదీహి విసిట్ఠేహి గుణేహీతి బ్రహ్మా. వణ్ణవన్తతాయ చేవ దీఘాయుకతాయ చ బ్రహ్మపారిసజ్జాదీహి మహన్తో బ్రహ్మాతి మహాబ్రహ్మా. తస్స పరిసాయం భవా పరిచారికాతి బ్రహ్మపారిసజ్జా. తస్సేవ పురోహితట్ఠానే ఠితాతి బ్రహ్మపురోహితా. ఆభస్సరేహి పరిత్తా ఆభా ఏతేసన్తి పరిత్తాభా. అప్పమాణా ఆభా ఏతేసన్తి అప్పమాణాభా. దీపికాయ అచ్చి వియ ఏతేసం సరీరతో ఆభా ఛిజ్జిత్వా ఛిజ్జిత్వా పతన్తీ వియ సరతి విస్సరతీతి ఆభస్సరా, యథావుత్తప్పభాయ ఆభాసనసీలా వా ఆభస్సరా. సుభాతి సోభనా పభా. సుభాతి హి ఏకగ్ఘనా నిచ్చలా సరీరాభా వుచ్చతి, సా పరిత్తా సుభా ఏతేసన్తి పరిత్తసుభా. అప్పమాణా సుభా ఏతేసన్తి అప్పమాణసుభా. సుభేన ఓకిణ్ణా వికిణ్ణా, సుభేన సరీరప్పభావణ్ణేన ఏకగ్ఘనా సువణ్ణమఞ్జూసాయ ఠపితసమ్పజ్జలితకఞ్చనపిణ్డసస్సిరికాతి సుభకిణ్ణా. తత్థ సోభనాయ పభాయ కిణ్ణా సుభాకిణ్ణాతి వత్తబ్బే భా-సద్దస్స రస్సత్తం అన్తిమ ణ-కారస్స హ-కారఞ్చ కత్వా ‘‘సుభకిణ్హా’’తి వుత్తం. విపులఫలా వేహప్ఫలా. విపులఫలాతి చ విపులసన్తసుఖవణ్ణాదిఫలా. అప్పకేన కాలేన అత్తనో ఠానం న విజహన్తీతి అవిహా. కేనచి న తపనీయాతి అతప్పా. అకిచ్ఛేన సుఖేన పస్సితబ్బా మనుఞ్ఞరూపతాయాతి సుదస్సా. సుపరిసుద్ధదస్సనతాయ సమ్మా పస్సన్తి సీలేనాతి సుదస్సీ. ఉక్కట్ఠసమ్పత్తీహి యోగతో నత్థి ఏతేసం కనిట్ఠా సమ్పత్తీతి అకనిట్ఠా.
కాయసక్ఖీహీతి నామకాయేన దేసనాయ సమ్పటిచ్ఛనవసేన సక్ఖిభూతేహి. హలాహలన్తి కోలాహలం. మహగ్గతచిత్తేనాతి చతుత్థజ్ఝానపాదకేన అభిఞ్ఞాచిత్తేన.
నను చ ‘‘అజ్ఝత్తన్తి కామభవో, బహిద్ధాతి రూపారూపభవో’’తి చ అయుత్తమేతం? యస్మిఞ్హి భవే సత్తా బహుతరం కాలం వసన్తి, సో నేసం అజ్ఝత్తం. యస్మిఞ్చ అప్పతరం కాలం వసన్తి, సో నేసం బహిద్ధాతి వత్తుం యుత్తం. రూపారూపభవే చ సత్తా చిరతరం వసన్తి, అప్పతరం కామభవే, తస్మా ‘‘అజ్ఝత్తన్తి కామభవో, బహిద్ధాతి రూపారూపభవో’’తి కస్మా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. చతుత్థమేవ కోట్ఠాసన్తి వివట్టట్ఠాయిసఙ్ఖాతం చతుత్థం అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పం. ఇతరేసూతి సంవట్టసంవట్టట్ఠాయివివట్టసఙ్ఖాతేసు తీసు అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పేసు. ఆలయోతి సఙ్గో. పత్థనాతి ‘‘కథం నామ తత్రూపపన్నా భవిస్సామా’’తి అభిపత్థనా. అభిలాసోతి తత్రూపపజ్జితుకామతా. తస్మాతిఆదినా యథావుత్తమత్థం నిగమేతి.
ఏత్థాయం అధిప్పాయో – కస్సచిపి కిలేసస్స అవిక్ఖమ్భితత్తా కేనచిపి పకారేన విక్ఖమ్భనమత్తేనపి అవిముత్తో కామభవో అజ్ఝత్తగ్గహణస్స అత్తానం అధికిచ్చ ఉద్దిస్స పవత్తగ్గాహస్స విసేసపచ్చయోతి అజ్ఝత్తం నామ. తత్థ బన్ధనం అజ్ఝత్తసంయోజనం, తేన సంయుత్తో అజ్ఝత్తసంయోజనో. తబ్బిపరియాయతో బహిద్ధాసంయోజనోతి.
ఛన్దరాగవసేనేవ అజ్ఝత్తసంయోజనం బహిద్ధాసంయోజనఞ్చ పుగ్గలం దస్సేత్వా ఇదాని ఓరమ్భాగియఉద్ధమ్భాగియసంయోజనవసేనపి దస్సేతుం ‘‘ఓరమ్భాగియాని వా’’తిఆదిమాహ. ఓరం వుచ్చతి కామధాతు, పటిసన్ధియా పచ్చయభావేన తం ఓరం భజన్తీతి ఓరమ్భాగియాని. తత్థ చ కమ్మునా విపాకం సత్తేన చ దుక్ఖం సంయోజేన్తీతి సంయోజనాని, సక్కాయదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాసకామరాగపటిఘా. ఉద్ధం వుచ్చతి రూపారూపధాతు, వుత్తనయేనేతం ఉద్ధం భజన్తీతి ఉద్ధమ్భాగియాని, సంయోజనాని. రూపరాగారూపరాగమానుద్ధచ్చావిజ్జా. అథ వా ఓరమ్భాగో వుచ్చతి కామధాతు రూపారూపభవతో హేట్ఠాభూతత్తా, తత్రూపపత్తియా పచ్చయభావతో ఓరమ్భాగస్స హితానీతి ఓరమ్భాగియాని యథా ‘‘వచ్ఛాయోగో దుహకో’’తి. ఉద్ధమ్భాగో నామ మహగ్గతభావో, తస్స హితాని ఉద్ధమ్భాగియాని. పాదేసు బద్ధపాసాణో వియ పఞ్చోరమ్భాగియసంయోజనాని హేట్ఠా ఆకడ్ఢమానాకారాని హోన్తి. హత్థేహి గహితరుక్ఖసాఖా వియ పఞ్చుద్ధమ్భాగియసంయోజనాని ఉపరి ఆకడ్ఢమానాకారాని. యేసఞ్హి సక్కాయదిట్ఠిఆదీని అప్పహీనాని, తే భవగ్గేపి నిబ్బత్తే ఏతాని ఆకడ్ఢిత్వా కామభవేయేవ పాతేన్తి, తస్మా ఏతాని పఞ్చ గచ్ఛన్తం వారేన్తి, గతం పున ఆనేన్తి. రూపరాగాదీని పఞ్చ గచ్ఛన్తం న వారేన్తి, ఆగన్తుం పన న దేన్తి.
అసముచ్ఛిన్నేసు ఓరమ్భాగియసంయోజనేసు లద్ధపచ్చయేసు ఉద్ధమ్భాగియాని సంయోజనాని అగణనూపగాని హోన్తీతి లబ్భమానానమ్పి పుథుజ్జనానం వసేన అవిభజిత్వా అరియానం యోగవసేన విభజితుకామో ‘‘ఉభయమ్పి చేత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ వట్టనిస్సితమహాజనస్సాతి పుథుజ్జనే సన్ధాయ వదతి. ద్వేధా పరిచ్ఛిన్నోతి కామసుగతిరూపారూపభవవసేన ద్వీహి పకారేహి పరిచ్ఛిన్నో.
వచ్ఛకసాలోపమం ఉత్తానత్థమేవ. ఓపమ్మసంసన్దనే పన కస్సచి కిలేసస్స అవిక్ఖమ్భితత్తా, కథఞ్చిపి అవిముత్తో కామభవో అజ్ఝత్తగ్గహణస్స విసేసపచ్చయత్తా, ఇమేసం సత్తానం అబ్భన్తరట్ఠేన అన్తో నామ. రూపారూపభవో తబ్బిపరియాయతో బహి నామ. తథా హి యస్స ఓరమ్భాగియాని సంయోజనాని అప్పహీనాని, సో అజ్ఝత్తసంయోజనో వుత్తో. యస్స తాని పహీనాని, సో బహిద్ధాసంయోజనో. తస్మా అన్తో అసముచ్ఛిన్నబన్ధనతాయ బహి చ పవత్తమానభవఙ్గసన్తానతాయ అన్తోబద్ధో బహిసయితో నామ. నిరన్తరప్పవత్తభవఙ్గసన్తానవసేన హి సయితవోహారో. కామం నేసం బహిబన్ధనమ్పి అసముచ్ఛిన్నం, అన్తోబన్ధనస్స పన మూలతాయ ఏవం వుత్తం. తేనాహ ‘‘సంయోజనం పన తేసం కామావచరూపనిబద్ధమేవా’’తి. ఇమినా నయేన సేసత్తయేపి అత్థో వేదితబ్బో.
ఏత్తావతా చ కిరాతి కిర-సద్దో అరుచిసంసూచనత్థో. తేనేత్థ ఆచరియవాదస్స అత్తనో అరుచ్చనభావం దీపేతి. ‘‘సీలవా’’తి అనామట్ఠవిసేససామఞ్ఞతో సీలసఙ్ఖేపేన గహితం, తఞ్చ చతుబ్బిధన్తి ఆచరియత్థేరో ‘‘చతుపారిసుద్ధిసీలం ఉద్దిసిత్వా’’తి ఆహ. తత్థాతి చతుపారిసుద్ధిసీలేసు. జేట్ఠకసీలన్తి పధానసీలం. ఉభయత్థాతి ఉద్దేసనిద్దేసేసు, నిద్దేసే వియ ఉద్దేసేపి పాతిమోక్ఖసంవరోవ థేరేన వుత్తో ‘‘సీలవా’’తి వుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. సీలగ్గహణఞ్హి పాళియం పాతిమోక్ఖసంవరవసేనేవ ఆగతం. తేనాహ ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరోయేవా’’తిఆది. తత్థ అవధారణేన ఇతరేసం తిణ్ణం ఏకదేసేన పాతిమోక్ఖన్తోగధభావం దీపేతి. తథా హి అనోలోకియోలోకనే ఆజీవహేతు చ సిక్ఖాపదవీతిక్కమే గిలానపచ్చయస్స అపచ్చవేక్ఖితపరిభోగే చ ఆపత్తి విహితాతి. తీణీతి ఇన్ద్రియసంవరసీలాదీని. సీలన్తి వుత్తట్ఠానం నామ అత్థీతి సీలపరియాయేన తేసం కత్థచి సుత్తే గహితట్ఠానం నామ కిం అత్థి యథా ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరో’’తి? ఆచరియస్స సమ్ముఖతాయ అప్పటిక్ఖిపన్తో ఉపచారేన పుచ్ఛన్తో వియ వదతి. తేనాహ ‘‘అననుజానన్తో’’తి. ఛద్వారరక్ఖామత్తకమేవాతి తస్స సల్లహుకభావమాహ చిత్తాధిట్ఠానభావమత్తేన పటిపాకతికభావాపత్తితో. ఇతరద్వయేపి ఏసేవ నయో. పచ్చయుప్పత్తిమత్తకన్తి ఫలేన హేతుం దస్సేతి. ఉప్పాదనహేతుకా హి పచ్చయానం ఉప్పత్తి. ఇదమత్థన్తి ఇదం పయోజనం ఇమస్స పచ్చయస్స పరిభుఞ్జనేతి అధిప్పాయో. నిప్పరియాయేనాతి ఇమినా ఇన్ద్రియసంవరాదీని తీణి పధానస్స సీలస్స పరిపాలనవసేన పవత్తియా పరియాయసీలాని నామాతి దస్సేతి. ఇదాని పాతిమోక్ఖసంవరస్సేవ పధానభావం బ్యతిరేకతో అన్వయతో చ ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సో పాతిమోక్ఖసంవరో. సేసాని ఇన్ద్రియసంవరాదీని.
పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతోతి యో హి నం పాతి రక్ఖతి, తం మోక్ఖేతి మోచేతి ఆపాయికాదీహి దుక్ఖేహీతి పాతిమోక్ఖన్తి లద్ధనామేన సిక్ఖాపదసీలేన పిహితకాయవచీద్వారో. సో పన యస్మా ఏవంభూతో తేన సమన్నాగతో నామ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘పాతీమోక్ఖసంవరేన సమన్నాగతో’’తి.
అపరో నయో – కిలేసానం బలవభావతో, పాపకిరియాయ చ సుకరభావతో, పుఞ్ఞకిరియాయ చ దుక్కరభావతో బహుక్ఖత్తుం అపాయేసు పతనసీలోతి పాతీ, పుథుజ్జనో. అనిచ్చతాయ వా భవాదీసు కమ్మవేగక్ఖిత్తో ఘటియన్తం వియ అనవట్ఠానేన పరిబ్భమనతో గమనతో గమనసీలోతి పాతీ, మరణవసేన తమ్హి తమ్హి సత్తనికాయే అత్తభావస్స పాతనసీలో వా పాతీ, సత్తసన్తానో, చిత్తమేవ వా. తం పాతిం సంసారదుక్ఖతో మోక్ఖేతీతి పాతిమోక్ఖం. చిత్తస్స హి విమోక్ఖేన సత్తో విముత్తోతి వుచ్చతి. వుత్తఞ్హి ‘‘చిత్తవోదానా విసుజ్ఝన్తీ’’తి, ‘‘అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’’న్తి (మహావ. ౨౮) చ.
అథ వా అవిజ్జాదినా హేతునా సంసారే పతతి గచ్ఛతి పవత్తతీతి పాతి, ‘‘అవిజ్జానీవరణానం సత్తానం తణ్హాసంయోజనానం సన్ధావతం సంసరత’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౨౪) హి వుత్తం, తస్స పాతినో సత్తస్స తణ్హాదిసంకిలేసత్తయతో మోక్ఖో ఏతేనాతి పాతిమోక్ఖో. ‘‘కణ్ఠేకాళో’’తిఆదీనం వియస్స సమాససిద్ధి వేదితబ్బా.
అథ వా పాతేతి వినిపాతేతి దుక్ఖేతి పాతి, చిత్తం. వుత్తఞ్హి –
‘‘చిత్తేన నీయతే లోకో, చిత్తేన పరికస్సతీ’’తి; (సం. ని. ౧.౬౨);
తస్స పాతినో మోక్ఖో ఏతేనాతి పాతిమోక్ఖో. పతతి వా ఏతేన అపాయదుక్ఖే సంసారదుక్ఖే చాతి పాతి, తణ్హాదిసంకిలేసో. వుత్తఞ్హి –
‘‘తణ్హా జనేహి పురిసం, (సం. ని. ౧.౫౬-౫౭) తణ్హాదుతియో పురిసో’’తి (ఇతివు. ౧౫, ౧౦౫; అ. ని. ౪.౯) చ ఆది;
తతో పాతితో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖో.
అథ వా పతతి ఏత్థాతి పాతి, ఛ అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని. వుత్తఞ్హి –
‘‘ఛసు లోకో సముప్పన్నో, ఛసు కుబ్బతి సన్థవ’’న్తి (సం. ని. ౧.౭౦; సు. ని. ౧౭౧);
తతో ఛఅజ్ఝత్తికబాహిరాయతనసఙ్ఖాతతో పాతితో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖో.
అథ వా పాతో వినిపాతో అస్స అత్థీతి పాతీ, సంసారో. తతో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖో.
అథ వా సబ్బలోకాధిపతిభావతో ధమ్మిస్సరో భగవా ‘‘పతీ’’తి వుచ్చతి, ముచ్చతి ఏతేనాతి మోక్ఖో, పతినో మోక్ఖో పతిమోక్ఖో తేన పఞ్ఞత్తత్తాతి, పతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖో. సబ్బగుణానం వా మూలభావతో ఉత్తమట్ఠేన పతి చ సో యథావుత్తట్ఠేన మోక్ఖో చాతి పతిమోక్ఖో, పతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖో. తథా హి వుత్తం ‘‘పాతిమోక్ఖన్తి ఆదిమేతం ముఖమేతం పముఖమేత’’న్తి (మహావ. ౧౩౫) విత్థారో.
అథ వా ప-ఇతి పకారే, అతీతి అచ్చన్తత్థే నిపాతో, తస్మా పకారేహి అచ్చన్తం మోక్ఖేతీతి పాతిమోక్ఖో. ఇదఞ్హి సీలం సయం తదఙ్గవసేన, సమాధిసహితం పఞ్ఞాసహితఞ్చ విక్ఖమ్భనవసేన, సముచ్ఛేదవసేన చ అచ్చన్తం మోక్ఖేతి మోచేతీతి పాతిమోక్ఖో. పతి పతి మోక్ఖోతి వా పతిమోక్ఖో, తమ్హా తమ్హా వీతిక్కమదోసతో పచ్చేకం మోక్ఖోతి అత్థో. పతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖో. మోక్ఖో వా నిబ్బానం, తస్స మోక్ఖస్స పతిబిమ్బభూతోతి పతిమోక్ఖో. సీలసంవరో హి సూరియస్స అరుణుగ్గమనం వియ నిబ్బానస్స ఉదయభూతో తప్పటిభాగో వియ యథారహం కిలేసనిబ్బాపనతో పతిమోక్ఖం, పతిమోక్ఖంయేవ పాతిమోక్ఖం.
అథ వా మోక్ఖం పతి వత్తతి, మోక్ఖాభిముఖన్తి వా పతిమోక్ఖం, పతిమోక్ఖమేవ పాతిమోక్ఖన్తి ఏవమేత్థ పాతిమోక్ఖసద్దస్స అత్థో వేదితబ్బో.
ఆచారగోచరసమ్పన్నోతి కాయికవాచసికఅవీతిక్కమసఙ్ఖాతేన ఆచారేన, నవేసియాదిగోచరతాదిసఙ్ఖాతేన గోచరేన సమ్పన్నో, సమ్పన్నఆచారగోచరోతి అత్థో. అప్పమత్తకేసూతి పరిత్తకేసు అనాపత్తిగమనీయేసు. ‘‘దుక్కటదుబ్భాసితమత్తేసూ’’తి అపరే. వజ్జేసూతి గారయ్హేసు. తే పన ఏకన్తతో అకుసలసభావా హోన్తీతి ఆహ ‘‘అకుసలధమ్మేసూ’’తి. భయదస్సీతి భయతో దస్సనసీలో, పరమాణుమత్తమ్పి వజ్జం సినేరుప్పమాణం వియ కత్వా భాయనసీలో. సమ్మా ఆదియిత్వాతి సమ్మదేవ సక్కచ్చం సబ్బసోవ ఆదియిత్వా. సిక్ఖాపదేసూతి నిద్ధారణే భుమ్మన్తి సముదాయతో అవయవనిద్ధారణం దస్సేన్తో ‘‘సిక్ఖాపదేసు తం తం సిక్ఖాపదం సమాదియిత్వా సిక్ఖతీ’’తి అత్థమాహ, సిక్ఖాపదమేవ హి సమాదాతబ్బం సిక్ఖితబ్బఞ్చాతి అధిప్పాయో. యం కిఞ్చి సిక్ఖాపదేసూతి సిక్ఖాకోట్ఠాసేసు మూలపఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞత్తిసబ్బత్థపఞ్ఞత్తిపదేసపఞ్ఞత్తిఆదిభేదం యం కిఞ్చి సిక్ఖితబ్బం. యం పటిపజ్జితబ్బం పూరేతబ్బం సీలం, తం పన ద్వారవసేన దువిధమేవాతి ఆహ ‘‘కాయికం వా వాచసికం వా’’తి. ఇమస్మిం అత్థవికప్పే సిక్ఖాపదేసూతి ఆధారే భుమ్మం సిక్ఖాభాగేసు కస్సచి విసుం అగ్గహణతో. తేనాహ ‘‘తం సబ్బ’’న్తి.
అఞ్ఞతరం దేవఘటన్తి అఞ్ఞతరం దేవనికాయం. ఆగామీ హోతీతి పటిసన్ధివసేన ఆగమనసీలో హోతి. ఆగన్తాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఇమినా అఙ్గేనాతి ఇమినా కారణేన.
సుక్ఖవిపస్సకో యేభుయ్యేన చతుధాతువవత్థానముఖేన కమ్మట్ఠానాభినివేసీ హోతీతి ఆహ ‘‘సుక్ఖవిపస్సకస్స ధాతుకమ్మట్ఠానికభిక్ఖునో’’తి. వుత్తమేవత్థం సమ్పిణ్డేత్వా నిగమేన్తో ‘‘పఠమేన అఙ్గేనా’’తిఆదిమాహ.
చిత్తస్స సుఖుమభావో ఇధ సుఖమత్తభావమాపన్నేన దట్ఠబ్బోతి ఆహ ‘‘సబ్బాపి హి తా’’తిఆది. తన్తివసేనాతి కేవలం తన్తిట్ఠపనవసేన, న పన థేరస్స కస్సచి మగ్గస్స వా ఫలస్స వా ఉప్పాదనత్థాయ, నాపి సమ్మాపటిపత్తియం యోజనత్థాయాతి అధిప్పాయో.
౩౮. ఛట్ఠే మహాకచ్చానోతి గిహికాలే ఉజ్జేనిరఞ్ఞో పురోహితపుత్తో అభిరూపో దస్సనీయో పాసాదికో సువణ్ణవణ్ణో చ. వరణా నామ రుక్ఖో, తస్స అవిదూరే భవత్తా నగరమ్పి వరణసద్దేన వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘వరణా నామ ఏకం నగర’’న్తి. ద్వన్దపదస్స పచ్చేకం అభిసమ్బన్ధో హోతీతి హేతుసద్దం పచ్చేకం యోజేత్వా దస్సేన్తో ‘‘కామరాగాభినివేసహేతూ’’తిఆదిమాహ. హేతుసద్దేన సమ్బన్ధే సతి యో అత్థో సమ్భవతి, తం దస్సేతుం ‘‘ఇదం వుత్తం హోతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ కామరాగేన అభినివిట్ఠత్తాతి ఏతేన కామరాగాభినివేసహేతూతి ఇమస్స అత్థం దీపేతి, తథా వినిబద్ధత్తాతిఆదీహి కామరాగవినిబద్ధహేతూతిఆదీనం. తతో ముఖోతి తదభిముఖో. మానన్తి ఆళ్హకాదిమానభణ్డం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
౩౯. సత్తమే మధురాయన్తి ఉత్తరమధురాయం. గున్దావనేతి కణ్హగున్దావనే, కాళపిప్పలివనేతి అత్థో. జరాజిణ్ణేతి జరాయ జిణ్ణే, న బ్యాధిఆదీనం వసేన జిణ్ణసదిసే నాపి అకాలికేన జరాయ అభిభూతే. వయోవుద్ధేతి జిణ్ణత్తా ఏవ చస్స వయోవుద్ధిప్పత్తియా వుద్ధేన సీలాదివుద్ధియా. జాతిమహల్లకేతి జాతియా మహన్తతాయ చిరరత్తతాయ మహల్లకే, న భోగపరివారాదీహీతి అత్థో. అద్ధగతేతి ఏత్థ అద్ధ-సద్దో దీఘకాలవాచీతి ఆహ ‘‘దీఘకాలద్ధానం అతిక్కన్తే’’తి. వయోతి పురిమపదలోపేనాయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘పచ్ఛిమవయ’’న్తి, వస్ససతస్స తతియకోట్ఠాససఙ్ఖాతం పచ్ఛిమవయం అనుప్పత్తేతి అత్థో.
భవతి ఏత్థ ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి భూమి, కారణన్తి ఆహ ‘‘యేన కారణేనా’’తిఆది. పరిపక్కోతి పరిణతో, వుద్ధిభావం పత్తోతి అత్థో. మోఘజిణ్ణోతి అన్తో థిరకరణానం ధమ్మానం అభావేన తుచ్ఛజిణ్ణో నామ. బాలదారకోపి దహరోతి వుచ్చతీతి తతో విసేసనత్థం ‘‘యువా’’తి వుత్తం. అతిక్కన్తపఠమవయా ఏవ సత్తా సభావేన పలితసిరా హోన్తీతి పఠమవయే ఠితభావం దస్సేతుం ‘‘సుసుకాళకేసో’’తి వుత్తం. భద్రేనాతి లద్ధకేన. ఏకచ్చో హి దహరోపి సమానో కాణో వా హోతి కుణిఆదీనం వా అఞ్ఞతరో, సో న భద్రేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో నామ హోతి. యో పన అభిరూపో హోతి దస్సనీయో పాసాదికో సబ్బసమ్పత్తిసమ్పన్నో యం యదేవ అలఙ్కారపరిహారం ఇచ్ఛతి, తేన తేన అలఙ్కతో దేవపుత్తో వియ చరతి, అయం భద్రేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో నామ హోతి. తేనేవాహ ‘‘యేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో’’తిఆది.
యమ్హి సచ్చఞ్చ ధమ్మో చాతి యమ్హి పుగ్గలే సోళసహాకారేహి పటివిద్ధత్తా చతుబ్బిధం సచ్చం, ఞాణేన సచ్ఛికతత్తా నవవిధలోకుత్తరధమ్మో చ అత్థి. అహింసాతి దేసనామత్తమేతం, యమ్హి పన చతుబ్బిధాపి అప్పమఞ్ఞాభావనా అత్థీతి అత్థో. సంయమో దమోతి సీలఞ్చేవ ఇన్ద్రియసంవరో చ. వన్తమలోతి మగ్గఞాణేన నీహటమలో. ధీరోతి ధితిసమ్పన్నో. థేరోతి సో ఇమేహి థిరభావకారణేహి సమన్నాగతత్తా థేరోతి పవుచ్చతీతి అత్థో.
౪౦. అట్ఠమే ‘‘చోరా బలవన్తో హోన్తీ’’తి పదం ఉద్ధరిత్వా యేహి కారణేహి తే బలవన్తో హోన్తి, తేసం సబ్భావం దస్సేన్తో ‘‘పక్ఖసమ్పన్నా’’తిఆదిమాహ. తత్థ నివాసట్ఠానసమ్పన్నతా గిరిదుగ్గాదిసబ్భావతో. అతియాతున్తి అన్తో యాతుం, గన్తుం పవిసితున్తి అత్థో. తం పన అన్తోపవిసనం కేనచి కారణేన బహిగతస్స హోతీతి ఆహ ‘‘బహిద్ధా జనపదచారికం చరిత్వా’’తిఆది. నియ్యాతున్తి బహి నిక్ఖమితుం. తఞ్చ బహినిక్ఖమనం బహిద్ధాకరణీయే సతి సమ్భవతీతి ఆహ ‘‘చోరా జనపదం విలుమ్పన్తీ’’తిఆది. అనుసఞ్ఞాతున్తి అనుసఞ్చరితుం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
౪౧. నవమే మిచ్ఛాపటిపత్తాధికరణహేతూతి ఏత్థ అధి-సద్దో అనత్థకోతి ఆహ ‘‘మిచ్ఛాపటిపత్తియా కరణహేతూ’’తి. న ఆరాధకోతి న సమ్పాదకో న పరిపూరకో. ఞాయతి పటివిజ్ఝనవసేన నిబ్బానం గచ్ఛతీతి ఞాయో, సో ఏవ తంసమఙ్గినం వట్టదుక్ఖపాతతో ధారణట్ఠేన ధమ్మోతి ఞాయో ధమ్మో, అరియమగ్గో. సో పనేత్థ సహ విపస్సనాయ అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘సహవిపస్సనకం మగ్గ’’న్తి. ఆరాధనం నామ సంసిద్ధి, సా పన యస్మా సమ్పాదనేన పరిపూరణేన ఇచ్ఛితా, తస్మా వుత్తం ‘‘సమ్పాదేతుం పూరేతు’’న్తి.
౪౨. దసమే దుగ్గహితేహీతి అత్థతో బ్యఞ్జనతో చ దుట్ఠు గహితేహి, ఊనాధికవిపరీతపదపచ్చాభట్ఠాదివసేన విలోమేత్వా గహితేహీతి అత్థో. ఉప్పటిపాటియా గహితేహీతి ఇదం పన నిదస్సనమత్తం దుగ్గహస్స ఊనాధికాదివసేనపి సమ్భవతో. తేనేవాహ ‘‘అత్తనో దుగ్గహితసుత్తన్తానంయేవ అత్థఞ్చ పాళిఞ్చ ఉత్తరితరం కత్వా దస్సేన్తీ’’తి.