౪. సమచిత్తవగ్గవణ్ణనా

౩౩. చతుత్థస్స పఠమే భవన్తి ఏత్థ పతిట్ఠహన్తీతి భూమి, అసప్పురిసానం భూమి అసప్పురిసభూమి. సప్పురిసభూమియమ్పి ఏసేవ నయో. కతం న జానాతీతి అకతఞ్ఞూ, అసమత్థసమాసోయం గమకత్తా ‘‘అసూరియపస్సా’’తిఆదీసు వియ. తేనాహ ‘‘కతం న జానాతీ’’తి. అకతవేదీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పాకటం కత్వా న జానాతీతి ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ మయ్హం ఇమినా కత’’న్తి సఙ్ఘమజ్ఝగణమజ్ఝాదీసు పాకటం కత్వా న జానాతి, న పకాసేతీతి వుత్తం హోతి. ఉపఞ్ఞాతన్తి థోమనావసేన ఉపగన్త్వా ఞాతం. తేనాహ ‘‘వణ్ణిత’’న్తిఆది.

౩౪. దుతియే వస్ససతపరిమాణమాయు అస్సాతి వస్ససతాయుకో, వస్ససతాయుకతఞ్చ వస్ససతాయుకకాలే జాతస్సేవ హోతి, నాఞ్ఞస్సాతి ఆహ ‘‘వస్ససతాయుకకాలే జాతో’’తి. వస్ససతం జీవతి సీలేనాతి వస్ససతజీవీ. వస్ససతన్తి చ అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం. తేనాహ ‘‘సకలం వస్ససతం జీవన్తో’’తి. మాతాపితూనం మాతావ బహూపకారతరాతి తస్సాయేవ పధానభావేన పటికాతబ్బత్తా దక్ఖిణం అంసకూటం వదన్తి. హదయలోహితం పాయేత్వాతి ఖీరం సన్ధాయ వదతి. లోహితఞ్హి ఖీరభావేన పరిణామం గచ్ఛతి. త్యాస్సాతి తే అస్స. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

౩౫. తతియే తేనుపసఙ్కమీతి ఏత్థ యేనాధిప్పాయేన సో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఉపసఙ్కమి, తం పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘సో హి బ్రాహ్మణో’’తిఆదిమాహ. విరజ్ఝనపఞ్హన్తి యం పఞ్హం పుట్ఠో విరజ్ఝిత్వా కథేసి, అవిపరీతం కత్వా సమ్పాదేతుం న సక్కోతి, తాదిసం పఞ్హన్తి అత్థో. ఉభతోకోటికం పఞ్హన్తి ఉభోహి కోటీహి యుత్తం పఞ్హం. ‘‘కింవాదీ భవం గోతమో’’తి హి పుట్ఠో ‘‘కిరియవాదిమ్హీ’’తి వా వదేయ్య ‘‘అకిరియవాదిమ్హీ’’తి వా, తస్మా ఇమస్స పఞ్హస్స విస్సజ్జనే ‘‘కిరియవాదిమ్హీ’’తి ఏకా కోటి, ‘‘అకిరియవాదిమ్హీ’’తి దుతియాతి కోటిద్వయయుత్తో అయం పఞ్హో. ఉగ్గిలితున్తి ద్వే కోటియో మోచేత్వా కథేతుం అసక్కోన్తో బహి నీహరితుం అత్థతో అపనేతుం న సక్ఖిస్సతి. ద్వే కోటియో మోచేన్తో హి తం బహి నీహరతి నామ. నిగ్గిలితున్తి పుచ్ఛాయ దోసం దత్వా హారేతుం అసక్కోన్తో పవేసేతుం న సక్ఖిస్సతి. తత్థ దోసం దత్వా హారేన్తో హి గిలిత్వా వియ అదస్సనం గమేన్తో పవేసేతి నామ. కింలద్ధికోతి కింద్దిట్ఠికో. వదన్తి ఏతేనాతి వాదో, దిట్ఠి. కో వాదో ఏతస్సాతి కింవాదీ. కిమక్ఖాయీతి కిమభిధాయీ, కీదిసీ ధమ్మకథా. తేనాహ ‘‘కిం నామ…పే… పుచ్ఛతీ’’తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

౩౬. చతుత్థే దక్ఖిణం అరహన్తీతి దక్ఖిణేయ్యా. ఆహునం వుచ్చతి దానం, తం అరహన్తీతి ఆహునేయ్యా.

౩౭. పఞ్చమే కథమయం మిగారమాతా నామ జాతాతి ఆహ ‘‘సా హీ’’తిఆది. సబ్బజేట్ఠకస్స పుత్తస్సాతి అత్తనో పుత్తేసు సబ్బపఠమం జాతస్స పుత్తస్స. అయ్యకసేట్ఠినోవ సమాననామకత్తాతి మిగారసేట్ఠినా ఏవ సదిసనామకత్తా. తస్సా కిర సబ్బజేట్ఠస్స పుత్తస్స నామగ్గహణదివసే అయ్యకస్స మిగారసేట్ఠిస్సేవ నామం అకంసు. అనిబద్ధవాసో హుత్వాతి ఏకస్మింయేవ విహారే నిబద్ధవాసో అహుత్వా. ధువపరిభోగానీతి నియతపరిభోగాని. నను భగవా కదాచి చారికమ్పి పక్కమతి, కథం తాని సేనాసనాని ధువపరిభోగేన పరిభుఞ్జీతి ఆహ ‘‘ఉతువస్సం చారికం చరిత్వాపీ’’తిఆది. తత్థ ఉతువస్సన్తి హేమన్తగిమ్హే సన్ధాయ వదతి. మగ్గం ఠపేత్వాతి థేరస్స ఆగమనమగ్గం ఠపేత్వా. ఉణ్హవలాహకాతి ఉణ్హఉతునో పచ్చయభూతమేఘమాలాసముట్ఠాపకా దేవపుత్తా. తేసం కిర తథాచిత్తుప్పాదసమకాలమేవ యథిచ్ఛితం ఠానం ఉణ్హం ఫరమానా, వలాహకమాలా నాతిబహలా ఇతో చితో నభం ఛాదేన్తీ విధావతి. ఏస నయో సీతవలాహకవస్సవలాహకాసు. అబ్భవలాహకా పన దేవతా సీతుణ్హవస్సేహి వినా కేవలం అబ్భపటలస్సేవ సముట్ఠాపకా వేదితబ్బా. కేవలం వా వాతస్సేవ, తేనేవ దేవతా వాతవలాహకా.

ఏత్థ చ యం వస్సానే చ సిసిరే చ అబ్భం ఉప్పజ్జతి, తం ఉతుసముట్ఠానం పాకతికమేవ. యం పన అబ్భమ్హియేవ అతిఅబ్భం సత్తాహమ్పి చన్దసూరియే ఛాదేత్వా ఏకన్ధకారం కరోతి, యఞ్చ చిత్తవేసాఖమాసేసు అబ్భం, తం దేవతానుభావేన ఉప్పన్నం అబ్భన్తి వేదితబ్బం. యో చ తస్మిం తస్మిం ఉతుమ్హి ఉత్తరదక్ఖిణాదిపకతివాతో హోతి, అయం ఉతుసముట్ఠానో. వాతేపి వనరుక్ఖక్ఖన్ధాదిప్పదాలనో అతివాతో నామ అత్థి. అయఞ్చేవ, యో చ అఞ్ఞోపి అకాలవాతో, అయఞ్చ దేవతానుభావేన నిబ్బత్తో. యం గిమ్హానే ఉణ్హం, తం ఉతుసముట్ఠానికం పాకతిమేవ. యం పన ఉణ్హేపి అతిఉణ్హం సీతకాలే చ ఉప్పన్నం ఉణ్హం, తం దేవతానుభావేన నిబ్బత్తం. యం వస్సానే చ హేమన్తే చ సీతం హోతి, తం ఉతుసముట్ఠానమేవ. యం పన సీతేపి అతిసీతం, గిమ్హే చ ఉప్పన్నం సీతం, తం దేవతానుభావేన నిబ్బత్తం. యం వస్సికే చత్తారో మాసే వస్సం, తం ఉతుసముట్ఠానమేవ, యం పన వస్సేయేవ అతివస్సం, యఞ్చ చిత్తవేసాఖమాసేసు వస్సం, తం దేవతానుభావేన నిబ్బత్తం.

తత్రిదం వత్థు – ఏకో కిర వస్సవలాహకదేవపుత్తో తగరకూటవాసిఖీణాసవత్థేరస్స సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా అట్ఠాసి. థేరో – ‘‘కోసి త్వ’’న్తి పుచ్ఛి. అహం, భన్తే, వస్సవలాహకో దేవపుత్తోతి. తుమ్హాకం కిర చిత్తేన దేవో వస్సతీతి? ఆమ, భన్తేతి. పస్సితుకామా మయన్తి. తేమిస్సథ, భన్తేతి. మేఘసీసం వా గజ్జితం వా న పఞ్ఞాయతి, కథం తేమిస్సామాతి? భన్తే, అమ్హాకం చిత్తేన దేవో వస్సతి, తుమ్హే పణ్ణసాలం పవిసథాతి. సాధు దేవపుత్తాతి పాదే ధోవిత్వా పణ్ణసాలం పావిసి. దేవపుత్తో తస్మిం పవిసన్తేయేవ ఏకం గీతం గాయిత్వా హత్థం ఉక్ఖిపి, సమన్తా తియోజనట్ఠానం ఏకమేఘం అహోసి. థేరో అడ్ఢతిన్తో పణ్ణసాలం పవిట్ఠోతి.

కామం హేట్ఠా వుత్తాపి దేవతా చాతుమహారాజికావ, తా పన తేన తేన విసేసేన వత్వా ఇదాని తదఞ్ఞే పఠమభూమికే కామావచరదేవే సామఞ్ఞతో గణ్హన్తో ‘‘చాతుమహారాజికా’’తి ఆహ. ధతరట్ఠవిరూళ్హకవిరూపక్ఖకువేరసఙ్ఖాతా చత్తారో మహారాజానో ఏతేసన్తి చాతుమహారాజికా, తే సినేరుస్స పబ్బతస్స వేమజ్ఝే హోన్తి. తేసు పబ్బతట్ఠకాపి అత్థి ఆకాసట్ఠకాపి. తేసం పరమ్పరా చక్కవాళపబ్బతం పత్తా. ఖిడ్డాపదోసికా మనోపదోసికా చన్దిమా దేవపుత్తో సూరియో దేవపుత్తోతి ఏతే సబ్బేపి చాతుమహారాజికదేవలోకట్ఠా ఏవ.

తావతింసాతి తావతింసానం దేవానం నామం, తేపి అత్థి పబ్బతట్ఠకా, అత్థి ఆకాసట్ఠకా, తేసం పరమ్పరా చక్కవాళపబ్బతం పత్తా. తథా యామాదీనం. ఏకదేవలోకేపి హి దేవానం పరమ్పరా చక్కవాళపబ్బతం అప్పత్తా నామ నత్థి. తత్థ మఘేన మాణవేన సద్ధిం మచలగామే కాలం కత్వా తేత్తింస సహపుఞ్ఞకారినో ఏత్థ నిబ్బత్తాతి తం సహచారితం ఠానం తేత్తింసం, తదేవ తావతింసం, తం నివాసో ఏతేసన్తి తావతింసాతి వదన్తి. యస్మా పన సేసచక్కవాళేసుపి ఛకామావచరదేవలోకా అత్థి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘సహస్సం చాతుమహారాజికానం సహస్సం తావతింసాన’’న్తి (అ. ని. ౩.౮౧). తస్మా నామపణ్ణత్తియేవేసా తస్స దేవలోకస్సాతి వేదితబ్బా. దుక్ఖతో యాతా అపయాతాతి యామా. అత్తనో సిరిసమ్పత్తియా తుసం ఇతా గతాతి తుసితా. నిమ్మానే రతి ఏతేసన్తి నిమ్మానరతినో. వసవత్తీ దేవతాతి పరనిమ్మితవసవత్తినో దేవా. పరనిమ్మితేసు భోగేసు వసం వత్తేన్తీతి పరనిమ్మితవసవత్తినో.

బ్రూహితో పరివుద్ధో తేహి తేహి ఝానాదీహి విసిట్ఠేహి గుణేహీతి బ్రహ్మా. వణ్ణవన్తతాయ చేవ దీఘాయుకతాయ చ బ్రహ్మపారిసజ్జాదీహి మహన్తో బ్రహ్మాతి మహాబ్రహ్మా. తస్స పరిసాయం భవా పరిచారికాతి బ్రహ్మపారిసజ్జా. తస్సేవ పురోహితట్ఠానే ఠితాతి బ్రహ్మపురోహితా. ఆభస్సరేహి పరిత్తా ఆభా ఏతేసన్తి పరిత్తాభా. అప్పమాణా ఆభా ఏతేసన్తి అప్పమాణాభా. దీపికాయ అచ్చి వియ ఏతేసం సరీరతో ఆభా ఛిజ్జిత్వా ఛిజ్జిత్వా పతన్తీ వియ సరతి విస్సరతీతి ఆభస్సరా, యథావుత్తప్పభాయ ఆభాసనసీలా వా ఆభస్సరా. సుభాతి సోభనా పభా. సుభాతి హి ఏకగ్ఘనా నిచ్చలా సరీరాభా వుచ్చతి, సా పరిత్తా సుభా ఏతేసన్తి పరిత్తసుభా. అప్పమాణా సుభా ఏతేసన్తి అప్పమాణసుభా. సుభేన ఓకిణ్ణా వికిణ్ణా, సుభేన సరీరప్పభావణ్ణేన ఏకగ్ఘనా సువణ్ణమఞ్జూసాయ ఠపితసమ్పజ్జలితకఞ్చనపిణ్డసస్సిరికాతి సుభకిణ్ణా. తత్థ సోభనాయ పభాయ కిణ్ణా సుభాకిణ్ణాతి వత్తబ్బే భా-సద్దస్స రస్సత్తం అన్తిమ ణ-కారస్స హ-కారఞ్చ కత్వా ‘‘సుభకిణ్హా’’తి వుత్తం. విపులఫలా వేహప్ఫలా. విపులఫలాతి చ విపులసన్తసుఖవణ్ణాదిఫలా. అప్పకేన కాలేన అత్తనో ఠానం న విజహన్తీతి అవిహా. కేనచి న తపనీయాతి అతప్పా. అకిచ్ఛేన సుఖేన పస్సితబ్బా మనుఞ్ఞరూపతాయాతి సుదస్సా. సుపరిసుద్ధదస్సనతాయ సమ్మా పస్సన్తి సీలేనాతి సుదస్సీ. ఉక్కట్ఠసమ్పత్తీహి యోగతో నత్థి ఏతేసం కనిట్ఠా సమ్పత్తీతి అకనిట్ఠా.

కాయసక్ఖీహీతి నామకాయేన దేసనాయ సమ్పటిచ్ఛనవసేన సక్ఖిభూతేహి. హలాహలన్తి కోలాహలం. మహగ్గతచిత్తేనాతి చతుత్థజ్ఝానపాదకేన అభిఞ్ఞాచిత్తేన.

నను చ ‘‘అజ్ఝత్తన్తి కామభవో, బహిద్ధాతి రూపారూపభవో’’తి చ అయుత్తమేతం? యస్మిఞ్హి భవే సత్తా బహుతరం కాలం వసన్తి, సో నేసం అజ్ఝత్తం. యస్మిఞ్చ అప్పతరం కాలం వసన్తి, సో నేసం బహిద్ధాతి వత్తుం యుత్తం. రూపారూపభవే చ సత్తా చిరతరం వసన్తి, అప్పతరం కామభవే, తస్మా ‘‘అజ్ఝత్తన్తి కామభవో, బహిద్ధాతి రూపారూపభవో’’తి కస్మా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. చతుత్థమేవ కోట్ఠాసన్తి వివట్టట్ఠాయిసఙ్ఖాతం చతుత్థం అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పం. ఇతరేసూతి సంవట్టసంవట్టట్ఠాయివివట్టసఙ్ఖాతేసు తీసు అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పేసు. ఆలయోతి సఙ్గో. పత్థనాతి ‘‘కథం నామ తత్రూపపన్నా భవిస్సామా’’తి అభిపత్థనా. అభిలాసోతి తత్రూపపజ్జితుకామతా. తస్మాతిఆదినా యథావుత్తమత్థం నిగమేతి.

ఏత్థాయం అధిప్పాయో – కస్సచిపి కిలేసస్స అవిక్ఖమ్భితత్తా కేనచిపి పకారేన విక్ఖమ్భనమత్తేనపి అవిముత్తో కామభవో అజ్ఝత్తగ్గహణస్స అత్తానం అధికిచ్చ ఉద్దిస్స పవత్తగ్గాహస్స విసేసపచ్చయోతి అజ్ఝత్తం నామ. తత్థ బన్ధనం అజ్ఝత్తసంయోజనం, తేన సంయుత్తో అజ్ఝత్తసంయోజనో. తబ్బిపరియాయతో బహిద్ధాసంయోజనోతి.

ఛన్దరాగవసేనేవ అజ్ఝత్తసంయోజనం బహిద్ధాసంయోజనఞ్చ పుగ్గలం దస్సేత్వా ఇదాని ఓరమ్భాగియఉద్ధమ్భాగియసంయోజనవసేనపి దస్సేతుం ‘‘ఓరమ్భాగియాని వా’’తిఆదిమాహ. ఓరం వుచ్చతి కామధాతు, పటిసన్ధియా పచ్చయభావేన తం ఓరం భజన్తీతి ఓరమ్భాగియాని. తత్థ చ కమ్మునా విపాకం సత్తేన చ దుక్ఖం సంయోజేన్తీతి సంయోజనాని, సక్కాయదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాసకామరాగపటిఘా. ఉద్ధం వుచ్చతి రూపారూపధాతు, వుత్తనయేనేతం ఉద్ధం భజన్తీతి ఉద్ధమ్భాగియాని, సంయోజనాని. రూపరాగారూపరాగమానుద్ధచ్చావిజ్జా. అథ వా ఓరమ్భాగో వుచ్చతి కామధాతు రూపారూపభవతో హేట్ఠాభూతత్తా, తత్రూపపత్తియా పచ్చయభావతో ఓరమ్భాగస్స హితానీతి ఓరమ్భాగియాని యథా ‘‘వచ్ఛాయోగో దుహకో’’తి. ఉద్ధమ్భాగో నామ మహగ్గతభావో, తస్స హితాని ఉద్ధమ్భాగియాని. పాదేసు బద్ధపాసాణో వియ పఞ్చోరమ్భాగియసంయోజనాని హేట్ఠా ఆకడ్ఢమానాకారాని హోన్తి. హత్థేహి గహితరుక్ఖసాఖా వియ పఞ్చుద్ధమ్భాగియసంయోజనాని ఉపరి ఆకడ్ఢమానాకారాని. యేసఞ్హి సక్కాయదిట్ఠిఆదీని అప్పహీనాని, తే భవగ్గేపి నిబ్బత్తే ఏతాని ఆకడ్ఢిత్వా కామభవేయేవ పాతేన్తి, తస్మా ఏతాని పఞ్చ గచ్ఛన్తం వారేన్తి, గతం పున ఆనేన్తి. రూపరాగాదీని పఞ్చ గచ్ఛన్తం న వారేన్తి, ఆగన్తుం పన న దేన్తి.

అసముచ్ఛిన్నేసు ఓరమ్భాగియసంయోజనేసు లద్ధపచ్చయేసు ఉద్ధమ్భాగియాని సంయోజనాని అగణనూపగాని హోన్తీతి లబ్భమానానమ్పి పుథుజ్జనానం వసేన అవిభజిత్వా అరియానం యోగవసేన విభజితుకామో ‘‘ఉభయమ్పి చేత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ వట్టనిస్సితమహాజనస్సాతి పుథుజ్జనే సన్ధాయ వదతి. ద్వేధా పరిచ్ఛిన్నోతి కామసుగతిరూపారూపభవవసేన ద్వీహి పకారేహి పరిచ్ఛిన్నో.

వచ్ఛకసాలోపమం ఉత్తానత్థమేవ. ఓపమ్మసంసన్దనే పన కస్సచి కిలేసస్స అవిక్ఖమ్భితత్తా, కథఞ్చిపి అవిముత్తో కామభవో అజ్ఝత్తగ్గహణస్స విసేసపచ్చయత్తా, ఇమేసం సత్తానం అబ్భన్తరట్ఠేన అన్తో నామ. రూపారూపభవో తబ్బిపరియాయతో బహి నామ. తథా హి యస్స ఓరమ్భాగియాని సంయోజనాని అప్పహీనాని, సో అజ్ఝత్తసంయోజనో వుత్తో. యస్స తాని పహీనాని, సో బహిద్ధాసంయోజనో. తస్మా అన్తో అసముచ్ఛిన్నబన్ధనతాయ బహి చ పవత్తమానభవఙ్గసన్తానతాయ అన్తోబద్ధో బహిసయితో నామ. నిరన్తరప్పవత్తభవఙ్గసన్తానవసేన హి సయితవోహారో. కామం నేసం బహిబన్ధనమ్పి అసముచ్ఛిన్నం, అన్తోబన్ధనస్స పన మూలతాయ ఏవం వుత్తం. తేనాహ ‘‘సంయోజనం పన తేసం కామావచరూపనిబద్ధమేవా’’తి. ఇమినా నయేన సేసత్తయేపి అత్థో వేదితబ్బో.

ఏత్తావతా చ కిరాతి కిర-సద్దో అరుచిసంసూచనత్థో. తేనేత్థ ఆచరియవాదస్స అత్తనో అరుచ్చనభావం దీపేతి. ‘‘సీలవా’’తి అనామట్ఠవిసేససామఞ్ఞతో సీలసఙ్ఖేపేన గహితం, తఞ్చ చతుబ్బిధన్తి ఆచరియత్థేరో ‘‘చతుపారిసుద్ధిసీలం ఉద్దిసిత్వా’’తి ఆహ. తత్థాతి చతుపారిసుద్ధిసీలేసు. జేట్ఠకసీలన్తి పధానసీలం. ఉభయత్థాతి ఉద్దేసనిద్దేసేసు, నిద్దేసే వియ ఉద్దేసేపి పాతిమోక్ఖసంవరోవ థేరేన వుత్తో ‘‘సీలవా’’తి వుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. సీలగ్గహణఞ్హి పాళియం పాతిమోక్ఖసంవరవసేనేవ ఆగతం. తేనాహ ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరోయేవా’’తిఆది. తత్థ అవధారణేన ఇతరేసం తిణ్ణం ఏకదేసేన పాతిమోక్ఖన్తోగధభావం దీపేతి. తథా హి అనోలోకియోలోకనే ఆజీవహేతు చ సిక్ఖాపదవీతిక్కమే గిలానపచ్చయస్స అపచ్చవేక్ఖితపరిభోగే చ ఆపత్తి విహితాతి. తీణీతి ఇన్ద్రియసంవరసీలాదీని. సీలన్తి వుత్తట్ఠానం నామ అత్థీతి సీలపరియాయేన తేసం కత్థచి సుత్తే గహితట్ఠానం నామ కిం అత్థి యథా ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరో’’తి? ఆచరియస్స సమ్ముఖతాయ అప్పటిక్ఖిపన్తో ఉపచారేన పుచ్ఛన్తో వియ వదతి. తేనాహ ‘‘అననుజానన్తో’’తి. ఛద్వారరక్ఖామత్తకమేవాతి తస్స సల్లహుకభావమాహ చిత్తాధిట్ఠానభావమత్తేన పటిపాకతికభావాపత్తితో. ఇతరద్వయేపి ఏసేవ నయో. పచ్చయుప్పత్తిమత్తకన్తి ఫలేన హేతుం దస్సేతి. ఉప్పాదనహేతుకా హి పచ్చయానం ఉప్పత్తి. ఇదమత్థన్తి ఇదం పయోజనం ఇమస్స పచ్చయస్స పరిభుఞ్జనేతి అధిప్పాయో. నిప్పరియాయేనాతి ఇమినా ఇన్ద్రియసంవరాదీని తీణి పధానస్స సీలస్స పరిపాలనవసేన పవత్తియా పరియాయసీలాని నామాతి దస్సేతి. ఇదాని పాతిమోక్ఖసంవరస్సేవ పధానభావం బ్యతిరేకతో అన్వయతో చ ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సో పాతిమోక్ఖసంవరో. సేసాని ఇన్ద్రియసంవరాదీని.

పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతోతి యో హి నం పాతి రక్ఖతి, తం మోక్ఖేతి మోచేతి ఆపాయికాదీహి దుక్ఖేహీతి పాతిమోక్ఖన్తి లద్ధనామేన సిక్ఖాపదసీలేన పిహితకాయవచీద్వారో. సో పన యస్మా ఏవంభూతో తేన సమన్నాగతో నామ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘పాతీమోక్ఖసంవరేన సమన్నాగతో’’తి.

అపరో నయో – కిలేసానం బలవభావతో, పాపకిరియాయ చ సుకరభావతో, పుఞ్ఞకిరియాయ చ దుక్కరభావతో బహుక్ఖత్తుం అపాయేసు పతనసీలోతి పాతీ, పుథుజ్జనో. అనిచ్చతాయ వా భవాదీసు కమ్మవేగక్ఖిత్తో ఘటియన్తం వియ అనవట్ఠానేన పరిబ్భమనతో గమనతో గమనసీలోతి పాతీ, మరణవసేన తమ్హి తమ్హి సత్తనికాయే అత్తభావస్స పాతనసీలో వా పాతీ, సత్తసన్తానో, చిత్తమేవ వా. తం పాతిం సంసారదుక్ఖతో మోక్ఖేతీతి పాతిమోక్ఖం. చిత్తస్స హి విమోక్ఖేన సత్తో విముత్తోతి వుచ్చతి. వుత్తఞ్హి ‘‘చిత్తవోదానా విసుజ్ఝన్తీ’’తి, ‘‘అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’’న్తి (మహావ. ౨౮) చ.

అథ వా అవిజ్జాదినా హేతునా సంసారే పతతి గచ్ఛతి పవత్తతీతి పాతి, ‘‘అవిజ్జానీవరణానం సత్తానం తణ్హాసంయోజనానం సన్ధావతం సంసరత’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౨౪) హి వుత్తం, తస్స పాతినో సత్తస్స తణ్హాదిసంకిలేసత్తయతో మోక్ఖో ఏతేనాతి పాతిమోక్ఖో. ‘‘కణ్ఠేకాళో’’తిఆదీనం వియస్స సమాససిద్ధి వేదితబ్బా.

అథ వా పాతేతి వినిపాతేతి దుక్ఖేతి పాతి, చిత్తం. వుత్తఞ్హి –

‘‘చిత్తేన నీయతే లోకో, చిత్తేన పరికస్సతీ’’తి; (సం. ని. ౧.౬౨);

తస్స పాతినో మోక్ఖో ఏతేనాతి పాతిమోక్ఖో. పతతి వా ఏతేన అపాయదుక్ఖే సంసారదుక్ఖే చాతి పాతి, తణ్హాదిసంకిలేసో. వుత్తఞ్హి –

‘‘తణ్హా జనేహి పురిసం, (సం. ని. ౧.౫౬-౫౭) తణ్హాదుతియో పురిసో’’తి (ఇతివు. ౧౫, ౧౦౫; అ. ని. ౪.౯) చ ఆది;

తతో పాతితో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖో.

అథ వా పతతి ఏత్థాతి పాతి, ఛ అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని. వుత్తఞ్హి –

‘‘ఛసు లోకో సముప్పన్నో, ఛసు కుబ్బతి సన్థవ’’న్తి (సం. ని. ౧.౭౦; సు. ని. ౧౭౧);

తతో ఛఅజ్ఝత్తికబాహిరాయతనసఙ్ఖాతతో పాతితో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖో.

అథ వా పాతో వినిపాతో అస్స అత్థీతి పాతీ, సంసారో. తతో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖో.

అథ వా సబ్బలోకాధిపతిభావతో ధమ్మిస్సరో భగవా ‘‘పతీ’’తి వుచ్చతి, ముచ్చతి ఏతేనాతి మోక్ఖో, పతినో మోక్ఖో పతిమోక్ఖో తేన పఞ్ఞత్తత్తాతి, పతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖో. సబ్బగుణానం వా మూలభావతో ఉత్తమట్ఠేన పతి చ సో యథావుత్తట్ఠేన మోక్ఖో చాతి పతిమోక్ఖో, పతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖో. తథా హి వుత్తం ‘‘పాతిమోక్ఖన్తి ఆదిమేతం ముఖమేతం పముఖమేత’’న్తి (మహావ. ౧౩౫) విత్థారో.

అథ వా ప-ఇతి పకారే, అతీతి అచ్చన్తత్థే నిపాతో, తస్మా పకారేహి అచ్చన్తం మోక్ఖేతీతి పాతిమోక్ఖో. ఇదఞ్హి సీలం సయం తదఙ్గవసేన, సమాధిసహితం పఞ్ఞాసహితఞ్చ విక్ఖమ్భనవసేన, సముచ్ఛేదవసేన చ అచ్చన్తం మోక్ఖేతి మోచేతీతి పాతిమోక్ఖో. పతి పతి మోక్ఖోతి వా పతిమోక్ఖో, తమ్హా తమ్హా వీతిక్కమదోసతో పచ్చేకం మోక్ఖోతి అత్థో. పతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖో. మోక్ఖో వా నిబ్బానం, తస్స మోక్ఖస్స పతిబిమ్బభూతోతి పతిమోక్ఖో. సీలసంవరో హి సూరియస్స అరుణుగ్గమనం వియ నిబ్బానస్స ఉదయభూతో తప్పటిభాగో వియ యథారహం కిలేసనిబ్బాపనతో పతిమోక్ఖం, పతిమోక్ఖంయేవ పాతిమోక్ఖం.

అథ వా మోక్ఖం పతి వత్తతి, మోక్ఖాభిముఖన్తి వా పతిమోక్ఖం, పతిమోక్ఖమేవ పాతిమోక్ఖన్తి ఏవమేత్థ పాతిమోక్ఖసద్దస్స అత్థో వేదితబ్బో.

ఆచారగోచరసమ్పన్నోతి కాయికవాచసికఅవీతిక్కమసఙ్ఖాతేన ఆచారేన, నవేసియాదిగోచరతాదిసఙ్ఖాతేన గోచరేన సమ్పన్నో, సమ్పన్నఆచారగోచరోతి అత్థో. అప్పమత్తకేసూతి పరిత్తకేసు అనాపత్తిగమనీయేసు. ‘‘దుక్కటదుబ్భాసితమత్తేసూ’’తి అపరే. వజ్జేసూతి గారయ్హేసు. తే పన ఏకన్తతో అకుసలసభావా హోన్తీతి ఆహ ‘‘అకుసలధమ్మేసూ’’తి. భయదస్సీతి భయతో దస్సనసీలో, పరమాణుమత్తమ్పి వజ్జం సినేరుప్పమాణం వియ కత్వా భాయనసీలో. సమ్మా ఆదియిత్వాతి సమ్మదేవ సక్కచ్చం సబ్బసోవ ఆదియిత్వా. సిక్ఖాపదేసూతి నిద్ధారణే భుమ్మన్తి సముదాయతో అవయవనిద్ధారణం దస్సేన్తో ‘‘సిక్ఖాపదేసు తం తం సిక్ఖాపదం సమాదియిత్వా సిక్ఖతీ’’తి అత్థమాహ, సిక్ఖాపదమేవ హి సమాదాతబ్బం సిక్ఖితబ్బఞ్చాతి అధిప్పాయో. యం కిఞ్చి సిక్ఖాపదేసూతి సిక్ఖాకోట్ఠాసేసు మూలపఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞత్తిసబ్బత్థపఞ్ఞత్తిపదేసపఞ్ఞత్తిఆదిభేదం యం కిఞ్చి సిక్ఖితబ్బం. యం పటిపజ్జితబ్బం పూరేతబ్బం సీలం, తం పన ద్వారవసేన దువిధమేవాతి ఆహ ‘‘కాయికం వా వాచసికం వా’’తి. ఇమస్మిం అత్థవికప్పే సిక్ఖాపదేసూతి ఆధారే భుమ్మం సిక్ఖాభాగేసు కస్సచి విసుం అగ్గహణతో. తేనాహ ‘‘తం సబ్బ’’న్తి.

అఞ్ఞతరం దేవఘటన్తి అఞ్ఞతరం దేవనికాయం. ఆగామీ హోతీతి పటిసన్ధివసేన ఆగమనసీలో హోతి. ఆగన్తాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఇమినా అఙ్గేనాతి ఇమినా కారణేన.

సుక్ఖవిపస్సకో యేభుయ్యేన చతుధాతువవత్థానముఖేన కమ్మట్ఠానాభినివేసీ హోతీతి ఆహ ‘‘సుక్ఖవిపస్సకస్స ధాతుకమ్మట్ఠానికభిక్ఖునో’’తి. వుత్తమేవత్థం సమ్పిణ్డేత్వా నిగమేన్తో ‘‘పఠమేన అఙ్గేనా’’తిఆదిమాహ.

చిత్తస్స సుఖుమభావో ఇధ సుఖమత్తభావమాపన్నేన దట్ఠబ్బోతి ఆహ ‘‘సబ్బాపి హి తా’’తిఆది. తన్తివసేనాతి కేవలం తన్తిట్ఠపనవసేన, న పన థేరస్స కస్సచి మగ్గస్స వా ఫలస్స వా ఉప్పాదనత్థాయ, నాపి సమ్మాపటిపత్తియం యోజనత్థాయాతి అధిప్పాయో.

౩౮. ఛట్ఠే మహాకచ్చానోతి గిహికాలే ఉజ్జేనిరఞ్ఞో పురోహితపుత్తో అభిరూపో దస్సనీయో పాసాదికో సువణ్ణవణ్ణో చ. వరణా నామ రుక్ఖో, తస్స అవిదూరే భవత్తా నగరమ్పి వరణసద్దేన వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘వరణా నామ ఏకం నగర’’న్తి. ద్వన్దపదస్స పచ్చేకం అభిసమ్బన్ధో హోతీతి హేతుసద్దం పచ్చేకం యోజేత్వా దస్సేన్తో ‘‘కామరాగాభినివేసహేతూ’’తిఆదిమాహ. హేతుసద్దేన సమ్బన్ధే సతి యో అత్థో సమ్భవతి, తం దస్సేతుం ‘‘ఇదం వుత్తం హోతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ కామరాగేన అభినివిట్ఠత్తాతి ఏతేన కామరాగాభినివేసహేతూతి ఇమస్స అత్థం దీపేతి, తథా వినిబద్ధత్తాతిఆదీహి కామరాగవినిబద్ధహేతూతిఆదీనం. తతో ముఖోతి తదభిముఖో. మానన్తి ఆళ్హకాదిమానభణ్డం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

౩౯. సత్తమే మధురాయన్తి ఉత్తరమధురాయం. గున్దావనేతి కణ్హగున్దావనే, కాళపిప్పలివనేతి అత్థో. జరాజిణ్ణేతి జరాయ జిణ్ణే, న బ్యాధిఆదీనం వసేన జిణ్ణసదిసే నాపి అకాలికేన జరాయ అభిభూతే. వయోవుద్ధేతి జిణ్ణత్తా ఏవ చస్స వయోవుద్ధిప్పత్తియా వుద్ధేన సీలాదివుద్ధియా. జాతిమహల్లకేతి జాతియా మహన్తతాయ చిరరత్తతాయ మహల్లకే, న భోగపరివారాదీహీతి అత్థో. అద్ధగతేతి ఏత్థ అద్ధ-సద్దో దీఘకాలవాచీతి ఆహ ‘‘దీఘకాలద్ధానం అతిక్కన్తే’’తి. వయోతి పురిమపదలోపేనాయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘పచ్ఛిమవయ’’న్తి, వస్ససతస్స తతియకోట్ఠాససఙ్ఖాతం పచ్ఛిమవయం అనుప్పత్తేతి అత్థో.

భవతి ఏత్థ ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి భూమి, కారణన్తి ఆహ ‘‘యేన కారణేనా’’తిఆది. పరిపక్కోతి పరిణతో, వుద్ధిభావం పత్తోతి అత్థో. మోఘజిణ్ణోతి అన్తో థిరకరణానం ధమ్మానం అభావేన తుచ్ఛజిణ్ణో నామ. బాలదారకోపి దహరోతి వుచ్చతీతి తతో విసేసనత్థం ‘‘యువా’’తి వుత్తం. అతిక్కన్తపఠమవయా ఏవ సత్తా సభావేన పలితసిరా హోన్తీతి పఠమవయే ఠితభావం దస్సేతుం ‘‘సుసుకాళకేసో’’తి వుత్తం. భద్రేనాతి లద్ధకేన. ఏకచ్చో హి దహరోపి సమానో కాణో వా హోతి కుణిఆదీనం వా అఞ్ఞతరో, సో న భద్రేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో నామ హోతి. యో పన అభిరూపో హోతి దస్సనీయో పాసాదికో సబ్బసమ్పత్తిసమ్పన్నో యం యదేవ అలఙ్కారపరిహారం ఇచ్ఛతి, తేన తేన అలఙ్కతో దేవపుత్తో వియ చరతి, అయం భద్రేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో నామ హోతి. తేనేవాహ ‘‘యేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో’’తిఆది.

యమ్హి సచ్చఞ్చ ధమ్మో చాతి యమ్హి పుగ్గలే సోళసహాకారేహి పటివిద్ధత్తా చతుబ్బిధం సచ్చం, ఞాణేన సచ్ఛికతత్తా నవవిధలోకుత్తరధమ్మో చ అత్థి. అహింసాతి దేసనామత్తమేతం, యమ్హి పన చతుబ్బిధాపి అప్పమఞ్ఞాభావనా అత్థీతి అత్థో. సంయమో దమోతి సీలఞ్చేవ ఇన్ద్రియసంవరో చ. వన్తమలోతి మగ్గఞాణేన నీహటమలో. ధీరోతి ధితిసమ్పన్నో. థేరోతి సో ఇమేహి థిరభావకారణేహి సమన్నాగతత్తా థేరోతి పవుచ్చతీతి అత్థో.

౪౦. అట్ఠమే ‘‘చోరా బలవన్తో హోన్తీ’’తి పదం ఉద్ధరిత్వా యేహి కారణేహి తే బలవన్తో హోన్తి, తేసం సబ్భావం దస్సేన్తో ‘‘పక్ఖసమ్పన్నా’’తిఆదిమాహ. తత్థ నివాసట్ఠానసమ్పన్నతా గిరిదుగ్గాదిసబ్భావతో. అతియాతున్తి అన్తో యాతుం, గన్తుం పవిసితున్తి అత్థో. తం పన అన్తోపవిసనం కేనచి కారణేన బహిగతస్స హోతీతి ఆహ ‘‘బహిద్ధా జనపదచారికం చరిత్వా’’తిఆది. నియ్యాతున్తి బహి నిక్ఖమితుం. తఞ్చ బహినిక్ఖమనం బహిద్ధాకరణీయే సతి సమ్భవతీతి ఆహ ‘‘చోరా జనపదం విలుమ్పన్తీ’’తిఆది. అనుసఞ్ఞాతున్తి అనుసఞ్చరితుం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

౪౧. నవమే మిచ్ఛాపటిపత్తాధికరణహేతూతి ఏత్థ అధి-సద్దో అనత్థకోతి ఆహ ‘‘మిచ్ఛాపటిపత్తియా కరణహేతూ’’తి. న ఆరాధకోతి న సమ్పాదకో న పరిపూరకో. ఞాయతి పటివిజ్ఝనవసేన నిబ్బానం గచ్ఛతీతి ఞాయో, సో ఏవ తంసమఙ్గినం వట్టదుక్ఖపాతతో ధారణట్ఠేన ధమ్మోతి ఞాయో ధమ్మో, అరియమగ్గో. సో పనేత్థ సహ విపస్సనాయ అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘సహవిపస్సనకం మగ్గ’’న్తి. ఆరాధనం నామ సంసిద్ధి, సా పన యస్మా సమ్పాదనేన పరిపూరణేన ఇచ్ఛితా, తస్మా వుత్తం ‘‘సమ్పాదేతుం పూరేతు’’న్తి.

౪౨. దసమే దుగ్గహితేహీతి అత్థతో బ్యఞ్జనతో చ దుట్ఠు గహితేహి, ఊనాధికవిపరీతపదపచ్చాభట్ఠాదివసేన విలోమేత్వా గహితేహీతి అత్థో. ఉప్పటిపాటియా గహితేహీతి ఇదం పన నిదస్సనమత్తం దుగ్గహస్స ఊనాధికాదివసేనపి సమ్భవతో. తేనేవాహ ‘‘అత్తనో దుగ్గహితసుత్తన్తానంయేవ అత్థఞ్చ పాళిఞ్చ ఉత్తరితరం కత్వా దస్సేన్తీ’’తి.

సమచిత్తవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.