౩. బాలవగ్గవణ్ణనా

౨౨-౨౪. తతియస్స పఠమదుతియతతియాని ఉత్తానత్థానేవ.

౨౫. చతుత్థే నేతబ్బోతి అఞ్ఞతో ఆహరిత్వా బోధేతబ్బో, ఞాపేతబ్బోతి అత్థో.

౨౭. ఛట్ఠే నో చేపి పటిచ్ఛాదేత్వా కరోన్తీతి పాణాతిపాతాదీని కరోన్తో సచేపి అప్పటిచ్ఛాదేత్వా కరోన్తి. పటిచ్ఛన్నమేవాతి విఞ్ఞూహి గరహితబ్బభావతో పటిచ్ఛాదనారహత్తా పటిచ్ఛన్నమేవాతి వుచ్చతి. అవీచిఆదయో పదేసవిసేసా తత్థూపపన్నా సత్తా చ నిరయగ్గహణేన గహితాతి ఆహ ‘‘నిరయోతి సహోకాసకా ఖన్ధా’’తి. తిరచ్ఛానయోని నామ విసుం పదేసవిసేసో నత్థీతి ఆహ ‘‘తిరచ్ఛానయోనియం ఖన్ధావ లబ్భన్తీ’’తి.

౩౧. దసమే అత్థో ఫలం తదధీనవుత్తితాయ వసో ఏతస్సాతి అత్థవసో, హేతూతి ఆహ ‘‘అత్థవసేతి కారణానీ’’తి. అరఞ్ఞవనపత్థానీతి అరఞ్ఞలక్ఖణప్పత్తాని వనపత్థాని. వనపత్థ-సద్దో హి సణ్డభూతే రుక్ఖసమూహేపి వత్తతీతి అరఞ్ఞగ్గహణం. వనీయతి వివేకకామేహి భజీయతి, వనుతే వా తే అత్తసమ్పత్తియా వసనత్థాయ యాచన్తో వియ హోతీతి వనం, పతిట్ఠహన్తి ఏత్థ వివేకకామా యథాధిప్పేతవిసేసాధిగమేనాతి పత్థం, వనేసు పత్థం గహనట్ఠానే సేనాసనం వనపత్థం. కిఞ్చాపీతి అనుజాననసమ్భావనత్థే నిపాతో. కిం అనుజానాతి? నిప్పరియాయతో అరఞ్ఞభావం గామతో బహి అరఞ్ఞన్తి. తేనాహ ‘‘నిప్పరియాయేనా’’తిఆది. కిం సమ్భావేతి? ఆరఞ్ఞకఙ్గనిప్ఫాదకత్తం. యఞ్హి ఆరఞ్ఞకఙ్గనిప్ఫాదకం, తం విసేసతో అరఞ్ఞన్తి వత్తబ్బన్తి. తేనాహ ‘‘యం తం పఞ్చధనుసతిక’’న్తిఆది. నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలాతి ఇన్దఖీలతో బహి నిక్ఖమిత్వా, తతో బహి పట్ఠాయాతి అత్థో. బహి ఇన్దఖీలాతి వా యత్థ ద్వే తీణి ఇన్దఖీలాని, తత్థ బహిద్ధా ఇన్దఖీలతో పట్ఠాయ. యత్థ తం నత్థి, తదరహట్ఠానతో పట్ఠాయాతి వదన్తి. గామన్తన్తి గామసమీపం. అనుపచారట్ఠానన్తి నిచ్చకిచ్చవసేన న ఉపచరితబ్బట్ఠానం. తేనాహ ‘‘యత్థ న కసీయతి న వపీయతీ’’తి.

అత్తనో చ దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారన్తి ఏతేన సత్థా అత్తనో వివేకాభిరతిం పకాసేతి. తత్థ దిట్ఠధమ్మో నామ అయం పచ్చక్ఖో అత్తభావో, సుఖవిహారో నామ చతున్నం ఇరియాపథవిహారానం ఫాసుతా. ఏకకస్స హి అరఞ్ఞే అన్తమసో ఉచ్చారవస్సావకిచ్చం ఉపాదాయ సబ్బే ఇరియాపథా ఫాసుకా హోన్తి, తస్మా దిట్ఠధమ్మే సుఖవిహారం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారన్తి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

పచ్ఛిమఞ్చ జనతం అనుకమ్పమానోతి కథం అరఞ్ఞవాసేన పచ్ఛిమా జనతా అనుకమ్పితా హోతి? సద్ధాపబ్బజితా హి కులపుత్తా భగవతో అరఞ్ఞవాసం దిస్వా ‘‘భగవాపి నామ అరఞ్ఞసేనాసనాని న ముఞ్చతి, యస్స నేవత్థి పరిఞ్ఞాతబ్బం న పహాతబ్బం న భావేతబ్బం న సచ్ఛికాతబ్బం, కిమఙ్గం పన మయ’’న్తి చిన్తేత్వా తత్థ వసితబ్బమేవ మఞ్ఞిస్సన్తి, ఏవం ఖిప్పమేవ దుక్ఖస్సన్తకరా భవిస్సన్తి. ఏవం పచ్ఛిమా జనతా అనుకమ్పితా హోతి. ఏతమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పచ్ఛిమే మమ సావకే అనుకమ్పన్తో’’తి.

౩౨. ఏకాదసమే విజ్జం భజన్తీతి విజ్జాభాగియా, విజ్జాభాగే విజ్జాకోట్ఠాసే వత్తన్తీతిపి విజ్జాభాగియా. పదం పచ్ఛిన్దతీతి మగ్గచిత్తస్స పతిట్ఠం ఉపచ్ఛిన్దతి, మగ్గచిత్తం పతిట్ఠాపేతుం న దేతీతి అత్థో. ఉబ్బట్టేత్వాతి సముచ్ఛేదవసేన సమూలం ఉద్ధరిత్వా. అట్ఠసు ఠానేసూతి బుద్ధాదీసు అట్ఠసు ఠానేసు. రాగస్స ఖయవిరాగేనాతి రాగస్స ఖయసఙ్ఖాతేన విరాగేన, రాగస్స అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనేనాతి వుత్తం హోతి.

బాలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.