(౯) ౪. ధమ్మవగ్గవణ్ణనా

౮౮. చతుత్థస్స పఠమే ఫలసమాధీతి చతూసుపి అరియఫలేసు సమాధి. తథా ఫలపఞ్ఞా వేదితబ్బా.

౮౯. దుతియే సమ్పయుత్తధమ్మే పరిగ్గణ్హాతీతి పగ్గాహో. న విక్ఖిపతీతి అవిక్ఖేపో.

౯౦. తతియే నమనట్ఠేన నామం. రుప్పనట్ఠేన రూపం. సమ్మసనచారస్స అధిప్పేతత్తా ‘‘చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా’’త్వేవ వుత్తం. తేనాహ ‘‘ధమ్మ-కోట్ఠాసపరిచ్ఛేదఞాణం నామ కథిత’’న్తి.

౯౧. చతుత్థే విజాననట్ఠేన విజ్జా. విముచ్చనట్ఠేన విముత్తి.

౯౨. పఞ్చమే భవో నామ సస్సతం సదా భావతో, సస్సతవసేన ఉప్పజ్జనదిట్ఠి భవదిట్ఠి. విభవో నామ ఉచ్ఛేదో వినాసనట్ఠేన, విభవవసేన ఉప్పజ్జనదిట్ఠి విభవదిట్ఠి. ఉత్తానత్థానేవ హేట్ఠా వుత్తనయత్తా.

౯౫. అట్ఠమే దుక్ఖం వచో ఏతస్మిం విప్పటికూలగాహిమ్హి విపచ్చనీకసాతే అనాదరే పుగ్గలేతి దుబ్బచో, తస్స కమ్మం దోవచస్సం, తస్స దుబ్బచస్స పుగ్గలస్స అనాదరియవసేన పవత్తా చేతనా. తస్స భావో దోవచస్సతా. తస్స భావోతి చ తస్స యథావుత్తస్స దోవచస్సస్స అత్థిభావో, అత్థతో దోవచస్సమేవ. విత్థారతో పనేసా ‘‘తత్థ కతమా దోవచస్సతా? సహధమ్మికే వుచ్చమానే దోవచస్సాయ’’న్తి అభిధమ్మే ఆగతా. సా అత్థతో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో హోతి. చతున్నం వా ఖన్ధానం ఏతేనాకారేన పవత్తానం ఏతం అధివచనన్తి వదన్తి.

పాపయోగతో పాపా అస్సద్ధాదయో పుగ్గలా ఏతస్స మిత్తాతి పాపమిత్తో, తస్స భావో పాపమిత్తతా. విత్థారతో పనేసా ‘‘తత్థ కతమా పాపమిత్తతా? యే తే పుగ్గలా అస్సద్ధా దుస్సీలా అప్పస్సుతా మచ్ఛరినో దుప్పఞ్ఞా. యా తేసం సేవనా నిసేవనా సంసేవనా భజనా సమ్భజనా భత్తి సమ్భత్తి తంసమ్పవఙ్కతా’’తి (ధ. స. ౧౩౩౩) ఏవం ఆగతా. సాపి అత్థతో దోవచస్సతా వియ దట్ఠబ్బా. యాయ హి చేతనాయ పుగ్గలో పాపసమ్పవఙ్కో నామ హోతి, సా చేతనా చత్తారోపి వా అరూపినో ఖన్ధా తదాకారప్పవత్తా పాపమిత్తతా.

౯౬. నవమే సుఖం వచో ఏతస్మిం పదక్ఖిణగాహిమ్హి అనులోమసాతే సాదరే పుగ్గలేతి సుబ్బచోతిఆదినా, కల్యాణా సద్ధాదయో పుగ్గలా ఏతస్స మిత్తాతి కల్యాణమిత్తోతిఆదినా వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో.

౯౭. దసమే పథవీధాతుఆదయో సుఖధాతుకామధాతుఆదయో చ ఏతాస్వేవ అన్తోగధాతి ఏతాసు కోసల్లే దస్సితే తాసుపి కోసల్లం దస్సితమేవ హోతీతి ‘‘అట్ఠారస ధాతుయో’’తి వుత్తం. ధాతూతి జాననన్తి ఇమినా అట్ఠారసన్నం ధాతూనం సభావపరిచ్ఛేదికా సవనధారణసమ్మసనప్పటివేధపఞ్ఞా వుత్తా. తత్థ ధాతూనం సవనధారణపఞ్ఞా సుతమయా, ఇతరా భావనామయా. తత్థాపి సమ్మసనపఞ్ఞా లోకియా. విపస్సనా హి సా, ఇతరా లోకుత్తరా. లక్ఖణాదివసేన అనిచ్చాదివసేన చ మనసికరణం మనసికారో, తత్థ కోసల్లం మనసికారకుసలతా. అట్ఠారసన్నంయేవ ధాతూనం సమ్మసనప్పటివేధపచ్చవేక్ఖణపఞ్ఞా మనసికారకుసలతా, సా ఆదిమజ్ఝపరియోసానవసేన తిధా భిన్నా. తథా హి సమ్మసనపఞ్ఞా తస్సా ఆది, పటివేధపఞ్ఞా మజ్ఝే, పచ్చవేక్ఖణపఞ్ఞా పరియోసానం.

౯౮. ఏకాదసమే ఆపత్తియోవ ఆపత్తిక్ఖన్ధా. తా పన అన్తరాపత్తీనం అగ్గహణేన పఞ్చ, తాసం గహణేన సత్త హోన్తీతి ఆహ ‘‘పఞ్చన్నఞ్చ సత్తన్నఞ్చ ఆపత్తిక్ఖన్ధాన’’న్తి. జాననన్తి ‘‘ఇమా ఆపత్తియో, ఏత్తకా ఆపత్తియో, ఏవఞ్చ తాసం ఆపజ్జనం హోతీ’’తి జాననం. ఏవం తిప్పకారేన జాననపఞ్ఞా హి ఆపత్తికుసలతా నామ. ఆపత్తితో వుట్ఠాపనప్పయోగతాయ కమ్మభూతా వాచా కమ్మవాచా, తథాభూతా అనుస్సావనవాచా. ‘‘ఇమాయ కమ్మవాచాయ ఇతో ఆపత్తితో వుట్ఠానం హోతి, హోన్తఞ్చ పఠమే, తతియే వా అనుస్సావనే య్య-కారం పత్తే, ‘సంవరిస్సామీ’తి వా పదే పరియోసితే హోతీ’’తి ఏవం తం తం ఆపత్తీహి వుట్ఠానపరిచ్ఛేదజాననపఞ్ఞా ఆపత్తివుట్ఠానకుసలతా. వుట్ఠానన్తి చ యథాపన్నాయ ఆపత్తియా యథా తథా అనన్తరాయతాపాదనం. ఏవం వుట్ఠానగ్గహణేనేవ దేసనాయపి సఙ్గహో సిద్ధో హోతి.

ధమ్మవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.