(౭) ౨. యమకవగ్గో

౧-౭. అవిజ్జాసుత్తాదివణ్ణనా

౬౧-౬౭. దుతియస్స పఠమాదీని ఉత్తానత్థాని. సత్తమే నళకపానకేతి ఏవంనామకే నిగమే. పుబ్బే కిర (జా. అట్ఠ. ౧.౧.౧౯ ఆదయో) అమ్హాకం బోధిసత్తో కపియోనియం నిబ్బత్తో మహాకాయో కపిరాజా హుత్వా అనేకసతవానరసహస్సపరివుతో పబ్బతపాదే విచరి, పఞ్ఞవా ఖో పన హోతి మహాపఞ్ఞో. సో పరిసం ఏవం ఓవదతి, ‘‘తాతా, ఇమస్మిం పబ్బతపాదే విసఫలాని హోన్తి, అమనుస్సపరిగ్గహితా పోక్ఖరణికా నామ హోన్తి, తుమ్హే పుబ్బే ఖాదితపుబ్బానేవ ఫలాని ఖాదథ, పీతపుబ్బానేవ పానీయాని పివథ, ఏత్థ వో పటిపుచ్ఛితకిచ్చం నత్థీ’’తి. తే అపీతపుబ్బం దిస్వా సహసావ అపివిత్వా సమన్తా పరిధావిత్వా మహాసత్తస్స ఆగమనం ఓలోకయమానా నిసీదింసు. మహాసత్తో ఆగన్త్వా ‘‘కిం, తాతా, పానీయం న పివథా’’తి ఆహ. తుమ్హాకం ఆగమనం ఓలోకేమాతి. ‘‘సాధు, తాతా’’తి సమన్తా పదం పరియేసమానో ఓతిణ్ణపదంయేవ అద్దస, న ఉత్తిణ్ణపదం. అదిస్వా ‘‘సపరిస్సయా’’తి అఞ్ఞాసి. తావదేవ చ తత్థ అభినిబ్బత్తఅమనుస్సో ఉదకం ద్వేధా కత్వా ఉట్ఠాసి – సేతముఖో, నీలకుచ్ఛి, రత్తహత్థపాదో, మహాదాఠికో, వన్తదాఠో, విరూపో, బీభచ్ఛో, ఉదకరక్ఖసో. సో ఏవమాహ – ‘‘కస్మా పానీయం న పివథ, మధురం ఉదకం పివథ, కిం తుమ్హే ఏతస్స వచనం సుణాథా’’తి. మహాసత్తో ఆహ ‘‘త్వం అధివత్థో అమనుస్సో’’తి? ఆమాహన్తి. ‘‘త్వం ఇధ ఓతిణ్ణే లభసీ’’తి ఆహ. ఆమ, తుమ్హే పన సబ్బే ఖాదిస్సామీతి. న సక్ఖిస్ససి యక్ఖాతి. పానీయం పన పివిస్సథాతి. ఆమ, పివిస్సామాతి. ఏవం సన్తే ఏకమ్పి వానరం న ముఞ్చిస్సన్తి. ‘‘పానీయఞ్చ పివిస్సామ, న చ తే వసం గమిస్సామా’’తి నళం ఆహరాపేత్వా కోటియం గహేత్వా ధమి. సబ్బో ఏకచ్ఛిద్దో అహోసి. తీరే నిసీదిత్వావ పానీయం పివి. సేసవానరానమ్పి పాటియేక్కం నళం ఆహరాపేత్వా ధమిత్వా అదాసి. సబ్బే తే పస్సన్తస్సేవ పానీయం పివింసు. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘దిస్వా పదమనుత్తిణ్ణం, దిస్వానోతరితం పదం;

నళేన వారిం పిస్సామ, నేవ మం త్వం వధిస్ససీ’’తి. (జా. ౧.౧.౨౦);

తతో పట్ఠాయ యావ అజ్జదివసా తస్మిం ఠానే నళా ఏకచ్ఛిద్దావ హోన్తి. ఇమస్మిఞ్హి కప్పే కప్పట్ఠియపాటిహారియాని నామ చన్దే ససలక్ఖణం (జా. ౧.౪.౬౧ ఆదయో), వట్టజాతకే (జా. ౧.౧.౩౫) సచ్చకిరియట్ఠానే అగ్గిజాలస్స ఆగమనుపచ్ఛేదో, ఘటీకారస్స మాతాపితూనం వసనట్ఠానే అనోవస్సనం (మ. ని. ౨.౨౯౧), పోక్ఖరణియా తీరే నళానం ఏకచ్ఛిద్దభావోతి. ఇతి సా పోక్ఖరణీ నళేన పానీయస్స పివితత్తా ‘‘నళకపానకా’’తి నామం లభి. అపరభాగే తం పోక్ఖరణిం నిస్సాయ నిగమో పతిట్ఠాసి, తస్సపి ‘‘నళకపాన’’న్త్వేవ నామం జాతం. తం పన సన్ధాయ వుత్తం ‘‘నళకపానే’’తి. పలాసవనేతి కింసుకవనే.

తుణ్హీభూతం తుణ్హీభూతన్తి బ్యాపనిచ్ఛాయం ఇదం ఆమేడితవచనన్తి దస్సేతుం ‘‘యం యం దిస’’న్తిఆది వుత్తం. అనువిలోకేత్వాతి ఏత్థ అను-సద్దో ‘‘పరీ’’తి ఇమినా సమానత్థోతి ఆహ ‘‘తతో తతో విలోకేత్వా’’తి. కస్మా ఆగిలాయతి కోటిసహస్సహత్థినాగానం బలం ధారేన్తస్సాతి చోదకస్స అధిప్పాయో. ఆచరియో పనస్స ‘‘ఏస సఙ్ఖారానం సభావో, యదిదం అనిచ్చతా. యే పన అనిచ్చా, తే ఏకన్తేనేవ ఉదయవయప్పటిపీళితతాయ దుక్ఖా ఏవ. దుక్ఖసభావేసు తేసు సత్థుకాయే దుక్ఖుప్పత్తియా అయం పచ్చయో’’తి దస్సేతుం ‘‘భగవతో’’తిఆది వుత్తం. పిట్ఠివాతో ఉప్పజ్జి, సో చ ఖో పుబ్బేకతకమ్మపచ్చయా. ఏత్థాహ ‘‘కిం పన తం కమ్మం, యేన అపరిమాణకాలం సక్కచ్చం ఉపచితవిపులపుఞ్ఞసమ్భారో సత్థా ఏవరూపం దుక్ఖవిపాకమనుభవతీ’’తి? వుచ్చతే – అయమేవ భగవా బోధిసత్తభూతో అతీతజాతియం మల్లపుత్తో హుత్వా పాపజనసేవీ అయోనిసోమనసికారబహులో చరతి. సో ఏకదివసం నిబ్బుద్ధే వత్తమానే ఏకం మల్లపుత్తం గహేత్వా గాళ్హతరం నిప్పీళేసి. తేన కమ్మేన ఇదాని బుద్ధో హుత్వాపి దుక్ఖమనుభవి. యథా చేతం, ఏవం చిఞ్చమాణవికాదీనమిత్థీనం యాని భగవతో అబ్భక్ఖానాదీని దుక్ఖాని, సబ్బాని పుబ్బేకతస్స విపాకావసేసాని, యాని కమ్మపిలోతికానీతి వుచ్చన్తి. వుత్తఞ్హేతం అపదానే (అప. థేర ౧.౩౯.౬౪-౯౬) –

‘‘అనోతత్తసరాసన్నే, రమణీయే సిలాతలే;

నానారతనపజ్జోతే, నానాగన్ధవనన్తరే.

‘‘మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన, పరేతో లోకనాయకో;

ఆసీనో బ్యాకరీ తత్థ, పుబ్బకమ్మాని అత్తనో.

‘‘సుణాథ భిక్ఖవో మయ్హం, యం కమ్మం పకతం మయా;

పిలోతికస్స కమ్మస్స, బుద్ధత్తేపి విపచ్చతి.

౧. ‘‘మునాళి నామహం ధుత్తో, పుబ్బే అఞ్ఞాసు జాతిసు;

పచ్చేకబుద్ధం సురభిం, అబ్భాచిక్ఖిం అదూసకం.

‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, నిరయే సంసరిం చిరం;

బహూ వస్ససహస్సాని, దుక్ఖం వేదేసి వేదనం.

‘‘తేన కమ్మావసేసేన, ఇధ పచ్ఛిమకే భవే;

అబ్భక్ఖానం మయా లద్ధం, సున్దరికాయ కారణా.

౨. ‘‘సబ్బాభిభుస్స బుద్ధస్స, నన్దో నామాసి సావకో;

తం అబ్భక్ఖాయ నిరయే, చిరం సంసరితం మయా.

‘‘దస వస్ససహస్సాని, నిరయే సంసరిం చిరం;

మనుస్సభావం లద్ధాహం, అబ్భక్ఖానం బహుం లభిం.

‘‘తేన కమ్మావసేసేన, చిఞ్చమాణవికా మమం;

అబ్భాచిక్ఖి అభూతేన, జనకాయస్స అగ్గతో.

౩. ‘‘బ్రాహ్మణో సుతవా ఆసిం, అహం సక్కతపూజితో;

మహావనే పఞ్చసతే, మన్తే వాచేసి మాణవే.

‘‘తత్థాగతో ఇసి భీమో, పఞ్చాభిఞ్ఞో మహిద్ధికో;

తఞ్చాహం ఆగతం దిస్వా, అబ్భాచిక్ఖిం అదూసకం.

‘‘తతోహం అవచం సిస్సే, కామభోగీ అయం ఇసి;

మయ్హమ్పి భాసమానస్స, అనుమోదింసు మాణవా.

‘‘తతో మాణవకా సబ్బే, భిక్ఖమానం కులే కులే;

మహాజనస్స ఆహంసు, కామభోగీ అయం ఇసి.

‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, పఞ్చ భిక్ఖుసతా ఇమే;

అబ్భక్ఖానం లభుం సబ్బే, సున్దరికాయ కారణా.

౪. ‘‘వేమాతుభాతరం పుబ్బే, ధనహేతు హనిం అహం;

పక్ఖిపిం గిరిదుగ్గస్మిం, సిలాయ చ అపింసయిం.

‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, దేవదత్తో సిలం ఖిపి;

అఙ్గుట్ఠం పింసయీ పాదే, మమ పాసాణసక్ఖరా.

౫. ‘‘పురేహం దారకో హుత్వా, కీళమానో మహాపథే;

పచ్చేకబుద్ధం దిస్వాన, మగ్గే సకలికం ఖిపిం.

‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, ఇధ పచ్ఛిమకే భవే;

వధత్థం మం దేవదత్తో, అభిమారే పయోజయి.

౬. ‘‘హత్థారోహో పురే ఆసిం, పచ్చేకమునిముత్తమం;

పిణ్డాయ విచరన్తం తం, ఆసాదేసిం గజేనహం.

‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, భన్తో నాళాగిరీ గజో;

గిరిబ్బజే పురవరే, దారుణో సముపాగమి.

౭. ‘‘రాజాహం పత్థివో ఆసిం, సత్తియా పురిసం హనిం;

తేన కమ్మవిపాకేన, నిరయే పచ్చిసం భుసం.

‘‘కమ్మునో తస్స సేసేన, ఇదాని సకలం మమ;

పాదే ఛవిం పకప్పేసి, న హి కమ్మం వినస్సతి.

౮. ‘‘అహం కేవట్టగామస్మిం, అహుం కేవట్టదారకో;

మచ్ఛకే ఘాతితే దిస్వా, జనయిం సోమనస్సకం.

‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, సీసదుక్ఖం అహూ మమ;

సబ్బే సక్కా చ హఞ్ఞింసు, యదా హని విటటూభో.

౯. ‘‘ఫుస్సస్సాహం పావచనే, సావకే పరిభాసయిం;

యవం ఖాదథ భుఞ్జథ, మా చ భుఞ్జథ సాలయో.

‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, తేమాసం ఖాదితం యవం;

నిమన్తితో బ్రాహ్మణేన, వేరఞ్జాయం వసిం తదా.

౧౦. ‘‘నిబ్బుద్ధే వత్తమానమ్హి, మల్లపుత్తం నిహేఠయిం;

తేన కమ్మవిపాకేన, పిట్ఠిదుక్ఖం అహూ మమ.

౧౧. ‘‘తికిచ్ఛకో అహం ఆసిం, సేట్ఠిపుత్తం విరేచయిం;

తేన కమ్మవిపాకేన, హోతి పక్ఖన్దికా మమ.

౧౨. ‘‘అవచాహం జోతిపాలో, సుగతం కస్సపం తదా;

కుతో ను బోధి ముణ్డస్స, బోధి పరమదుల్లభా.

‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, అచరిం దుక్కరం బహుం;

ఛబ్బస్సానురువేలాయం, తతో బోధిమపాపుణిం.

‘‘నాహం ఏతేన మగ్గేన, పాపుణిం బోధిముత్తమం;

కుమ్మగ్గేన గవేసిస్సం, పుబ్బకమ్మేన వారితో.

‘‘పుఞ్ఞపాపపరిక్ఖీణో, సబ్బసన్తాపవజ్జితో;

అసోకో అనుపాయాసో, నిబ్బాయిస్సమనాసవో.

‘‘ఏవం జినో వియాకాసి, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అగ్గతో;

సబ్బాభిఞ్ఞాబలప్పత్తో, అనోతత్తే మహాసరే’’తి. (అప. థేర ౧.౩౯.౬౪-౯౬);

అవిజ్జాసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯-౧౦. పఠమకథావత్థుసుత్తాదివణ్ణనా

౬౯-౭౦. నవమే (దీ. ని. టీ. ౧.౧౭; దీ. ని. అభి. టీ. ౧.౧౭; సం. ని. టీ. ౨.౫.౧౦౮౦) దుగ్గతితో సంసారతో చ నియ్యాతి ఏతేనాతి నియ్యానం, సగ్గమగ్గో, మోక్ఖమగ్గో చ. తం నియ్యానం అరహతి, నియ్యానే వా నియుత్తా, నియ్యానం వా ఫలభూతం ఏతిస్సా అత్థీతి నియ్యానికా. వచీదుచ్చరితసంకిలేసతో నియ్యాతీతి వా ఈకారస్స రస్సత్తం, యకారస్స చ కకారం కత్వా నియ్యానికా, చేతనాయ సద్ధిం సమ్ఫప్పలాపా వేరమణి. తప్పటిపక్ఖతో అనియ్యానికా, తస్సా భావో అనియ్యానికత్తం, తస్మా అనియ్యానికత్తా. తిరచ్ఛానభూతన్తి తిరోకరణభూతం. గేహస్సితకథాతి గేహప్పటిసంయుత్తా. కమ్మట్ఠానభావేతి అనిచ్చతాపటిసంయుత్తచతుసచ్చకమ్మట్ఠానభావే.

సహ అత్థేనాతి సాత్థకం, హితప్పటిసంయుత్తన్తి అత్థో. ‘‘సురాకథా’’తిపి పాఠోతి ఆహ ‘‘సురాకథన్తి పాళియం పనా’’తి. సా పనేసా కథా ‘‘ఏవరూపా నవసురా పీతా రతిజననీ హోతీ’’తి అస్సాదవసేన న వట్టతి, ఆదీనవవసేన పన ‘‘ఉమ్మత్తకసంవత్తనికా’’తిఆదినా నయేన వట్టతి. తేనాహ ‘‘అనేకవిధం…పే… ఆదీనవవసేన వట్టతీ’’తి. విసిఖాతి ఘరసన్నివేసో. విసిఖాగహణేన చ తన్నివాసినో గహితా ‘‘గామో ఆగతో’’తిఆదీసు వియ. తేనేవాహ ‘‘సూరా సమత్థా’’తి చ ‘‘సద్ధా పసన్నా’’తి చ. కుమ్భట్ఠానప్పదేసేన కుమ్భదాసియో వుత్తాతి ఆహ ‘‘కుమ్భదాసికథా వా’’తి.

రాజకథాదిపురిమకథాయ, లోకక్ఖాయికాదిపచ్ఛిమకథాయ వా వినిముత్తా పురిమపచ్ఛిమకథా విముత్తా. ఉప్పత్తిఠితిసంహారాదివసేన లోకం అక్ఖాయతీతి లోకక్ఖాయికా. అసుకేన నామాతి పజాపతినా బ్రహ్మునా, ఇస్సరేన వా. వితణ్డసల్లాపకథాతి ‘‘అట్ఠీనం సేతత్తా సేతోతి న వత్తబ్బో, పత్తానం కాళత్తా కాళోతి పన వత్తబ్బో’’తి ఏవమాదికా. ఆది-సద్దేన ‘‘సేలపుప్ఫలకాని వియ జీవిదావిరపారయత్తివిసాలా నత్థి, యం యో కోచి తిరియామానా కతత్తా’’తి ఏవమాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సాగరదేవేనాతి సాగరపుత్తరాజూహి. ఖతోతి ఏతం ఏకవచనం తేహి పచ్చేకం ఖతత్తా ‘‘సాగరదేవేన ఖతత్తా’’తి వుత్తం. సహముద్దా సముద్దోతి వుత్తో. భవతి వద్ధతి ఏతేనాతి భవో. భవాభవా హోన్తీతి ఇతిభవాభవకథా. ఏత్థ చ భవోతి సస్సతం, అభవోతి ఉచ్ఛేదం. భవోతి వుద్ధి, అభవోతి హాని. భవోతి కామసుఖం, అభవోతి అత్తకిలమథోతి ఇతి ఇమాయ ఛబ్బిధాయ ఇతిభవాభవకథాయ సద్ధిం బాత్తింస తిరచ్ఛానకథా నామ హోన్తి. అథ వా పాళియం సరూపతో అనాగతాపి అరఞ్ఞపబ్బతనదీదీపకథా ఇతిసద్దేన సఙ్గణ్హిత్వా బాత్తింస తిరచ్ఛానకథా వుత్తా. దసమే నత్థి వత్తబ్బం.

పఠమకథావత్థుసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

యమకవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.