.నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.
అఙ్గుత్తరనికాయే
దసకనిపాత-టీకా
౧. పఠమపణ్ణాసకం
౧. ఆనిసంసవగ్గో
౧. కిమత్థియసుత్తవణ్ణనా
౧. దసకనిపాతస్స పఠమే అవిప్పటిసారత్థానీతి అవిప్పటిసారప్పయోజనాని. అవిప్పటిసారానిసంసానీతి అవిప్పటిసారుదయాని. ఏతేన అవిప్పటిసారో నామ సీలస్స ఉదయమత్తం, సంవద్ధితస్స రుక్ఖస్స ఛాయాపుప్ఫసదిసం, అఞ్ఞో ఏవ పనానేన నిప్ఫాదేతబ్బో సమాధిఆదిగుణోతి దస్సేతి. ‘‘యావ మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి, తావ తరుణవిపస్సనా’’తి హి వచనతో ఉపక్కిలేసవిముత్తఉదయబ్బయఞాణతో పరం అయఞ్చ విపస్సనా విరజ్జతి యోగావచరో విరత్తో పురిసో వియ భరియాయ సఙ్ఖారతో ఏతేనాతి విరాగో.
కిమత్థియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨-౫. చేతనాకరణీయసుత్తాదివణ్ణనా
౨-౫. దుతియే సంసారమహోఘస్స పరతీరభావతో యో నం అధిగచ్ఛతి, తం పారేతి గమేతీతి పారం, నిబ్బానం. తబ్బిదూరతాయ నత్థి ఏత్థ పారన్తి అపారం, సంసారో. తేనాహ ‘‘ఓరిమతీరభూతా తేభూమకవట్టా’’తిఆది. తతియాదీసు నత్థి వత్తబ్బం.
చేతనాకరణీయసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. సమాధిసుత్తవణ్ణనా
౬. ఛట్ఠే సన్తం సన్తన్తి అప్పేత్వా నిసిన్నస్సాతిఆదీసు సన్తం సన్తం పణీతం పణీతన్తిఆదీని వదతి. ఇమినా పన ఆకారేన తం పటివిజ్ఝిత్వా తత్థ చిత్తం ఉపసంహరతో ఫలసమాపత్తిసఙ్ఖాతో చిత్తుప్పాదో తథా పవత్తతీతి వేదితబ్బో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ.
సమాధిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఆనిసంసవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. నాథవగ్గో
౧-౪. సేనాసనసుత్తాదివణ్ణనా
౧౧-౧౪. దుతియస్స పఠమే నాతిదూరన్తి గోచరట్ఠానతో అడ్ఢగావుతతో ఓరభాగతాయ నాతిదూరం. నాచ్చాసన్నన్తి పచ్ఛిమేన పమాణేన గోచరట్ఠానతో పఞ్చధనుసతికతాయ న అతిఆసన్నం. తాయ చ పన నాతిదూరనాచ్చాసన్నతాయ గోచరట్ఠానపటిపరిస్సయాదిరహితమగ్గతాయ చ గమనస్స చ ఆగమనస్స చ యుత్తరూపత్తా గమనాగమనసమ్పన్నం. దివసభాగే మహాజనసంకిణ్ణతాభావేన దివా అప్పాకిణ్ణం. అభావత్థో హి అయం అప్ప-సద్దో ‘‘అప్పిచ్ఛో’’తిఆదీసు వియ. రత్తియం మనుస్ససద్దాభావేన రత్తిం అప్పసద్దం. సబ్బదాపి జనసన్నిపాతనిగ్ఘోసాభావేన అప్పనిగ్ఘోసం.
అప్పకసిరేనాతి అకసిరేన సుఖేనేవ. సీలాదిగుణానం థిరభావప్పత్తియా థేరా. సుత్తగేయ్యాది బహు సుతం ఏతేసన్తి బహుస్సుతా. తముగ్గహధారణేన సమ్మదేవ గరూనం సన్తికే ఆగమితభావేన చ ఆగతో పరియత్తిధమ్మసఙ్ఖాతో ఆగమో ఏతేసన్తి ఆగతాగమా. సుత్తాభిధమ్మసఙ్ఖాతస్స ధమ్మస్స ధారణేన ధమ్మధరా. వినయస్స ధారణేన వినయధరా. తేసం ధమ్మవినయానం మాతికాయ ధారణేన మాతికాధరా. తత్థ తత్థ ధమ్మపరిపుచ్ఛాయ పరిపుచ్ఛతి. అత్థపరిపుచ్ఛాయ పరిపఞ్హతి వీమంసతి విచారేతి. ఇదం, భన్తే, కథం, ఇమస్స కో అత్థోతి పరిపుచ్ఛాపరిపఞ్హాకారదస్సనం. అవివటఞ్చేవ పాళియా అత్థం పదేసన్తరపాళిదస్సనేన ఆగమతో వివరన్తి. అనుత్తానీకతఞ్చ యుత్తివిభావనేన ఉత్తానిం కరోన్తి. కఙ్ఖాఠానియేసు ధమ్మేసు సంసయుప్పత్తియా హేతుతాయ గణ్ఠిట్ఠానభూతేసు పాళిప్పదేసేసు యాథావతో వినిచ్ఛయప్పదానేన కఙ్ఖం పటివినోదేన్తి.
ఏత్థ చ నాతిదూరం నాచ్చాసన్నం గమనాగమనసమ్పన్నన్తి ఏకం అఙ్గం, దివా అప్పాకిణ్ణం, రత్తిం అప్పసద్దం, అప్పనిగ్ఘోసన్తి ఏకం, అప్పడంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సన్తి ఏకం, తస్మిం ఖో పన సేనాసనే విహరన్తస్స…పే… పరిక్ఖారాతి ఏకం, తస్మిం ఖో పన సేనాసనే థేరా…పే… కఙ్ఖం పటివినోదేన్తీతి ఏకం. ఏవం పఞ్చ అఙ్గాని వేదితబ్బాని. దుతియాదీని ఉత్తానత్థాని.
సేనాసనసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫-౬. అప్పమాదసుత్తాదివణ్ణనా
౧౫-౧౬. పఞ్చమే కారాపకఅప్పమాదో నామ ‘‘ఇమే అకుసలా ధమ్మా పహాతబ్బా, ఇమే కుసలా ధమ్మా ఉపసమ్పాదేతబ్బా’’తి తంతంపరివజ్జేతబ్బవజ్జనసమ్పాదేతబ్బసమ్పాదనవసేన పవత్తో అప్పమాదో. ఏసాతి అప్పమాదో. లోకియోవ న లోకుత్తరో. అయఞ్చాతి చ ఏసాతి చ అప్పమాదమేవ వదతి. తేసన్తి చాతుభూమకధమ్మానం. పటిలాభకత్తేనాతి పటిలాభాపనకత్తేన.
జఙ్గలానన్తి జఙ్గలచారీనం. జఙ్గల-సద్దో చేత్థ ఖరభావసామఞ్ఞేన పథవీపరియాయో, న అనుపట్ఠానవిదూరదేసవాచీ. తేనాహ ‘‘పథవీతలచారీన’’న్తి. పదానం వుచ్చమానత్తా ‘‘సపాదకపాణాన’’న్తి విసేసేత్వా వుత్తం. సమోధానన్తి అన్తోగధభావం. తేనాహ ‘‘ఓధానం పక్ఖేప’’న్తి. ‘‘ఉపక్ఖేప’’న్తిపి పఠన్తి, ఉపనేత్వా పక్ఖిపితబ్బన్తి అత్థో. వస్సికాయ పుప్ఫం వస్సికం యథా ‘‘ఆమలకియా ఫలం ఆమలక’’న్తి. మహాతలస్మిన్తి ఉపరిపాసాదే. ఛట్ఠం ఉత్తానమేవ.
అప్పమాదసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭-౮. పఠమనాథసుత్తాదివణ్ణనా
౧౭-౧౮. సత్తమే యేహి సీలాదీహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ధమ్మసరణతాయ ధమ్మేనేవ నాథతి ఆసీసతి అభిభవతీతి నాథో వుచ్చతి, తే తస్స నాథభావకరా ధమ్మా నాథకరణాతి వుత్తాతి ఆహ ‘‘అత్తనో సనాథభావకరా పతిట్ఠకరాతి అత్థో’’తి. తత్థ అత్తనో పతిట్ఠకరాతి యస్స నాథభావకరా, తస్స అత్తనో పతిట్ఠావిధాయినో. అప్పతిట్ఠో అనాథో, సప్పతిట్ఠో సనాథోతి పతిట్ఠత్థో నాథ-సద్దో. కల్యాణగుణయోగతో కల్యాణాతి దస్సేన్తో ‘‘సీలాదిగుణసమ్పన్నా’’తి ఆహ. మిజ్జనలక్ఖణా మేత్తా ఏతస్స అత్థీతి మిత్తో. సో వుత్తనయేన కల్యాణో అస్స అత్థీతి తస్స అత్థితామత్తం కల్యాణమిత్తపదేన వుత్తం. అస్స తేన సబ్బకాలం అవిజహితవాసోతి తం దస్సేతుం ‘‘కల్యాణసహాయో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘తేవస్సా’’తి. తే ఏవ కల్యాణమిత్తా అస్స భిక్ఖునో. సహ అయనతోతి సహ పవత్తనతో. అసమోధానే చిత్తేన, సమోధానే పన చిత్తేన చేవ కాయేన చ సమ్పవఙ్కో. సుఖం వచో ఏతస్మిం అనుకూలగాహిమ్హి ఆదరగారవవతి పుగ్గలేతి సువచో. తేనాహ ‘‘సుఖేన వత్తబ్బో’’తిఆది. ఖమోతి ఖన్తో. తమేవస్స ఖమభావం దస్సేతుం ‘‘గాళ్హేనా’’తిఆది వుత్తం. వామతోతి మిచ్ఛా, అయోనిసో వా గణ్హాతి. పటిప్ఫరతీతి పటాణికభావేన తిట్ఠతి. పదక్ఖిణం గణ్హాతీతి సమ్మా, యోనిసో వా గణ్హాతి.
ఉచ్చావచానీతి విపులఖుద్దకాని. తత్రుపగమనియాయాతి తత్ర తత్ర మహన్తే ఖుద్దకే చ కమ్మే సాధనవసేన ఉపాయేన ఉపగచ్ఛన్తియా, తస్స తస్స కమ్మస్స నిప్ఫాదనే సమత్థాయాతి అత్థో. తత్రుపాయాయాతి వా తత్ర తత్ర కమ్మే సాధేతబ్బే ఉపాయభూతాయ.
ధమ్మే అస్స కామోతి ధమ్మకామోతి బ్యధికరణానమ్పి బాహిరత్థో సమాసో హోతీతి కత్వా వుత్తం. కామేతబ్బతో వా పియాయితబ్బతో కామో, ధమ్మో. ధమ్మో కామో అస్సాతి ధమ్మకామో. ధమ్మోతి పరియత్తిధమ్మో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘తేపిటకం బుద్ధవచనం పియాయతీతి అత్థో’’తి. సముదాహరణం కథనం సముదాహారో, పియో సముదాహారో ఏతస్సాతి పియసముదాహారో. సయఞ్చాతి ఏత్థ చ-సద్దేన ‘‘సక్కచ్చ’’న్తి పదం అనుకడ్ఢతి. తేన సయఞ్చ సక్కచ్చం దేసేతుకామో హోతీతి యోజనా. అభిధమ్మో సత్త పకరణాని ‘‘అధికో అభివిసిట్ఠో చ పరియత్తిధమ్మో’’తి కత్వా. వినయో ఉభతోవిభఙ్గా వినయనతో కాయవాచానం. అభివినయో ఖన్ధకపరివారా విసేసతో ఆభిసమాచారికధమ్మకిత్తనతో. ఆభిసమాచారికధమ్మపారిపూరివసేనేవ హి ఆదిబ్రహ్మచరియకధమ్మపారిపూరీ. ధమ్మో ఏవ పిటకద్వయస్సపి పరియత్తిధమ్మభావతో. మగ్గఫలాని అభిధమ్మో ‘‘నిబ్బానధమ్మస్స అభిముఖో’’తి కత్వా. కిలేసవూపసమకరణం పుబ్బభాగియా తిస్సో సిక్ఖా సఙ్ఖేపతో వివట్టనిస్సితో సమథో విపస్సనా చ. ఉళారపామోజ్జోతి బలవపామోజ్జో. కారణత్థేతి నిమిత్తత్థే. కుసలధమ్మనిమిత్తం హిస్స వీరియారమ్భో. తేనాహ ‘‘తేసం అధిగమత్థాయా’’తి. కుసలేసు ధమ్మేసూతి వా నిప్ఫాదేతబ్బే భుమ్మం యథా ‘‘చేతసో అవూపసమే అయోనిసోమనసికారపదట్ఠాన’’న్తి. అట్ఠమే నత్థి వత్తబ్బం.
పఠమనాథసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. పఠమఅరియావాససుత్తవణ్ణనా
౧౯. నవమే అరియానం ఏవ ఆవాసాతి అరియావాసా అనరియానం తాదిసానం అసమ్భవతో. అరియాతి చేత్థ ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన ఖీణాసవా గహితా. తే చ యస్మా తేహి సబ్బకాలం అవిజహితవాసా ఏవ, తస్మా వుత్తం ‘‘తే ఆవసింసు ఆవసన్తి ఆవసిస్సన్తీ’’తి. తత్థ ఆవసింసూతి నిస్సాయ ఆవసింసు. పఞ్చఙ్గవిప్పహీనతాదయో హి అరియానం అపస్సయా. తేసు పఞ్చఙ్గవిప్పహానపచ్చేకసచ్చపనోదనఏసనాఓసట్ఠాని, ‘‘సఙ్ఖాయేకం పటిసేవతి, అధివాసేతి పరివజ్జేతి వినోదేతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౦౮; మ. ని. ౨.౧౬౮; అ. ని. ౧౦.౨౦) వుత్తేసు అపస్సేనేసు వినోదనఞ్చ మగ్గకిచ్చానేవ, ఇతరే మగ్గేన చ సమిజ్ఝన్తీతి.
పఠమఅరియావాససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. దుతియఅరియావాససుత్తవణ్ణనా
౨౦. దసమే కస్మా పన భగవా కురుసు విహరన్తో ఇమం సుత్తం అభాసీతి ఆహ ‘‘యస్మా’’తిఆది. కురురట్ఠం కిర తదా తన్నివాసిసత్తానం యోనిసోమనసికారవన్తతాదినా యేభుయ్యేన సుప్పటిపన్నతాయ పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞతాబలేన వా తదా ఉతుఆదిసమ్పత్తియుత్తమేవ అహోసి. కేచి పన ‘‘పుబ్బే పవత్తకురువత్తధమ్మానుట్ఠానవాసనాయ ఉత్తరకురు వియ యేభుయ్యేన ఉతుఆదిసమ్పన్నమేవ హోతి. భగవతో కాలే సాతిసయం ఉతుసప్పాయాదియుత్తం రట్ఠం అహోసీ’’తి వదన్తి. తత్థ భిక్ఖూ భిక్ఖునియో ఉపాసకా ఉపాసికాయో ఉతుపచ్చయాదిసమ్పన్నత్తా తస్స రట్ఠస్స సప్పాయఉతుపచ్చయసేవనేన నిచ్చం కల్లసరీరా కల్లచిత్తా చ హోన్తి. తే చిత్తసరీరకల్లతాయ అనుగ్గహితపఞ్ఞాబలా గమ్భీరకథం పటిగ్గహేతుం సమత్థా పటిచ్చసముప్పాదనిస్సితానం గమ్భీరపఞ్ఞానఞ్చ కారకా హోన్తి. తేనాహ ‘‘కురురట్ఠవాసినో భిక్ఖూ గమ్భీరపఞ్ఞాకారకా’’తిఆది.
యుత్తప్పయుత్తాతి సతిపట్ఠానభావనాయ యుత్తా చేవ పయుత్తా చ. తస్మిఞ్హి (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౬) జనపదే చతస్సో పరిసా పకతియావ సతిపట్ఠానభావనానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి, అన్తమసో దాసకమ్మకరపరిజనాపి సతిపట్ఠానప్పటిసంయుత్తమేవ కథం కథేన్తి. ఉదకతిత్థసుత్తకన్తనట్ఠానాదీసుపి నిరత్థకకథా నామ నప్పవత్తతి. సచే కాచి ఇత్థీ, ‘‘అమ్మ, త్వం కతరం సతిపట్ఠానభావనం మనసి కరోసీ’’తి పుచ్ఛితా ‘‘న కిఞ్చీ’’తి వదతి, తం గరహన్తి ‘‘ధీరత్థు తవ జీవితం, జీవమానాపి త్వం మతసదిసా’’తి. అథ నం ‘‘మా దాని పున ఏవమకాసీ’’తి ఓవదిత్వా అఞ్ఞతరం సతిపట్ఠానం ఉగ్గణ్హాపేన్తి. యా పన ‘‘అహం అసుకం సతిపట్ఠానం నామ మనసి కరోమీ’’తి వదతి, తస్సా ‘‘సాధు సాధూ’’తి సాధుకారం దత్వా ‘‘తవ జీవితం సుజీవితం, త్వం నామ మనుస్సత్తం పత్తా, తవత్థాయ సమ్మాసమ్బుద్ధో ఉప్పన్నో’’తిఆదీహి పసంసన్తి. న కేవలఞ్చేత్థ మనుస్సజాతికాయేవ సతిపట్ఠానమనసికారయుత్తా, తే నిస్సాయ విహరన్తా తిరచ్ఛానగతాపి.
తత్రిదం వత్థు – ఏకో కిర నటకో సువపోతకం గహేత్వా సిక్ఖాపేన్తో విచరతి. సో భిక్ఖునిఉపస్సయం ఉపనిస్సాయ వసిత్వా గమనకాలే సువపోతకం పముస్సిత్వా గతో. తం సామణేరియో గహేత్వా పటిజగ్గింసు, ‘‘బుద్ధరక్ఖితో’’తి చస్స నామం అకంసు. తం ఏకదివసం పురతో నిసిన్నం దిస్వా మహాథేరీ ఆహ ‘‘బుద్ధరక్ఖితా’’తి. కిం, అయ్యోతి. అత్థి తే కోచి భావనామనసికారోతి? నత్థయ్యేతి. ఆవుసో, పబ్బజితానం సన్తికే వసన్తేన నామ విస్సట్ఠఅత్తభావేన భవితుం న వట్టతి, కోచిదేవ మనసికారో ఇచ్ఛితబ్బో, త్వం పన అఞ్ఞం న సక్ఖిస్ససి, ‘‘అట్ఠి అట్ఠీ’’తి సజ్ఝాయం కరోహీతి. సో థేరియా ఓవాదే ఠత్వా ‘‘అట్ఠి అట్ఠీ’’తి సజ్ఝాయన్తో చరతి.
తం ఏకదివసం పాతోవ తోరణగ్గే నిసీదిత్వా బాలాతపం తపమానం ఏకో సకుణో నఖపఞ్జరేన అగ్గహేసి. సో ‘‘కిరి కిరీ’’తి సద్దమకాసి. సామణేరియో సుత్వా, ‘‘అయ్యే, బుద్ధరక్ఖితో సకుణేన గహితో, మోచేమ న’’న్తి లేడ్డుఆదీని గహేత్వా అనుబన్ధిత్వా మోచేసుం. తం ఆనేత్వా పురతో ఠపితం థేరీ ఆహ, ‘‘బుద్ధరక్ఖిత, సకుణేన గహితకాలే కిం చిన్తేసీ’’తి. అయ్యే, న అఞ్ఞం చిన్తేసిం, ‘‘అట్ఠిపుఞ్జోవ అట్ఠిపుఞ్జం గహేత్వా గచ్ఛతి, కతరస్మిం ఠానే విప్పకిరిస్సతీ’’తి ఏవం, అయ్యే, అట్ఠిపుఞ్జమేవ చిన్తేసిన్తి. సాధు సాధు, బుద్ధరక్ఖిత, అనాగతే భవక్ఖయస్స తే పచ్చయో భవిస్సతీతి. ఏవం తత్థ తిరచ్ఛానగతాపి సతిపట్ఠానమనసికారయుత్తా.
దీఘనికాయాదీసు మహానిదానాదీనీతి దీఘనికాయే మహానిదానం (దీ. ని. ౨.౯౫ ఆదయో) సతిపట్ఠానం (దీ. ని. ౨.౩౭౨ ఆదయో) మజ్ఝిమనికాయే సతిపట్ఠానం (మ. ని. ౧.౧౦౫ ఆదయో) సారోపమం (మ. ని. ౧.౩౦౭ ఆదయో) రుక్ఖోపమం రట్ఠపాలం మాగణ్డియం ఆనేఞ్జసప్పాయన్తి (మ. ని. ౩.౬౬ ఆదయో) ఏవమాదీని.
ఞాణాదయోతి ఞాణఞ్చేవ తంసమ్పయుత్తధమ్మా చ. తేనాహ ‘‘ఞాణన్తి వుత్తే’’తిఆది. ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తాని లబ్భన్తి తేహి వినా సమ్పజానతాయ అసమ్భవతో. మహాచిత్తానీతి అట్ఠపి మహాకిరియచిత్తాని లబ్భన్తి ‘‘సతతవిహారా’’తి వచనతో ఞాణుప్పత్తిపచ్చయరహితకాలేపి పవత్తిజోతనతో. దస చిత్తానీతి అట్ఠ మహాకిరియచిత్తాని హసితుప్పాదవోట్ఠబ్బనచిత్తేహి సద్ధిం దస చిత్తాని లబ్భన్తి. అరజ్జనాదుస్సనవసేన పవత్తి తేసమ్పి సాధారణాతి. ‘‘ఉపేక్ఖకో విహరతీ’’తి వచనతో ఛళఙ్గుపేక్ఖావసేన ఆగతానం ఇమేసం సతతవిహారానం సోమనస్సం కథం లబ్భతీతి ఆహ ‘‘ఆసేవనవసేన లబ్భతీ’’తి. కిఞ్చాపి ఖీణాసవో ఇట్ఠానిట్ఠేపి ఆరమ్మణే మజ్ఝత్తో వియ బహులం ఉపేక్ఖకో విహరతి అత్తనో పరిసుద్ధపకతిభావావిజహనతో. కదాచి పన తథా చేతోభిసఙ్ఖారాభావే యం తం సభావతో ఇట్ఠం ఆరమ్మణం, తత్థ యాథావసభావగ్గహణవసేనపి అరహతో చిత్తం సోమనస్ససహగతం హుత్వా పవత్తతేవ, తఞ్చ ఖో పుబ్బాసేవనవసేన. తేన వుత్తం ‘‘ఆసేవనవసేన లబ్భతీ’’తి. ఆరక్ఖకిచ్చం సాధేతి సతివేపుల్లప్పత్తత్తా. చరతోతిఆదినా నిచ్చసమాదానం దస్సేతి, తం విక్ఖేపాభావేన దట్ఠబ్బం.
పబ్బజ్జూపగతాతి యం కిఞ్చి పబ్బజ్జం ఉపగతా, న సమితపాపా. భోవాదినోతి జాతిమత్తబ్రాహ్మణే వదతి. పాటేక్కసచ్చానీతి తేహి తేహి దిట్ఠిగతికేహి పాటియేక్కం గహితాని ‘‘ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి అభినివిట్ఠాని దిట్ఠిసచ్చాదీని. తానిపి హి ‘‘ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి గహణం ఉపాదాయ ‘‘సచ్చానీ’’తి వోహరీయన్తి. తేనాహ ‘‘ఇదమేవా’’తిఆది. నీహటానీతి అత్తనో సన్తానతో నీహరితాని అపనీతాని. గహితగ్గహణస్సాతి అరియమగ్గాధిగమతో పుబ్బే గహితస్స దిట్ఠిగ్గాహస్స. విస్సట్ఠభావవేవచనానీతి అరియమగ్గేన సబ్బసో పరిచ్చాగభావస్స అధివచనాని.
నత్థి ఏతాసం వయో వేకల్లన్తి అవయాతి ఆహ ‘‘అనూనా’’తి, అనవసేసోతి అత్థో. ఏసనాతి కామేసనాదయో. మగ్గస్స కిచ్చనిప్ఫత్తి కథితా రాగాదీనం పహీనభావదీపనతో. పచ్చవేక్ఖణఫలం కథితన్తి పచ్చవేక్ఖణముఖేన అరియఫలం కథితం. అధిగతే హి అగ్గఫలే సబ్బసో రాగాదీనం అనుప్పాదధమ్మతం పజానాతి, తఞ్చ పజాననం పచ్చవేక్ఖణఞాణన్తి.
దుతియఅరియావాససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నాథవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. మహావగ్గో
౧. సీహనాదసుత్తవణ్ణనా
౨౧. తతియస్స పఠమే విసమట్ఠానేసూతి పపాతాదీసు విసమట్ఠానేసు. ‘‘అఞ్ఞేహి అసాధారణానీ’’తి కస్మా వుత్తం, నను చేతాని సావకానమ్పి ఏకచ్చానం ఉప్పజ్జన్తీతి? కామం ఉప్పజ్జన్తి, యాదిసాని పన బుద్ధానం ఠానాట్ఠానఞాణాదీని, న తాదిసాని తదఞ్ఞేసం కదాచిపి ఉప్పజ్జన్తీతి అఞ్ఞేహి అసాధారణానీతి. తేనాహ ‘‘తథాగతస్సేవ బలానీ’’తి. ఇమమేవ హి యథావుత్తలేసం అపేక్ఖిత్వా తదభావతో ఆసయానుసయఞాణాదీసు ఏవ అసాధారణసమఞ్ఞా నిరుళ్హా. కామం ఞాణబలానం ఞాణసమ్భారో విసేసపచ్చయో, పుఞ్ఞసమ్భారోపి పన నేసం పచ్చయో ఏవ. ఞాణసమ్భారస్సపి వా పుఞ్ఞసమ్భారభావతో ‘‘పుఞ్ఞుస్సయసమ్పత్తియా ఆగతానీ’’తి వుత్తం.
పకతిహత్థికులన్తి (సం. ని. టీ. ౨.౨.౨౨) గిరిచరనదిచరవనచరాదిప్పభేదా గోచరియకాలావకనామా సబ్బాపి బలేన పాకతికా హత్థిజాతి. దసన్నం పురిసానన్తి థామమజ్ఝిమానం దసన్నం పురిసానం. ఏకస్స తథాగతస్స కాయబలన్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. ఏకస్సాతి చ తథా హేట్ఠా కథాయం ఆగతత్తా దేసనాసోతేన వుత్తం. నారాయనసఙ్ఘాతబలన్తి ఏత్థ నారా వుచ్చన్తి రస్మియో. తా బహూ నానావిధా ఇతో ఉప్పజ్జన్తీతి నారాయనం, వజిరం, తస్మా నారాయనసఙ్ఘాతబలన్తి వజిరసఙ్ఘాతబలన్తి అత్థో. ఞాణబలం పన పాళియం ఆగతమేవ, న కాయబలం వియ అట్ఠకథారుళ్హమేవాతి అధిప్పాయో.
సంయుత్తకే (సం. ని. ౨.౩౩) ఆగతాని తేసత్తతి ఞాణాని, సత్తసత్తతి ఞాణానీతి వుత్తం, తత్థ (విభ. మూలటీ. ౭౬౦) పన నిదానవగ్గే సత్తసత్తతి ఆగతాని చతుచత్తారీసఞ్చ. తేసత్తతి పన పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౧) సుతమయాదీని ఆగతాని దిస్సన్తి, న సంయుత్తకే. అఞ్ఞానిపీతి ఏతేన ఞాణవత్థువిభఙ్గే (విభ. ౭౫౧ ఆదయో) ఏకకాదివసేన వుత్తాని, అఞ్ఞత్థ చ ‘‘పుబ్బన్తే ఞాణ’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౧౦౬౩) బ్రహ్మజాలాదీసు చ ‘‘తయిదం తథాగతో పజానాతి ‘ఇమాని దిట్ఠిట్ఠానాని ఏవం గహితానీ’తి’’ఆదినా (దీ. ని. ౧.౩౬) వుత్తాని అనేకాని ఞాణప్పభేదాని సఙ్గణ్హాతి. యాథావప్పటివేధతో సయఞ్చ అకమ్పియం పుగ్గలఞ్చ తంసమఙ్గినం నేయ్యేసు అధిబలం కరోతీతి ఆహ ‘‘అకమ్పియట్ఠేన ఉపత్థమ్భనట్ఠేన చా’’తి.
ఉసభస్స ఇదన్తి ఆసభం, సేట్ఠట్ఠానం. సబ్బఞ్ఞుతాపటిజాననవసేన అభిముఖం గచ్ఛన్తి, అట్ఠ వా పరిసా ఉపసఙ్కమన్తీతి ఆసభా, పుబ్బబుద్ధా. ఇదం పనాతి బుద్ధానం ఠానం సబ్బఞ్ఞుతమేవ వదతి. తిట్ఠమానోవాతి అవదన్తోపి తిట్ఠమానోవ పటిజానాతి నామాతి అత్థో. ఉపగచ్ఛతీతి అనుజానాతి.
అట్ఠసు పరిసాసూతి ‘‘అభిజానామి ఖో పనాహం, సారిపుత్త, అనేకసతం ఖత్తియపరిసం…పే… తత్ర వత మం భయం వా సారజ్జం వా ఓక్కమిస్సతీతి నిమిత్తమేతం, సారిపుత్త, న సమనుపస్సామీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫౧) వుత్తాసు అట్ఠసు పరిసాసు. అభీతనాదం నదతీతి పరతో దస్సితఞాణయోగేన దసబలోహన్తి అభీతనాదం నదతి.
పటివేధనిట్ఠత్తా అరహత్తమగ్గఞాణం పటివేధోతి ‘‘ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామా’’తి వుత్తం. తేన పటిలద్ధస్సపి దేసనాఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తి పరస్స అవబుజ్ఝనమత్తేన హోతీతి ‘‘అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞస్స సోతాపత్తిఫలక్ఖణే పవత్తం నామా’’తి వుత్తం. తతో పరం పన యావ పరినిబ్బానా దేసనాఞాణపవత్తి తస్సేవ పవత్తితస్స ధమ్మచక్కస్స ఠానన్తి వేదితబ్బం పవత్తితచక్కస్స చక్కవత్తినో చక్కరతనస్స ఠానం వియ.
తిట్ఠతీతి వుత్తం, కిం భూమియం పురిసో వియ, నోతి ఆహ ‘‘తదాయత్తవుత్తితాయా’’తి. ఠానన్తి చేత్థ అత్తలాభో ధరమానతా చ, న గతినివత్తీతి ఆహ ‘‘ఉప్పజ్జతి చేవ పవత్తతి చా’’తి. యత్థ పనేతం దసబలఞాణం విత్థారితం, తం దస్సేన్తో ‘‘అభిధమ్మే పనా’’తిఆదిమాహ. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.
సమాదియన్తీతి సమాదానాని, తాని పన సమాదియిత్వా కతాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘సమాదియిత్వా కతాన’’న్తి. కమ్మమేవ వా కమ్మసమాదానన్తి ఏతేన సమాదానసద్దస్స అపుబ్బత్థాభావం దస్సేతి ముత్తగతసద్దే గతసద్దస్స వియ. గతీతి నిరయాదిగతియో. ఉపధీతి అత్తభావో. కాలోతి కమ్మస్స విపచ్చనారహకాలో. పయోగోతి విపాకుప్పత్తియా పచ్చయభూతా కిరియా.
అగతిగామినిన్తి నిబ్బానగామినిం. వుత్తఞ్హి ‘‘నిబ్బానఞ్చాహం, సారిపుత్త, పజానామి నిబ్బానగామినిఞ్చ పటిపద’’న్తి (మ. ని. ౧.౧౫౩). బహూసుపి మనుస్సేసు ఏకమేవ పాణం ఘాతేన్తేసు కామం సబ్బేసమ్పి చేతనా తస్సేవేకస్స జీవితిన్ద్రియారమ్మణా, తం పన కమ్మం తేసం నానాకారం. తేసు (విభ. అట్ఠ. ౮౧౧) హి ఏకో ఆదరేన ఛన్దజాతో కరోతి, ఏకో ‘‘ఏహి త్వమ్పి కరోహీ’’తి పరేహి నిప్పీళితో కరోతి, ఏకో సమానచ్ఛన్దో వియ హుత్వా అప్పటిబాహమానో విచరతి. తేసు ఏకో తేనేవ కమ్మేన నిరయే నిబ్బత్తతి, ఏకో తిరచ్ఛానయోనియం, ఏకో పేత్తివిసయే. తం తథాగతో ఆయూహనక్ఖణేయేవ ‘‘ఇమినా నీహారేన ఆయూహితత్తా ఏస నిరయే నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస తిరచ్ఛానయోనియం, ఏస పేత్తివిసయే’’తి జానాతి. నిరయే నిబ్బత్తమానమ్పి ‘‘ఏస మహానిరయే నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస ఉస్సదనిరయే’’తి జానాతి. తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తమానమ్పి ‘‘ఏస అపాదకో భవిస్సతి, ఏస ద్విపాదకో, ఏస చతుప్పదో, ఏస బహుప్పదో’’తి జానాతి. పేత్తివిసయే నిబ్బత్తమానమ్పి ‘‘ఏస నిజ్ఝామతణ్హికో భవిస్సతి, ఏస ఖుప్పిపాసికో, ఏస పరదత్తూపజీవీ’’తి జానాతి. తేసు చ కమ్మేసు ‘‘ఇదం కమ్మం పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢిస్సతి, ఇదం అఞ్ఞేన దిన్నాయ పటిసన్ధియా ఉపధివేపక్కం భవిస్సతీ’’తి జానాతి.
తథా సకలగామవాసికేసు ఏకతో పిణ్డపాతం దదమానేసు కామం సబ్బేసమ్పి చేతనా పిణ్డపాతారమ్మణావ, తం పన కమ్మం తేసం నానాకారం. తేసు హి ఏకో ఆదరేన కరోతీతి సబ్బం పురిమసదిసం, తస్మా తేసు కేచి దేవలోకే నిబ్బత్తన్తి, కేచి మనుస్సలోకే. తం తథాగతో ఆయూహనక్ఖణేయేవ జానాతి. ‘‘ఇమినా నీహారేన ఆయూహితత్తా ఏస మనుస్సలోకే నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస దేవలోకే. తత్థాపి ఏస ఖత్తియకులే, ఏస బ్రాహ్మణకులే, ఏస వేస్సకులే, ఏస సుద్దకులే, ఏస పరనిమ్మితవసవత్తీసు, ఏస నిమ్మానరతీసు, ఏస తుసితేసు, ఏస యామేసు, ఏస తావతింసేసు, ఏస చాతుమహారాజికేసు, ఏస భుమ్మదేవేసూ’’తిఆదినా తత్థ తత్థ హీనపణీతసువణ్ణదుబ్బణ్ణఅప్పపరివారమహాపరివారతాదిభేదం తం తం విసేసం ఆయూహనక్ఖణేయేవ జానాతి.
తథా విపస్సనం పట్ఠపేన్తేసుయేవ ‘‘ఇమినా నీహారేన ఏస కిఞ్చి సల్లక్ఖేతుం న సక్ఖిస్సతి, ఏస మహాభూతమత్తమేవ వవత్థపేస్సతి, ఏస రూపపరిగ్గహేయేవ ఠస్సతి, ఏస అరూపపరిగ్గహేయేవ, ఏస నామరూపపరిగ్గహేయేవ, ఏస పచ్చయపరిగ్గహేయేవ, ఏస లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనాయమేవ, ఏస పఠమఫలేయేవ, ఏస దుతియఫలేయేవ, ఏస తతియఫలేయేవ, ఏస అరహత్తం పాపుణిస్సతీ’’తి జానాతి. కసిణపరికమ్మం కరోన్తేసుపి ‘‘ఇమస్స పరికమ్మమత్తమేవ భవిస్సతి, ఏస నిమిత్తం ఉప్పాదేస్సతి, ఏస అప్పనం ఏవ పాపుణిస్సతి, ఏస ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం గణ్హిస్సతీ’’తి జానాతి. తేనాహ ‘‘ఇమస్స చేతనా’’తిఆది.
కామనతో కామేతబ్బతో కామప్పటిసంయుత్తతో చ ధాతు కామధాతు. ఆది-సద్దేన బ్యాపాదధాతురూపధాతుఆదీనం సఙ్గహో. విలక్ఖణతాయాతి విసదిససభావతాయ. ఖన్ధాయతనధాతులోకన్తి అనేకధాతుం నానాధాతుం ఖన్ధలోకం ఆయతనలోకం ధాతులోకం యథాభూతం పజానాతీతి యోజనా. ‘‘అయం రూపక్ఖన్ధో నామ…పే… అయం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో నామ. తేసుపి ఏకవిధేన రూపక్ఖన్ధో, ఏకాదసవిధేన రూపక్ఖన్ధో. ఏకవిధేన వేదనాక్ఖన్ధో, బహువిధేన వేదనాక్ఖన్ధో. ఏకవిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో…పే… సఙ్ఖారక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, బహువిధేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి ఏవం తావ ఖన్ధలోకస్స, ‘‘ఇదం చక్ఖాయతనం నామ…పే… ఇదం ధమ్మాయతనం నామ. తత్థ దసాయతనా కామావచరా, ద్వే చాతుభూమకా’’తిఆదినా ఆయతనలోకస్స, ‘‘అయం చక్ఖుధాతు నామ…పే… అయం మనోవిఞ్ఞాణధాతు నామ. తత్థ సోళస ధాతుయో కామావచరా, ద్వే చాతుభూమకా’’తిఆదినా ధాతులోకస్స అనేకసభావం నానాసభావఞ్చ పజానాతి. న కేవలం ఉపాదిన్నసఙ్ఖారలోకస్సేవ, అథ ఖో అనుపాదిన్నకసఙ్ఖారలోకస్సపి ‘‘ఇమాయ నామ ధాతుయా ఉస్సన్నత్తా ఇమస్స రుక్ఖస్స ఖన్ధో సేతో, ఇమస్స కాళో, ఇమస్స మట్ఠో, ఇమస్స సకణ్టకో, ఇమస్స బహలత్తచో, ఇమస్స తనుత్తచో, ఇమస్స పత్తం వణ్ణసణ్ఠానాదివసేన ఏవరూపం, ఇమస్స పుప్ఫం నీలం పీతం లోహితం ఓదాతం సుగన్ధం దుగ్గన్ధం, ఇమస్స ఫలం ఖుద్దకం మహన్తం దీఘం వట్టం సుసణ్ఠానం దుస్సణ్ఠానం మట్ఠం ఫరుసం సుగన్ధం దుగ్గన్ధం మధురం తిత్తకం కటుకం అమ్బిలం కసావం, ఇమస్స కణ్టకో తిఖిణో కుణ్ఠో ఉజుకో కుటిలో తమ్బో కాళో ఓదాతో హోతీ’’తిఆదినా పజానాతి. సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం ఏవ హి ఏతం బలం, న అఞ్ఞేసం.
నానాధిముత్తికతన్తి నానజ్ఝాసయతం. అధిముత్తి నామ అజ్ఝాసయధాతు అజ్ఝాసయసభావో. సో పన హీనపణీతతాసామఞ్ఞేన పాళియం ద్విధావ వుత్తోపి హీనపణీతాదిభేదేన అనేకవిధోతి ఆహ ‘‘హీనాదీహి అధిముత్తీహి నానాధిముత్తికభావ’’న్తి. తత్థ యే యే సత్తా యంయంఅధిముత్తికా, తే తే తంతదధిముత్తికే ఏవ సేవన్తి భజన్తి పయిరుపాసన్తి ధాతుసభాగతో. యథా గూథాదీనం ధాతూనం సభావో ఏసో, యం గూథాదీహి ఏవ సంసన్దన్తి సమేన్తి, ఏవం హీనజ్ఝాసయా దుస్సీలాదీహేవ సంసన్దన్తి సమేన్తి, సమ్పన్నసీలాదయో చ సమ్పన్నసీలాదీహేవ. తం నేసం నానాధిముత్తికతం భగవా యథాభూతం పజానాతీతి.
వుద్ధిం హానిఞ్చాతి పచ్చయవిసేసేన సామత్థియతో అధికతం అనధికతఞ్చ. ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణనిద్దేసే (విభ. ౮౧౪; పటి. మ. ౧౧౩) ‘‘ఆసయం జానాతి, అనుసయం జానాతీ’’తి ఆసయాదిజాననం కస్మా నిద్దిట్ఠన్తి? ఆసయజాననాదినా యేహి ఇన్ద్రియేహి పరోపరేహి సత్తా కల్యాణపాపాసయాదికా హోన్తి, తేసం జాననస్స విభావనతో. ఏవఞ్చ కత్వా ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఆసయానుసయఞాణానం విసుం అసాధారణతా, ఇన్ద్రియపరోపరియత్తనానాధిముత్తికతాఞాణానం విసుం బలవతా చ సిద్ధా హోతి. తత్థ ఆసయన్తి యత్థ సత్తా నివసన్తి, తం తేసం నివాసట్ఠానం, దిట్ఠిగతం వా యథాభూతఞాణం వా ఆసయో, అనుసయో అప్పహీనభావేన థామగతో కిలేసో. తం పన భగవా సత్తానం ఆసయం జానన్తో తేసం తేసం దిట్ఠిగతానం విపస్సనామగ్గఞాణానఞ్చ అప్పవత్తిక్ఖణేపి జానాతి. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘కామం సేవన్తంయేవ భగవా జానాతి – ‘అయం పుగ్గలో కామగరుకో కామాసయో కామాధిముత్తో’తి. కామం సేవన్తంయేవ జానాతి – ‘అయం పుగ్గలో నేక్ఖమ్మగరుకో నేక్ఖమ్మాసయో నేక్ఖమ్మాధిముత్తో’తి. నేక్ఖమ్మం సేవన్తంయేవ జానాతి. బ్యాపాదం, అబ్యాపాదం, థినమిద్ధం, ఆలోకసఞ్ఞం సేవన్తంయేవ జానాతి – ‘అయం పుగ్గలో థినమిద్ధగరుకో థినమిద్ధాసయో థినమిద్ధాధిముత్తో’’’తి (పటి. మ. ౧.౧౧౩).
పఠమాదీనం చతున్నం ఝానానన్తి రూపావచరానం పఠమాదీనం పచ్చనీకజ్ఝాపనట్ఠేన ఆరమ్మణూపనిజ్ఝాపనట్ఠేన చ ఝానానం. చతుక్కనయేన హేతం వుత్తం. అట్ఠన్నం విమోక్ఖానన్తి ఏత్థ పటిపాటియా సత్త అప్పితప్పితక్ఖణే పచ్చనీకధమ్మేహి విముచ్చనతో ఆరమ్మణే చ అధిముచ్చనతో విమోక్ఖా నామ. అట్ఠమో పన సబ్బసో సఞ్ఞావేదయితేహి విముత్తత్తా అపగమవిమోక్ఖో నామ. చతుక్కనయపఞ్చకనయేసు పఠమజ్ఝానసమాధి సవితక్కసవిచారో నామ. పఞ్చకనయే దుతియజ్ఝానసమాధి అవితక్కవిచారమత్తో. నయద్వయేపి ఉపరి తీసు ఝానేసు సమాధి అవితక్కఅవిచారో. సమాపత్తీసు పటిపాటియా అట్ఠన్నం సమాధీతిపి నామం, సమాపత్తీతిపి చిత్తేకగ్గతాసబ్భావతో, నిరోధసమాపత్తియా తదభావతో న సమాధీతి నామం. హానభాగియధమ్మన్తి అప్పగుణేహి పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠితస్స సఞ్ఞామనసికారానం కామాదిఅనుపక్ఖన్దనం. విసేసభాగియధమ్మన్తి పగుణేహి పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠితస్స సఞ్ఞామనసికారానం దుతియజ్ఝానాదిపక్ఖన్దనం. ఇతి సఞ్ఞామనసికారానం కామాదిదుతియజ్ఝానాదిపక్ఖన్దనాని హానభాగియవిసేసభాగియా ధమ్మాతి దస్సితాని. తేహి పన ఝానానం తంసభావతా చ ధమ్మసద్దేన వుత్తా. తస్మాతి వుత్తమేవత్థం హేతుభావేన పచ్చామసతి. వోదానన్తి పగుణతాసఙ్ఖాతం వోదానం. తఞ్హి పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠహిత్వా దుతియజ్ఝానాదిఅధిగమస్స పచ్చయత్తా ‘‘వుట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. కేచి పన ‘‘నిరోధతో ఫలసమాపత్తియా వుట్ఠానన్తి పాళి నత్థీ’’తి వదన్తి. తే ‘‘నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఫలసమాపత్తియా అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఇమాయ పాళియా (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭) పటిసేధేతబ్బా. యో సమాపత్తిలాభీ సమానో ఏవ ‘‘న లాభీమ్హీ’’తి, కమ్మట్ఠానం సమానం ఏవ ‘‘న కమ్మట్ఠాన’’న్తి సఞ్ఞీ హోతి, సో సమ్పత్తింయేవ సమానం ‘‘విపత్తీ’’తి పచ్చేతీతి వేదితబ్బో.
న తథా దట్ఠబ్బన్తి యథా పరవాదినా వుత్తం, తథా న దట్ఠబ్బం. సకసకకిచ్చమేవ జానాతీతి ఠానాట్ఠానజాననాదిసకసకమేవ కిచ్చం కాతుం జానాతి, యథాసకమేవ విసయం పటివిజ్ఝతీతి అత్థో. తమ్పీతి తేహి దసబలఞాణేహి జానితబ్బమ్పి. కమ్మవిపాకన్తరమేవాతి కమ్మన్తరస్స విపాకన్తరమేవ జానాతి. చేతనాచేతనాసమ్పయుత్తధమ్మే నిరయాదినిబ్బానగామినిప్పటిపదాభూతే కమ్మన్తి గహేత్వా ఆహ ‘‘కమ్మపరిచ్ఛేదమేవా’’తి. ధాతునానత్తఞ్చ ధాతునానత్తకారణఞ్చ ధాతునానత్తకారణన్తి ఏకదేససరూపేకసేసో దట్ఠబ్బో. తఞ్హి ఞాణం తదుభయమ్పి జానాతి. ‘‘ఇమాయ నామ ధాతుయా ఉస్సన్నత్తా’’తిఆదినా (విభ. అట్ఠ. ౮౧౨) తథా చేవ సంవణ్ణితం. సచ్చపరిచ్ఛేదమేవాతి పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన సచ్చానం పరిచ్ఛిన్నమేవ. అప్పేతుం న సక్కోతి అట్ఠమనవమబలాని వియ తంసదిసం, ఇద్ధివిధఞాణమివ వికుబ్బితుం. ఏతేనస్స బలసదిసతఞ్చ నివారేతి. ఝానాదిఞాణం వియ వా అప్పేతుం వికుబ్బితుఞ్చ. యదిపి హి ఝానాదిపచ్చవేక్ఖణఞాణం సత్తమబలన్తి తస్స సవితక్కసవిచారతా వుత్తా, తథాపి ఝానాదీహి వినా పచ్చవేక్ఖణా నత్థీతి ఝానాదిసహగతం ఞాణం తదన్తోగధం కత్వా ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అథ వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఝానాదికిచ్చం వియ న సబ్బం బలకిచ్చం కాతుం సక్కోతీతి దస్సేతుం ‘‘ఝానం హుత్వా అప్పేతుం, ఇద్ధి హుత్వా వికుబ్బితుఞ్చ న సక్కోతీ’’తి వుత్తం, న పన కస్సచి బలస్స ఝానఇద్ధిభావతోతి దట్ఠబ్బం.
ఏవం కిచ్చవిసేసవసేనపి దసబలఞాణసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణవిసేసం దస్సేత్వా ఇదాని వితక్కత్తికభూమన్తరవసేనపి తం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. పటిపాటియాతిఆదితో పట్ఠాయ పటిపాటియా.
అనుపదవణ్ణనం ఞత్వా వేదితబ్బానీతి సమ్బన్ధో. కిలేసావరణం నియతమిచ్ఛాదిట్ఠి. కిలేసావరణస్స అభావో ఆసవక్ఖయఞాణాధిగమస్స ఠానం, తబ్భావో అట్ఠానం. అనధిగమస్స పన తదుభయమ్పి యథాక్కమం అట్ఠానం ఠానఞ్చాతి తత్థ కారణం దస్సేన్తో ‘‘లోకియ…పే… దస్సనతో చా’’తి ఆహ. తత్థ లోకియసమ్మాదిట్ఠియా ఠితి ఆసవక్ఖయాధిగమస్స ఠానం కిలేసావరణాభావస్స కారణత్తా. సా హి తస్మిం సతి న హోతి, అసతి చ హోతి. ఏతేన తస్సా అట్ఠితియా తస్స అట్ఠానతా వుత్తా ఏవ. నేసం వేనేయ్యసత్తానం. ధాతువేమత్తదస్సనతోతి కామధాతుఆదీనం పవత్తిభేదదస్సనతో, యదగ్గేన ధాతువేమత్తం జానాతి, తదగ్గేన చరియాదివిసేసమ్పి జానాతి. ధాతువేమత్తదస్సనతోతి వా ధమ్మధాతువేమత్తదస్సనతో. సబ్బాపి హి చరియా ధమ్మధాతుపరియాపన్నా ఏవాతి. పయోగం అనాదియిత్వాపి సన్తతిమహామత్తాదీనం వియ. దిబ్బచక్ఖానుభావతో పత్తబ్బేనాతి ఏత్థ దిబ్బచక్ఖునా పరస్స హదయవత్థుసన్నిస్సయలోహితవణ్ణదస్సనముఖేన తదా పవత్తమానచిత్తజాననత్థం పరికమ్మకరణం నామ సావకానం, తఞ్చ ఖో ఆదికమ్మికానం, యతో దిబ్బచక్ఖుఆనుభావతో చేతోపరియఞాణస్స పత్తబ్బతా సియా. బుద్ధానం పన యదిపి ఆసవక్ఖయఞాణాధిగమతో పగేవ దిబ్బచక్ఖుఞాణాధిగమో, తథాపి తథాపరికమ్మకరణం నత్థి విజ్జాత్తయసిద్ధియా సిజ్ఝనతో. సేసాభిఞ్ఞాత్తయే చేతోపరియఞాణం దిబ్బచక్ఖుఞాణాధిగమేన పత్తన్తి చ వత్తబ్బతం లభతీతి తథా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
సీహనాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨-౪. అధివుత్తిపదసుత్తాదివణ్ణనా
౨౨-౨౪. దుతియే అధివచనపదానన్తి పఞ్ఞత్తిపదానం. దాసాదీసు సిరివడ్ఢకాదిసద్దా వియ వచనమత్తమేవ అధికారం కత్వా పవత్తియా అధివచనం పఞ్ఞత్తి. అథ వా అధిసద్దో ఉపరిభాగే. వుచ్చతీతి వచనం, ఉపరి వచనం అధివచనం, ఉపాదాభూతరూపాదీనం ఉపరి పఞ్ఞపియమానా ఉపాదాపఞ్ఞత్తీతి అత్థో, తస్మా పఞ్ఞత్తిదీపకపదానీతి అత్థో దట్ఠబ్బో. తస్స పదాని పదట్ఠానాని అధివచనపదాని. తేనాహ ‘‘తేసం యే’’తిఆది. తేసన్తి అధివచనానం. యేతి ఖన్ధాదయో. అధివుత్తితాయ అధివుత్తియోతి దిట్ఠియో వుచ్చన్తి. అధికఞ్హి సభావధమ్మేసు సస్సతాదిం, పకతిఆదిం, ద్రబ్యాదిం, జీవాదిం, కాయాదిఞ్చ, అభూతం అత్థం అజ్ఝారోపేత్వా దిట్ఠియో పవత్తన్తీతి. తేనాహ ‘‘అథ వా’’తిఆది. తతియచతుత్థాని సువిఞ్ఞేయ్యాని.
అధివుత్తిపదసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. కసిణసుత్తవణ్ణనా
౨౫. పఞ్చమే సకలట్ఠేనాతి నిస్సేసట్ఠేన. అనవసేసఫరణవసేన చేత్థ సకలట్ఠో వేదితబ్బో, అసుభనిమిత్తాదీసు వియ ఏకదేసే అట్ఠత్వా అనవసేసతో గహేతబ్బట్ఠేనాతి అత్థో. తదారమ్మణానం ధమ్మానన్తి తం కసిణం ఆరబ్భ పవత్తనకధమ్మానం. ఖేత్తట్ఠేనాతి ఉప్పత్తిట్ఠానట్ఠేన. అధిట్ఠానట్ఠేనాతి పవత్తిట్ఠానభావేన. యథా ఖేత్తం సస్సానం ఉప్పత్తిట్ఠానం వడ్ఢనట్ఠానఞ్చ, ఏవమేవ తం త ఝానం సమ్పయుత్తధమ్మానన్తి. యోగినో వా సుఖవిసేసానం కారణభావేన. పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి ఇదం ‘‘ఉద్ధం అధో తిరియ’’న్తి ఏత్థాపి యోజేతబ్బం. పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఏవ హి సబ్బత్థ కసిణం వడ్ఢేతబ్బం. తేన తేన వా కారణేనాతి తేన తేన ఉపరిఆదీసు కసిణవడ్ఢనకారణేన. యథా కిన్తి ఆహ ‘‘ఆలోకమివ రూపదస్సనకామో’’తి. యథా దిబ్బచక్ఖునా ఉద్ధం చే రూపం దట్ఠుకామో, ఉద్ధం ఆలోకం పసారేతి. అధో చే, అధో. సమన్తతో చే రూపం దట్ఠుకామో, సమన్తతో ఆలోకం పసారేతి, ఏవం సబ్బకసిణన్తి అత్థో. ఏకస్సాతి పథవీకసిణాదీసు ఏకేకస్స. అఞ్ఞభావానుపగమనత్థన్తి అఞ్ఞకసిణభావానుపగమనదీపనత్థం, అఞ్ఞస్స వా కసిణభావానుపగమనదీపనత్థం. న హి అఞ్ఞేన పసారితకసిణం తతో అఞ్ఞేన పసారితకసిణభావం ఉపగచ్ఛతి, ఏవమ్పి నేసం అఞ్ఞకసిణసమ్భేదాభావో వేదితబ్బో. న అఞ్ఞం పథవీఆది. న హి ఉదకేన ఠితట్ఠానే ససమ్భారపథవీ అత్థి. అఞ్ఞకసిణసమ్భేదోతి ఆపోకసిణాదినా సఙ్కరో. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు సేసకసిణేసు.
ఏకదేసే అట్ఠత్వా అనవసేసఫరణం పమాణస్స అగ్గహణతో అప్పమాణం. తేనేవ హి నేసం కసిణసమఞ్ఞా. తథా చాహ ‘‘తఞ్హీ’’తిఆది. తత్థ చేతసా ఫరన్తోతి భావనాచిత్తేన ఆరమ్మణం కరోన్తో. భావనాచిత్తఞ్హి కసిణం పరిత్తం వా విపులం వా సకలమేవ మనసి కరోతి, న ఏకదేసం. కసిణుగ్ఘాటిమాకాసే పవత్తవిఞ్ఞాణం ఫరణఅప్పమాణవసేన విఞ్ఞాణకసిణన్తి వుత్తం. తథా హి తం విఞ్ఞాణన్తి వుచ్చతి. కసిణవసేనాతి ఉగ్ఘాటితకసిణవసేన కసిణుగ్ఘాటిమాకాసే ఉద్ధంఅధోతిరియతా వేదితబ్బా. యత్తకఞ్హి ఠానం కసిణం పసారితం, తత్తకం ఆకాసభావనావసేన ఆకాసం హోతీతి. ఏవం యత్తకం ఠానం ఆకాసం హుత్వా ఉపట్ఠితం, తత్తకం సకలమేవ ఫరిత్వా విఞ్ఞాణస్స పవత్తనతో ఆగమనవసేన విఞ్ఞాణకసిణేపి ఉద్ధంఅధోతిరియతా వుత్తాతి ఆహ ‘‘కసిణుగ్ఘాటిమాకాసవసేన తత్థ పవత్తవిఞ్ఞాణే ఉద్ధంఅధోతిరియతా వేదితబ్బా’’తి.
కసిణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. కాళీసుత్తవణ్ణనా
౨౬. ఛట్ఠే అత్థస్స పత్తిన్తి ఏకన్తతో హితానుప్పత్తిం. హదయస్స సన్తిన్తి పరమచిత్తూపసమం. కిలేససేనన్తి కామగుణసఙ్ఖాతం పఠమం కిలేససేనం. సా హి కిలేససేనా అచ్ఛరాసఙ్ఘాతసభావాపి పటిపత్థయమానా పియాయితబ్బఇచ్ఛితబ్బరూపసభావతో పియరూపసాతరూపా నామ అత్తనో కిచ్చవసేన. అహం ఏకోవ ఝాయన్తోతి అహం గణసఙ్గణికాయ కిలేససఙ్గణికాయ చ అభావతో ఏకో అసహాయో లక్ఖణూపనిజ్ఝానేన ఝాయన్తో. అనుబుజ్ఝిన్తి అనుక్కమేన మగ్గపటిపాటియా బుజ్ఝిం పటివిజ్ఝిం. ఇదం వుత్తం హోతి – పియరూపం సాతరూపం సేనం జినిత్వా అహం ఏకోవ ఝాయన్తో ‘‘అత్థస్స పత్తిం హదయస్స సన్తి’’న్తి సఙ్ఖం గతం అరహత్తసుఖం పటివిజ్ఝిం, తస్మా జనేన మిత్తసన్థవం న కరోమి, తేనేవ చ మే కారణేన కేనచి సద్ధిం సక్ఖీ న సమ్పజ్జతీతి. అత్థాభినిబ్బత్తేసున్తి ఇతిసద్దలోపేనాయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘అత్థోతి గహేత్వా’’తి.
కాళీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. పఠమమహాపఞ్హసుత్తవణ్ణనా
౨౭. సత్తమే వుచ్చేథాతి వుచ్చేయ్య. దుతియపదేపీతి ‘‘అనుసాసనియా వా అనుసాసని’’న్తి ఏవం దుతియవాక్యేపి. తే కిర భిక్ఖూ. న చేవ సమ్పాయిస్సన్తీతి న చేవ సమ్మదేవ పకారేహి గహేస్సన్తి ఞాపేస్సన్తి. తేనాహ ‘‘సమ్పాదేత్వా కథేతుం న సక్ఖిస్సన్తీ’’తి. యస్మా అవిసయే పఞ్హం పుచ్ఛితా హోన్తి, తస్మా విఘాతం ఆపజ్జిస్సన్తీతి యోజనా. అఞ్ఞథా ఆరాధనం నామ నత్థీతి ఇమినా సపచ్చయనామరూపానం యాథావతో అవబోధో ఏవ ఇతో బాహిరకానం నత్థి, కుతో పవేదనాతి దస్సేతి. ఆరాధనన్తి యాథావపవేదనేన చిత్తస్స పరితోసనం.
ఏకో పఞ్హోతి ఏకో పఞ్హమగ్గో, ఏకం పఞ్హగవేసనన్తి అత్థో. ఏకో ఉద్దేసోతి ఏకం ఉద్దిసనం అత్థస్స సంఖిత్తవచనం. వేయ్యాకరణన్తి నిద్దిసనం అత్థస్స వివరిత్వా కథనం. హేతునాతి ‘‘అన్తవన్తతో అనచ్చన్తికతో తావకాలికతో నిచ్చప్పటిక్ఖేపతో’’తి ఏవమాదినా నయేన యథా ఇమే సఙ్ఖారా ఏతరహి, ఏవం అతీతే అనాగతే చ అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మాతి అతీతానాగతేసు నయేన.
సబ్బే సత్తాతి అనవసేసా సత్తా. తే పన భవభేదతో సఙ్ఖేపేనేవ భిన్దిత్వా దస్సేన్తో ‘‘కామభవాదీసూ’’తిఆదిమాహ. బ్యధికరణానమ్పి బాహిరత్థసమాసో హోతి యథా ‘‘ఉరసిలోమో’’తి ఆహ ‘‘ఆహారతో ఠితి ఏతేసన్తి ఆహారట్ఠితికా’’తి. తిట్ఠతి ఏతేనాతి వా ఠితి, ఆహారో ఠితి ఏతేసన్తి ఆహారట్ఠితికాతి ఏవం వా ఏత్థ సమాసవిగ్గహో దట్ఠబ్బో. ఆహారట్ఠితికాతి పచ్చయట్ఠితికా, పచ్చయాయత్తవుత్తికాతి అత్థో. పచ్చయత్థో హేత్థ ఆహారసద్దో ‘‘అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా కామచ్ఛన్దస్స ఉప్పాదాయా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౨౩౨) వియ. ఏవఞ్హి ‘‘సబ్బే సత్తా’’తి ఇమినా అసఞ్ఞసత్తా పరిగ్గహితా హోన్తి. సా పనాయం ఆహారట్ఠితికతా నిప్పరియాయతో సఙ్ఖారధమ్మో. తేనాహు అట్ఠకథాచరియా ‘‘ఆహారట్ఠితికాతి ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖారలోకో వేదితబ్బో’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౧ వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా; విసుద్ధి. ౧.౧౩౬). యది ఏవం ‘‘సబ్బే సత్తా’’తి ఇదం కథన్తి? పుగ్గలాధిట్ఠానదేసనాతి నాయం దోసో. తేనేవాహ – ‘‘ఏకధమ్మే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమస్మిం ఏకధమ్మే? సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా’’తి. య్వాయం పుగ్గలాధిట్ఠానాయ కథాయ సబ్బేసం సఙ్ఖారానం పచ్చయాయత్తవుత్తితాయ ఆహారపరియాయేన సామఞ్ఞతో పచ్చయధమ్మో వుత్తో, అయం ఆహారో నామ ఏకో ధమ్మో.
చోదకో వుత్తమ్పి అత్థం యాథావతో అప్పటివిజ్ఝమానో నేయ్యత్థం సుత్తపదం నీతత్థతో దహన్తో ‘‘సబ్బే సత్తా’’తి వచనమత్తే ఠత్వా ‘‘నను చా’’తిఆదినా చోదేతి. ఆచరియో అవిపరీతం తత్థ యథాధిప్పేతమత్థం పవేదేన్తో ‘‘న విరుజ్ఝతీ’’తి వత్వా ‘‘తేసఞ్హి ఝానం ఆహారో హోతీ’’తి ఆహ. ఝానన్తి ఏకవోకారభవావహం సఞ్ఞాయ విరజ్జనవసేన పవత్తరూపావచరచతుత్థజ్ఝానం. పాళియం పన ‘‘అనాహారా’’తి వచనం అసఞ్ఞభవే చతున్నం ఆహారానం అభావం సన్ధాయ వుత్తం, న పచ్చయాహారస్స అభావతో. ఏవం సన్తేపీతి ఇదం సాసనే యేసు ధమ్మేసు విసేసతో ఆహారసద్దో నిరుళ్హో, ‘‘ఆహారట్ఠితికా’’తి ఏత్థ యది తేయేవ గయ్హన్తి, అబ్యాపితదోసమాపన్నో. అథ సబ్బోపి పచ్చయధమ్మో ఆహారోతి అధిప్పేతో, ఇమాయ ఆహారపాళియా విరోధో ఆపన్నోతి దస్సేతుం ఆరద్ధం. ‘‘న విరుజ్ఝతీ’’తి యేనాధిప్పాయేన వుత్తం, తం వివరన్తో ‘‘ఏతస్మిఞ్హి సుత్తే’’తిఆదిమాహ. కబళీకారాహారాదీనం ఓజట్ఠమకరూపాహరణాది నిప్పరియాయేన ఆహారభావో. యథా హి కబళీకారాహారో ఓజట్ఠమకరూపాహరణేన రూపకాయం ఉపత్థమ్భేన్తి, ఏవం ఫస్సాదయో వేదనాదిఆహరణేన నామకాయం ఉపత్థమ్భేతి, తస్మా సతిపి జనకభావే ఉపత్థమ్భకభావో ఓజాదీసు సాతిసయో లబ్భమానో ముఖ్యో ఆహారట్ఠోతి తే ఏవ నిప్పరియాయేన ఆహారలక్ఖణా ధమ్మా వుత్తా.
ఇధాతి ఇమస్మిం సుత్తే పరియాయేన పచ్చయో ఆహారోతి వుత్తో, సబ్బో పచ్చయధమ్మో అత్తనో ఫలం ఆహరతీతి ఇమం పరియాయం లభతీతి. తేనాహ ‘‘సబ్బధమ్మానఞ్హీ’’తిఆది. తత్థ సబ్బధమ్మానన్తి సబ్బేసం సఙ్ఖతధమ్మానం. ఇదాని యథావుత్తమత్థం సుత్తేన సమత్థేతుం ‘‘తేనేవాహా’’తిఆది వుత్తం. అయన్తి పచ్చయాహారో. నిప్పరియాయాహారోపి గహితోవ హోతీతి యావతా సోపి పచ్చయభావేనేవ జనకో ఉపత్థమ్భకో చ హుత్వా తం తం ఫలం ఆహరతీతి వత్తబ్బతం లభతీతి.
తత్థాతి పరియాయాహారో, నిప్పరియాయాహారోతి ద్వీసు ఆహారేసు అసఞ్ఞభవే యదిపి నిప్పరియాయాహారో న లబ్భతి, పరియాయాహారో పన లబ్భతేవ. ఇదాని తమేవత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘అనుప్పన్నే హి బుద్ధే’’తిఆది వుత్తం. ఉప్పన్నే బుద్ధే తిత్థకరమతనిస్సితానం ఝానభావనాయ అసిజ్ఝనతో ‘‘అనుప్పన్నే బుద్ధే’’తి వుత్తం. సాసనికా తాదిసం ఝానం న నిబ్బత్తేన్తీతి ‘‘తిత్థాయతనే పబ్బజితా’’తి వుత్తం. తిత్థియా హి ఉపపత్తివిసేసే విముత్తిసఞ్ఞినో సఞ్ఞావిరాగావిరాగేసు ఆదీనవానిసంసదస్సినోవ హుత్వా అసఞ్ఞసమాపత్తిం నిబ్బత్తేత్వా అక్ఖణభూమియం ఉప్పజ్జన్తి, న సాసనికా. వాయోకసిణే పరిక్కమ్మం కత్వాతి వాయోకసిణే పఠమాదీని తీణి ఝానాని నిబ్బత్తేత్వా తతియజ్ఝానే చిణ్ణవసీ హుత్వా తతో వుట్ఠాయ చతుత్థజ్ఝానాధిగమాయ పరికమ్మం కత్వా. తేనేవాహ ‘‘చతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా’’తి.
కస్మా (దీ. ని. టీ. ౧.౬౮-౭౩; దీ. ని. అభి. టీ. ౧.౬౮-౭౩) పనేత్థ వాయోకసిణేయేవ పరికమ్మం వుత్తన్తి? వుచ్చతే, యథేవ హి రూపపటిభాగభూతేసు కసిణవిసేసేసు రూపవిభావనేన రూపవిరాగభావనాసఙ్ఖాతో అరూపసమాపత్తివిసేసో సచ్ఛికరీయతి, ఏవం అపరిబ్యత్తవిగ్గహతాయ అరూపపటిభాగభూతే కసిణవిసేసే అరూపవిభావనేన అరూపవిరాగభావనా సఙ్ఖాతో రూపసమాపత్తివిసేసో అధిగమీయతీతి. ఏత్థ చ ‘‘సఞ్ఞా రోగో, సఞ్ఞా గణ్డో’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౨౪), ‘‘ధి చిత్తం, ధి వతేతం చిత్త’’న్తిఆదినా చ నయేన అరూపప్పవత్తియా ఆదీనవదస్సనేన తదభావే చ సన్తపణీతభావసన్నిట్ఠానేన రూపసమాపత్తియా అభిసఙ్ఖరణం అరూపవిరాగభావనా. రూపవిరాగభావనా పన సద్ధిం ఉపచారేన అరూపసమాపత్తియో, తత్థాపి విసేసేన పఠమారుప్పజ్ఝానం. యది ఏవం ‘‘పరిచ్ఛిన్నాకాసకసిణేపీ’’తి వత్తబ్బం, తస్సాపి అరూపపటిభాగతా లబ్భతీతి? ఇచ్ఛితమేవేతం, కేసఞ్చి అవచనం పనేత్థ పుబ్బాచరియేహి అగ్గహితభావేన. యథా హి రూపవిరాగభావనా విరజ్జనీయధమ్మాభావమత్తేన పరినిప్ఫన్నా, విరజ్జనీయధమ్మపరిభాసభూతే చ విసయవిసేసే పాతుభవతి, ఏవం అరూపవిరాగభావనాపీతి వుచ్చమానే న కోచి విరోధో. తిత్థియేహేవ పన తస్సా సమాపత్తియా పటిపజ్జితబ్బతాయ తేసఞ్చ విసయపథే సూపనిబన్ధనస్సేవ తస్స ఝానస్స పటిపత్తితో దిట్ఠివన్తేహి పుబ్బాచరియేహి చతుత్థేయేవ భూతకసిణే అరూపవిరాగభావనాపరికమ్మం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. కిఞ్చ వణ్ణకసిణేసు వియ పురిమభూతకసిణత్తయేపి వణ్ణప్పటిచ్ఛాయావ పణ్ణత్తి ఆరమ్మణం ఝానస్స లోకవోహారానురోధేనేవ పవత్తితో. ఏవఞ్చ కత్వా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౫౭) పథవీకసిణస్స ఆదాసచన్దమణ్డలూపమవచనఞ్చ సమత్థితం హోతి, చతుత్థం పన భూతకసిణం భూతప్పటిచ్ఛాయమేవ ఝానస్స గోచరభావం గచ్ఛతీతి తస్సేవం అరూపపటిభాగతా యుత్తాతి వాయోకసిణేయేవ పరికమ్మం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
ధీతి జిగుచ్ఛనత్థే నిపాతో, తస్మా ధి చిత్తన్తి చిత్తం జిగుచ్ఛామి. ధి వతేతం చిత్తన్తి ఏతం మమ చిత్తం జిగుచ్ఛితం వత హోతు. వతాతి సమ్భావనే. తేన జిగుచ్ఛనం సమ్భావేన్తో వదతి. నామాతి చ సమ్భావనే ఏవ. తేన చిత్తస్స అభావం సమ్భావేతి. చిత్తస్స భావాభావేసు ఆదీనవానిసంసే దస్సేతుం ‘‘చిత్తఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. ఖన్తిం రుచిం ఉప్పాదేత్వాతి చిత్తస్స అభావో ఏవ సాధు సుట్ఠూతి ఇమం దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తిం తత్థ చ అభిరుచిం ఉప్పాదేత్వా. తథా భావితస్స ఝానస్స ఠితిభాగియభావప్పత్తియా అపరిహీనజ్ఝానా. తిత్థాయతనే పబ్బజితస్సేవ తథా ఝానభావనా హోతీతి ఆహ ‘‘మనుస్సలోకే’’తి. పణిహితో అహోసీతి మరణస్స ఆసన్నకాలే ఠపితో అహోసి. యది ఠానాదినా ఆకారేన నిబ్బత్తేయ్య కమ్మబలేన, యావ భేదా తేనేవాకారేన తిట్ఠేయ్యాతి ఆహ ‘‘తేన ఇరియాపథేనా’’తిఆది. ఏవరూపానమ్పీతి ఏవం అచేతనానమ్పి. పి-సద్దేన పగేవ సచేతనానన్తి దస్సేతి. కథం పన అచేతనానం నేసం పచ్చయాహారస్స ఉపకప్పనన్తి చోదనం సన్ధాయ తత్థ నిదస్సనం దస్సేన్తో ‘‘యథా’’తిఆదిమాహ. తేన న కేవలమాగమోయేవ, అయమేత్థ యుత్తీతి దస్సేతి. తావ తిట్ఠన్తీతి ఉక్కంసతో పఞ్చ మహాకప్పసతాని తిట్ఠన్తి.
యే ఉట్ఠానవీరియేన దివసం వీతినామేత్వా తస్స నిస్సన్దఫలమత్తం కిఞ్చిదేవ లభిత్వా జీవికం కప్పేన్తి, తే ఉట్ఠానఫలూపజీవినో. యే పన అత్తనో పుఞ్ఞఫలమేవ ఉపజీవన్తి, తే పుఞ్ఞఫలూపజీవినో. నేరయికానం పన నేవ ఉట్ఠానవీరియవసేన జీవికకప్పనం, పుఞ్ఞఫలస్స పన లేసోపి నత్థీతి వుత్తం ‘‘యే పన నేరయికా…పే… జీవీతి వుత్తా’’తి. పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స ఆహరణేన మనోసఞ్చేతనా ఆహారోతి వుత్తా, న యస్స కస్సచి ఫలస్సాతి అధిప్పాయేన ‘‘కిం పఞ్చ ఆహారా అత్థీ’’తి చోదేతి. ఆచరియో నిప్పరియాయాహారే అధిప్పేతే ‘‘సియా తవ చోదనా అవసరా, సా పన ఏత్థ అనవసరా’’తి చ దస్సేన్తో ‘‘పఞ్చ, న పఞ్చాతి ఇదం న వత్తబ్బ’’న్తి వత్వా పరియాయాహారస్సేవ పనేత్థ అధిప్పేతభావం దస్సేన్తో ‘‘నను పచ్చయో ఆహారో’తి వుత్తమేత’’న్తి ఆహ. తస్మాతి యస్స కస్సచి పచ్చయస్స ఆహారోతి ఇచ్ఛితత్తా. ఇదాని వుత్తమేవత్థం పాళియా సమత్థేన్తో ‘‘యం సన్ధాయా’’తిఆదిమాహ.
ముఖ్యాహారవసేనపి నేరయికానం ఆహారట్ఠితికతం దస్సేతుం ‘‘కబళీకారాహారం…పే… సాధేతీ’’తి వుత్తం. యది ఏవం నేరయికా సుఖప్పటిసంవేదినోపి హోన్తీతి? నోతి దస్సేతుం ‘‘ఖేళో హీ’’తిఆది వుత్తం. తయోతి తయో అరూపాహారా కబళీకారాహారస్స అభావతో. అవసేసానన్తి అసఞ్ఞసత్తేహి అవసేసానం కామభవాదీసు నిబ్బత్తసత్తానం. పచ్చయాహారో హి సబ్బేసం సాధారణోతి.
పఠమమహాపఞ్హసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮-౯. దుతియమహాపఞ్హసుత్తాదివణ్ణనా
౨౮-౨౯. అట్ఠమే ఏవంనామకేతి కజఙ్గలాతి ఏవం ఇత్థిలిఙ్గవసేన లద్ధనామకే మజ్ఝిమప్పదేసస్స మరియాదభూతే నగరే. ‘‘నిగమే’’తిపి వదన్తి, ‘‘నిచులవనే’’తిపి వదన్తి. నిచులం నామ ఏకా రుక్ఖజాతి, ‘‘నీపరుక్ఖో’’తిపి వదన్తి. తేన సఞ్ఛన్నో మహావనసణ్డో, తత్థ విహరతీతి అత్థో. హేతునా నయేనాతి చ హేట్ఠా వుత్తమేవ. నను చ ‘‘ఏసో చేవ తస్స అత్థో’’తి కస్మా వుత్తం. భగవతా హి చత్తారోతిఆదిపఞ్హబ్యాకరణా చత్తారో ఆహారా, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా, ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని, సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియో, అట్ఠ లోకధమ్మా దస్సితా. భిక్ఖునియా పన చత్తారో సతిపట్ఠానా, పఞ్చిన్ద్రియాని, ఛ నిస్సారణీయా ధాతుయో, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గోతి దస్సితధమ్మా అఞ్ఞోయేవత్థో భిక్ఖునియా దస్సితోతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. నవమే నత్థి వత్తబ్బం.
దుతియమహాపఞ్హసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. దుతియకోసలసుత్తవణ్ణనా
౩౦. దసమే ఉగ్గన్త్వా యుజ్ఝతి ఏతాయాతి ఉయ్యోధికా, సత్థప్పహారేహి యుజ్ఝితస్సేతం అధివచనం. ఉగ్గన్త్వా యుజ్ఝనం వా ఉయ్యోధికో, సత్థప్పహారో. తేనాహ ‘‘యుద్ధతో నివత్తో’’తి. ఉపస్సుతివసేన యుజ్ఝితబ్బాకారం ఞత్వాతి జేతవనే కిర దత్తత్థేరో ధనుగ్గహతిస్సత్థేరోతి ద్వే మహల్లకత్థేరా విహారపచ్చన్తే పణ్ణసాలాయ వసన్తి. తేసు ధనుగ్గహతిస్సత్థేరో పచ్ఛిమయామే పబుజ్ఝిత్వా ఉట్ఠాయ నిసిన్నో దత్తత్థేరం ఆమన్తేత్వా ‘‘అయం తే మహోదరో కోసలో భుత్తభత్తమేవ పూతిం కరోతి, యుద్ధవిచారణం పన కిఞ్చి న జానాతి, పరాజితోత్వేవ వదాపేతీ’’తి వత్వా తేన ‘‘కిం పన కాతుం వట్టతీ’’తి వుత్తే – ‘‘భన్తే, యుద్ధో నామ పదుమబ్యూహో చక్కబ్యూహో సకటబ్యూహోతి తయో బ్యూహా హోన్తి, అజాతసత్తుం గణ్హితుకామేన అసుకస్మిం నామ పబ్బతకుచ్ఛిస్మిం ద్వీసు పబ్బతభిత్తీసు మనుస్సే ఠపేత్వా పురతో దుబ్బలం దస్సేత్వా పబ్బతన్తరం పవిట్ఠభావం జానిత్వా పవిట్ఠమగ్గం రున్ధిత్వా పురతో చ పచ్ఛతో చ ఉభోసు పబ్బతభిత్తీసు వగ్గిత్వా నదిత్వా జాలపక్ఖిత్తమచ్ఛం వియ కత్వా సక్కా గహేతు’’న్తి. తస్మిం ఖణే ‘‘భిక్ఖూనం కథాసల్లాపం సుణాథా’’తి రఞ్ఞో పేసితచరపురిసా తం సుత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. తం సుత్వా రాజా సఙ్గామభేరిం పహరాపేత్వా గన్త్వా సకటబ్యూహం కత్వా అజాతసత్తుం జీవగ్గాహం గణ్హి. తేన వుత్తం ‘‘ఉపస్సుతివసే…పే... అజాతసత్తుం గణ్హీ’’తి.
దోణపాకన్తి దోణతణ్డులానం పక్కభత్తం. దోణన్తి చతునాళికానమేతమధివచనం. మనుజస్సాతి సత్తస్స. తనుకస్సాతి తనుకా అప్పికా అస్స పుగ్గలస్స, భుత్తపచ్చయా విసభాగవేదనా న హోన్తి. సణికన్తి మన్దం ముదుకం, అపరిస్సయమేవాతి అత్థో. జీరతీతి పరిభుత్తాహారో పచ్చతి. ఆయు పాలయన్తి నిరోగో అవేదనో జీవితం రక్ఖన్తో. అథ వా సణికం జీరతీతి సో భోజనే మత్తఞ్ఞూ పుగ్గలో పరిమితాహారతాయ సణికం చిరేన జీరతి జరం పాపుణాతి జీవితం పాలయన్తో.
ఇమం ఓవాదం అదాసీతి ఏకస్మిం కిర (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౨౦౩ పసేనదికోసలవత్థు) సమయే రాజా తణ్డులదోణస్స ఓదనం తదుపియేన సూపబ్యఞ్జనేన భుఞ్జతి. సో ఏకదివసం భుత్తపాతరాసో భత్తసమ్మదం అవినోదేత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా కిలన్తరూపో ఇతో చితో చ సమ్పరివత్తతి, నిద్దాయ అభిభుయ్యమానోపి లహుకం నిపజ్జితుం అసక్కోన్తో ఏకమన్తం నిసీది. అథ నం సత్థా ఆహ ‘‘కిం, మహారాజ, అవిస్సమిత్వావ ఆగతోసీ’’తి. ఆమ, భన్తే, భుత్తకాలతో పట్ఠాయ మే మహాదుక్ఖం హోతీతి. అథ నం సత్థా, ‘‘మహారాజ, అతిబహుభోజీనం ఏతం దుక్ఖం హోతీ’’తి వత్వా –
‘‘మిద్ధీ యదా హోతి మహగ్ఘసో చ,
నిద్దాయితా సమ్పరివత్తసాయీ;
మహావరాహోవ నివాపపుట్ఠో,
పునప్పునం గబ్భముపేతి మన్దో’’తి. (ధ. ప. ౩౨౫; నేత్తి. ౨౬, ౯౦) –
ఇమాయ గాథాయ ఓవదిత్వా, ‘‘మహారాజ, భోజనం నామ మత్తాయ భుఞ్జితుం వట్టతి, మత్తభోజినో హి సుఖం హోతీ’’తి ఉత్తరిపి పున ఓవదన్తో ‘‘మనుజస్స సదా సతీమతో’’తి (సం. ని. ౧.౧౨౪) ఇమం గాథమాహ.
రాజా పన గాథం ఉగ్గణ్హితుం నాసక్ఖి, సమీపే ఠితం పన భాగినేయ్యం సుదస్సనం నామ మాణవం ‘‘ఇమం గాథం ఉగ్గణ్హ తాతా’’తి ఆహ. సో తం గాథం ఉగ్గణ్హిత్వా ‘‘కిం కరోమి, భన్తే’’తి సత్థారం పుచ్ఛి. అథ నం సత్థా ఆహ, ‘‘మాణవ, ఇమం గాథం నటో వియ పత్తపత్తట్ఠానే మా అవచ, రఞ్ఞో పాతరాసం భుఞ్జనట్ఠానే ఠత్వా పఠమపిణ్డాదీసుపి అవత్వా అవసానే పిణ్డే గహితే వదేయ్యాసి, రాజా సుత్వా భత్తపిణ్డం ఛడ్డేస్సతి. అథ రఞ్ఞో హత్థేసు ధోతేసు పాతిం అపనేత్వా సిత్థాని గణేత్వా తదుపియం బ్యఞ్జనం ఞత్వా పునదివసే తావతకే తణ్డులే హారేయ్యాసి. పాతరాసే చ వత్వా సాయమాసే మా వదేయ్యాసీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా తం దివసం రఞ్ఞో పాతరాసం భుత్వా గతత్తా సాయమాసే భగవతో అనుసిట్ఠినియామేన గాథం అభాసి. రాజా దసబలస్స వచనం సరిత్వా భత్తపిణ్డం పాతియంయేవ ఛడ్డేసి. రఞ్ఞో హత్థేసు ధోతేసు పాతిం అపనేత్వా సిత్థాని గణేత్వా పునదివసే తత్తకే తణ్డులే హరింసు, సోపి మాణవో దివసే దివసే తథాగతస్స సన్తికం గచ్ఛతి. దసబలస్స విస్సాసికో అహోసి. అథ నం ఏకదివసం పుచ్ఛి ‘‘రాజా కిత్తకం భుఞ్జతీ’’తి? సో ‘‘నాళికోదన’’న్తి ఆహ. వట్టిస్సతి ఏత్తావతా పురిసభాగో ఏస, ఇతో పట్ఠాయ గాథం మా వదీతి. రాజా తథేవ సణ్ఠాసి. తేన వుత్తం ‘‘నాళికోదనపరమతాయ సణ్ఠాసీ’’తి. రత్తఞ్ఞుతాయ వడ్ఢితం సీలం అస్స అత్థీతి వడ్ఢితసీలో. అపోథుజ్జనికేహి సీలేహీతి చతుపారిసుద్ధిసీలేహి సీలం అరియం సుద్ధం. తేన వుత్తం ‘‘అరియసీలో’’తి. తదేకం అనవజ్జట్ఠేన కుసలం. తేన వుత్తం ‘‘కుసలసీలో’’తి.
దుతియకోసలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
మహావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. ఉపాలివగ్గో
౧. ఉపాలిసుత్తవణ్ణనా
౩౧. చతుత్థస్స పఠమే అత్థవసేతి వుద్ధివిసేసే, సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతు అధిగమనీయే హితవిసేసేతి అత్థో. అత్థోయేవ వా అత్థవసో, దస అత్థే దస కారణానీతి వుత్తం హోతి. అథ వా అత్థో ఫలం తదధీనవుత్తితాయ వసో ఏతస్సాతి అత్థవసో, హేతూతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ‘‘యే మమ సోతబ్బం సద్దహాతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తి, తేసం తం అస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి వుత్తత్తా ‘‘యో చ తథాగతస్స వచనం సమ్పటిచ్ఛతి, తస్స తం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ సంవత్తతీ’’తి వుత్తం. అసమ్పటిచ్ఛనే ఆదీనవన్తి భద్దాలిసుత్తే వియ అసమ్పటిచ్ఛనే ఆదీనవం దస్సేత్వా. సుఖవిహారాభావే సహజీవమానస్స అభావతో సహజీవితాపి సుఖవిహారోవ వుత్తో. సుఖవిహారో నామ చతున్నం ఇరియాపథవిహారానం ఫాసుతా.
మఙ్కుతన్తి నిత్తేజతం. ధమ్మేనాతిఆదీసు ధమ్మోతి భూతం వత్థు. వినయోతి చోదనా చేవ సారణా చ. సత్థుసాసనన్తి ఞత్తిసమ్పదా చేవ అనుస్సావనసమ్పదా చ.
పియసీలానన్తి సిక్ఖాకామానం. తేసఞ్హి సీలం పియం హోతి. తేనేవాహ ‘‘సిక్ఖాత్తయపారిపూరియా ఘటమానా’’తి. సన్దిద్ధమనాతి సంసయం ఆపజ్జమనా. ఉబ్బళ్హా హోన్తీతి పీళితా హోన్తి. సఙ్ఘకమ్మానీతి సతిపి ఉపోసథపవారణానం సఙ్ఘకమ్మభావే గోబలీబద్దఞాయేన ఉపోసథం పవారణఞ్చ ఠపేత్వా ఉపసమ్పదాదిసేససఙ్ఘకమ్మానం గహణం వేదితబ్బం. సమగ్గానం భావో సామగ్గీ.
‘‘నాహం, చున్ద, దిట్ఠధమ్మికానంయేవ ఆసవానం సంవరాయ ధమ్మం దేసేమీ’’తి (దీ. ని. ౩.౧౮౨) ఏత్థ వివాదమూలభూతా కిలేసా ఆసవాతి ఆగతా.
‘‘యేన దేవూపపత్యస్స, గన్ధబ్బో వా విహఙ్గమో;
యక్ఖత్తం యేన గచ్ఛేయ్యం, మనుస్సత్తఞ్చ అబ్బజే;
తే మయ్హం ఆసవా ఖీణా, విద్ధస్తా వినళీకతా’’తి. (అ. ని. ౪.౩౬) –
ఏత్థ తేభూమకం కమ్మం అవసేసా చ అకుసలా ధమ్మా. ఇధ పన పరూపవాదవిప్పటిసారవధబన్ధాదయో చేవ అపాయదుక్ఖభూతా చ నానప్పకారా ఉపద్దవా ఆసవాతి ఆహ ‘‘అసంవరే ఠితేన తస్మింయేవ అత్తభావే పత్తబ్బా’’తిఆది. యది హి భగవా సిక్ఖాపదం న చ పఞ్ఞపేయ్య, తతో అసద్ధమ్మప్పటిసేవనఅదిన్నాదానపాణాతిపాతాదిహేతు యే ఉప్పజ్జేయ్యుం పరూపవాదాదయో దిట్ఠధమ్మికా నానప్పకారా అనత్థా, యే చ తన్నిమిత్తమేవ నిరయాదీసు నిబ్బత్తస్స పఞ్చవిధబన్ధనకమ్మకారణాదివసేన మహాదుక్ఖానుభవనప్పకారా అనత్థా, తే సన్ధాయ ఇదం వుత్తం ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి. దిట్ఠధమ్మో వుచ్చతి పచ్చక్ఖో అత్తభావో, తత్థ భవా దిట్ఠధమ్మికా. తేన వుత్తం ‘‘తస్మింయేవ అత్తభావే పత్తబ్బా’’తి. సమ్ముఖా గరహనం అకిత్తి, పరమ్ముఖా గరహనం అయసో. అథ వా సమ్ముఖా పరమ్ముఖా గరహనం అకిత్తి, పరివారహాని అయసోతి వేదితబ్బం. ఆగమనమగ్గథకనాయాతి ఆగమనద్వారపిదహనత్థాయ. సమ్పరేతబ్బతో పేచ్చ గన్తబ్బతో సమ్పరాయో, పరలోకోతి ఆహ ‘‘సమ్పరాయే నరకాదీసూ’’తి.
మేథునాదీని రజ్జనట్ఠానాని. పాణాతిపాతాదీని దుస్సనట్ఠానాని.
సంవరవినయోతి సీలసంవరో, సతిసంవరో, ఞాణసంవరో, ఖన్తిసంవరో, వీరియసంవరోతి పఞ్చవిధో సంవరో. యథాసకం సంవరితబ్బానం వినేతబ్బానఞ్చ కాయదుచ్చరితాదీనం సంవరణతో సంవరో, వినయనతో వినయోతి వుచ్చతి. పహానవినయోతి తదఙ్గప్పహానం విక్ఖమ్భనప్పహానం, సముచ్ఛేదప్పహానం, పటిపస్సద్ధిప్పహానం, నిస్సరణప్పహానన్తి పఞ్చవిధం పహానం యస్మా చాగట్ఠేన పహానం, వినయట్ఠేన వినయో, తస్మా ‘‘పహానవినయో’’తి వుచ్చతి. సమథవినయోతి సత్త అధికరణసమథా. పఞ్ఞత్తివినయోతి సిక్ఖాపదమేవ. సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా హి విజ్జమానాయ ఏవ సిక్ఖాపదసమ్భవతో పఞ్ఞత్తివినయోపి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా అనుగ్గహితో హోతి. సేసమేత్థ వుత్తత్థమేవ.
ఉపాలిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఉపాలివగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. అక్కోసవగ్గో
౧-౮. వివాదసుత్తాదివణ్ణనా
౪౧-౪౮. పఞ్చమస్స పఠమాదీని ఉత్తానత్థాని. ఛట్ఠే ఖణభఙ్గురతాయ న నిచ్చా న ధువాతి అనిచ్చా. తతో ఏవ పణ్డితేహి న ఇచ్చా న ఉపగన్తబ్బాతిపి అనిచ్చా. స్వాయం నేసం అనిచ్చట్ఠో ఉదయవయపరిచ్ఛిన్నతాయ వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘హుత్వా అభావినో’’తి, ఉప్పజ్జిత్వా వినస్సకాతి అత్థో. సారరహితాతి నిచ్చసారధువసారఅత్తసారవిరహితా. ముసాతి విసంవాదనట్ఠేన ముసా, ఏకంసేన అసుభాదిసభావా తే బాలానం సుభాదిభావేన ఉపట్ఠహన్తి, సుభాదిగ్గహణస్స పచ్చయభావేన సత్తే విసంవాదేన్తి. తేనాహ ‘‘నిచ్చసుభసుఖా వియా’’తిఆది. న పస్సనసభావాతి ఖణపభఙ్గురతాఇత్తరపచ్చుపట్ఠానతాయ దిస్సమానా వియ హుత్వా అదస్సనపకతికా. ఏతే హి ఖేత్తం వియ వత్థు వియ హిరఞ్ఞసువణ్ణం వియ చ పఞ్ఞాయిత్వాపి కతిపాహేనేవ సుపినకే దిట్ఠా వియ న పఞ్ఞాయన్తి. సత్తమట్ఠమాని సువిఞ్ఞేయ్యాని.
వివాదసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯-౧౦. సరీరట్ఠధమ్మసుత్తాదివణ్ణనా
౪౯-౫౦. నవమే పునబ్భవదానం పునబ్భవో ఉత్తరపదలోపేన, పునబ్భవో సీలమస్సాతి పోనోభవికో, పునబ్భవదాయకోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పునబ్భవనిబ్బత్తకో’’తి. భవసఙ్ఖరణకమ్మన్తి పునబ్భవనిబ్బత్తనకకమ్మం. దసమే నత్థి వత్తబ్బం.
సరీరట్ఠధమ్మసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
అక్కోసవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఠమపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.
౨. దుతియపణ్ణాసకం
(౬) ౧. సచిత్తవగ్గో
౧-౧౦. సచిత్తసుత్తాదివణ్ణనా
౫౧-౬౦. దుతియస్స పఠమాదీని ఉత్తానత్థాని. దసమే పిత్తం సముట్ఠానమేతేసన్తి పిత్తసముట్ఠానా, పిత్తపచ్చయాపిత్తహేతుకాతి అత్థో. సేమ్హసముట్ఠానాదీసుపి ఏసేవ నయో. సన్నిపాతికాతి తిణ్ణమ్పి పిత్తాదీనం కోపేన సముట్ఠితా. ఉతుపరిణామజాతి విసభాగఉతుతో జాతా. జఙ్గలదేసవాసీనఞ్హి అనూపదేసే వసన్తానం విసభాగో చ ఉతు ఉప్పజ్జతి, అనూపదేసవాసీనఞ్చ జఙ్గలదేసేతి ఏవం పరసముద్దతీరాదివసేనపి ఉతువిసభాగతా ఉప్పజ్జతియేవ. తతో జాతాతి ఉతుపరిణామజా. అత్తనో పకతిచరియానం విసయానం విసమం కాయపరిహరణవసేన జాతా విసమపరిహారజా. తేనాహ ‘‘అతిచిరట్ఠాననిసజ్జాదినా విసమపరిహారేన జాతా’’తి. ఆది-సద్దేన మహాభారవహనసుధాకోట్టనాదీనం సఙ్గహో. పరస్స ఉపక్కమతో నిబ్బత్తా ఓపక్కమికా. బాహిరం పచ్చయం అనపేక్ఖిత్వా కేవలం కమ్మవిపాకతోవ జాతా కమ్మవిపాకజా. తత్థ పురిమేహి సత్తహి కారణేహి ఉప్పన్నా సారీరికా వేదనా సక్కా పటిబాహితుం, కమ్మవిపాకజానం పన సబ్బభేసజ్జానిపి సబ్బపరిత్తానిపి నాలం పటిఘాతాయ.
సచిత్తసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
సచిత్తవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
(౭) ౨. యమకవగ్గో
౧-౭. అవిజ్జాసుత్తాదివణ్ణనా
౬౧-౬౭. దుతియస్స పఠమాదీని ఉత్తానత్థాని. సత్తమే నళకపానకేతి ఏవంనామకే నిగమే. పుబ్బే కిర (జా. అట్ఠ. ౧.౧.౧౯ ఆదయో) అమ్హాకం బోధిసత్తో కపియోనియం నిబ్బత్తో మహాకాయో కపిరాజా హుత్వా అనేకసతవానరసహస్సపరివుతో పబ్బతపాదే విచరి, పఞ్ఞవా ఖో పన హోతి మహాపఞ్ఞో. సో పరిసం ఏవం ఓవదతి, ‘‘తాతా, ఇమస్మిం పబ్బతపాదే విసఫలాని హోన్తి, అమనుస్సపరిగ్గహితా పోక్ఖరణికా నామ హోన్తి, తుమ్హే పుబ్బే ఖాదితపుబ్బానేవ ఫలాని ఖాదథ, పీతపుబ్బానేవ పానీయాని పివథ, ఏత్థ వో పటిపుచ్ఛితకిచ్చం నత్థీ’’తి. తే అపీతపుబ్బం దిస్వా సహసావ అపివిత్వా సమన్తా పరిధావిత్వా మహాసత్తస్స ఆగమనం ఓలోకయమానా నిసీదింసు. మహాసత్తో ఆగన్త్వా ‘‘కిం, తాతా, పానీయం న పివథా’’తి ఆహ. తుమ్హాకం ఆగమనం ఓలోకేమాతి. ‘‘సాధు, తాతా’’తి సమన్తా పదం పరియేసమానో ఓతిణ్ణపదంయేవ అద్దస, న ఉత్తిణ్ణపదం. అదిస్వా ‘‘సపరిస్సయా’’తి అఞ్ఞాసి. తావదేవ చ తత్థ అభినిబ్బత్తఅమనుస్సో ఉదకం ద్వేధా కత్వా ఉట్ఠాసి – సేతముఖో, నీలకుచ్ఛి, రత్తహత్థపాదో, మహాదాఠికో, వన్తదాఠో, విరూపో, బీభచ్ఛో, ఉదకరక్ఖసో. సో ఏవమాహ – ‘‘కస్మా పానీయం న పివథ, మధురం ఉదకం పివథ, కిం తుమ్హే ఏతస్స వచనం సుణాథా’’తి. మహాసత్తో ఆహ ‘‘త్వం అధివత్థో అమనుస్సో’’తి? ఆమాహన్తి. ‘‘త్వం ఇధ ఓతిణ్ణే లభసీ’’తి ఆహ. ఆమ, తుమ్హే పన సబ్బే ఖాదిస్సామీతి. న సక్ఖిస్ససి యక్ఖాతి. పానీయం పన పివిస్సథాతి. ఆమ, పివిస్సామాతి. ఏవం సన్తే ఏకమ్పి వానరం న ముఞ్చిస్సన్తి. ‘‘పానీయఞ్చ పివిస్సామ, న చ తే వసం గమిస్సామా’’తి నళం ఆహరాపేత్వా కోటియం గహేత్వా ధమి. సబ్బో ఏకచ్ఛిద్దో అహోసి. తీరే నిసీదిత్వావ పానీయం పివి. సేసవానరానమ్పి పాటియేక్కం నళం ఆహరాపేత్వా ధమిత్వా అదాసి. సబ్బే తే పస్సన్తస్సేవ పానీయం పివింసు. వుత్తమ్పి చేతం –
‘‘దిస్వా పదమనుత్తిణ్ణం, దిస్వానోతరితం పదం;
నళేన వారిం పిస్సామ, నేవ మం త్వం వధిస్ససీ’’తి. (జా. ౧.౧.౨౦);
తతో పట్ఠాయ యావ అజ్జదివసా తస్మిం ఠానే నళా ఏకచ్ఛిద్దావ హోన్తి. ఇమస్మిఞ్హి కప్పే కప్పట్ఠియపాటిహారియాని నామ చన్దే ససలక్ఖణం (జా. ౧.౪.౬౧ ఆదయో), వట్టజాతకే (జా. ౧.౧.౩౫) సచ్చకిరియట్ఠానే అగ్గిజాలస్స ఆగమనుపచ్ఛేదో, ఘటీకారస్స మాతాపితూనం వసనట్ఠానే అనోవస్సనం (మ. ని. ౨.౨౯౧), పోక్ఖరణియా తీరే నళానం ఏకచ్ఛిద్దభావోతి. ఇతి సా పోక్ఖరణీ నళేన పానీయస్స పివితత్తా ‘‘నళకపానకా’’తి నామం లభి. అపరభాగే తం పోక్ఖరణిం నిస్సాయ నిగమో పతిట్ఠాసి, తస్సపి ‘‘నళకపాన’’న్త్వేవ నామం జాతం. తం పన సన్ధాయ వుత్తం ‘‘నళకపానే’’తి. పలాసవనేతి కింసుకవనే.
తుణ్హీభూతం తుణ్హీభూతన్తి బ్యాపనిచ్ఛాయం ఇదం ఆమేడితవచనన్తి దస్సేతుం ‘‘యం యం దిస’’న్తిఆది వుత్తం. అనువిలోకేత్వాతి ఏత్థ అను-సద్దో ‘‘పరీ’’తి ఇమినా సమానత్థోతి ఆహ ‘‘తతో తతో విలోకేత్వా’’తి. కస్మా ఆగిలాయతి కోటిసహస్సహత్థినాగానం బలం ధారేన్తస్సాతి చోదకస్స అధిప్పాయో. ఆచరియో పనస్స ‘‘ఏస సఙ్ఖారానం సభావో, యదిదం అనిచ్చతా. యే పన అనిచ్చా, తే ఏకన్తేనేవ ఉదయవయప్పటిపీళితతాయ దుక్ఖా ఏవ. దుక్ఖసభావేసు తేసు సత్థుకాయే దుక్ఖుప్పత్తియా అయం పచ్చయో’’తి దస్సేతుం ‘‘భగవతో’’తిఆది వుత్తం. పిట్ఠివాతో ఉప్పజ్జి, సో చ ఖో పుబ్బేకతకమ్మపచ్చయా. ఏత్థాహ ‘‘కిం పన తం కమ్మం, యేన అపరిమాణకాలం సక్కచ్చం ఉపచితవిపులపుఞ్ఞసమ్భారో సత్థా ఏవరూపం దుక్ఖవిపాకమనుభవతీ’’తి? వుచ్చతే – అయమేవ భగవా బోధిసత్తభూతో అతీతజాతియం మల్లపుత్తో హుత్వా పాపజనసేవీ అయోనిసోమనసికారబహులో చరతి. సో ఏకదివసం నిబ్బుద్ధే వత్తమానే ఏకం మల్లపుత్తం గహేత్వా గాళ్హతరం నిప్పీళేసి. తేన కమ్మేన ఇదాని బుద్ధో హుత్వాపి దుక్ఖమనుభవి. యథా చేతం, ఏవం చిఞ్చమాణవికాదీనమిత్థీనం యాని భగవతో అబ్భక్ఖానాదీని దుక్ఖాని, సబ్బాని పుబ్బేకతస్స విపాకావసేసాని, యాని కమ్మపిలోతికానీతి వుచ్చన్తి. వుత్తఞ్హేతం అపదానే (అప. థేర ౧.౩౯.౬౪-౯౬) –
‘‘అనోతత్తసరాసన్నే, రమణీయే సిలాతలే;
నానారతనపజ్జోతే, నానాగన్ధవనన్తరే.
‘‘మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన, పరేతో లోకనాయకో;
ఆసీనో బ్యాకరీ తత్థ, పుబ్బకమ్మాని అత్తనో.
‘‘సుణాథ భిక్ఖవో మయ్హం, యం కమ్మం పకతం మయా;
పిలోతికస్స కమ్మస్స, బుద్ధత్తేపి విపచ్చతి.
౧. ‘‘మునాళి నామహం ధుత్తో, పుబ్బే అఞ్ఞాసు జాతిసు;
పచ్చేకబుద్ధం సురభిం, అబ్భాచిక్ఖిం అదూసకం.
‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, నిరయే సంసరిం చిరం;
బహూ వస్ససహస్సాని, దుక్ఖం వేదేసి వేదనం.
‘‘తేన కమ్మావసేసేన, ఇధ పచ్ఛిమకే భవే;