౬-౮. కోకనుదసుత్తాదివణ్ణనా

౯౬-౯౮. ఛట్ఠే ఖన్ధాపి దిట్ఠిట్ఠానం ఆరమ్మణట్ఠేన ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తిఆదివచనతో. అవిజ్జాపి దిట్ఠిట్ఠానం ఉపనిస్సయాదిభావేన పవత్తనతో. యథాహ ‘‘అస్సుతవా, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో’’తిఆది (ధ. స. ౧౦౦౭). ఫస్సోపి దిట్ఠిట్ఠానం. యథా చాహ ‘‘తదపి ఫస్సపచ్చయా (దీ. ని. ౧.౧౧౮-౧౩౦) ఫుస్స ఫుస్స పటిసంవేదియన్తీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౪౪) చ. సఞ్ఞాపి దిట్ఠిట్ఠానం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖా (సు. ని. ౮౮౦; మహాని. ౧౦౯), పథవితో సఞ్ఞత్వా’’తి (మ. ని. ౧.౨) చ ఆది. వితక్కోపి దిట్ఠిట్ఠానం. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘తక్కఞ్చ దిట్ఠీసు పకప్పయిత్వా, సచ్చం ముసాతి ద్వయధమ్మమాహూ’’తి (సు. ని. ౮౯౨; మహాని. ౧౨౧), ‘‘తక్కీ హోతి వీమంసీ’’తి (దీ. ని. ౧.౩౪) చ ఆది. అయోనిసోమనసికారోపి దిట్ఠిట్ఠానం. తేనాహ భగవా – ‘‘తస్సేవం అయోనిసో మనసికరోతో ఛన్నం దిట్ఠీనం అఞ్ఞతరా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, అత్థి మే అత్తాతి తస్స సచ్చతో థేతతో దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౧౯).

యా దిట్ఠీతి ఇదాని వుచ్చమానానం అట్ఠారసన్నం పదానం సాధారణం మూలపదం. దిట్ఠియేవ దిట్ఠిగతం గూథగతం వియ, దిట్ఠీసు వా గతం ఇదం దస్సనం ద్వాసట్ఠిదిట్ఠీసు అన్తోగధత్తాతిపి దిట్ఠిగతం, దిట్ఠియా వా గతం దిట్ఠిగతం. ఇదఞ్హి ‘‘అత్థి మే అత్తా’’తిఆది దిట్ఠియా గమనమత్తమేవ, నత్థేత్థ అత్తా వా నిచ్చో వా కోచీతి వుత్తం హోతి. సా చాయం దిట్ఠి దున్నిగ్గమనట్ఠేన గహనం. దురతిక్కమట్ఠేన సప్పటిభయట్ఠేన చ కన్తారో దుబ్భిక్ఖకన్తారవాళకన్తారాదయో వియ. సమ్మాదిట్ఠియా వినివిజ్ఝనట్ఠేన, విలోమనట్ఠేన వా విసూకం. కదాచి సస్సతస్స, కదాచి ఉచ్ఛేదస్స వా గహణతో విరూపం ఫన్దితన్తి విప్ఫన్దితం. బన్ధనట్ఠేన సంయోజనం. దిట్ఠియేవ అన్తో తుదనట్ఠేన దున్నీహరణీయట్ఠేన చ సల్లన్తి దిట్ఠిసల్లం. దిట్ఠియేవ పీళాకరణట్ఠేన సమ్బాధోతి దిట్ఠిసమ్బాధో. దిట్ఠియేవ మోక్ఖావరణట్ఠేన పలిబోధోతి దిట్ఠిపలిబోధో. దిట్ఠియేవ దుమ్మోచనీయట్ఠేన బన్ధనన్తి దిట్ఠిబన్ధనం. దిట్ఠియేవ దురుత్తరణట్ఠేన పపాతోతి దిట్ఠిపపాతో. దిట్ఠియేవ థామగతట్ఠేన అనుసయోతి దిట్ఠానుసయో. దిట్ఠియేవ అత్తానం సన్తాపేతీతి దిట్ఠిసన్తాపో. దిట్ఠియేవ అత్తానం అనుదహతీతి దిట్ఠిపరిళాహో. దిట్ఠియేవ కిలేసకాయం గన్థేతీతి దిట్ఠిగన్థో. దిట్ఠియేవ భుసం ఆదియతీతి దిట్ఠుపాదానం. దిట్ఠియేవ ‘‘సచ్చ’’న్తిఆదివసేన అభినివిసతీతి దిట్ఠాభినివేసో. దిట్ఠియేవ ‘‘ఇదం పర’’న్తి ఆమసతి, పరతో వా ఆమసతీతి దిట్ఠిపరామాసో, సముట్ఠాతి ఏతేనాతి సముట్ఠానం, కారణం. సముట్ఠానస్స భావో సముట్ఠానట్ఠో, తేన సముట్ఠానట్ఠేన, కారణభావేనాతి అత్థో. సత్తమట్ఠమేసు నత్థి వత్తబ్బం.

కోకనుదసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.