(౧౦) ౫. ఉపాలివగ్గో
౧-౪. కామభోగీసుత్తాదివణ్ణనా
౯౧-౯౪. పఞ్చమస్స పఠమాదీని ఉత్తానత్థాని. చతుత్థే తపనం సన్తపనం కాయస్స ఖేదనం తపో, సో ఏతస్స అత్థీతి తపస్సీ, తం తపస్సిం. యస్మా తథాభూతో తపనిస్సితో, తపో వా తన్నిస్సితో, తస్మా ఆహ ‘‘తపనిస్సితక’’న్తి. లూఖం ఫరుసం సాధుసమ్మతాచారవిరహతో న పసాదనీయం ఆజీవతి వత్తతీతి లూఖాజీవీ, తం లూఖాజీవిం. ఉపక్కోసతీతి ఉప్పణ్డేతి, ఉపహసనవసేన పరిభాసతి. ఉపవదతీతి అవఞ్ఞాపుబ్బకం అపవదతి. తేనాహ ‘‘హీళేతి వమ్భేతీ’’తి.
కామభోగీసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. ఉత్తియసుత్తవణ్ణనా
౯౫. పఞ్చమే పచ్చన్తే భవం పచ్చన్తిమం. పాకారస్స థిరభావం ఉద్ధముద్ధం పాపేతీతి ఉద్ధాపం, పాకారమూలం. ఆది-సద్దేన పాకారద్వారబన్ధపరిఖాదీనం సఙ్గహో వేదితబ్బో. పణ్డితదోవారికట్ఠానియం కత్వా భగవా అత్తానం దస్సేసీతి దస్సేన్తో ‘‘ఏకద్వారన్తి కస్మా ఆహా’’తి చోదనం సముట్ఠాపేసి. యస్సా పఞ్ఞాయ వసేన పురిసో పణ్డితోతి వుచ్చతి, తం పణ్డిచ్చన్తి ఆహ ‘‘పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో’’తి. తంతంఇతికత్తబ్బతాసు ఛేకభావో బ్యత్తభావో వేయ్యత్తియం. మేధతి సమ్మోహం హింసతి విధమతీతి మేధా, సా ఏతస్స అత్థీతి మేధావీ. ఠానే ఠానే ఉప్పత్తి ఏతిస్సా అత్థీతి ఠానుప్పత్తికా, ఠానసో ఉప్పజ్జనపఞ్ఞా. అనుపరియాయన్తి ఏతేనాతి అనుపరియాయో, సో ఏవ పథోతి అనుపరియాయపథో, పరితో పాకారస్స అనుసంయాయనమగ్గో. పాకారభాగా సన్ధాతబ్బా ఏత్థాతి పాకారసన్ధి, పాకారస్స ఫుల్లితప్పదేసో. సో పన హేట్ఠిమన్తేన ద్విన్నమ్పి ఇట్ఠకానం విగమేన ఏవం వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘ద్విన్నం ఇట్ఠకానం అపగతట్ఠాన’’న్తి. ఛిన్నట్ఠానన్తి ఛిన్నభిన్నప్పదేసో, ఛిద్దట్ఠానం వా. తఞ్హి వివరన్తి వుచ్చతి.
ఉత్తియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬-౮. కోకనుదసుత్తాదివణ్ణనా
౯౬-౯౮. ఛట్ఠే ఖన్ధాపి దిట్ఠిట్ఠానం ఆరమ్మణట్ఠేన ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తిఆదివచనతో. అవిజ్జాపి దిట్ఠిట్ఠానం ఉపనిస్సయాదిభావేన పవత్తనతో. యథాహ ‘‘అస్సుతవా, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో’’తిఆది (ధ. స. ౧౦౦౭). ఫస్సోపి దిట్ఠిట్ఠానం. యథా చాహ ‘‘తదపి ఫస్సపచ్చయా (దీ. ని. ౧.౧౧౮-౧౩౦) ఫుస్స ఫుస్స పటిసంవేదియన్తీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౪౪) చ. సఞ్ఞాపి దిట్ఠిట్ఠానం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖా (సు. ని. ౮౮౦; మహాని. ౧౦౯), పథవితో సఞ్ఞత్వా’’తి (మ. ని. ౧.౨) చ ఆది. వితక్కోపి దిట్ఠిట్ఠానం. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘తక్కఞ్చ దిట్ఠీసు పకప్పయిత్వా, సచ్చం ముసాతి ద్వయధమ్మమాహూ’’తి (సు. ని. ౮౯౨; మహాని. ౧౨౧), ‘‘తక్కీ హోతి వీమంసీ’’తి (దీ. ని. ౧.౩౪) చ ఆది. అయోనిసోమనసికారోపి దిట్ఠిట్ఠానం. తేనాహ భగవా – ‘‘తస్సేవం అయోనిసో మనసికరోతో ఛన్నం దిట్ఠీనం అఞ్ఞతరా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, అత్థి మే అత్తాతి తస్స సచ్చతో థేతతో దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౧౯).
యా దిట్ఠీతి ఇదాని వుచ్చమానానం అట్ఠారసన్నం పదానం సాధారణం మూలపదం. దిట్ఠియేవ దిట్ఠిగతం గూథగతం వియ, దిట్ఠీసు వా గతం ఇదం దస్సనం ద్వాసట్ఠిదిట్ఠీసు అన్తోగధత్తాతిపి దిట్ఠిగతం, దిట్ఠియా వా గతం దిట్ఠిగతం. ఇదఞ్హి ‘‘అత్థి మే అత్తా’’తిఆది దిట్ఠియా గమనమత్తమేవ, నత్థేత్థ అత్తా వా నిచ్చో వా కోచీతి వుత్తం హోతి. సా చాయం దిట్ఠి దున్నిగ్గమనట్ఠేన గహనం. దురతిక్కమట్ఠేన సప్పటిభయట్ఠేన చ కన్తారో దుబ్భిక్ఖకన్తారవాళకన్తారాదయో వియ. సమ్మాదిట్ఠియా వినివిజ్ఝనట్ఠేన, విలోమనట్ఠేన వా విసూకం. కదాచి సస్సతస్స, కదాచి ఉచ్ఛేదస్స వా గహణతో విరూపం ఫన్దితన్తి విప్ఫన్దితం. బన్ధనట్ఠేన సంయోజనం. దిట్ఠియేవ అన్తో తుదనట్ఠేన దున్నీహరణీయట్ఠేన చ సల్లన్తి దిట్ఠిసల్లం. దిట్ఠియేవ పీళాకరణట్ఠేన సమ్బాధోతి దిట్ఠిసమ్బాధో. దిట్ఠియేవ మోక్ఖావరణట్ఠేన పలిబోధోతి దిట్ఠిపలిబోధో. దిట్ఠియేవ దుమ్మోచనీయట్ఠేన బన్ధనన్తి దిట్ఠిబన్ధనం. దిట్ఠియేవ దురుత్తరణట్ఠేన పపాతోతి దిట్ఠిపపాతో. దిట్ఠియేవ థామగతట్ఠేన అనుసయోతి దిట్ఠానుసయో. దిట్ఠియేవ అత్తానం సన్తాపేతీతి దిట్ఠిసన్తాపో. దిట్ఠియేవ అత్తానం అనుదహతీతి దిట్ఠిపరిళాహో. దిట్ఠియేవ కిలేసకాయం గన్థేతీతి దిట్ఠిగన్థో. దిట్ఠియేవ భుసం ఆదియతీతి దిట్ఠుపాదానం. దిట్ఠియేవ ‘‘సచ్చ’’న్తిఆదివసేన అభినివిసతీతి దిట్ఠాభినివేసో. దిట్ఠియేవ ‘‘ఇదం పర’’న్తి ఆమసతి, పరతో వా ఆమసతీతి దిట్ఠిపరామాసో, సముట్ఠాతి ఏతేనాతి సముట్ఠానం, కారణం. సముట్ఠానస్స భావో సముట్ఠానట్ఠో, తేన సముట్ఠానట్ఠేన, కారణభావేనాతి అత్థో. సత్తమట్ఠమేసు నత్థి వత్తబ్బం.
కోకనుదసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯-౧౦. ఉపాలిసుత్తాదివణ్ణనా
౯౯-౧౦౦. నవమే అజ్ఝోగాహేత్వా అధిప్పేతమత్థం సమ్భవితుం సాధేతుం దుక్ఖాని దురభిసమ్భవాని. అట్ఠకథాయం పన తత్థ నివాసోయేవ దుక్ఖోతి దస్సేతుం ‘‘సమ్భవితుం దుక్ఖాని దుస్సహానీ’’తి వుత్తం. అరఞ్ఞవనపత్థానీతి అరఞ్ఞలక్ఖణప్పత్తాని వనసణ్డాని. వనపత్థసద్దో హి సణ్డభూతే రుక్ఖసమూహేపి వత్తతీతి అరఞ్ఞగ్గహణం. పవివేకన్తి పకారతో, పకారేహి వా వివేచనం, రూపాదిపుథుత్తారమ్మణే పకారతో గమనాదిఇరియాపథప్పకారేహి అత్తనో కాయస్స వివేచనం, గచ్ఛతోపి తిట్ఠతోపి నిసజ్జతోపి నిపజ్జతోపి ఏకస్సేవ పవత్తి. తేనేవ హి వివేచేతబ్బానం వివేచనాకారస్స చ భేదతో బహువిధత్తా తే ఏకత్తేన గహేత్వా ‘‘పవివేక’’న్తి ఏకవచనేన వుత్తం. దుక్కరం పవివేకన్తి వా పవివేకం కత్తుం న సుఖన్తి అత్థో. ఏకీభావేతి ఏకత్తభావే. ద్వయంద్వయారామోతి ద్విన్నం ద్విన్నం భావాభిరతో. హరన్తి వియాతి సంహరన్తి వియ విఘాతుప్పాదనేన. తేనాహ ‘‘ఘసన్తి వియా’’తి. భయసన్తాసుప్పాదనేన ఖాదితుం ఆగతా యక్ఖరక్ఖసపిసాచాదయో వియాతి అధిప్పాయో. ఈదిసస్సాతి అలద్ధసమాధినో. తిణపణ్ణమిగాదిసద్దేహీతి వాతేరితానం తిణపణ్ణాదీనం మిగపక్ఖిఆదీనఞ్చ భీసనకేహి భేరవేహి సద్దేహి. వివిధేహి చ అఞ్ఞేహి ఖాణుఆదీహి యక్ఖాదిఆకారేహి ఉపట్ఠితేహి భీసనకేహి. ఘటేన కీళా ఘటికాతి ఏకే. దసమం ఉత్తానమేవ.
ఉపాలిసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఉపాలివగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
దుతియపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.