(౧౬) ౧. ఏకధమ్మపాళి-పఠమవగ్గవణ్ణనా

౨౯౬. ఏకధమ్మపాళివణ్ణనాయం ఇధ ధమ్మ-సద్దో సభావత్థో ‘‘కుసలా ధమ్మా’’తిఆదీసు వియాతి ఆహ – ‘‘ఏకసభావో’’తి. ఏకన్తేనాతి ఏకంసేన, అవస్సన్తి అత్థో. వట్టేతి సంసారవట్టే. నిబ్బిన్దనత్థాయాతి అనభిరమనత్థాయ. విరజ్జనత్థాయాతి అరజ్జనత్థాయ. విరజ్జనాయాతి పలుజ్జనాయ. తేనేవాహ – ‘‘విగమాయా’’తి. రాగాదీనం నిరోధాయాతి మగ్గఞాణేన రాగాదీనం నిరోధనత్థాయ. మగ్గఞాణేన నిరోధనం నామ అచ్చన్తం అప్పవత్తికరణన్తి ఆహ – ‘‘అప్పవత్తికరణత్థాయా’’తి. యథా ఖాదనీయస్స ముఖే కత్వా ఖాదనం నామ యావదేవ అజ్ఝోహరణత్థం, ఏవం రాగాదీనం నిరోధనం వట్టనిరోధనత్థమేవాతి వుత్తం – ‘‘వట్టస్సేవ వా నిరుజ్ఝనత్థాయా’’తి. యస్మా కిలేసేసు ఖీణేసు ఇతరం వట్టద్వయమ్పి ఖీణమేవ హోతి, తస్మా మూలమేవ గణ్హన్తో ‘‘ఉపసమాయాతి కిలేసవూపసమనత్థాయా’’తి ఆహ. సఙ్ఖతధమ్మానం అభిజాననం నామ తత్థ లక్ఖణత్తయారోపనముఖేనేవాతి ఆహ – ‘‘అనిచ్చాది…పే… అభిజాననత్థాయా’’తి. సమ్బుజ్ఝితబ్బాని నామ చత్తారి అరియసచ్చాని తబ్బినిముత్తస్స ఞేయ్యస్స అభావతో. ‘‘చతున్నం సచ్చానం బుజ్ఝనత్థాయా’’తి వత్వా తయిదం బుజ్ఝనం యస్స ఞాణస్స వసేన ఇజ్ఝతి, తస్స ఞాణస్స వసేన దస్సేతుం – ‘‘బోధి వుచ్చతీ’’తిఆది వుత్తం. అప్పచ్చయనిబ్బానస్సాతి అమతధాతుయా.

ఉస్సాహజననత్థన్తి కమ్మట్ఠానే అభిరుచిఉప్పాదనాయ. విసకణ్టకోతి గుళస్స వాణిజసమఞ్ఞా. ‘‘కిస్మిఞ్చి దేసే దేసభాసా’’తి కేచి. ఉచ్ఛురసో సమపాకపక్కో చుణ్ణాదీహి మిస్సేత్వా పిణ్డీకతో గుళో, అపిణ్డీకతో ఫాణితం. పాకవిసేసేన ఖణ్డఖణ్డసేదితో ఖణ్డో, మలాభావం ఆపన్నో సక్కరా.

సరతీతి సతి. అను అను సరతీతి అనుస్సతి, అను అనురూపా సతీతిపి అనుస్సతి. దువిధం హోతీతి పయోజనవసేన దువిధం హోతి. చిత్తసమ్పహంసనత్థన్తి పసాదనీయవత్థుస్మిం పసాదుప్పాదనేన భావనాచిత్తస్స పరితోసనత్థం. విపస్సనత్థన్తి విపస్సనాసుఖత్థం. ఉపచారసమాధినా హి చిత్తే సమాహితే విపస్సనాసుఖేన ఇజ్ఝతి. చిత్తుప్పాదోతి భావనావసేన పవత్తో చిత్తుప్పాదో. ఉపహఞ్ఞతి పతిహఞ్ఞతి పటికూలత్తా ఆరమ్మణస్స. తతో ఏవ ఉక్కణ్ఠతి, కమ్మట్ఠానం రిఞ్చతి, నిరస్సాదో హోతి భావనస్సాదస్స అలబ్భనతో. పసీదతి బుద్ధగుణానం పసాదనీయత్తా. తథా చ కఙ్ఖాదిచేతోఖిలాభావేన వినీవరణో హోతి. దమేత్వాతి నీవరణనిరాకరణేన నిబ్బిసేవనం కత్వా. ఏవం కమ్మట్ఠానన్తరానుయుఞ్జనేన చిత్తపరిదమనస్స ఉపమం దస్సేన్తో, ‘‘కథ’’న్తిఆదిమాహ.

కో అయం…పే… అనుస్సరీతి కో అయం మమ అబ్భన్తరే ఠత్వా అనుస్సరి. పరిగ్గణ్హన్తోతి బాహిరకపరికప్పితస్స అనుస్సరకస్స సబ్బసో అభావదస్సనమేతం. తేనాహ – ‘‘న అఞ్ఞో కోచీ’’తి. దిస్వాతి పరియేసననయేన వుత్తప్పకారం చిత్తమేవ అనుస్సరీతి దిస్వా సబ్బమ్పేతన్తి ఏతం హదయవత్థుఆదిప్పభేదం సబ్బమ్పి. ఇదఞ్చ రూపం పురిమఞ్చ అరూపన్తి ఇదం రుప్పనసభావత్తా రూపం, పురిమం అతంసభావత్తా అరూపన్తి సఙ్ఖేపతో రూపారూపం వవత్థపేత్వా. పఞ్చక్ఖన్ధే వవత్థపేత్వాతి యోజనా. సమ్భావికాతి సముట్ఠాపికా. తస్సాతి సముదయసచ్చస్స. నిరోధోతి నిరోధనిమిత్తం. అప్పనావారోతి యథారద్ధాయ దేసనాయ నిగమనవారో.

౨౯౭. ఏసేవ నయోతి ఇమినా య్వాయం ‘‘తం పనేత’’న్తిఆదినా అత్థనయో బుద్ధానుస్సతియం విభావితోతి అతిదిసతి, స్వాయం అతిదేసో పయోజనవసేన నవసుపి అనుస్సతీసు సాధారణవసేన వుత్తోపి ఆనాపానస్సతిఆదీసు తీసు విపస్సనత్థానేవ హోన్తీతి ఇమినా అపవాదేన నివత్తితోతి తాసం ఏకప్పయోజనతావ దట్ఠబ్బా. ధమ్మే అనుస్సతి ధమ్మానుస్సతీతి సమాసపదవిభాగదస్సనమ్పి వచనత్థదస్సనపక్ఖికమేవాతి ఆహ – ‘‘అయం పనేత్థ వచనత్థో’’తి. ధమ్మం ఆరబ్భాతి హి ధమ్మస్స అనుస్సతియా విసయభావదస్సనమేతం. ఏస నయో సేసేసుపి. సీలం ఆరబ్భాతి అత్తనో పారిసుద్ధిసీలం ఆరబ్భ. చాగం ఆరబ్భాతి అత్తనో చాగగుణం ఆరబ్భ. దేవతా ఆరబ్భాతి ఏత్థ దేవతాగుణసదిసతాయ అత్తనో సద్ధాసీలసుతచాగపఞ్ఞాసు దేవతాసమఞ్ఞా. భవతి హి తంసదిసేపి తబ్బోహారో యథా ‘‘తాని ఓసధాని, ఏస బ్రహ్మదత్తో’’తి చ. తేనాహ – ‘‘దేవతా సక్ఖిట్ఠానే ఠపేత్వా’’తిఆది. తత్థ దేవతా సక్ఖిట్ఠానే ఠపేత్వాతి ‘‘యథారూపాయ సద్ధాయ సమన్నాగతా తా దేవతా ఇతో చుతా తత్థ ఉపపన్నా, మయ్హమ్పి తథారూపా సద్ధా సంవిజ్జతి. యథారూపేన సీలేన, యథారూపేన సుతేన, యథారూపేన చాగేన, యథారూపాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతా తా దేవతా ఇతో చుతా తత్థ ఉపపన్నా, మయ్హమ్పి తథారూపా పఞ్ఞా సంవిజ్జతీ’’తి ఏవం దేవతా సక్ఖిట్ఠానే ఠపేత్వా. అస్సాసపస్సాసనిమిత్తం నామ తత్థ లద్ధబ్బప్పటిభాగనిమిత్తం. గతాతి ఆరమ్మణకరణవసేన ఉపగతా పవత్తా.

ఉపసమ్మతి ఏత్థ దుక్ఖన్తి ఉపసమో, నిబ్బానం. అచ్చన్తమేవ ఏత్థ ఉపసమ్మతి వట్టత్తయన్తి అచ్చన్తూపసమో, నిబ్బానమేవ. ఖిణోతి ఖేపేతి కిలేసేతి ఖయో, అరియమగ్గో. తే ఏవ ఉపసమేతీతి ఉపసమో, అరియమగ్గో ఏవ. ఖయో చ సో ఉపసమో చాతి ఖయూపసమో. తత్రచాయం ఉపసమో ధమ్మో ఏవాతి ధమ్మానుస్సతియా ఉపసమానుస్సతి ఏకసఙ్గహోతి? సచ్చం ఏకసఙ్గహో ధమ్మభావసామఞ్ఞే అధిప్పేతే, సఙ్ఖతధమ్మతో పన అసఙ్ఖతధమ్మో సాతిసయో ఉళారతమపణీతతమభావతోతి దీపేతుం విసుం నీహరిత్వా వుత్తం. ఇమమేవ హి విసేసం సన్ధాయ భగవా – ‘‘ధమ్మానుస్సతీ’’తి వత్వాపి ఉపసమానుస్సతిం అవోచ అనుస్సరన్తస్స సవిసేసం సన్తపణీతభావేన ఉపట్ఠానతో. ఏవఞ్చ కత్వా ఇధ ఖయూపసమగ్గహణమ్పి సమత్థితన్తి దట్ఠబ్బం. యథేవ హి సమానేపి లోకుత్తరధమ్మభావే ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తిఆదివచనతో (ఇతివు. ౯౦) మగ్గఫలధమ్మేహి నిబ్బానధమ్మో సాతిసయో, ఏవం ఫలధమ్మతో మగ్గధమ్మో కిలేసప్పహానేన అచ్ఛరియధమ్మభావతో, తస్మా అచ్చన్తూపసమేన సద్ధిం ఖయూపసమోపి గహితోతి దట్ఠబ్బం. విపస్సనత్థానేవ హోన్తీతి కస్మా వుత్తన్తి? ‘‘ఏకన్తనిబ్బిదాయాతిఆదివచనతో’’తి కేచి, తం అకారణం బుద్ధానుస్సతిఆదీసుపి తథా దేసనాయ ఆగతత్తా. యథా పన బుద్ధానుస్సతిఆదీని కమ్మట్ఠానాని విపస్సనత్థాని హోన్తి, నిమిత్తసమ్పహంసనత్థానిపి హోన్తి, న ఏవమేతాని, ఏతాని పన విపస్సనత్థానేవాతి తథా వుత్తం.

పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.