౧౬. ఏకధమ్మపాళి
(౧౬) ౧. ఏకధమ్మపాళి-పఠమవగ్గవణ్ణనా
౨౯౬. ఏకధమ్మపాళివణ్ణనాయం ఇధ ధమ్మ-సద్దో సభావత్థో ‘‘కుసలా ధమ్మా’’తిఆదీసు వియాతి ఆహ – ‘‘ఏకసభావో’’తి. ఏకన్తేనాతి ఏకంసేన, అవస్సన్తి అత్థో. వట్టేతి సంసారవట్టే. నిబ్బిన్దనత్థాయాతి అనభిరమనత్థాయ. విరజ్జనత్థాయాతి అరజ్జనత్థాయ. విరజ్జనాయాతి పలుజ్జనాయ. తేనేవాహ – ‘‘విగమాయా’’తి. రాగాదీనం నిరోధాయాతి మగ్గఞాణేన రాగాదీనం నిరోధనత్థాయ. మగ్గఞాణేన నిరోధనం నామ అచ్చన్తం అప్పవత్తికరణన్తి ఆహ – ‘‘అప్పవత్తికరణత్థాయా’’తి. యథా ఖాదనీయస్స ముఖే కత్వా ఖాదనం నామ యావదేవ అజ్ఝోహరణత్థం, ఏవం రాగాదీనం నిరోధనం వట్టనిరోధనత్థమేవాతి వుత్తం – ‘‘వట్టస్సేవ వా నిరుజ్ఝనత్థాయా’’తి. యస్మా కిలేసేసు ఖీణేసు ఇతరం వట్టద్వయమ్పి ఖీణమేవ హోతి, తస్మా మూలమేవ గణ్హన్తో ‘‘ఉపసమాయాతి కిలేసవూపసమనత్థాయా’’తి ఆహ. సఙ్ఖతధమ్మానం అభిజాననం నామ తత్థ లక్ఖణత్తయారోపనముఖేనేవాతి ఆహ – ‘‘అనిచ్చాది…పే… అభిజాననత్థాయా’’తి. సమ్బుజ్ఝితబ్బాని నామ చత్తారి అరియసచ్చాని తబ్బినిముత్తస్స ఞేయ్యస్స అభావతో. ‘‘చతున్నం సచ్చానం బుజ్ఝనత్థాయా’’తి వత్వా తయిదం బుజ్ఝనం యస్స ఞాణస్స వసేన ఇజ్ఝతి, తస్స ఞాణస్స వసేన దస్సేతుం – ‘‘బోధి వుచ్చతీ’’తిఆది వుత్తం. అప్పచ్చయనిబ్బానస్సాతి అమతధాతుయా.
ఉస్సాహజననత్థన్తి కమ్మట్ఠానే అభిరుచిఉప్పాదనాయ. విసకణ్టకోతి గుళస్స వాణిజసమఞ్ఞా. ‘‘కిస్మిఞ్చి దేసే దేసభాసా’’తి కేచి. ఉచ్ఛురసో సమపాకపక్కో చుణ్ణాదీహి మిస్సేత్వా పిణ్డీకతో గుళో, అపిణ్డీకతో ఫాణితం. పాకవిసేసేన ఖణ్డఖణ్డసేదితో ఖణ్డో, మలాభావం ఆపన్నో సక్కరా.
సరతీతి సతి. అను అను సరతీతి అనుస్సతి, అను అనురూపా సతీతిపి అనుస్సతి. దువిధం హోతీతి పయోజనవసేన దువిధం హోతి. చిత్తసమ్పహంసనత్థన్తి పసాదనీయవత్థుస్మిం పసాదుప్పాదనేన భావనాచిత్తస్స పరితోసనత్థం. విపస్సనత్థన్తి విపస్సనాసుఖత్థం. ఉపచారసమాధినా హి చిత్తే సమాహితే విపస్సనాసుఖేన ఇజ్ఝతి. చిత్తుప్పాదోతి భావనావసేన పవత్తో చిత్తుప్పాదో. ఉపహఞ్ఞతి పతిహఞ్ఞతి పటికూలత్తా ఆరమ్మణస్స. తతో ఏవ ఉక్కణ్ఠతి, కమ్మట్ఠానం రిఞ్చతి, నిరస్సాదో హోతి భావనస్సాదస్స అలబ్భనతో. పసీదతి బుద్ధగుణానం పసాదనీయత్తా. తథా చ కఙ్ఖాదిచేతోఖిలాభావేన వినీవరణో హోతి. దమేత్వాతి నీవరణనిరాకరణేన నిబ్బిసేవనం కత్వా. ఏవం కమ్మట్ఠానన్తరానుయుఞ్జనేన చిత్తపరిదమనస్స ఉపమం దస్సేన్తో, ‘‘కథ’’న్తిఆదిమాహ.
కో అయం…పే… అనుస్సరీతి కో అయం మమ అబ్భన్తరే ఠత్వా అనుస్సరి. పరిగ్గణ్హన్తోతి బాహిరకపరికప్పితస్స అనుస్సరకస్స సబ్బసో అభావదస్సనమేతం. తేనాహ – ‘‘న అఞ్ఞో కోచీ’’తి. దిస్వాతి పరియేసననయేన వుత్తప్పకారం చిత్తమేవ అనుస్సరీతి దిస్వా సబ్బమ్పేతన్తి ఏతం హదయవత్థుఆదిప్పభేదం సబ్బమ్పి. ఇదఞ్చ రూపం పురిమఞ్చ అరూపన్తి ఇదం రుప్పనసభావత్తా రూపం, పురిమం అతంసభావత్తా అరూపన్తి సఙ్ఖేపతో రూపారూపం వవత్థపేత్వా. పఞ్చక్ఖన్ధే వవత్థపేత్వాతి యోజనా. సమ్భావికాతి సముట్ఠాపికా. తస్సాతి సముదయసచ్చస్స. నిరోధోతి నిరోధనిమిత్తం. అప్పనావారోతి యథారద్ధాయ దేసనాయ నిగమనవారో.
౨౯౭. ఏసేవ నయోతి ఇమినా య్వాయం ‘‘తం పనేత’’న్తిఆదినా అత్థనయో బుద్ధానుస్సతియం విభావితోతి అతిదిసతి, స్వాయం అతిదేసో పయోజనవసేన నవసుపి అనుస్సతీసు సాధారణవసేన వుత్తోపి ఆనాపానస్సతిఆదీసు తీసు విపస్సనత్థానేవ హోన్తీతి ఇమినా అపవాదేన నివత్తితోతి తాసం ఏకప్పయోజనతావ దట్ఠబ్బా. ధమ్మే అనుస్సతి ధమ్మానుస్సతీతి సమాసపదవిభాగదస్సనమ్పి వచనత్థదస్సనపక్ఖికమేవాతి ఆహ – ‘‘అయం పనేత్థ వచనత్థో’’తి. ధమ్మం ఆరబ్భాతి హి ధమ్మస్స అనుస్సతియా విసయభావదస్సనమేతం. ఏస నయో సేసేసుపి. సీలం ఆరబ్భాతి అత్తనో పారిసుద్ధిసీలం ఆరబ్భ. చాగం ఆరబ్భాతి అత్తనో చాగగుణం ఆరబ్భ. దేవతా ఆరబ్భాతి ఏత్థ దేవతాగుణసదిసతాయ అత్తనో సద్ధాసీలసుతచాగపఞ్ఞాసు దేవతాసమఞ్ఞా. భవతి హి తంసదిసేపి తబ్బోహారో యథా ‘‘తాని ఓసధాని, ఏస బ్రహ్మదత్తో’’తి చ. తేనాహ – ‘‘దేవతా సక్ఖిట్ఠానే ఠపేత్వా’’తిఆది. తత్థ దేవతా సక్ఖిట్ఠానే ఠపేత్వాతి ‘‘యథారూపాయ సద్ధాయ సమన్నాగతా తా దేవతా ఇతో చుతా తత్థ ఉపపన్నా, మయ్హమ్పి తథారూపా సద్ధా సంవిజ్జతి. యథారూపేన సీలేన, యథారూపేన సుతేన, యథారూపేన చాగేన, యథారూపాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతా తా దేవతా ఇతో చుతా తత్థ ఉపపన్నా, మయ్హమ్పి తథారూపా పఞ్ఞా సంవిజ్జతీ’’తి ఏవం దేవతా సక్ఖిట్ఠానే ఠపేత్వా. అస్సాసపస్సాసనిమిత్తం నామ తత్థ లద్ధబ్బప్పటిభాగనిమిత్తం. గతాతి ఆరమ్మణకరణవసేన ఉపగతా పవత్తా.
ఉపసమ్మతి ఏత్థ దుక్ఖన్తి ఉపసమో, నిబ్బానం. అచ్చన్తమేవ ఏత్థ ఉపసమ్మతి వట్టత్తయన్తి అచ్చన్తూపసమో, నిబ్బానమేవ. ఖిణోతి ఖేపేతి కిలేసేతి ఖయో, అరియమగ్గో. తే ఏవ ఉపసమేతీతి ఉపసమో, అరియమగ్గో ఏవ. ఖయో చ సో ఉపసమో చాతి ఖయూపసమో. తత్రచాయం ఉపసమో ధమ్మో ఏవాతి ధమ్మానుస్సతియా ఉపసమానుస్సతి ఏకసఙ్గహోతి? సచ్చం ఏకసఙ్గహో ధమ్మభావసామఞ్ఞే అధిప్పేతే, సఙ్ఖతధమ్మతో పన అసఙ్ఖతధమ్మో సాతిసయో ఉళారతమపణీతతమభావతోతి దీపేతుం విసుం నీహరిత్వా వుత్తం. ఇమమేవ హి విసేసం సన్ధాయ భగవా – ‘‘ధమ్మానుస్సతీ’’తి వత్వాపి ఉపసమానుస్సతిం అవోచ అనుస్సరన్తస్స సవిసేసం సన్తపణీతభావేన ఉపట్ఠానతో. ఏవఞ్చ కత్వా ఇధ ఖయూపసమగ్గహణమ్పి సమత్థితన్తి దట్ఠబ్బం. యథేవ హి సమానేపి లోకుత్తరధమ్మభావే ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తిఆదివచనతో (ఇతివు. ౯౦) మగ్గఫలధమ్మేహి నిబ్బానధమ్మో సాతిసయో, ఏవం ఫలధమ్మతో మగ్గధమ్మో కిలేసప్పహానేన అచ్ఛరియధమ్మభావతో, తస్మా అచ్చన్తూపసమేన సద్ధిం ఖయూపసమోపి గహితోతి దట్ఠబ్బం. విపస్సనత్థానేవ హోన్తీతి కస్మా వుత్తన్తి? ‘‘ఏకన్తనిబ్బిదాయాతిఆదివచనతో’’తి కేచి, తం అకారణం బుద్ధానుస్సతిఆదీసుపి తథా దేసనాయ ఆగతత్తా. యథా పన బుద్ధానుస్సతిఆదీని కమ్మట్ఠానాని విపస్సనత్థాని హోన్తి, నిమిత్తసమ్పహంసనత్థానిపి హోన్తి, న ఏవమేతాని, ఏతాని పన విపస్సనత్థానేవాతి తథా వుత్తం.
పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౬. ఏకధమ్మపాళి
(౧౬) ౨. ఏకధమ్మపాళి-దుతియవగ్గవణ్ణనా
౨౯౮. మిచ్ఛా పస్సతి తాయ, సయం వా మిచ్ఛా పస్సతి, మిచ్ఛాదస్సనమేవ వా తన్తి మిచ్ఛాదిట్ఠి, యం కిఞ్చి విపరీతదస్సనం. తేనాహ – ‘‘ద్వాసట్ఠివిధాయా’’తిఆది. మిచ్ఛాదిట్ఠి ఏతస్సాతి మిచ్ఛాదిట్ఠికో. తస్స మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స.
౨౯౯. సమ్మా పస్సతి తాయ, సయం వా సమ్మా పస్సతి, సమ్మాదస్సనమత్తమేవ వా తన్తి సమ్మాదిట్ఠి. పఞ్చవిధాయాతి కమ్మస్సకతాఝానవిపస్సనామగ్గఫలవసేన పఞ్చవిధాయ. తత్థ ఝానచిత్తుప్పాదపరియాపన్నం ఞాణం ఝానసమ్మాదిట్ఠి, విపస్సనాఞాణం విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠి.
౩౦౨. పఞ్చసు ఖన్ధేసు ‘‘నిచ్చ’’న్తిఆదినా పవత్తో అనుపాయమనసికారో.
౩౦౩. ‘‘అనిచ్చ’’న్తిఆదినా పవత్తో ఉపాయమనసికారో. యావ నియామోక్కమనాతి యావ మిచ్ఛత్తనియామోక్కమనా. మిచ్ఛత్తనియామోక్కమననయో పన సామఞ్ఞఫలసుత్తవణ్ణనాయం తట్టీకాయ చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
౩౦౪. అయం తివిధా సగ్గావరణా చేవ హోతీతి కమ్మపథప్పత్తియా మహాసావజ్జభావతో వుత్తం. సగ్గావరణాయ హోన్తియా మగ్గవిబన్ధకభావే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి వుత్తం – ‘‘మగ్గావరణా చా’’తి. ‘‘సస్సతో లోకో’’తిఆదికా దసవత్థుకా అన్తగ్గాహికా మిచ్ఛాదిట్ఠి. మగ్గావరణావ హోతి విపరీతదస్సనభావతో, న సగ్గావరణా అకమ్మపథపత్తితోతి అధిప్పాయో. ఇదం పన విధానం పటిక్ఖిపిత్వాతి విపరీతదస్సనఞ్చ న మగ్గావరణఞ్చాతి విరుద్ధమేతం ఉద్ధమ్మభావతో. తథా హి సతి అప్పహీనాయ ఏవ సక్కాయదిట్ఠియా మగ్గాధిగమేన భవితబ్బన్తి అధిప్పాయేన యథావుత్తవిధానం పటిక్ఖిపిత్వా. ‘‘న సగ్గావరణా’’తి సగ్గూపపత్తియా అవిబన్ధకత్తం వదన్తేహి దిట్ఠియా సగ్గావహతాపి నామ అనుఞ్ఞాతా హోతీతి తం వాదం పటిక్ఖిపన్తేన ‘‘దిట్ఠి నామ సగ్గం ఉపనేతుం సమత్థా నామ నత్థీ’’తి వుత్తం. కస్మా? ఏకన్తగరుతరసావజ్జభావతో. తేనాహ – ‘‘ఏకన్తం నిరయస్మింయేవ నిముజ్జాపేతీ’’తిఆది.
౩౦౫. వట్టం విద్ధంసేతీతి మగ్గసమ్మాదిట్ఠి కిలేసవట్టం కమ్మవట్టఞ్చ విద్ధంసేతి. విపాకవట్టం కా ను విద్ధంసేతి నామ. ఏవం పన అత్తనో కారణేన విద్ధస్తభవం ఫలసమ్మాదిట్ఠి పటిబాహతీతి వుత్తం అవసరదానతో. ఇచ్చేతం కుసలన్తి అరహత్తం పాపేతుం సచే సక్కోతి, ఏవమేతం విపస్సనాయ పటిసన్ధిఅనాకడ్ఢనం కుసలం అనవజ్జం. సత్త భవే దేతీతి సోతాపత్తిమగ్గస్స పచ్చయభూతా విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠి తస్స పుగ్గలస్స సత్త భవే దేతి. ఏవమయన్తి పఞ్చవిధమ్పి సమ్మాదిట్ఠిం సన్ధాయ వుత్తం. తేనాహ – ‘‘లోకియలోకుత్తరా సమ్మాదిట్ఠి కథితా’’తి. ఇమస్మిం పనత్థేతి ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామీ’’తిఆదినా వుత్తే గతిమగ్గసఙ్ఖాతే అత్థే. ‘‘సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘లోకికా భవనిప్ఫాదికావ వేదితబ్బా’’తి వుత్తం.
౩౦౬. యథాదిట్ఠీతి అత్థబ్యాపనిచ్ఛాయం యథా-సద్దో, తేన ఉత్తరపదత్థప్పధానో సమాసోతి ఆహ – ‘‘యా యా దిట్ఠీ’’తి. తస్సా తస్సా అనురూపన్తి తంతందిట్ఠిఅనురూపన్తి అత్థో. సమత్తన్తి అనవసేసం. తేనాహ – ‘‘పరిపుణ్ణ’’న్తి. సమాదిన్నన్తి ఆదిమజ్ఝపరియోసానేసు సమం ఏకసదిసం కత్వా ఆదిన్నం గహితం అనిస్సట్ఠం. తదేతన్తి యదేతం ‘‘యఞ్చేవ కాయకమ్మ’’న్తిఆదినా వుత్తం, తదేతం కాయకమ్మం. యథాదిట్ఠియం ఠితకాయకమ్మన్తి యా పన దిట్ఠి ‘‘నత్థి తతోనిదానం పాప’’న్తిఆదినా పవత్తా, తస్సం దిట్ఠియం ఠితకస్స ఠితమత్తస్స అనిస్సట్ఠస్స తందిట్ఠికస్స కాయకమ్మం. దిట్ఠిసహజాతం కాయకమ్మన్తి తస్స యథాదిట్ఠికస్స పరేసం హత్థముద్దాదినా విఞ్ఞాపనకాలే తాయ దిట్ఠియా సహజాతం కాయకమ్మం. న చేత్థ వచీకమ్మాసఙ్కా ఉప్పాదేతబ్బా పాణఘాతాదీనంయేవ అధిప్పేతత్తా. దిట్ఠానులోమికం కాయకమ్మన్తి యథా పరేసం పాకటం హోతి, ఏవం దిట్ఠియా అనులోమికం కత్వా పవత్తితం కాయకమ్మం. తేనాహ – ‘‘సమాదిన్నం గహితం పరామట్ఠ’’న్తి. తత్థాతిఆది సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఏసేవ నయోతి ఇమినా యథావుత్తాయ దిట్ఠియా ఠితవచీకమ్మం, దిట్ఠిసహజాతం వచీకమ్మం, దిట్ఠానులోమికం వచీకమ్మన్తి తివిధం హోతీతి ఏవమాది అతిదిసతి. మిచ్ఛాదిట్ఠికస్సాతి కమ్మపథప్పత్తాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియా మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స. ‘‘యాయ కాయచి మిచ్ఛాదిట్ఠియా మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స సతో’’తి అపరే.
దిట్ఠిసహజాతాతి యథావుత్తాయ దిట్ఠియా సహజాతా చేతనా. ఏస నయో సేసపదేసుపి. పత్థనాతి ‘‘ఇదం నామ కరేయ్య’’న్తి తణ్హాపత్థనా. చేతనాపత్థనానం వసేనాతి యథావుత్తదిట్ఠిగతనిస్సితచేతసికనికామనానం వసేన. చిత్తట్ఠపనాతి చిత్తస్స పణిదహనా. ఫస్సాదయోతి చేతనాదిట్ఠితణ్హాదివినిముత్తా ఫస్సాదిధమ్మా. యస్మా దిట్ఠి పాపికా, తస్మా తస్స పుగ్గలస్స సబ్బే తే ధమ్మా అనిట్ఠాయ…పే… సంవత్తన్తీతి యోజనా. పురిమస్సేవాతి తిత్తకపదస్సేవ. తిత్తకం కటుకన్తి చ ఉభయం ఇధ అనిట్ఠపరియాయం దట్ఠబ్బం ‘‘పచ్ఛా తే కటుకం భవిస్సతీ’’తిఆదీసు వియ.
అమ్బోయన్తి అమ్బో అయం. తమేవ పూజన్తి తమేవ పుబ్బే లద్ధపరిసిఞ్చనదానాదిపూజం. నివేసరేతి పవిసింసు. అసాతసన్నివాసేనాతి అమధురనిమ్బమూలసంసగ్గేన.
తం పన పటిక్ఖిపిత్వా…పే… వుత్తన్తి సబ్బాపి మిచ్ఛాదిట్ఠి ఏకన్తసావజ్జత్తా అనిట్ఠాయ దుక్ఖాయ సంవత్తతీతి అధిప్పాయేన వుత్తం. అనన్తరసుత్తేతి దసమసుత్తే. యోజేత్వా వేదితబ్బానీతి నవమసుత్తే వియ యోజేత్వా వేదితబ్బాని. చిత్తట్ఠపనావ పత్థనాతి ఏత్థ పణిధి చాతి వత్తబ్బం.
దుతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౬. ఏకధమ్మపాళి
(౧౬) ౩. ఏకధమ్మపాళి-తతియవగ్గవణ్ణనా
౩౦౮. తతియస్స పఠమే అయాథావదిట్ఠికోతి అనిచ్చాదిభావేసు ధమ్మేసు నిచ్చాతిఆదినా ఉప్పన్నదిట్ఠికో. తేనాహ – ‘‘తాయేవ మిచ్ఛాదిట్ఠియా విపరీతదస్సనో’’తి సద్ధమ్మాతి ఏత్థ సన్తో పసత్థో సున్దరో ధమ్మో, యో మనుస్సధమ్మోతిపి వుచ్చతి. తతో హి మిచ్ఛాదిట్ఠికో పరం వుట్ఠాపేయ్య, న అరియధమ్మతో. తేనాహ – ‘‘దసకుసలకమ్మపథధమ్మతో’’తి. ఏవరూపాతి ఇమినా పాథికపుత్తాదికే సఙ్గణ్హాతి.
౩౦౯. సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తోతి సబ్బఞ్ఞుభాగీ బోధిసత్తో. ఆది-సద్దేన పూరితపారమికా పచ్చేకబోధిసత్తా ఏకచ్చసావకబోధిసత్తా చ సఙ్గయ్హన్తి.
౩౧౦. పరమాతి మహాసావజ్జభావేన పరమా, ఉక్కంసగతాతి అత్థో. తేసన్తి ఆనన్తరియకమ్మానం. పరిచ్ఛేదోతి విపాకవసేన పరియోసానం. వట్టస్స మూలం, తతో తంసమఙ్గీపుగ్గలో వట్టస్స ఖాణూతి వుచ్చతి. తేనాహ – ‘‘తాయా’’తిఆది. తఞ్చే గాహం న విస్సజ్జేతి, తస్స పునపి తబ్భావావహత్తా వుత్తం – ‘‘భవతో వుట్ఠానం నత్థీ’’తి, న పన సబ్బసో వుట్ఠానస్స అభావతో. యాదిసే హి పచ్చయే పటిచ్చ అయం తం దస్సనం ఓక్కన్తో పున కదాచి తప్పటిపక్ఖే పచ్చయే పటిచ్చ తతో సీసుక్ఖిపనమస్స న హోతీతి న వత్తబ్బం. అకుసలఞ్హి నామేతం అబలం దుబ్బలం, న కుసలం వియ మహాబలం. అఞ్ఞథా సమ్మత్తనియామో వియ మిచ్ఛత్తనియామోపి అచ్చన్తికో సియా, న చ మిచ్ఛత్తనియామో అచ్చన్తికో. తేనేవ పపఞ్చసూదనియం (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౦౦) –
‘‘కిం పనేస ఏకస్మింయేవ అత్తభావే నియతో హోతి, ఉదాహు అఞ్ఞస్మిమ్పీతి? ఏకస్మింయేవ నియతో, ఆసేవనవసేన భవన్తరేపి తం దిట్ఠిం రోచేతి ఏవా’’తి –
వుత్తం. తతోయేవ చ సుమఙ్గలవిలాసినియమ్పి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౭౦-౧౭౨) వుత్తం –
‘‘యే వా పన తేసం లద్ధిం గహేత్వా రత్తిట్ఠానే దివాట్ఠానే నిసిన్నా సజ్ఝాయన్తి వీమంసన్తి, తేసం ‘కరోతో న కరీయతి పాపం, నత్థి హేతు, నత్థి పచ్చయో, మతో ఉచ్ఛిజ్జతీ’తి తస్మిం ఆరమ్మణే మిచ్ఛాసతి సన్తిట్ఠతి, చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, జవనాని జవన్తి. పఠమజవనే సతేకిచ్ఛా హోన్తి, తథా దుతియాదీసు. సత్తమే బుద్ధానమ్పి అతేకిచ్ఛా అనివత్తినో అరిట్ఠకణ్టకసదిసా, తత్థ కోచి ఏకం దస్సనం ఓక్కమతి, కోచి ద్వే, కోచి తీణిపి, ఏకస్మిం ఓక్కన్తేపి ద్వీసు తీసు ఓక్కన్తేసుపి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠికోవ హోతి. పత్తో సగ్గమగ్గావరణఞ్చేవ మోక్ఖమగ్గావరణఞ్చ, అభబ్బో తస్సత్తభావస్స అనన్తరం సగ్గమ్పి గన్తుం, పగేవ మోక్ఖం, వట్టఖాణు నామేస సత్తో పథవిగోపకో, యేభుయ్యేన ఏవరూపస్స భవతో వుట్ఠానం నత్థీ’’తి.
పిట్ఠిచక్కవాళేతి ఝాయమానచక్కవాళస్స పరతో ఏకస్మిం ఓకాసే. యం ఝాయమానానం అజ్ఝాయమానానఞ్చ చక్కవాళానమన్తరం, యత్థ లోకన్తరికనిరయసమఞ్ఞా, తాదిసే ఏకస్మిం ఓకాసే. పచ్చతియేవాతి చక్కవాళే ఝాయమానే అజ్ఝాయమానేపి అత్తనో కమ్మబలేన పచ్చతియేవ.
౩౧౧. చతుత్థే ‘‘మా ఖలీ’’తి వచనం ఉపాదాయ ఏవంలద్ధనామోతి తం కిర సకద్దమాయ భూమియా తేలఘటం గహేత్వా గచ్ఛన్తం, ‘‘తాత, మా ఖలీ’’తి సామికో ఆహ. సో పమాదేన ఖలిత్వా పతిత్వా సామికస్స భయేన పలాయితుం ఆరద్ధో. సామికో ఉపధావిత్వా సాటకకణ్ణే అగ్గహేసి. సో సాటకం ఛడ్డేత్వా అచేలకో హుత్వా పలాతో పణ్ణేన వా తిణేన వా పటిచ్ఛాదేతుమ్పి అజానన్తో జాతరూపేనేవ ఏకం గామం పావిసి. మనుస్సా తం దిస్వా ‘‘అయం సమణో అరహా అప్పిచ్ఛో, నత్థి ఇమినా సదిసో’’తి పూవభత్తాదీని గహేత్వా ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘మయ్హం సాటకం అనివత్థభావేన ఇదం ఉప్పన్న’’న్తి తతో పట్ఠాయ సాటకం లభిత్వాపి న నివాసేసి, తదేవ చ పబ్బజ్జం అగ్గహేసి. తస్స సన్తికే అఞ్ఞేపి అఞ్ఞేపీతి పఞ్చసతా మనుస్సా పబ్బజింసు. తం సన్ధాయేతం వుత్తం – ‘‘మా ఖలీతి వచనం ఉపాదాయ ఏవంలద్ధనామో తిత్థకరో’’తి.
సమాగతట్ఠానేతి ద్విన్నం నదీనం ఉదకప్పవాహస్స సన్నిపాతట్ఠానే. ద్విన్నం ఉదకానన్తి ద్విన్నం ఉదకప్పవాహానం. యథావుత్తట్ఠానే మచ్ఛగ్గహణత్థం ఖిపితబ్బతో ఖిప్పం, కుమినం, తదేవ ఇధ ఖిప్పన్తి వుత్తం. తేనాహ – ‘‘కుమిన’’న్తి. ఉచ్ఛూహీతి ఉదకఉచ్ఛూహి. తుచ్ఛపురిసో అరియధమ్మాభావతో. ఝానమత్తమ్పి హి తస్స నత్థేవ, కుతో అరియమగ్గో. మనుస్సఖిప్పం మఞ్ఞేతి మనుస్సా పతిత్వా బ్యసనప్పత్తిఅత్థం ఓట్టితం కుమినం వియ. తేనాహ – ‘‘మహాజనస్సా’’తిఆది.
౩౧౨. పఞ్చమాదీసు బాహిరకసాసనన్తి అవిసేసేన వుత్తం – తస్స సబ్బస్సపి అనియ్యానికత్తా సత్థుపటిఞ్ఞస్సపి అసబ్బఞ్ఞుభావతో. తేనాహ – ‘‘తత్థ హీ’’తిఆది. గణోతి సావకగణో. తథాభావాయాతి ఆచరియేన వుత్తాకారతాయ సమఙ్గిభావత్థం. జఙ్ఘసతన్తి బహూ అనేకే సత్తే. సమకమేవ అకుసలం పాపుణాతీతి తేసం సబ్బేసం ఏకజ్ఝం సమాదపనేపి తేసం అకుసలేన సమకమేవ అకుసలం పాపుణాతి ఏకజ్ఝం బహూనం సమాదపనేపి తథా ఉస్సహనస్స బలవభావతో. విసుం విసుం సమాదపనే వత్తబ్బమేవ నత్థి. యథా హి ధమ్మచరియాయం సమకమేవాతి వత్తబ్బా కల్యాణమిత్తతా, ఏవం అధమ్మచరియాయం అకల్యాణమిత్తతాతి.
౩౧౩. సుట్ఠు అక్ఖాతేతి ఏకన్తతో నియ్యానికభావేన అక్ఖాతే. సత్థా చ సబ్బఞ్ఞూ హోతీతి అసబ్బఞ్ఞునో నియ్యానికభావేన కథేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా. ధమ్మో చ స్వాక్ఖాతో సమ్మాసమ్బుద్ధప్పవేదితత్తా. గణో చ సుప్పటిపన్నో సత్థారా సువినీతత్తా. సమాదపకో హీతిఆది సుప్పటిపత్తియా నిదస్సనం దట్ఠబ్బం.
౩౧౪. పమాణం జానితబ్బన్తి ‘‘అయం ఏత్తకేన యాపేతి, ఇమస్స ఏత్తకం దాతుం యుత్త’’న్తి ఏవం పమాణం జానితబ్బం. అతిరేకే…పే… నిబ్బానసమ్పత్తి వా నత్థి దురక్ఖాతత్తా ధమ్మస్స. తస్సాతి పటిగ్గాహకస్స. అప్పిచ్ఛపటిపదా నామ నత్థి దురక్ఖాతే ధమ్మవినయేతి అధిప్పాయో.
౩౧౫. దాయకస్స వసో నామ ఉళారుళారతాభేదో అజ్ఝాసయో. దేయ్యధమ్మస్స పన థోకబహుతావ దేయ్యధమ్మస్స వసో నామ. అత్తనో థామోతి యాపనప్పమాణం. యది హీతిఆది ‘‘కథ’’న్తిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తస్స అత్థస్స వివరణం. అనుప్పన్నస్సాతి అనుప్పన్నో అస్స పుగ్గలస్స. చక్ఖుభూతో హోతీతి మహాజనస్స చక్ఖు వియ హోతి. సాసనం చిరట్ఠితితం కరోతీతి అనుప్పన్నలాభుప్పాదనేన మహాజనస్స పసాదుప్పాదనేన చ చిరట్ఠితికం కరోతి.
కుటుమ్బరియవిహారేతి కుటుమ్బరియగామసన్నిస్సితవిహారే. భుఞ్జనత్థాయాతి తస్మింయేవ గేహే నిసీదిత్వా భుఞ్జనత్థాయ. గహేత్వా గమనత్థాయాతి గేహతో బహి గహేత్వా గమనత్థాయ. ధురభత్తానీతి నిచ్చభత్తాని. చూళుపట్ఠాకన్తి వేయ్యావచ్చకరం. వీమంసిత్వాతి యథా ఉద్దిస్స కతం న హోతి, ఏవం వీమంసిత్వా. మహాజనో అప్పిచ్ఛో భవితుం మఞ్ఞతీతి మహాజనో సయం అప్పిచ్ఛో భవితుం మఞ్ఞతి దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జనేన. మహాజనస్సాతి బహుజనస్స. అవత్థరిత్వాతి విత్థారికం కత్వా.
౩౧౬. పఞ్చాతపతప్పనం చతూసు పస్సేసు అగ్గిసన్తాపస్స ఉపరి సూరియసన్తాపస్స చ తప్పనం, తఞ్చ ఖో గిమ్హకాలే. ఛిన్నప్పపాతపబ్బతసిఖరతో పతనం మరుప్పపాతపతనం. పుబ్బణ్హాదీసు ఆదిచ్చాభిముఖావట్టనం ఆదిచ్చానుపరివత్తనం.
౩౧౭. అయమ్పీతి స్వాక్ఖాతే ధమ్మవినయే కుసీతోపి. సామఞ్ఞన్తి తపచరణం. దుప్పరామట్ఠన్తి మిచ్ఛాచరితం సంకిలిట్ఠం. నిరయాయుపకడ్ఢతీతి నిరయదుక్ఖాయ నం కడ్ఢతి.
౩౧౮. వుత్తప్పకారేతి పఞ్చాతపతప్పనాదికే వుత్తప్పకారే.
౩౧౯. ఏవన్తి వుత్తప్పకారాయ చిత్తప్పసాదవ్హయసుప్పటిపత్తియా. తేన సమణధమ్మకరణసుఖఞ్చ సఙ్గణ్హాతి.
౩౨౦. నవకనిపాతేతి ఇమస్మింయేవ అఙ్గుత్తరనికాయే వక్ఖమానం నవకనిపాతం సన్ధాయాహ. నవ పుగ్గలాతి సత్తక్ఖత్తుపరమకోలంకోలాదయో నవ పుగ్గలా. సబ్బత్థాతి ఇమస్మిం సుత్తే వుత్తావసిట్ఠేసు సబ్బేసు సుత్తేసు.
తతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౬. ఏకధమ్మపాళి
(౧౬) ౪. ఏకధమ్మపాళి-చతుత్థవగ్గవణ్ణనా
౩౨౨. చతుత్థస్స పఠమే సఞ్ఞాణభూతాతి ఉపలక్ఖణభూతా. పఞ్చదసయోజనావట్టక్ఖన్ధాతి పఞ్చదసయోజనక్ఖన్ధపరిక్ఖేపా. యథా చాతి చ-సద్దేన కదమ్బరుక్ఖాదీనం కప్పట్ఠాయిభావం వియ యోజనసతుబ్బేధాదిభావం సముచ్చినోతి, న పన జమ్బుయా జమ్బుదీపస్స వియ తేహి అపరగోయానాదీనం సఞ్ఞాణభావం. రామణేయ్యకన్తి రమణీయభావం. సేసపదేసూతి వనరామణేయ్యకాదిపదేసు. ఉగ్గతం కూలం ఉస్సితభావో ఏతస్సాతి ఉక్కూలం, విగతం అపగతం కూలం ఏతస్సాతి వికూలన్తి ఆహ – ‘‘ఉన్నతట్ఠానం నిన్నట్ఠాన’’న్తి చ. నన్దియావట్టమచ్ఛపిట్ఠేనేవాతి కుజ్జకకులిసకమచ్ఛసఙ్ఘాతపిట్ఠేనేవ.
౩౨౩. దుతియాదీసు చత్తారో అపాయా అఞ్ఞత్ర మనుస్సేహీతి అధిప్పేతా, న దేవా అఞ్ఞత్ర మనుస్సేహీతి హీనాయ జాతియా అధిప్పేతత్తా. ఉపాదాయుపాదాయాపి మజ్ఝిమదేసో లబ్భతి, యత్థ గతి భిక్ఖూనం భిక్ఖునీనం ఉపాసకానం ఉపాసికానం అఞ్ఞేసమ్పి కమ్మవాదికిరియవాదివిఞ్ఞుజాతికానం, యో పతిరూపదేసోతి వుచ్చతి. తేనాహ – ‘‘సకలోపి హీ’’తిఆది.
౩౨౪. ఏళాతి దోసో. తేనాహ – ‘‘నిద్దోసముఖాతి అత్థో’’తి.
౩౨౬. తథాగతస్స గుణే జానిత్వా చక్ఖునాపి దస్సనం దస్సనమేవ, అజానిత్వా పన దస్సనం తిరచ్ఛానగతానమ్పి హోతియేవాతి ఆహ – ‘‘యే తథాగతస్స గుణే జానిత్వా’’తిఆది.
౩౨౭. పకాసేత్వా కథితన్తి సచ్చాని పకాసేత్వా కథితం.
౩౨౮. సుతానం ధమ్మానం అసమ్మోసో ధారణన్తి ఆహ – ‘‘ధారేన్తీతి న పమ్ముస్సన్తీ’’తి.
౩౨౯. అత్థానత్థం ఉపపరిక్ఖన్తీతి ‘‘అయం ఇమిస్సా పాళియా అత్థో, అయం న అత్థో’’తి అత్థానత్థం ఉపపరిక్ఖన్తి. అనత్థపరిహారేన హి అత్థగ్గహణం యథా అధమ్మపరివజ్జనేన ధమ్మప్పటిపత్తి.
౩౩౦. అనులోమపటిపదన్తి నిబ్బానస్స అనులోమికం పటిపదం.
౩౩౧. సంవేగజనకేసు కారణేసూతి సంవేగజనకేసు జాతిఆదీసు కారణేసు. సంవేజనీయేసు ఠానేసు సహోత్తప్పఞాణం సంవేగో.
౩౩౨. ఉపాయేనాతి యేన ఉపాయేన వట్టూపచ్ఛేదో, తేన ఉపాయేన. పధానవీరియం కరోన్తీతి సమ్మప్పధానసఙ్ఖాతం వీరియం కరోన్తి ఉప్పాదేన్తి.
౩౩౩. వవస్సజీయన్తి విస్సజ్జీయన్తి ఏత్థ సఙ్ఖారాతి వవస్సగ్గో, అసఙ్ఖతా ధాతూతి ఆహ – ‘‘వవస్సగ్గో వుచ్చతి నిబ్బాన’’న్తి.
౩౩౪. ఉత్తమన్నానన్తి ఉత్తమానం పఞ్చన్నం భోజనానం. ఉత్తమరసానన్తి ఉత్తమానం రసానం. ఉఞ్ఛాచారేనాతి ఉఞ్ఛాచరియాయ కస్సచి అపరిగ్గహభూతస్స కిఞ్చి అయాచిత్వా గహణం ఉఞ్ఛాచారో. ఏత్థ చాతిఆదినా అన్నాదీనం అగ్గభావో నామ మనాపపరమో ఇచ్ఛితక్ఖణలాభో, న తేసం లాభితామత్తన్తి దస్సేతి. పటిలభన్తీతి దేన్తి పణీతభావేన. భత్తస్స ఏకపాతీతి ఏకపాతిపూరం భత్తం. ఇదం కిం నామాతి ‘‘ఇదం అన్నగ్గరసగ్గం నామ హోతి, న హోతీ’’తి పుచ్ఛతి. ఉఞ్ఛేన కపాలాభతేనాతి మిస్సకభత్తేన. యాపేన్తేతి యాపనసీసేన యాపనహేతుం భత్తం వదతి. ఉపాదాయ అగ్గరసం నామాతి తం తం ఉపాదాయుపాదాయ అన్నగ్గరసగ్గం దట్ఠబ్బన్తి దస్సేతి. చక్కవత్తిఆహారతో హి చాతుమహారాజికానం ఆహారో అగ్గోతి ఏవం యావ పరనిమ్మితవసవత్తిదేవా నేతబ్బం.
౩౩౫. అత్థరసో నామ చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని ‘‘అరియమగ్గానం ఫలభూతో రసో’’తి కత్వా. ధమ్మరసో నామ చత్తారో మగ్గా ‘‘సామఞ్ఞఫలస్స హేతుభూతో రసో’’తి కత్వా విముత్తిరసో నామ అమతం నిబ్బానం ‘‘సబ్బసఙ్ఖారసమథో’’తి కత్వా.
చతుత్థవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
జమ్బుదీపపేయ్యాలో నిట్ఠితో.