(౧౪) ౫. పఞ్చమఏతదగ్గవగ్గవణ్ణనా

మహాపజాపతిగోతమీథేరీవత్థు

౨౩౫. థేరిపాళిసంవణ్ణనాయ పఠమే యదిదం మహాగోతమీతి ఏత్థ ‘‘యదిదం మహాపజాపతి గోతమీ’’తి చ పఠన్తి. తత్థ గోతమీతి గోత్తం. నామకరణదివసే పనస్సా లద్ధసక్కారా బ్రాహ్మణా లక్ఖణసమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘సచే అయం ధీతరం లభిస్సతి, చక్కవత్తిరఞ్ఞో మహేసీ భవిస్సతి. సచే పుత్తం లభిస్సతి, చక్కవత్తిరాజా భవిస్సతీ’’తి ఉభయథాపి ‘‘మహతీయేవస్సా పజా భవిస్సతీ’’తి బ్యాకరింసు, తస్మా పుత్తపజాయ చేవ ధీతుపజాయ చ మహన్తతాయ ‘‘మహాపజాపతీ’’తి వోహరింసు. తదుభయం పన సంసన్దేత్వా ‘‘మహాపజాపతిగోతమీ’’తి వుత్తం. వారభిక్ఖన్తి వారేన దాతబ్బం భిక్ఖం. నామం అకంసూతి గోత్తంయేవ నామం అకంసు. మాతుచ్ఛన్తి చూళమాతరం. మాతుభగినీ హి మాతుచ్ఛాతి వుచ్చతి. కలహవివాదసుత్తపరియోసానేతి ‘‘కుతోపహూతా కలహా వివాదా’’తిఆదినా సుత్తనిపాతే ఆగతస్స కలహవివాదసుత్తస్స (సు. ని. ౮౬౮ ఆదయో) పరియోసానే. ఇదఞ్చ అఙ్గుత్తరభాణకానం కథామగ్గానుసారేన వుత్తం. అపరే పన ‘‘తస్మింయేవ సుత్తనిపాతే ‘అత్తదణ్డాభయం జాత’న్తిఆదినా ఆగతస్స అత్తదణ్డసుత్తస్స (సు. ని. ౯౪౧ ఆదయో) పరియోసానే’’తి వదన్తి. నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితానన్తి ఏత్థ ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ ఏతే పబ్బజితాతి వదన్తి. తేనేవ సుత్తనిపాతే అత్తదణ్డసుత్తసంవణ్ణనాయ (సు. ని. అట్ఠ. ౨.౯౪౨ ఆదయో) వుత్తం – ‘‘దేసనాపరియోసానే పఞ్చసతా సాకియకుమారా కోళియకుమారా చ ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బజితా. తే గహేత్వా భగవా మహావనం పావిసీ’’తి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఖేమాథేరీవత్థు

౨౩౬. దుతియే పరపరియాపన్నా హుత్వాతి పరేసం దాసీ హుత్వా. సువణ్ణరసపిఞ్జరో అహోసీతి సువణ్ణరసపిఞ్జరో వియ అహోసి.

మక్కటకోవ జాలన్తి యథా నామ మక్కటకో సుత్తజాలం కత్వా మజ్ఝట్ఠానే నాభిమణ్డలే నిపన్నో పరియన్తే పతితం పటఙ్గం వా మక్ఖికం వా వేగేన గన్త్వా విజ్ఝిత్వా తస్స రసం పివిత్వా పునాగన్త్వా తస్మింయేవ ఠానే నిపజ్జతి, ఏవమేవ యే సత్తా రాగరత్తా దోసపదుట్ఠా మోహమూళ్హా సయంకతం తణ్హాసోతం అనుపతన్తి, తే తం సమతిక్కమితుం న సక్కోన్తి, ఏవం దురతిక్కమం. ఏతమ్పి ఛేత్వాన వజన్తి ధీరాతి పణ్డితా ఏతం బన్ధనం ఛిన్దిత్వా అనపేక్ఖినో నిరాలయా హుత్వా అరహత్తమగ్గేన సబ్బం దుక్ఖం పహాయ వజన్తి గచ్ఛన్తీతి అత్థో.

ఉప్పలవణ్ణాథేరీవత్థు

౨౩౭. తతియం ఉత్తానత్థమేవ.

పటాచారాథేరీవత్థు

౨౩౮. చతుత్థే పటిహారసతేనపీతి ద్వారసతేనపి. పటిహారసద్దో హి ద్వారే దోవారికే చ దిస్సతి. కులసభాగన్తి అత్తనో గేహసమీపం.

తాణాయాతి తాణభావాయ పతిట్ఠానత్థాయ. బన్ధవాతి పుత్తే చ పితరో చ ఠపేత్వా అవసేసా ఞాతిసుహజ్జా. అన్తకేనాధిపన్నస్సాతి మరణేన అభిభూతస్స. పవత్తియఞ్హి పుత్తాదయో అన్నపానాదిదానేన చేవ ఉప్పన్నకిచ్చనిత్థరణేన చ తాణా హుత్వాపి మరణకాలే కేనచి ఉపాయేన మరణం పటిబాహితుం అసమత్థతాయ తాణత్థాయ లేణత్థాయ న సన్తి నామ. తేనేవ వుత్తం – ‘‘నత్థి ఞాతీసు తాణతా’’తి.

ఏతమత్థవసన్తి ఏతం తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స తాణం భవితుం అసమత్థభావసఙ్ఖాతం కారణం జానిత్వా పణ్డితో చతుపారిసుద్ధిసీలేన సంవుతో రక్ఖితగోపితో హుత్వా నిబ్బానగమనం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం సీఘం సోధేయ్యాతి అత్థో.

ధమ్మదిన్నాథేరీవత్థు

౨౩౯. పఞ్చమే పరాయత్తట్ఠానేతి పరేసం దాసిట్ఠానే. సుజాతత్థేరస్స అధికారకమ్మం కత్వాతి సా కిర అత్తనో కేసే విక్కిణిత్వా సుజాతత్థేరస్స నామ అగ్గసావకస్స దానం దత్వా పత్థనం అకాసి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. హత్థే పసారితేతి తస్స హత్థావలమ్బనత్థం పుబ్బాచిణ్ణవసేన హత్థే పసారితే. సో కిర అనాగామీ హుత్వా గేహం ఆగచ్ఛన్తో యథా అఞ్ఞేసు దివసేసు ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తో సితం కురుమానో హసమానో ఆగచ్ఛతి, ఏవం అనాగన్త్వా సన్తిన్ద్రియో సన్తమానసో హుత్వా అగమాసి. ధమ్మదిన్నా సీహపఞ్జరం ఉగ్ఘాటేత్వా వీథిం ఓలోకయమానా తస్స ఆగమనాకారం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో ఏత’’న్తి చిన్తేత్వా తస్స పచ్చుగ్గమనం కురుమానా సోపానసీసే ఠత్వా ఓలమ్బనత్థం హత్థం పసారేసి. ఉపాసకో అత్తనో హత్థం సమిఞ్జేసి. సా ‘‘పాతరాసభోజనకాలే జానిస్సామీ’’తి చిన్తేసి. ఉపాసకో పుబ్బే తాయ సద్ధిం ఏకతో భుఞ్జతి. తం దివసం పన తం అనపలోకేత్వా యోగావచరభిక్ఖు వియ ఏకకోవ భుఞ్జి. తేనాహ – ‘‘భుఞ్జమానోపి ఇమం దేథ, ఇమం హరథాతి న బ్యాహరీ’’తి. తత్థ ఇమం దేథాతి ఇమం ఖాదనీయం వా భోజనీయం వా దేథ. ఇమం హరథాతి ఇమం ఖాదనీయం వా భోజనీయం వా అపహరథ. సన్థవవసేనాతి కిలేససన్థవవసేన. చిరకాలపరిభావితాయ ఘటదీపజాలాయ వియ అబ్భన్తరే దిబ్బమానాయ హేతుసమ్పత్తియా చోదియమానా ఆహ – ‘‘ఏవం సన్తే…పే… మయ్హం పబ్బజ్జం అనుజానాథా’’తి.

అయం తావ సేట్ఠి ఘరమజ్ఝే ఠితోవ దుక్ఖస్సన్తం అకాసీతి సా కిర ‘‘ధమ్మదిన్నే తుయ్హం దోసో నత్థి, అహం పన అజ్జ పట్ఠాయ సన్థవవసేన…పే… కులఘరం గచ్ఛా’’తి వుత్తే ఏవం చిన్తేసి – ‘‘పకతిపురిసో ఏవం వత్తా నామ నత్థి, అద్ధా ఏతేన లోకుత్తరధమ్మో నామ పటివిద్ధో’’తి. తేనస్సా అయం సఙ్కప్పో అహోసి ‘‘అయం తావ సేట్ఠి ఘరమజ్ఝే ఠితోవ దుక్ఖస్సన్తం అకాసీ’’తి. మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౬౦) పన ‘‘అథ కస్మా మయా సద్ధిం యథాపకతియా ఆలాపసల్లాపమత్తమ్పి న కరోథాతి సో చిన్తేసి – ‘అయం లోకుత్తరధమ్మో నామ గరు భారియో న పకాసేతబ్బో; సచే ఖో పనాహం న కథేస్సామి, అయం హదయం ఫాలేత్వా ఏత్థేవ కాలం కరేయ్యా’తి తస్సా అనుగ్గహత్థాయ కథేసి – ‘ధమ్మదిన్నే అహం సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా లోకుత్తరధమ్మం నామ అధిగతో, తం అధిగతస్స ఏవరూపా లోకియకిరియా న వట్టతీ’’’తి వుత్తం.

పఞ్చక్ఖన్ధాదివసేన పఞ్హే పుచ్ఛీతి ‘‘సక్కాయో సక్కాయోతి అయ్యే వుచ్చతి, కతమో ను ఖో అయ్యే సక్కాయో వుత్తో భగవతా’’తిఆదినా చూళవేదల్లసుత్తే (మ. ని. ౧.౪౬౦ ఆదయో) ఆగతనయేన పుచ్ఛి. పుచ్ఛితం పుచ్ఛితం విస్సజ్జేసీతి ‘‘పఞ్చ ఖో ఇమే, ఆవుసో విసాఖ, ఉపాదానక్ఖన్ధా సక్కాయో వుత్తో భగవతా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౪౬౦ ఆదయో) తత్థేవ ఆగతనయేన విస్సజ్జేసి. సూరభావన్తి తిక్ఖభావం. అనధిగతఅరహత్తమగ్గస్స ఉగ్గహేన వినా తత్థ పఞ్హో న ఉపట్ఠాతీతి ఆహ – ‘‘ఉగ్గహవసేన అరహత్తమగ్గేపి పుచ్ఛీ’’తి. తం నివత్తేన్తీతి ‘‘విముత్తియా పనాయ్యే కిం పటిభాగో’’తి పుచ్ఛితే ‘‘విముత్తియా ఖో, ఆవుసో విసాఖ, నిబ్బానం పటిభాగో’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౬) వుత్తే ‘‘నిబ్బానస్స, పనాయ్యే, కిం పటిభాగో’’తి పున పుచ్ఛితే తం నివత్తేన్తీ ‘‘అచ్చసరావుసో విసాఖా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అచ్చసరాతి అపుచ్ఛితబ్బం పుచ్ఛన్తో పఞ్హం అతిక్కామితా అహోసీతి అత్థో. నాసక్ఖి పఞ్హానం పరియన్తం గహేతున్తి పఞ్హానం పరిచ్ఛేదప్పమాణం గహేతుం నాసక్ఖి. పఞ్హానఞ్హి పరిచ్ఛేదం గహేతుం యుత్తట్ఠానే అట్ఠత్వా తతో పరం పుచ్ఛన్తో నాసక్ఖి పఞ్హానం పరియన్తం గహేతుం. అప్పటిభాగధమ్మస్స చ పటిభాగం పుచ్ఛి. నిబ్బానం నామేతం అప్పటిభాగం, న సక్కా నీలం వా పీతకం వాతి కేనచి ధమ్మేన సద్ధిం పటిభాగం కత్వా దస్సేతుం, తఞ్చ త్వం ఇమినా అధిప్పాయేన పుచ్ఛసీతి అత్థో. నిబ్బానోగధన్తి నిబ్బానం ఓగాహేత్వా ఠితం, నిబ్బానన్తోగధం నిబ్బానం అనుప్పవిట్ఠన్తి అత్థో. నిబ్బానపరాయణన్తి నిబ్బానం పరం అయనమస్స పరాగతి, న తతో పరం గచ్ఛతీతి అత్థో. నిబ్బానం పరియోసానం అవసానం అస్సాతి నిబ్బానపరియోసానం.

పురేతి అతీతేసు ఖన్ధేసు. పచ్ఛాతి అనాగతేసు ఖన్ధేసు. మజ్ఝేతి పచ్చుప్పన్నేసు ఖన్ధేసు. అకిఞ్చనన్తి యస్స ఏతేసు తీసు తణ్హాగాహసఙ్ఖాతం కిఞ్చనం నత్థి, తమహం రాగకిఞ్చనాదీహి అకిఞ్చనం కస్సచి గహణస్స అభావేన అనాదానం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

పణ్డితాతి ధాతుఆయతనాదికుసలతాసఙ్ఖాతేన పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, పణ్డితో హోతి? యతో ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు ధాతుకుసలో చ హోతి ఆయతనకుసలో చ పటిచ్చసముప్పాదకుసలో చ ఠానాట్ఠానకుసలో చ, ఏత్తావతా ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు పణ్డితో హోతీ’’తి.

మహాపఞ్ఞాతి మహన్తే అత్థే మహన్తే ధమ్మే మహన్తా నిరుత్తియో మహన్తాని పటిభానాని పరిగ్గహణే సమత్థాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతా. ఇమిస్సా హి థేరియా అసేక్ఖప్పటిసమ్భిదాప్పత్తతాయ పటిసమ్భిదాయో పూరేత్వా ఠితతాయ పఞ్ఞామహత్తం. యథా తం ధమ్మదిన్నాయాతి యథా ధమ్మదిన్నాయ భిక్ఖునియా బ్యాకతం, అహం ఏవమేవ బ్యాకరేయ్యన్తి అత్థో. తన్తి నిపాతమత్థం.

నన్దాథేరీవత్థు

౨౪౦. ఛట్ఠే అఞ్ఞం మగ్గం అపస్సన్తీతి అఞ్ఞం ఉపాయం అపస్సన్తీ. విస్సత్థాతి నిరాసఙ్కా. ఇత్థినిమిత్తన్తి ఇత్థియా సుభనిమిత్తం, సుభాకారన్తి వుత్తం హోతి. ధమ్మపదే గాథం వత్వాతి –

‘‘అట్ఠీనం నగరం కతం, మంసలోహితలేపనం;

యత్థ జరా చ మచ్చు చ, మానో మక్ఖో చ ఓహితో’’తి. (ధ. ప. ౧౫౦) –

ఇమం గాథం వత్వా. తత్రాయమధిప్పాయో – యథేవ హి పుబ్బణ్ణాపరణ్ణాదీనం ఓదహనత్థాయ కట్ఠాని ఉస్సాపేత్వా వల్లీహి బన్ధిత్వా మత్తికాయ విలిమ్పిత్వా నగరసఙ్ఖాతం బహిద్ధా గేహం కరోన్తి, ఏవమిదం అజ్ఝత్తికమ్పి తీణి అట్ఠిసతాని ఉస్సాపేత్వా న్హారువినద్ధం మంసలోహితలేపనం తచపటిచ్ఛన్నం జీరణలక్ఖణాయ జరాయ మరణలక్ఖణస్స మచ్చునో ఆరోగ్యసమ్పదాదీని పటిచ్చ ఉప్పజ్జనలక్ఖణస్స మానస్స సుకతకారణవినాసనలక్ఖణస్స మక్ఖస్స చ ఓదహనత్థాయ నగరం కతం. ఏవరూపో ఏవ హి ఏత్థ కాయికచేతసికో ఆబాధో ఓహితో, ఇతో ఉద్ధం కిఞ్చి గయ్హూపగం నత్థీతి.

సుత్తం అభాసీతి –

‘‘చరం వా యది వా తిట్ఠం, నిసిన్నో ఉద వా సయం;

సమిఞ్జేతి పసారేతి, ఏసా కాయస్స ఇఞ్జనా.

‘‘అట్ఠినహారుసంయుత్తో, తచమంసావలేపనో;

ఛవియా కాయో పటిచ్ఛన్నో, యథాభూతం న దిస్సతీ’’తి. (సు. ని. ౧౯౫-౧౯౬) –

ఆదినా సుత్తమభాసి.

సోణాథేరీవత్థు

౨౪౧. సత్తమే సబ్బేపి విసుం విసుం ఘరావాసే పతిట్ఠాపేసీతి ఏత్థ సబ్బేపి విసుం విసుం ఘరావాసే పతిట్ఠాపేత్వా ‘‘పుత్తావ మం పటిజగ్గిస్సన్తి, కిం మే విసుం కుటుమ్బేనా’’తి సబ్బం సాపతేయ్యమ్పి విభజిత్వా అదాసీతి వేదితబ్బం. తేనేవ హి తతో పట్ఠాయ ‘‘అయం అమ్హాకం కిం కరిస్సతీ’’తి అత్తనో సన్తికం ఆగతం ‘‘మాతా’’తి సఞ్ఞమ్పి న కరింసు. తథా హి నం కతిపాహచ్చయేన జేట్ఠపుత్తస్స భరియా ‘‘అహో అమ్హాకం అయం జేట్ఠేపుత్తో మేతి ద్వే కోట్ఠాసే దత్వా వియ ఇమమేవ గేహం ఆగచ్ఛతీ’’తి ఆహ. సేసపుత్తానం భరియాయోపి ఏవమేవం వదింసు. జేట్ఠధీతరం ఆదిం కత్వా తాసం గేహం గతకాలే తాపి నం ఏవమేవ వదింసు. సా అవమానప్పత్తా హుత్వా ‘‘కిం మే ఇమేసం సన్తికే వుత్థేన, భిక్ఖునీ హుత్వా జీవిస్సామీ’’తి భిక్ఖునీఉపస్సయం గన్త్వా పబ్బజ్జం యాచి, తా నం పబ్బాజేసుం. ఇమమేవ వత్థుం దస్సేన్తో ‘‘బహుపుత్తికసోణా తేసం అత్తని అగారవభావం ఞత్వా ‘ఘరావాసేన కిం కరిస్సామీ’తి నిక్ఖమిత్వా పబ్బజీ’’తి ఆహ.

విహారం గచ్ఛన్తియోతి భిక్ఖువిహారం గచ్ఛన్తియో. ధమ్మముత్తమన్తి నవవిధలోకుత్తరధమ్మం. సో హి ఉత్తమధమ్మో నామ యో హి తం న పస్సతి, తస్స వస్ససతమ్పి జీవనతో తం ధమ్మం పస్సన్తస్స పటివిజ్ఝన్తస్స ఏకాహమ్పి ఏకక్ఖణమ్పి జీవితం సేయ్యో. ఆగన్తుకజనోతి విహారగతం భిక్ఖునీజనం సన్ధాయ వదతి. అనుపధారేత్వాతి అసల్లక్ఖేత్వా.

బకులాథేరీవత్థు

౨౪౨. అట్ఠమం ఉత్తానత్థమేవ.

కుణ్డలకేసాథేరీవత్థు

౨౪౩. నవమే చతుక్కేతి వీథిచతుక్కే. చతున్నం సమాహారో చతుక్కం. చారకతోతి బన్ధనాగారతో. ఉబ్బట్టేత్వాతి ఉద్ధరిత్వా.

ముహుత్తమపి చిన్తయేతి ముహుత్తం తఙ్ఖణమ్పి ఠానుప్పత్తికపఞ్ఞాయ తఙ్ఖణానురూపం అత్థం చిన్తితుం సక్కుణేయ్య. సహస్సమపి చే గాథా, అనత్థపదసంహితాతి అయం గాథా దారుచీరియత్థేరస్స భగవతా భాసితా, ఇధాపి చ సాయేవ గాథా దస్సితా. థేరిగాథాసంవణ్ణనాయం ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేనపి కుణ్డలకేసిత్థేరియా వత్థుమ్హి అయమేవ గాథా వుత్తా. ధమ్మపదట్ఠకథాయం పన కుణ్డలకేసిత్థేరియా వత్థుమ్హి –

‘‘యో చ గాథాసతం భాసే, అనత్థపదసంహితా;

ఏకం ధమ్మపదం సేయ్యో, యం సుత్వా ఉపసమ్మతీ’’తి. (ధ. ప. అట్ఠ. ౧.౧౦౨) –

అయం గాథా ఆగతా. తంతంభాణకానం కథామగ్గానుసారేన తత్థ తత్థ తథా వుత్తన్తి న ఇధ ఆచరియస్స పుబ్బాపరవిరోధో సఙ్కితబ్బో.

భద్దాకాపిలానీథేరీ-భద్దాకచ్చానాథేరీవత్థు

౨౪౪-౨౪౫. దసమం ఏకాదసమఞ్చ ఉత్తానత్థమేవ.

కిసాగోతమీథేరీవత్థు

౨౪౬. ద్వాదసమే తీహి లూఖేహీతి వత్థలూఖసుత్తలూఖరజనలూఖసఙ్ఖాతేహి తీహి లూఖేహి. సిద్ధత్థకన్తి సాసపబీజం.

తం పుత్తపసుసమ్మత్తన్తి తం రూపబలాదిసమ్పన్నే పుత్తే చ పసూ చ లభిత్వా ‘‘మమ పుత్తా అభిరూపా బలసమ్పన్నా పణ్డితా సబ్బకిచ్చసమత్థా, మమ గోణో అరోగో అభిరూపో మహాభారవహో, మమ గావీ బహుఖీరా’’తి ఏవం పుత్తేహి చ పసూహి చ సమ్మత్తం నరం. బ్యాసత్తమనసన్తి చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాదీసు ఆరమ్మణేసు హిరఞ్ఞసువణ్ణాదీసు పత్తచీవరాదీసు వా యం యం లద్ధం హోతి, తత్థ తత్థేవ లగ్గనాయ సత్తమానసం. సుత్తం గామన్తి నిద్దం ఉపగతం సత్తకాయం. మహోఘోవాతి యథా ఏవరూపం గామం గమ్భీరతో విత్థారతో చ మహన్తో మహానదిఓఘో అన్తమసో సునఖమ్పి అసేసేత్వా సబ్బం ఆదాయ గచ్ఛతి, ఏవం వుత్తప్పకారం నరం మచ్చు ఆదాయ గచ్ఛతీతి అత్థో. అమతం పదన్తి మరణరహితం కోట్ఠాసం, అమతం మహానిబ్బానన్తి అత్థో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

సిఙ్గాలకమాతాథేరీవత్థు

౨౪౭. తేరసమం ఉత్తానత్థమేవ.

(పఞ్చమఏతదగ్గవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.)

థేరిపాళిసంవణ్ణనా నిట్ఠితా.