౧౪. ఏతదగ్గవగ్గో

(౧౪) ౧. పఠమఏతదగ్గవగ్గో

ఏతదగ్గపదవణ్ణనా

౧౮౮. ఏతదగ్గేసు పఠమవగ్గస్స పఠమే ఆదిమ్హి దిస్సతీతి ఏత్థ అగ్గసద్దోతి ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. అజ్జతగ్గేతి అజ్జదివసం ఆదిం కత్వాతి అత్థో. అఙ్గులగ్గేనాతి అఙ్గులికోటియా. అమ్బిలగ్గన్తి అమ్బిలకోట్ఠాసో. కోటిభూతాతి పరమకోటిభూతా తస్మిం ఠానే తాదిసానం అఞ్ఞేసం అభావతో. తతో ఏవ సేట్ఠభూతాతిపి అగ్గా. ఏతదగ్గసన్నిక్ఖేపోతి ఏతదగ్గే ఠపనం అట్ఠుప్పత్తిఆదీహి చతూహిపి కారణేహి. మహాపఞ్ఞతాయ థేరేన ఏతదగ్గట్ఠానస్స లద్ధభావం విత్థారతో దస్సేతుం – ‘‘కథ’’న్తిఆదిమాహ. ద్వే పదన్తరానీతి కణ్డమ్బమూలే యుగన్ధరపబ్బతేతి ద్వీసు ఠానేసు ద్వే పదాని దస్సేత్వా. ముణ్డపీఠకన్తి యం సత్తఙ్గం పఞ్చఙ్గం వా న హోతి, కేవలం ముణ్డకపీఠం, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. అవత్థరిత్వా నిసీదీతి బుద్ధానుభావేన అజ్ఝోత్థరిత్వా నిసీది. తేనాహ – ‘‘ఏవం నిసీదన్తో’’తిఆది. కాయసక్ఖిం కత్వాతి నామకాయేన దేసనాయ సమ్పటిచ్ఛనవసేన సక్ఖిభూతం కత్వా. కుసలా ధమ్మా అకుసలా ధమ్మా అబ్యాకతా ధమ్మాతి ఇతి-సద్దో ఆద్యత్థో, తేన సబ్బం అభిధమ్మదేసనం సఙ్గణ్హాతి.

పాటిహారియట్ఠానేతి యమకపాటిహారియస్స కతట్ఠానే. పస్సథాతి తేసం బహుభావం సన్ధాయ వుత్తం. అస్సాతి మనుస్ససమూహస్స ఏకభావం. ఆకప్పన్తి ఆకారం. మహాజనోతి సదేవకే లోకే సబ్బో మహాజనో. యథా నిరయదస్సనం సంవేగజననత్థం, ఏవం దేవలోకదస్సనమ్పి సంవేగజననత్థమేవ ‘‘అనుపుబ్బికథాయం సగ్గకథా వియ ఏవం సబ్బసమ్పత్తిసముపేతోపి సగ్గో అనిచ్చో అద్ధువో చవనధమ్మో’’తి. సజ్జేత్వాతి సమపణ్ణాసాయ ముచ్ఛనాహి యథా కామేన నివాదేతుం సక్కా, ఏవం సజ్జేత్వా.

పుథుజ్జనపఞ్చకం పఞ్హన్తి పుథుజ్జనపఞ్హం ఆదిం కత్వా పవత్తితం ఖీణాసవపఞ్హపరియన్తం పఞ్హపఞ్చకం. పఠమం…పే… పుచ్ఛీతి పుథుజ్జనవిసయే పఞ్హం పుచ్ఛి. పటిసమ్భిదా యథాభినీహారం యథాసకం విపస్సనాభినీహారేన పఠమభూమియాదయో వియ పవత్తితవిసయాతి వుత్తం – ‘‘తే అత్తనో అత్తనో పటిసమ్భిదావిసయే ఠత్వా కథయింసూ’’తి. బుద్ధవిసయే పఞ్హం పుచ్ఛీతి –

‘‘యే చ సఙ్ఖాతధమ్మాసే, యే చ సేఖా పుథూ ఇధ;

తేసం మే నిపకో ఇరియం, పుట్ఠో పబ్రూహి మారిసా’’తి. (సు. ని. ౧౦౪౪) –

ఇదం పఞ్హం పుచ్ఛి. తత్థ సఙ్ఖాతధమ్మాతి సఙ్ఖాతా ఞాతా చతుసచ్చధమ్మా, యే చ సఙ్ఖాతధమ్మా చతూహి మగ్గేహి పటివిద్ధచతుసచ్చధమ్మాతి అత్థో. ఇమినా అసేక్ఖా కథితా. పుథు-సద్దో ఉభయత్థపి యోజేతబ్బో ‘‘యే పుథూ సఙ్ఖాతధమ్మా, యే చ పుథూ సేఖా’’తి. తేసన్తి తేసం ద్విన్నం సేక్ఖాసేక్ఖపుగ్గలానం మే పుట్ఠోతి యోజేతబ్బం, మయా పుట్ఠోతి అత్థో. ఇరియన్తి సేక్ఖాసేక్ఖభూమియా ఆగమనప్పటిపదం. ఇరియతి గచ్ఛతి సేక్ఖభూమిం అసేక్ఖభూమిఞ్చ ఏతాయాతి ఇరియా, తం తేసం ఇరియం ఆగమనప్పటిపదం మయా పుట్ఠో పబ్రూహి కథేహీతి అత్థో. ఏవం భగవా బుద్ధవిసయే పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమస్స ను ఖో, సారిపుత్త, సంఖిత్తేన భాసితస్స కథం విత్థారేన అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి ఆహ. థేరో పఞ్హం ఓలోకేత్వా ‘‘సత్థా మం సేక్ఖాసేక్ఖానం భిక్ఖూనం ఆగమనప్పటిపదం పుచ్ఛతీ’’తి పఞ్హే నిక్కఙ్ఖో హుత్వా ‘‘ఆగమనప్పటిపదా నామ ఖన్ధాదివసేన బహూహిపి ముఖేహి సక్కా కథేతుం, కతరాకారేన ను ఖో కథేన్తో సత్థు అజ్ఝాసయం గణ్హితుం సక్ఖిస్సామీ’’తి అజ్ఝాసయే కఙ్ఖి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం – ‘‘ధమ్మసేనాపతి…పే… న సక్కోతీ’’తి. పుచ్ఛితపఞ్హం విస్సజ్జేతుం పటిభానే అసతి దిసావిలోకనం సత్తానం సభావోతి దస్సేన్తో, ‘‘పురత్థిమ…పే... నాసక్ఖీ’’తి ఆహ. తత్థ పఞ్హుప్పత్తిట్ఠానన్తి పఞ్హుప్పత్తికారణం.

థేరస్స కిలమనభావం జానిత్వాతి ‘‘సారిపుత్తో పఞ్హే నిక్కఙ్ఖో, అజ్ఝాసయే మే కఙ్ఖమానో కిలమతీ’’తి థేరస్స కిలమనభావం ఞత్వా. చతుమహాభూతికకాయపరిగ్గహన్తి ఏతేన ఖన్ధముఖేన నామరూపపరిగ్గహో వుత్తో. ‘‘భూతమిదన్తి, సారిపుత్త, సమనుపస్ససీ’’తి హి వదన్తేన భగవతా ఖన్ధవసేన నామరూపపరిగ్గహో దస్సితో. ఏవం కిరస్స భగవతో అహోసి ‘‘సారిపుత్తో మయా నయే అదిన్నే కథేతుం న సక్ఖిస్సతి, దిన్నే పన నయే మమజ్ఝాసయం గహేత్వా ఖన్ధవసేన కథేస్సతీ’’తి. థేరస్స సహ నయదానేన సో పఞ్హో నయసతేన నయసహస్సేన ఉపట్ఠాసి. తేనాహ – ‘‘అఞ్ఞాతం భగవా, అఞ్ఞాతం సుగతా’’తి.

అరూపావచరే పటిసన్ధి నామ న హోతీతి బోధిసమ్భారసమ్భరణస్స అనోకాసభావతో వుత్తం. తేనాహ – ‘‘అభబ్బట్ఠానత్తా’’తి, లద్ధబ్యాకరణానం బోధిసత్తానం ఉప్పత్తియా అభబ్బదేసత్తాతి అత్థో. రూపావచరే నిబ్బత్తీతి కమ్మవసితాసమ్భవతో అరూపావచరే అనిబ్బత్తిత్వా రూపావచరే నిబ్బత్తి.

పరోసహస్సన్తిఆదినా పరోసహస్సజాతకం దస్సేతి. తత్థ పరోసహస్సమ్పీతి అతిరేకసహస్సమ్పి. సమాగతానన్తి సన్నిపతితానం భాసితస్స అత్థం జానితుం అసక్కోన్తానం బాలానం. కన్దేయ్యుం తే వస్ససతం అపఞ్ఞాతి తే ఏవం సమాగతా అపఞ్ఞా ఇమే బాలత్తా ససా వియ వస్ససతమ్పి వస్ససహస్సమ్పి రోదేయ్యుం పరిదేవేయ్యుం. రోదమానాపి పన అత్థం వా కారణం వా నేవ జానేయ్యున్తి దీపేతి. ఏకోవ సేయ్యో పురిసో సపఞ్ఞోతి ఏవరూపానం బాలానం పరోసహస్సతోపి ఏకో పణ్డితపురిసోవ సేయ్యో వరతరోతి అత్థో. కీదిసో సపఞ్ఞోతి ఆహ – ‘‘యో భాసితస్స విజానాతి అత్థ’’న్తి, అయం జేట్ఠన్తేవాసికో వియ యో భాసితస్స అత్థం జానాతి, సో తాదిసో సపఞ్ఞో వరతరోతి అత్థో. దుతియే పరోసతజాతకే ఝాయేయ్యున్తి యాథావతో అత్థం జానితుం సమాహితా హుత్వా చిన్తేయ్యుం. సేసమేత్థ వుత్తనయమేవ.

తతియజాతకే యే సఞ్ఞినోతి ఠపేత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనలాభినో అవసేసచిత్తకసత్తే దస్సేతి. తేపి దుగ్గతాతి తస్సా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా అలాభతో తేపి దుగ్గతా దుక్ఖం ఉపగతా సఞ్ఞీభవే. ‘‘సఞ్ఞా రోగో సఞ్ఞా గణ్డో సఞ్ఞా సల్ల’’న్తి (మ. ని. ౩.౨౪) హి తే సఞ్ఞాయ ఆదీనవదస్సినో. యేపి అసఞ్ఞినోతి అసఞ్ఞీభవే నిబ్బత్తే అచిత్తకసత్తే దస్సేతి. తేపి ఇమిస్సాయేవ సమాపత్తియా అలాభతో దుగ్గతాయేవ. ఝానసుఖం అనఙ్గణం నిద్దోసం యథావుత్తదోసాభావతో. బలవచిత్తేకగ్గతాసభావేనపి తం అనఙ్గణం నామ జాతం. నేవసఞ్ఞీ నాసఞ్ఞీతి ఆహాతి అతీతే కిర బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అరఞ్ఞాయతనే కాలం కరోన్తో అన్తేవాసికేహి పుట్ఠో ‘‘నేవసఞ్ఞీ నాసఞ్ఞీ’’తి ఆహ. పురిమజాతకే వుత్తనయేనేవ తాపసా జేట్ఠన్తేవాసికస్స కథం న గణ్హింసు. బోధిసత్తో ఆభస్సరతో ఆగన్త్వా ఆకాసే ఠత్వా ఇమం గాథమాహ. తేన వుత్తం – ‘‘సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బ’’న్తి.

చతుత్థజాతకే (జా. ౧.౧.౧౩౫) చన్దస్స వియ ఆభా ఏతస్సాతి చన్దాభం, ఓదాతకసిణం. సూరియాభన్తి సూరియస్స వియ ఆభా ఏతస్సాతి సూరియాభం, పీతకసిణం. యోధ పఞ్ఞాయ గాధతీతి యో పుగ్గలో ఇధ సత్తలోకే ఇదం కసిణద్వయం పఞ్ఞాయ గాధతి, ఆరమ్మణం కత్వా అనుప్పవిసతి, తత్థ వా పతిట్ఠహతి. అవితక్కేన దుతియజ్ఝానేన ఆభస్సరూపగో హోతీతి సో పుగ్గలో తథా కత్వా పటిలద్ధేన దుతియేన ఝానేన ఆభస్సరబ్రహ్మలోకూపగో హోతి. సేసం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బన్తి ఇమినా ఇమం దస్సేతి (జా. అట్ఠ. ౧.౧.౧౩౫ చన్దాభజాతకవణ్ణనా) – అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అరఞ్ఞాయతనే కాలం కరోన్తో అన్తేవాసికేహి పుచ్ఛితో ‘‘చన్దాభం సూరియాభ’’న్తి వత్వా ఆభస్సరే నిబ్బత్తో. తాపసా జేట్ఠన్తేవాసికస్స న సద్దహింసు. బోధిసత్తో ఆగన్త్వా ఆకాసే ఠితో ఇమం గాథం అభాసి.

పఞ్చమజాతకే ఆసీసేథేవాతి ఆసాచ్ఛేదం అకత్వా అత్తనో కమ్మేసు ఆసం కరేయ్యేవ. న నిబ్బిన్దేయ్యాతి న నిబ్బేదం ఉప్పాదేయ్య, న ఉక్కణ్ఠేయ్యాతి అత్థో. వోతి నిపాతమత్తం. యథా ఇచ్ఛిన్తి అహఞ్హి సట్ఠిహత్థా నరకా ఉట్ఠానం ఇచ్ఛిం, సోమ్హి తథేవ జాతో, తతో ఉట్ఠితోయేవాతి దీపేతి.

అతీతే (జా. అట్ఠ. ౪.౧౩.సరభమిగజాతకవణ్ణనా) కిర బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సరభమిగయోనియం నిబ్బత్తిత్వా అరఞ్ఞే పటివసతి. రాజా మిగవిత్తకో అహోసి థామసమ్పన్నో. ఏకదివసం గన్త్వా అమచ్చే ఆహ – ‘‘యస్స పస్సేన మిగో పలాయతి, తేనేవ సో దాతబ్బో’’తి. అథేకదివసం సరభమిగో ఉట్ఠాయ రఞ్ఞో ఠితట్ఠానేన పలాయి. అథ నం అమచ్చా ఉప్పణ్డేసుం. రాజా చిన్తేసి – ‘‘ఇమే మం పరిహాసన్తి, మమ పమాణం న జానన్తీ’’తి గాళ్హం నివాసేత్వా పత్తికోవ ఖగ్గం ఆదాయ ‘‘సరభం గణ్హిస్సామీ’’తి వేగేన పక్ఖన్ది. అథ నం దిస్వా తీణి యోజనాని అనుబన్ధి. సరభో అరఞ్ఞం పావిసి. రాజాపి పావిసియేవ. తత్థ సరభమిగస్స గమనమగ్గే సట్ఠిహత్థమత్తో మహాపూతిపాతనరకఆవాటో అత్థి, సో తింసహత్థమత్తం ఉదకేన పుణ్ణో తిణేహి చ పటిచ్ఛన్నో. సరభో ఉదకగన్ధం ఘాయిత్వావ ఆవాటభావం ఞత్వా థోకం ఓసక్కిత్వా గతో. రాజా పన ఉజుకమేవ ఆగచ్ఛన్తో తస్మిం పతి.

సరభో తస్స పదసద్దం అసుణన్తో నివత్తిత్వా తం అపస్సన్తో ‘‘నరకఆవాటే పతితో భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా ఆగన్త్వా ఓలోకేన్తో తం గమ్భీరే ఉదకే అప్పతిట్ఠే కిలమన్తం దిస్వా తేన కతాపరాధం హదయే అకత్వా సఞ్జాతకారుఞ్ఞో ‘‘మా మయి పస్సన్తే వరాకో నస్సతు, ఇమమ్హా తం దుక్ఖా మోచేస్సామీ’’తి ఆవాటతీరే ఠితో ‘‘మా భాయి, మహారాజ, అహం తం దుక్ఖా మోచేస్సామీ’’తి వత్వా అత్తనో పియపుత్తం ఉద్ధరితుం ఉస్సాహం కరోన్తో వియ తస్సుద్ధరణత్థాయ సిలాయ యోగ్గం కత్వా ‘‘విజ్ఝిస్సామీ’’తి ఆగతం రాజానం సట్ఠిహత్థా నరకా ఉద్ధరిత్వా అస్సాసేత్వా పిట్ఠిం ఆరోపేత్వా అరఞ్ఞా నీహరిత్వా సేనాయ అవిదూరే ఓతారేత్వా ఓవాదమస్స దత్వా పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠాపేసి. రాజా సేనఙ్గపరివుతో నగరం గన్త్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ సకలరట్ఠవాసినో పఞ్చ సీలాని రక్ఖన్తూ’’తి ధమ్మభేరిం చరాపేసి. మహాసత్తేన పన అత్తనో కతగుణం కస్సచి అకథేత్వా సాయం నానగ్గరసభోజనం భుఞ్జిత్వా అలఙ్కతసయనే సయిత్వా పచ్చూసకాలే మహాసత్తస్స గుణం సరిత్వా ఉట్ఠాయ సయనపిట్ఠే పల్లఙ్కేన నిసీదిత్వా పీతిపుణ్ణేన హదయేన ఉదానం ఉదానేన్తో ‘‘ఆసీసేథేవ పురిసో’’తిఆదినా ఇమా ఛ గాథా అభాసి.

తత్థ అహితా హితా చాతి దుక్ఖఫస్సా సుఖఫస్సా చ, మరణఫస్సా, జీవితఫస్సాతిపి అత్థో. సత్తానఞ్హి మరణఫస్సో అహితో, జీవితఫస్సో హితో. తేసం అచిన్తితో మరణఫస్సో ఆగచ్ఛతీతి దస్సేతి. అచిన్తితమ్పీతి మయా ‘‘ఆవాటే పతిస్సామీ’’తి న చిన్తితం, ‘‘సరభం మారేస్సామీ’’తి చిన్తితం. ఇదాని పన మే చిన్తితం నట్ఠం, అచిన్తితమేవ జాతన్తి ఉదానవసేన వదతి. భోగాతి యసపరివారా, ఏతే చిన్తామయా న హోన్తి. తస్మా ఞాణవతా వీరియమేవ కాతబ్బన్తి వదతి. వీరియవతో హి అచిన్తితమ్పి హోతియేవ.

తస్సేతం ఉదానం ఉదానేన్తస్సేవ అరుణం ఉట్ఠహి. పురోహితో పాతోవ సుఖసేయ్యపుచ్ఛనత్థం ఆగన్త్వా ద్వారే ఠితో తస్స ఉదానగీతసద్దం సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘రాజా హియ్యో మిగవం అగమాసి, తత్థ సరభమిగం విద్ధో భవిస్సతి, తేన మఞ్ఞే ఉదానం ఉదానేతీ’’తి. ఏవం బ్రాహ్మణస్స రఞ్ఞో పరిపుణ్ణబ్యఞ్జనం ఉదానం సుత్వా సుమజ్జితే ఆదాసే ముఖం ఓలోకేన్తస్స ఛాయా వియ రఞ్ఞా చ సరభేన చ కతకారణం పాకటం అహోసి, సో నఖగ్గేన ద్వారం ఆకోటేసి. రాజా ‘‘కో ఏసో’’తి పుచ్ఛి. అహం, దేవ, పురోహితోతి. అథస్స ద్వారం వివరిత్వా ‘‘ఇతో ఏహాచరియా’’తి ఆహ. సో పవిసిత్వా రాజానం జయాపేత్వా ఏకమన్తం ఠితో ‘‘అహం, మహారాజ, తయా అరఞ్ఞే కతకారణం జానామి, త్వం ఏకం సరభమిగం అనుబన్ధన్తో నరకే పతితో, అథ నం సో సరభో సిలాయ యోగ్గం కత్వా నరకతో ఉద్ధరి, సో త్వం తస్స గుణం సరిత్వా ఉదానం ఉదానేసీ’’తి వత్వా ‘‘సరభం గిరిదుగ్గస్మి’’న్తిఆదినా ద్వే గాథా అభాసి.

తత్థ అనుసరీతి అనుబన్ధి. విక్కన్తన్తి ఉద్ధరణత్థాయ కతపరక్కమం. అనుజీవసీతి ఉపజీవసి, తస్సానుభావేన తయా జీవితం లద్ధన్తి అత్థో. సముద్ధరీతి ఉద్ధరణం అకాసి. సిలాయ యోగ్గం సరభో కరిత్వాతి సిలాయ సోపానసదిసాయ నరకతో ఉద్ధరణయోగ్గతం కరిత్వా. అలీనచిత్తన్తి సఙ్కోచం అప్పత్తచిత్తం. త మిగం వదేసీతి సువణ్ణసరభమిగం ఇధ సిరిసయనే నిపన్నో వణ్ణేసి. తం సుత్వా రాజా, ‘‘అయం మయా సద్ధిం న మిగవం ఆగతో, సబ్బఞ్చ పవత్తిం జానాతి, కథం ను ఖో జానాతి, పుచ్ఛిస్సామి న’’న్తి చిన్తేత్వా – ‘‘కిం త్వం ను తత్థేవా’’తి నవమగాథమాహ. తత్థ భింసరూపన్తి కిం ను తే ఞాణం బలవజాతికం, తేనేతం జానాసీతి వదతి. బ్రాహ్మణో ‘‘నాహం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధో, బ్యఞ్జనం అమక్ఖేత్వా తయా కథితగాథాయ పన మయ్హం అత్థో ఉపట్ఠాతీ’’తి దీపేన్తో ‘‘న చేవహ’’న్తి దసమగాథమాహ. తత్థ సుభాసితానన్తి బ్యఞ్జనం అమక్ఖేత్వా సుట్ఠు భాసితానం. అత్థం తదానేన్తీతి యో తేసం అత్థో, తం ఆనేన్తి ఉపధారేన్తీతి అత్థో. తదా పురోహితో ధమ్మసేనాపతి అహోసి. తేనేవాహ – ‘‘అతీతేపీ’’తిఆది. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరవత్థు

అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరాదయోతిఆదీసు పన యాథావసరసగుణవసేనాతి యథాసభావగుణవసేన. పబ్బజ్జావసేన పటివేధవసేన సుచిరం సునిపుణం రత్తిన్దివపరిచ్ఛేదజాననవసేన చ రత్తఞ్ఞుతా వేదితబ్బాతి తం దస్సేన్తో ‘‘ఠపేత్వా హి సమ్మాసమ్బుద్ధ’’న్తిఆదిమాహ. పాకటోవ హోతీతి సతిపఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తికో పాకటో విభూతో హోతి. అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞోతి సావకేసు సబ్బపఠమం చత్తారి అరియసచ్చాని ఞాతకోణ్డఞ్ఞో. సబ్బేసుపి ఏతదగ్గేసూతి సబ్బేసుపి ఏతదగ్గసుత్తేసు, సబ్బేసు వా ఏతదగ్గట్ఠపనేసు.

ధురపత్తానీతి పత్తానం పముఖభూతాని బాహిరపత్తాని. నవుతిహత్థానీతి మజ్ఝిమపురిసస్స హత్థేన నవుతిరతనాని. పదుమేనేవ తం తం పదేసం ఉత్తరతి అతిక్కమతీతి పదుముత్తరో, భగవా. గన్ధదామమాలాదామాదీహీతి ఆదిసద్దేన పత్తదామాదిం సఙ్గణ్హాతి. తత్థ గన్ధదామేహి కతమాలా గన్ధదామం. లవఙ్గతక్కోలజాతిపుప్ఫాదీహి కతమాలా మాలాదామం. తమాలపత్తాదీహి కతమాలా పత్తదామం. వఙ్గపట్టేతి వఙ్గదేసే ఉప్పన్నఘనసుఖుమవత్థే. ఉత్తమసుఖుమవత్థన్తి కాసికవత్థమాహ.

తేపరివట్టధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తన్తపరియోసానేతి ఏత్థ ‘‘ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చ’’న్తిఆదినా సచ్చవసేన, ‘‘దుక్ఖం అరియసచ్చం పరిఞ్ఞేయ్య’’న్తిఆదినా కిచ్చవసేన, ‘‘దుక్ఖం అరియసచ్చం పరిఞ్ఞాత’’న్తిఆదినా కతవసేన చ తీహి ఆకారేహి పరివట్టేత్వా చతున్నం సచ్చానం దేసితత్తా తయో పరివట్టా ఏతస్స అత్థీతి తిపరివట్టం, తిపరివట్టమేవ తేపరివట్టం, తేపరివట్టఞ్చ తం ధమ్మచక్కప్పవత్తనఞ్చాతి తేపరివట్టధమ్మచక్కప్పవత్తనం, తదేవ సుత్తన్తం, తస్స పరియోసానేతి అత్థో.

సాలిగబ్భం ఫాలేత్వా ఆదాయాతి సాలిగబ్భం ఫాలేత్వా తత్థ లబ్భమానం సాలిఖీరరసం ఆదాయ. అనుచ్ఛవికన్తి బుద్ధానం అనుచ్ఛవికం ఖీరపాయసం పచాపేమ. వేణియో పురిసభావవసేన బన్ధిత్వా కలాపకరణే కలాపగ్గం. ఖలే కలాపానం ఠపనదివసే ఖలగ్గం. మద్దిత్వా వీహీనం రాసికరణదివసే ఖలభణ్డగ్గం. కోట్ఠేసు హి ధఞ్ఞస్స పక్ఖిపనదివసే కోట్ఠగ్గం.

ద్వే గతియోతి ద్వే ఏవ నిప్ఫత్తియో, ద్వే నిట్ఠాతి అత్థో. తస్మిం కుమారే సబ్బఞ్ఞుతం పత్తేతి కోణ్డఞ్ఞమాణవస్సేవ లద్ధియం ఠత్వా ఇతరేపి ఛ జనా పుత్తే అనుసాసింసు. బోధిరుక్ఖమూలే పాచీనపస్సం అచలట్ఠానం నామ, యం ‘‘వజిరాసన’’న్తిపి వుచ్చతి. మహతం మహతియో వహతీతి ‘‘పాచీనముఖో’’తి అవత్వా ‘‘పాచీనలోకధాతుఅభిముఖో’’తి వుత్తం. మంసచక్ఖుపి లోకనాథస్స అప్పటిఘాతం మహావిసయఞ్చాతి. చతురఙ్గసమన్నాగతన్తి ‘‘కామం తచో చ న్హారు చ, అట్ఠి చ అవసిస్సతూ’’తిఆదినా (మ. ని. ౨.౧౮౪; సం. ని. ౨.౨౨, ౨౩౭; అ. ని. ౨.౫; మహాని. ౧౯౬) వుత్తచతురఙ్గసమన్నాగతం.

ఇదం పన సబ్బమేవాతి ‘‘కస్స ను ఖో అహం పఠమం ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తిఆదినయప్పవత్తం (మ. ని. ౧.౨౮౪; ౨.౩౪౧; మహావ. ౧౦) సబ్బమేవ. పరివితక్కమత్తమేవ తథా అత్థసిద్ధియా అభావతో. పుప్ఫితఫలితం కత్వాతి అభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదాహి సబ్బపాలిఫుల్లం, మగ్గఫలేహి సబ్బసో ఫలభారభరితఞ్చ కరోన్తో పుప్ఫితం ఫలితం కత్వా. అపక్కమితుకామో హుత్వాతి ద్వేపి అగ్గసావకే అత్తనో నిపచ్చకారం కరోన్తే దిస్వా తేసం గుణాతిరేకతం బహు మఞ్ఞన్తో బుద్ధానం సన్తికా అపక్కమితుకామో హుత్వా. తత్థేవాతి ఛద్దన్తదహతీరేయేవ.

సారిపుత్త-మోగ్గల్లానత్థేరవత్థు

౧౮౯-౧౯౦. దుతియతతియేసు ఇద్ధిమన్తానన్తి ఏత్థ మన్త-సద్దో అతిసయత్థవిసయోతి థేరస్స అతిసయికఇద్ధితం దస్సేతుం – ‘‘ఇద్ధియా సమ్పన్నాన’’న్తి వుత్తం. సహ పంసూహి కీళింసూతి సహపంసుకీళితా. ఇధలోకత్తభావమేవాతి దిట్ఠధమ్మికఅత్తభావమేవ. సోళస పఞ్ఞా పటివిజ్ఝిత్వా ఠితోతి మజ్ఝిమనికాయే అనుపదసుత్తన్తదేసనాయ ‘‘మహాపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో, పుథుపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో, హాసపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో, జవనపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో, తిక్ఖపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో, నిబ్బేధికపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో’’తి (మ. ని. ౩.౯౩) ఏవమాగతా మహాపఞ్ఞాదికా ఛ, తస్మింయేవ సుత్తే ఆగతా నవానుపుబ్బవిహారసమాపత్తిపఞ్ఞా, అరహత్తమగ్గపఞ్ఞాతి ఇమా సోళసవిధా పఞ్ఞా పటివిజ్ఝిత్వా సచ్ఛికత్వా ఠితో.

పఞ్హసాకచ్ఛన్తి పఞ్హస్స పుచ్ఛనవసేన విస్సజ్జనవసేన చ సాకచ్ఛం కరోతి. అత్థికేహి ఉపఞ్ఞాతం మగ్గన్తి ఏతం అనుబన్ధనస్స కారణవచనం. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి – యంనూనాహం ఇమం భిక్ఖుం పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధేయ్యం. కస్మా? యస్మా ఇదం పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధనం నామ అత్థికేహి ఉపఞ్ఞాతం మగ్గం, ఞాతో చేవ ఉపగతో చ మగ్గోతి అత్థో. అథ వా అత్థికేహి అమ్హేహి మరణే సతి అమతేనపి భవితబ్బన్తి ఏవం కేవలం అత్థీతి ఉపఞ్ఞాతం, అనుమానఞాణేన ఉపగన్త్వా ఞాతం నిబ్బానం నామ అత్థి, తం మగ్గన్తో పరియేసన్తోతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

నేసం పరిసాయాతి ద్విన్నం అగ్గసావకానం పరివారభూతపరిసాయ. ద్వే అగ్గసావకేతి సారిపుత్తమోగ్గల్లానే ద్వే మహానుభావే సావకే. ఠానన్తరేతి అగ్గసావకత్తసఞ్ఞితే ఠానన్తరే ఠపేసి. కస్మా పనేత్థ ‘‘అగ్గసావకే’’తి అవత్వా ‘‘మహాసావకే’’తి వుత్తం. యది అఞ్ఞేపి మహాథేరా అభిఞ్ఞాతాదిగుణవిసేసయోగేన ‘‘మహాసావకా’’తి వత్తబ్బతం లభన్తి, ఇమేయేవ పన సావకేసు అనఞ్ఞసాధారణభూతా విసేసతో ‘‘మహాసావకా’’తి వత్తబ్బాతి దస్సనత్థం ‘‘ద్వేపి మహాసావకే’’తి వుత్తం.

మహాకస్సపత్థేరవత్థు

౧౯౧. చతుత్థే యస్మా ధుతవాదధుతధమ్మధుతఙ్గాని ధుతమూలకాని, తస్మా ‘‘ధుతో వేదితబ్బో’’తి ఆరద్ధం, తత్థ కిలేసే ధుని ధుతవాతి ధుతో, ధుతకిలేసో పుగ్గలో, కిలేసధుననో వా ధమ్మో, కిలేసధుననో ధమ్మోతి చ సపుబ్బభాగో అరియమగ్గో దట్ఠబ్బో. తం ధుతసఞ్ఞితం కిలేసధుననధమ్మం వదతి, పరే తత్థ పతిట్ఠాపేతీతి ధుతవాదో. చతుక్కఞ్చేత్థ సమ్భవతీతి తం దస్సేతుం – ‘‘ఏత్థ పనా’’తిఆది ఆరద్ధం. తయిదన్తి నిపాతో, తస్స సో అయన్తి అత్థో. ధుతభూతస్స ధుతభూతా ధమ్మా ధుతధమ్మా. అప్పిచ్ఛతా సన్తుట్ఠితా హేట్ఠా వుత్తా ఏవ. కిలేసే సమ్మా లిఖతి తచ్ఛతీతి సల్లేఖో, కిలేసజేగుచ్ఛీ, తస్స భావో సల్లేఖతా. ద్వీహిపి కామేహి వివిచ్చతీతి పవివేకో, యోనిసోమనసికారబహులో పుగ్గలో, తస్స భావో పవివేకతా. ఇమినా సరీరట్ఠపనమత్తేన అత్థీతి ఇదమట్ఠి త్థ-కారస్స ట్ఠ-కారం కత్వా, తస్స భావో ఇదమట్ఠితా, ఇమేహి వా కుసలధమ్మేహి అత్థి ఇదమట్ఠి, యేన ఞాణేన ‘‘పబ్బజితేన నామ పంసుకూలికఙ్గాదీసు పతిట్ఠితేన భవితబ్బ’’న్తి యథానుసిట్ఠం ధుతగుణే సమాదియతి చేవ పరిహరతి చ, తం ఞాణం ఇదమట్ఠితా. తేనాహ – ‘‘ఇదమట్ఠితా ఞాణమేవా’’తి. ధుతధమ్మా నామాతి ధుతఙ్గసేవనాయ పటిపక్ఖభూతానం పాపధమ్మానం ధుననవసేన పవత్తియా ధుతోతి లద్ధనామాయ ధుతఙ్గచేతనాయ ఉపకారకా ధమ్మాతి కత్వా ధుతధమ్మా నామ. అనుపతన్తీతి తదన్తోగధా తప్పరియాపన్నా హోన్తి తదుభయస్సేవ పవత్తివిసేసభావతో. పటిక్ఖేపవత్థూసూతి ధుతఙ్గసేవనాయ పటిక్ఖిపితబ్బవత్థూసు పహాతబ్బవత్థూసు.

పంసుకూలికఙ్గం…పే… నేసజ్జికఙ్గన్తి ఉద్దేసోపి పేయ్యాలనయేన దస్సితో. యదేత్థ వత్తబ్బం, తం సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౨ ఆదయో) విత్థారతో వుత్తం. ధుతవాదగ్గహణేనేవ థేరస్స ధుతభావోపి గహితో హోతీతి ‘‘ధుతవాదాన’’న్తేవ వుత్తం. అయం మహాతి అభినీహారాదిమహన్తతాయపి సాసనస్స ఉపకారితాయపి అయం థేరో మహా, గుణమహన్తతాయ పసంసావచనమేవ వా ఏతం థేరస్స యదిదం మహాకస్సపోతి యథా ‘‘మహామోగ్గల్లానో’’తి.

సత్థు ధమ్మదేసనాయ వత్థుత్తయే సఞ్జాతప్పసాదతాయ ఉపాసకభావే ఠితత్తా వుత్తం – ‘‘ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయా’’తిఆది. ఏతస్స అగ్గభావస్సాతి యోజేతబ్బం. సచ్చకారోతి సచ్చభావావహో కారో, అవిసంవాదనవసేన వా తదత్థసాధనోతి అత్థో. కోలాహలన్తి కుతూహలవిప్ఫారో. సత్థా సత్తమే సత్తమే సంవచ్ఛరే ధమ్మం కథేన్తో సత్తానం సవనయోగ్గం కాలం సల్లక్ఖేన్తో దివా సాయన్హసమయం కథేతి, రత్తియం సకలయామం. తేనాహ – ‘‘బ్రాహ్మణో బ్రాహ్మణే ఆహ – ‘భోతి కిం రత్తిం ధమ్మం సుణిస్ససి దివా’’’తి. విస్సాసికోతి విస్సాసికభావో. ‘‘తతో పట్ఠాయ సో’’తి వా పాఠో.

ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పూరితపారమిస్సాతి ఇదం సా పరమ్పరాయ సోతపతితం అత్థం గహేత్వా ఆహ. అదిన్నవిపాకస్సాతి అవిపక్కవిపాకస్స. భద్దకే కాలేతి యుత్తే కాలే. నక్ఖత్తన్తి నక్ఖత్తేన లక్ఖితం ఛణం. తస్మిం తస్మిఞ్హి నక్ఖత్తే అనుభవితబ్బఛణాని నక్ఖత్తాని నామ, ఇతరాని పన ఛణాని నామ. సమ్మాపతితదుక్ఖతో విమోచనేన తతో నియ్యానావహతాయ ఇచ్ఛితత్థస్స లభాపనతో చ నియ్యానికం. తేసన్తి సువణ్ణపదుమానం. ఓలమ్బకాతి సువణ్ణరతనవిచిత్తా రతనదామా. పుఞ్ఞనియామేనాతి పుఞ్ఞానుభావసిద్ధేన నియామేన. స్వస్స బారాణసిరజ్జం దాతుం కతోకాసో. ఫుస్సరథన్తి మఙ్గలరథం. సేతచ్ఛత్తఉణ్హీసవాలబీజనిఖగ్గమణిపాదుకాని పఞ్చవిధం రాజకకుధభణ్డన్తి వదన్తి. ఇధ పన సేతచ్ఛత్తం విసుం గహితన్తి సీహాసనం పఞ్చమం కత్వా వదన్తి. పారుపనకణ్ణన్తి పారుపనవత్థస్స దసన్తం. దిబ్బవత్థదాయిపుఞ్ఞానుభావచోదితో ‘‘నను తాతా థూల’’న్తి ఆహ. అహో తపస్సీతి అహో కపణో అహం రాజాతి అత్థో. బుద్ధానం సద్దహిత్వాతి బుద్ధానం సాసనం సద్దహిత్వా. చఙ్కమనసతానీతి ఇతి-సద్దో ఆద్యత్థో. తేన హి అగ్గిసాలాదీని పబ్బజితసారుప్పాని ఠానాని సఙ్గణ్హాతి.

సాధుకీళితన్తి అరియానం పరినిబ్బుతట్ఠానే కాతబ్బసక్కారం వదతి. నప్పమజ్జి, నిరోగా అయ్యాతి పుచ్ఛితాకారదస్సనం. పరినిబ్బుతా దేవాతి దేవీ పటివచనం అదాసి. పటియాదేత్వాతి నియ్యాతేత్వా. సమణకపబ్బజ్జన్తి సమితపాపేహి అరియేహి అనుట్ఠాతబ్బపబ్బజ్జం. సో హి రాజా పచ్చేకబుద్ధానం వేసస్స దిట్ఠత్తా ‘‘ఇదమేవ భద్దక’’న్తి తాదిసంయేవ లిఙ్గం గణ్హి. తత్థేవాతి బ్రహ్మలోకే ఏవ. వీసతిమే వస్సే సమ్పత్తేతి ఆహరిత్వా సమ్బన్ధో. బ్రహ్మలోకతో చవిత్వా నిబ్బత్తత్తా, బ్రహ్మచరియాధికారస్స చ చిరకాలసమ్భూతత్తా ‘‘ఏవరూపం కథం మా కథేథా’’తి ఆహ. వీసతి ధరణాని నిక్ఖన్తి వదన్తి, పఞ్చపలం నిక్ఖన్తి అపరే. ఇత్థాకరోతి ఇత్థిరతనస్స ఉప్పత్తిట్ఠానం. అయ్యధీతాతి అమ్హాకం అయ్యస్స ధీతా, భద్దకాపిలానీతి అత్థో. సమానపణ్ణన్తి సదిసపణ్ణం సదిసలేఖం కుమారస్స కుమారికాయ చ యుత్తం పణ్ణలేఖం. తే పురిసా సమాగతట్ఠానతో మగధరట్ఠే మహాతిత్థగామం మద్దరట్ఠే సాగలనగరఞ్చ ఉద్దిస్స అపక్కమన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం విస్సజ్జన్తా నామ హోన్తీతి ‘‘ఇతో చ ఏత్తో చ పేసేసు’’న్తి వుత్తా.

పుప్ఫదామన్తి హత్థిహత్థప్పమాణం పుప్ఫదామం. తానీతి తాని ఉభోహి గన్థాపితాని ద్వే పుప్ఫదామాని. తేతి ఉభో భద్దా చేవ పిప్పలికుమారో చ. లోకామిసేనాతి కామస్సాదేన. అసంసట్ఠాతి న సంయుత్తా ఘటే జలన్తేన వియ పదీపేన అజ్ఝాసయే సముజ్జలన్తేన విమోక్ఖబీజేన సముస్సాహితచిత్తత్తా. యన్తబద్ధానీతి సస్ససమ్పాదనత్థం తత్థ తత్థ ద్వారకవాటయోజనవసేన బద్ధాని నిక్ఖమనతుమ్బాని. కమ్మన్తోతి కసికమ్మకరణట్ఠానం. దాసికగామాతి దాసానం వసనగామా. ఓసారేత్వాతి పక్ఖిపిత్వా. ఆకప్పకుత్తవసేనాతి ఆకారవసేన కిరియావసేన. అననుచ్ఛవికన్తి పబ్బజితభావస్స అననురూపం. తస్స మత్థకేతి ద్వేధాపథస్స ద్విధాభూతట్ఠానే. ఏతేసం సఙ్గహం కాతుం వట్టతీతి నిసీదతీతి సమ్బన్ధో. సా పన తత్థ సత్థు నిసజ్జా ఏదిసీతి దస్సేతుం – ‘‘నిసీదన్తో పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యా బుద్ధానం అపరిమితకాలసమ్భూతాచిన్తేయ్యాపరిఞ్ఞేయ్యపుఞ్ఞసమ్భారూపచయనిబ్బత్తా రూపప్పభావబుద్ధగుణవిజ్జోతితా ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణఅసీతిఅనుబ్యఞ్జనసముజ్జలితా బ్యామప్పభాకేతుమాలాలఙ్కతా సభావసిద్ధితాయ అకిత్తిమా రూపకాయసిరీ, తంయేవ మహాకస్సపస్స అదిట్ఠపుబ్బప్పసాదసంవద్ధనత్థం అనిగ్గూహిత్వా నిసిన్నో భగవా ‘‘బుద్ధవేసం గహేత్వా…పే… నిసీదీ’’తి వుత్తో. అసీతిహత్థప్పదేసం బ్యాపేత్వా పవత్తియా అసీతిహత్థాతి వుత్తా. సతసాఖోతి బహుసాఖో అనేకసాఖో. సువణ్ణవణ్ణోవ అహోసి నిరన్తరం బుద్ధరస్మీహి సమన్తతో సమోకిణ్ణభావతో.

తీసు ఠానేసూతి దూరతో నాతిదూరే ఆసన్నేతి తీసు ఠానేసు. తీహి ఓవాదేహీతి ‘‘తస్మాతిహ తే, కస్సప, ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘తిబ్బం మే హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠితం భవిస్సతి థేరేసు నవేసు మజ్ఝిమేసూ’తి. ఏవఞ్హి తే, కస్సప, సిక్ఖితబ్బం. తస్మాతిహ తే, కస్సప, ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘యం కిఞ్చి ధమ్మం సుణిస్సామి కుసలూపసంహితం, సబ్బం తం అట్ఠిం కత్వా మనసి కరిత్వా సబ్బం చేతసా సమన్నాహరిత్వా ఓహితసోతో ధమ్మం సుణిస్సామీ’తి, ఏవఞ్హి తే, కస్సప, సిక్ఖితబ్బం. తస్మాతిహ తే, కస్సప, ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘సాతసహగతా చ మే కాయగతాసతి న విజహిస్సతీ’తి, ఏవఞ్హి తే, కస్సప, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౫౪) ఇమేహి తీహి ఓవాదేహి. ఏత్థ హి భగవా పఠమం ఓవాదం థేరస్స బ్రాహ్మణజాతికత్తా జాతిమానప్పహానత్థమభాసి, దుతియం బాహుసచ్చం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకఅహంకారప్పహానత్థం, తతియం ఉపధిసమ్పత్తిం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకఅత్తసినేహప్పహానత్థం. ముదుకా ఖో త్యాయన్తి ముదుకా ఖో తే అయం. కస్మా పన భగవా ఏవమాహ? థేరేన సహ చీవరం పరివత్తేతుకామతాయ. కస్మా పరివత్తేతుకామో జాతోతి? థేరం అత్తనో ఠానే ఠపేతుకామతాయ. కిం సారిపుత్తమోగ్గల్లానా నత్థీతి? అత్థి, ఏవం పనస్స అహోసి ‘‘ఇమేన చిరం ఠస్సన్తి, కస్సపో పన వీసతివస్ససతాయుకో, సో మయి పరినిబ్బుతే సత్తపణ్ణిగుహాయం వసిత్వా ధమ్మవినయసఙ్గహం కత్వా మమ సాసనం పఞ్చవస్ససహస్సపరిమాణకాలప్పవత్తనకం కరిస్సతీతి అత్తనో ఠానే ఠపేసి. ఏవం భిక్ఖూ కస్సపస్స సుస్సూసితబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తీ’’తి. తస్మా ఏవమాహ.

చన్దూపమోతి చన్దసదిసో హుత్వా. కిం పరిమణ్డలతాయ? నో, అపిచ ఖో యథా చన్దో గగనతలం పక్ఖన్దమానో న కేనచి సద్ధిం సన్థవం వా సినేహం వా ఆలయం వా కరోతి, న చ న హోతి మహాజనస్స పియో మనాపో, అయమ్పి ఏవం కేనచి సద్ధిం సన్థవాదీనం అకరణేన బహుజనస్స పియో మనాపో చన్దూపమో హుత్వా ఖత్తియకులాదీని చత్తారి కులాని ఉపసఙ్కమతీతి అత్థో. అపకస్సేవ కాయం అపకస్స చిత్తన్తి తేనేవ సన్థవాదీనం అకరణేన కాయఞ్చ చిత్తఞ్చ అపకడ్ఢిత్వా, అపనేత్వాతి అత్థో. నిచ్చం నవోతి నిచ్చనవకోవ, ఆగన్తుకసదిసో హుత్వాతి అత్థో. ఆగన్తుకో హి పటిపాటియా సమ్పత్తగేహం పవిసిత్వా సచే నం ఘరసామికా దిస్వా ‘‘అమ్హాకమ్పి పుత్తభాతరో విప్పవాసం గన్త్వా ఏవం విచరింసూ’’తి అనుకమ్పమానా నిసీదాపేత్వా భోజేన్తి, భుత్తమత్తోయేవ ‘‘తుమ్హాకం భాజనం గణ్హథా’’తి ఉట్ఠాయ పక్కమతి, న తేహి సద్ధిం సన్థవం వా కరోతి, కిచ్చకరణీయాని వా సంవిదహతి, ఏవమయమ్పి పటిపాటియా సమ్పత్తం ఘరం పవిసిత్వా యం ఇరియాపథే పసన్నా మనుస్సా దేన్తి, తం గహేత్వా ఛిన్నసన్థవో తేసం కిచ్చకరణీయే అబ్యావటో హుత్వా నిక్ఖమతీతి దీపేతి.

అప్పగబ్భోతి నప్పగబ్భో, అట్ఠట్ఠానేన కాయపాగబ్భియేన, చతుట్ఠానేన వచీపాగబ్భియేన, అనేకట్ఠానేన మనోపాగబ్భియేన చ విరహితోతి అత్థో. అట్ఠట్ఠానం కాయపాగబ్భియం నామ సఙ్ఘగణపుగ్గలభోజనసాలజన్తాఘరనహానతిత్థభిక్ఖాచారమగ్గేసు అన్తరఘరపవేసనే చ కాయేన అప్పతిరూపకరణం. చతుట్ఠానం వచీపాగబ్భియం నామ సఙ్ఘగణపుగ్గలఅన్తరఘరేసు అప్పతిరూపవాచానిచ్ఛారణం. అనేకట్ఠానం మనోపాగబ్భియం నామ తేసు తేసు ఠానేసు కాయవాచాహి అజ్ఝాచారం అనాపజ్జిత్వాపి మనసా కామవితక్కాదీనం వితక్కనం. సబ్బేసమ్పి ఇమేసం పాగబ్భియానం అభావేన అప్పగబ్భో హుత్వా కులాని ఉపసఙ్కమతీతి అత్థో. కస్సపసంయుత్తేన చ చన్దూపమప్పటిపదాదిథేరస్స ధుతవాదేసు అగ్గభావస్స బోధితత్తా వుత్తం ‘‘ఏతదేవ కస్సపసంయుత్తం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా’’తి.

అనురుద్ధత్థేరవత్థు

౧౯౨. పఞ్చమే భోజనపపఞ్చమత్తన్తి గోచరగామే పిణ్డాయ చరణాహారపరిభోగసఞ్ఞితం భోజనపపఞ్చమత్తం. దీపరుక్ఖానన్తి లోహదన్తకట్ఠమయానం మహన్తానం దీపరుక్ఖానం. లోహమయేసుపి హి తేసు దీపాధారేసు దీపరుక్ఖకాతి రుళ్హిరేసా దట్ఠబ్బా. ఓలమ్బకదీపమణ్డలదీపసఞ్చరణదీపాదికా సేసదీపా.

అనుపరియాయి పదక్ఖిణకరణవసేన. అహం తేనాతి యేన తుయ్హం అత్థో, అహం తేన పవారేమి, తస్మా తం ఆహరాపేత్వా గణ్హాతి అత్థో. సువణ్ణపాతియంయేవస్స భత్తం ఉప్పజ్జీతి దేవతానుభావేన ఉప్పజ్జి, న కిఞ్చి పచనకిచ్చం అత్థి. సత్త మహాపురిసవితక్కే వితక్కేసీతి ‘‘అప్పిచ్ఛస్సాయం ధమ్మో, నాయం ధమ్మో మహిచ్ఛస్సా’’తిఆదికే సత్త మహాపురిసవితక్కే వితక్కేసి. అట్ఠమేతి ‘‘నిప్పపఞ్చారామస్సాయం ధమ్మో, నాయం ధమ్మో పపఞ్చారామస్సా’’తి ఏతస్మిం పురిసవితక్కే.

మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయాతి ‘‘అప్పిచ్ఛస్సాయం ధమ్మో, నాయం ధమ్మో మహిచ్ఛస్సా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౩౫౮; అ. ని. ౮.౩౦) మహాపురిసవితక్కవసేన ఆరద్ధమత్తం మత్థకం పాపేతుం అసమత్థభావేన ఠితం మమ సఙ్కప్పం జానిత్వా. మనోమయేనాతి మనోమయేన వియ మనసా నిమ్మితసదిసేన, పరిణామితేనాతి అత్థో. ఇద్ధియాతి ‘‘అయం కాయో ఇదం చిత్తం వియ హోతూ’’తి ఏవం పవత్తాయ అధిట్ఠానిద్ధియా.

యదా మే అహు సఙ్కప్పోతి యస్మిం కాలే మయ్హం ‘‘కీదిసో ను ఖో అట్ఠమో మహాపురిసవితక్కో’’తి పరివితక్కో అహోసి, యదా మే అహు సఙ్కప్పో, తతో మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయ ఇద్ధియా ఉపసఙ్కమి, ఉత్తరి దేసయీతి యోజనా. ఉత్తరి దేసయీతి ‘‘నిప్పపఞ్చారామస్సాయం ధమ్మో నిప్పపఞ్చరతినో, నాయం ధమ్మో పపఞ్చారామస్స పపఞ్చరతినో’’తి (దీ. ని. ౩.౩౫౮; అ. ని. ౮.౩౦) ఇమం అట్ఠమం మహాపురిసవితక్కం పూరేన్తో ఉపరి దేసయి. తం పన దేసితం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘నిప్పపఞ్చరతో బుద్ధో, నిప్పపఞ్చమదేసయీ’’తి, పపఞ్చా నామ రాగాదయో కిలేసా, తేసం వూపసమనతాయ తదభావతో చ లోకుత్తరధమ్మా నిప్పపఞ్చా నామ. యథా తం పాపుణాతి, తథా ధమ్మం దేసేసి, సాముక్కంసికం చతుసచ్చదేసనం అదేసయీతి అత్థో.

తస్సాహం ధమ్మమఞ్ఞాయాతి తస్స సత్థు దేసనాధమ్మం జానిత్వా. విహాసిన్తి యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జన్తో విహరిం. సాసనే రతోతి సిక్ఖత్తయసఙ్గహే సాసనే అభిరతో. తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తాతి పుబ్బేనివాసఞాణం, దిబ్బచక్ఖుఞాణం, ఆసవక్ఖయఞాణన్తి ఇమా తిస్సో విజ్జా మయా అనుప్పత్తా సచ్ఛికతా. తతో ఏవ కతం బుద్ధస్స సాసనం, అనుసిట్ఠి ఓవాదో అనుట్ఠితోతి అత్థో.

భద్దియత్థేరవత్థు

౧౯౩. ఛట్ఠే ఉచ్చ-సద్దేన సమానత్థో ఉచ్చా-సద్దోతి ఆహ – ‘‘ఉచ్చాకులికానన్తి ఉచ్చే కులే జాతాన’’న్తి. కాళీ సా దేవీతి కాళవణ్ణతాయ కాళీ సా దేవీ. కులానుక్కమేన రజ్జానుప్పత్తి మహాకులినస్సేవాతి వుత్తం – ‘‘సోయేవ చా’’తిఆది.

లకుణ్డకభద్దియత్థేరవత్థు

౧౯౪. సత్తమే రిత్తకోతి దేయ్యవత్థురహితో. గుణే ఆవజ్జేత్వాతి భగవతో రూపగుణే చేవ ఆకప్పసమ్పదాదిగుణే చ అత్తనో అధిప్పాయం ఞత్వా అమ్బపక్కస్స పటిగ్గహణం పరిభుఞ్జనన్తి ఏవమాదికే యథాఉపట్ఠితే గుణే ఆవజ్జేత్వా.

పిణ్డోలభారద్వాజత్థేరవత్థు

౧౯౫. అట్ఠమే అభీతనాదభావేన సీహస్స వియ నాదో సీహనాదో, సో ఏతేసం అత్థీతి సీహనాదికా, తేసం సీహనాదికానం. గరహితబ్బపసంసితబ్బధమ్మే యాథావతో జానన్తస్సేవ గరహా పసంసా చ యుత్తరూపాతి ఆహ – ‘‘బుద్ధా చ నామా’’తిఆది. ఖీణా జాతీతిఆదీహి పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స భూమిం దస్సేతి. తేన హి ఞాణేన అరియసావకో పచ్చవేక్ఖన్తో ‘‘ఖీణా జాతీ’’తిఆదిం పజానాతి. కతమా పనస్స జాతి ఖీణా, కథఞ్చ పజానాతీతి? న తావస్స అతీతా ఖీణా పుబ్బేవ ఖీణత్తా, న అనాగతా అనాగతే వాయామాభావతో, న పచ్చుప్పన్నా విజ్జమానత్తా. యా పన మగ్గస్స అభావితత్తా ఉప్పజ్జేయ్య ఏకచతుపఞ్చవోకారభవేసు ఏకచతుపఞ్చక్ఖన్ధప్పభేదా జాతి, సా మగ్గస్స భావితత్తా అనుప్పాదధమ్మతం ఆపజ్జనేన ఖీణా. తం సో మగ్గభావనాయ పహీనకిలేసే పచ్చవేక్ఖిత్వా ‘‘కిలేసాభావే విజ్జమానమ్పి కమ్మం ఆయతిం అప్పటిసన్ధికం హోతీ’’తి జానన్తో పజానాతి.

వుసితన్తి వుట్ఠం పరివుట్ఠం, కతం చరితం నిట్ఠితన్తి అత్థో. బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియం. పుథుజ్జనకల్యాణకేన హి సద్ధిం సత్త సేక్ఖా మగ్గబ్రహ్మచరియం వసన్తి నామ, ఖీణాసవో వుట్ఠవాసో. తస్మా అరియసావకో అత్తనో బ్రహ్మచరియవాసం పచ్చవేక్ఖన్తో ‘‘వుసితం బ్రహ్మచరియ’’న్తి పజానాతి. కతం కరణీయన్తి చతూసు సచ్చేసు చతూహి మగ్గేహి పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియాభావనాభిసమయవసేన సోళసవిధం కిచ్చం నిట్ఠాపితన్తి అత్థో. పుథుజ్జనకల్యాణకాదయో హి తం కిచ్చం కరోన్తి, ఖీణాసవో కతకరణీయో. తస్మా అరియసావకో అత్తనో కరణీయం పచ్చవేక్ఖన్తో ‘‘కతం కరణీయ’’న్తి పజానాతి. నాపరం ఇత్థత్తాయాతి ఇదాని పున ఇత్థభావాయ ఏవం సోళసవిధకిచ్చభావాయ, కిలేసక్ఖయాయ వా మగ్గభావనాయ కిచ్చం మే నత్థీతి పజానాతి. అథ వా ఇత్థత్తాయాతి ఇత్థభావతో ఇమస్మా ఏవంపకారా ఇదాని వత్తమానక్ఖన్ధసన్తానా అపరం ఖన్ధసన్తానం మయ్హం నత్థి, ఇమే పన పఞ్చక్ఖన్ధా పరిఞ్ఞాతా తిట్ఠన్తి ఛిన్నమూలకా రుక్ఖా వియ, తే చరిమకవిఞ్ఞాణనిరోధేన అనుపాదానో వియ జాతవేదో నిబ్బాయిస్సన్తీతి పజానాతి.

మన్తాణిపుత్తపుణ్ణత్థేరవత్థు

౧౯౬. నవమే అట్ఠారససుపి విజ్జాట్ఠానేసు నిప్ఫత్తిం గతత్తా ‘‘సబ్బసిప్పేసు కోవిదో హుత్వా’’తి వుత్తం. అభిదయాఅబ్భఞ్ఞావహస్సేవ ధమ్మస్స తత్థ ఉపలబ్భనతో ‘‘మోక్ఖధమ్మం అదిస్వా’’తి వుత్తం. తేనాహ – ‘‘ఇదం వేదత్తయం నామా’’తిఆది. తథా హి అనేన దుగ్గతిపరిముచ్చనమ్పి దుల్లభం, అభిఞ్ఞాపరివారానం అట్ఠన్నం సమాపత్తీనం లాభితాయ సయం ఏకదేసేన ఉపసన్తో పరముక్కంసగతం ఉత్తమదమథసమథం అనఞ్ఞసాధారణం భగవన్తం సమ్భావేన్తో ‘‘అయం పురిసో’’తిఆదిమాహ. పిటకాని గహేత్వా ఆగచ్ఛన్తీతి ఫలభాజనాని గహేత్వా అస్సామికాయ ఆగచ్ఛన్తి. బుద్ధానన్తి గారవవసేన బహువచననిద్దేసో కతో. పరిభుఞ్జీతి దేవతాహి పక్ఖిత్తదిబ్బోజం వనమూలఫలాఫలం పరిభుఞ్జి. పత్తే పతిట్ఠాపితసమనన్తరమేవ హి దేవతా తత్థ దిబ్బోజం పక్ఖిపింసు. సమ్మసిత్వాతి పచ్చవేక్ఖిత్వా, పరివత్తేత్వాతి చ వదన్తి. అరహత్తం పాపుణింసూతి మహాదేవత్థేరస్స అనుమోదనకథాయ అనుపుబ్బికథాసక్ఖికాయ సువిసోధితచిత్తసన్తానా అరహత్తం పాపుణింసు.

దసహి కథావత్థూహీతి అప్పిచ్ఛకథా సన్తుట్ఠికథా పవివేకకథా అసంసగ్గకథా వీరియారమ్భకథా సీలసమ్పదాకథా సమాధిసమ్పదాకథా పఞ్ఞాసమ్పదాకథా విముత్తిసమ్పదాకథా విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పదాకథాతి ఇమేహి దసహి కథావత్థూహి. జాతిభూమిరట్ఠవాసినోతి జాతిభూమివన్తదేసవాసినో, సత్థు జాతదేసవాసినోతి అత్థో. సీసానులోకికోతి పురతో గచ్ఛన్తస్స సీసం అను అను పస్సన్తో. ఓకాసం సల్లక్ఖేత్వాతి సాకచ్ఛాయ అవసరం సల్లక్ఖేత్వా. సత్తవిసుద్ధిక్కమం పుచ్ఛీతి ‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, సీలవిసుద్ధత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౫౭) సత్త విసుద్ధియో పుచ్ఛి. ధమ్మకథికానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి సవిసేసేన దసకథావత్థులాభితాయ.

మహాకచ్చానత్థేరవత్థు

౧౯౭. దసమే సంఖిత్తేన కథితధమ్మస్సాతి మధుపిణ్డికసుత్తన్తదేసనాసు వియ సఙ్ఖేపేన దేసితధమ్మస్స. తం దేసనం విత్థారేత్వాతి తం సఙ్ఖేపదేసనం ఆయతనాదివసేన విత్థారేత్వా. అత్థం విభజమానానన్తి తస్సా సఙ్ఖేపదేసనాయ అత్థం విభజిత్వా కథేన్తానం. అత్థవసేన వాతి ‘‘ఏత్తకా ఏతస్స అత్థా’’తి అత్థవసేన వా దేసనం పూరేతుం సక్కోన్తి. బ్యఞ్జనవసేన వాతి ‘‘ఏత్తకాని ఏత్థ బ్యఞ్జనాని దేసనావసేన వత్తబ్బానీ’’తి బ్యఞ్జనవసేన వా పూరేతుం సక్కోన్తి. అయం పన మహాకచ్చానత్థేరో ఉభయవసేనపి సక్కోతి తస్స సఙ్ఖేపేన ఉద్దిట్ఠస్స విత్థారేన సత్థు అజ్ఝాసయానురూపం దేసనతో, తస్మా తత్థ అగ్గోతి వుత్తో. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘పాతోవ సుభోజనం భుఞ్జిత్వా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయా’’తిఆదినా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ. అఞ్ఞేహీతి అఞ్ఞాసం ఇత్థీనం కేసేహి అతివియ దీఘా. న కేవలఞ్చ దీఘా ఏవ, అథ ఖో సినిద్ధనీలముదుకఞ్చికా చ. నిక్కేసీతి అప్పకేసీ యథా ‘‘అనుదరా కఞ్ఞా’’తి.

పణియన్తి విక్కేతబ్బభణ్డం. ఆవజ్జేత్వాతి ఉపనిస్సయం కేసానం పకతిభావాపత్తిఞ్చ ఆవజ్జేత్వా. గారవేనాతి ముణ్డసీసాపి థేరే గారవేన ఏకవచనేనేవ ఆగన్త్వా. నిమన్తేత్వాతి స్వాతనాయ నిమన్తేత్వా. ఇమిస్సా ఇత్థియాతి యథావుత్తసేట్ఠిధీతరమాహ. దిట్ఠధమ్మికోవాతి అవధారణం అట్ఠానపయుత్తం, దిట్ఠధమ్మికో యసపటిలాభోవ అహోసీతి అత్థో. యసపటిలాభోతి చ భవసమ్పత్తిపటిలాభో. సత్తసు హి జవనచేతనాసు పఠమా దిట్ఠధమ్మవేదనీయఫలా, పచ్ఛిమా ఉపపజ్జవేదనీయఫలా, మజ్ఝే పఞ్చ అపరాపరియవేదనీయఫలా, తస్మా పఠమం ఏకం చేతనం ఠపేత్వా సేసా యథాసకం పరిపుణ్ణఫలదాయినో హోన్తి, పఠమచేతనాయ పన దిట్ఠధమ్మికో యసపటిలాభోవ అహోసి.

పఠమఏతదగ్గవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౪. ఏతదగ్గవగ్గో

(౧౪) ౨. దుతియఏతదగ్గవగ్గవణ్ణనా

చూళపన్థకత్థేరవత్థు

౧౯౮-౨౦౦. దుతియస్స పఠమే మనేన నిబ్బత్తితన్తి అభిఞ్ఞామనేన ఉప్పాదితం. మనేన కతకాయోతి అభిఞ్ఞాచిత్తేన దేసన్తరం పత్తకాయో. మనేన నిబ్బత్తితకాయోతి అభిఞ్ఞామనసా నిమ్మితకాయో ‘‘అఞ్ఞం కాయం అభినిమ్మినాతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౩౬-౨౩౭; పటి. మ. ౩.౧౪) వియ. ఏకసదిసేయేవాతి అత్తసదిసేయేవ. ఏకవిధమేవాతి అత్తనా కతప్పకారమేవ. ఏతప్పరమో హి యేభుయ్యేన సావకానం ఇద్ధినిమ్మానవిధి. అగ్గో నామ జాతో ఏకదేసేన సత్థు ఇద్ధినిమ్మానానువిధానతో.

లాభితాయాతి ఏత్థ లాభీతి ఈకారో అతిసయత్థో. తేన థేరస్స చతున్నం రూపావచరజ్ఝానానం అతిసయేన సవిసేసలాభితం దస్సేతి. అరూపావచరజ్ఝానానం లాభితాయాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. న కేవలఞ్చేతా చేతోసఞ్ఞావివట్టకుసలతా రూపారూపజ్ఝానలాభితాయ ఏవ, అథ ఖో ఇమేహిపి కారణేహీతి దస్సేతుం – ‘‘చూళపన్థకో చా’’తిఆది వుత్తం. చేతోతి చేత్థ చిత్తసీసేన సమాధి వుత్తో, తస్మా చేతసో సమాధిస్స వివట్టనం చేతోవివట్టో, ఏకస్మింయేవారమ్మణే సమాధిచిత్తం వివట్టేత్వా హేట్ఠిమస్స హేట్ఠిమస్స ఉపరూపరి హాపనతో రూపావచరజ్ఝానలాభీ చేతోవివట్టకుసలో నామ. ‘‘సబ్బసో రూపసఞ్ఞాన’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౨౬౫) వుత్తసఞ్ఞా అతిక్కమిత్వా ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞాసహగతం…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాసహగత’’న్తి (ధ. స. ౨౬౫-౨౬౮) సఞ్ఞాసీసేన వుత్తజ్ఝానానం వివట్టకుసలో, తథా ఇత్థిపురిసాదిసఞ్ఞా నిచ్చసఞ్ఞాదితో చిత్తం వివట్టేత్వా కేవలే రూపారూపధమ్మమత్తే అసఙ్ఖతే నిబ్బానే చ విసేసతో వట్టనతో చ సుఞ్ఞతానుపస్సనాబహులో సఞ్ఞావివట్టకుసలో. సమాధికుసలతాయ చేతోవివట్టకుసలతా తబ్బహులవిహారితాయ. తథా విపస్సనాకుసలతాయ సఞ్ఞావివట్టకుసలతా. ఏకోతి చూళపన్థకత్థేరం వదతి. సమాధిలక్ఖణేతి సవితక్కసవిచారాదిసమాధిసభావే. పున ఏకోతి మహాపన్థకత్థేరమాహ. విపస్సనాలక్ఖణేతి సత్తఅనుపస్సనా అట్ఠారసమహావిపస్సనాదివిపస్సనాసభావే. సమాధిగాళ్హోతి సమాధిస్మిం ఓగాళ్హచిత్తో సుభావితభావనతా. అఙ్గసంఖిత్తేతి చతురఙ్గికతివఙ్గికాదివసేన ఝానఙ్గానం సఙ్ఖిపనే. ఆరమ్మణసంఖిత్తేతి కసిణుగ్ఘాటిమాకాసాదినిబ్బత్తనేన కసిణాదిఆరమ్మణానం సంఖిపనే. అఙ్గవవత్థాపనేతి వితక్కాదీనం ఝానఙ్గానం వవత్థాపనే. ఆరమ్మణవవత్థాపనేతి పథవీకసిణాదిజ్ఝానారమ్మణానం వవత్థాపనే.

ఝానఙ్గేహీతి రూపావచరజ్ఝానఙ్గేహి, ఝానఙ్గానేవ ఝానం. పున ఝానఙ్గేహీతి అరూపావచరజ్ఝానఙ్గేహి. భాతాతి జేట్ఠభాతా. అస్సాతి కుటుమ్బియస్స. సువణ్ణపూజన్తి సోవణ్ణమయం పుప్ఫపూజం కత్వా. దేవపురేతి తావతింసభవనే సుదస్సనమహానగరే. అగ్గద్వారేనాతి తస్మిం దివసే అగ్గం సబ్బపఠమం వివటేన నగరద్వారేన నిక్ఖమిత్వా.

కోకనదన్తి పదుమవిసేసనం యథా ‘‘కోకాసక’’న్తి. తం కిర బహుపత్తం వణ్ణసమ్పన్నం అతిసుగన్ధఞ్చ హోతి. ‘‘కోకనదం నామ సేతపదుమ’’న్తిపి వదన్తి. పాతోతి పగేవ. అయఞ్హేత్థ అత్థో – యథా కోకనదసఙ్ఖాతం పదుమం పాతో సూరియుగ్గమనవేలాయం ఫుల్లం వికసితం అవీతగన్ధం సియా విరోచమానం, ఏవం సరీరగన్ధేన గుణగన్ధేన చ సుగన్ధం సరదకాలే అన్తలిక్ఖే ఆదిచ్చమివ అత్తనో తేజసా తపన్తం అఙ్గేహి నిచ్ఛరణకజుతియా అఙ్గీరసం సమ్మాసమ్బుద్ధం పస్సాతి.

చూళపన్థకో కిర కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే పబ్బజిత్వా పఞ్ఞవా హుత్వా అఞ్ఞతరస్స దన్ధభిక్ఖునో ఉద్దేసగహణకాలే పరిహాసకేళిం అకాసి. సో భిక్ఖు తేన పరిహాసేన లజ్జితో నేవ ఉద్దేసం గణ్హి, న సజ్ఝాయమకాసి. తేన కమ్మేనాయం పబ్బజిత్వావ దన్ధో జాతో, తస్మా గహితగహితపదం ఉపరిఉపరిపదం గణ్హన్తస్స నస్సతి. ఇద్ధియా అభిసఙ్ఖరిత్వా సుద్ధం చోళఖణ్డం అదాసీతి తస్స పుబ్బహేతుం దిస్వా తదనురూపే కమ్మట్ఠానే నియోజేన్తో సుద్ధం చోళఖణ్డం అదాసి. సో కిర పుబ్బే రాజా హుత్వా నగరం పదక్ఖిణం కరోన్తో నలాటతో సేదే ముచ్చన్తే పరిసుద్ధేన సాటకేన నలాటం పుఞ్ఛి, సాటకో కిలిట్ఠో అహోసి. సో ‘‘ఇమం సరీరం నిస్సాయ ఏవరూపో పరిసుద్ధసాటకో పకతిం జహిత్వా కిలిట్ఠో జాతో, అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా’’తి అనిచ్చసఞ్ఞం పటిలభి. తేన కారణేనస్స రజోహరణమేవ పచ్చయో జాతో.

లోమానీతి చోళఖణ్డతన్తగతఅంసుకే వదతి. ‘‘కిలిట్ఠధాతుకానీ’’తి కిలిట్ఠసభావాని. ఏవంగతికమేవాతి ఇదం చిత్తమ్పి భవఙ్గవసేన పకతియా పణ్డరం పరిసుద్ధం రాగాదిసమ్పయుత్తధమ్మవసేన సంకిలిట్ఠం జాతన్తి దస్సేతి. నక్ఖత్తం సమానేత్వాతి నక్ఖత్తం సమన్నాహరిత్వా, ఆవజ్జేత్వాతి అత్థో. బిళారస్సత్థాయాతి బిళారస్స గోచరత్థాయ. జలపథకమ్మికేనాతి సముద్దకమ్మికేన. చారిన్తి ఖాదితబ్బతిణం. సచ్చకారన్తి సచ్చభావావహం కారం, ‘‘అత్తనా గహితే భణ్డే అఞ్ఞేసం న దాతబ్బ’’న్తి వత్వా దాతబ్బలఞ్జన్తి వుత్తం హోతి. తతియేన పటిహారేనాతి తతియేన సాసనేన. పత్తికా హుత్వాతి సామినో హుత్వా.

అప్పకేనపీతి థోకేనపి పరిత్తేనపి. మేధావీతి పఞ్ఞవా. పాభతేనాతి భణ్డమూలేన. విచక్ఖణోతి వోహారకుసలో. సముట్ఠాపేతి అత్తానన్తి మహన్తం ధనం యసఞ్చ ఉప్పాదేత్వా తత్థ అత్తానం సణ్ఠపేతి పతిట్ఠాపేతి. యథా కిం? అణుం అగ్గింవ సన్ధమం, యథా పణ్డితో పురిసో పరిత్తకం అగ్గిం అనుక్కమేన గోమయచుణ్ణాదీని పక్ఖిపిత్వా ముఖవాతేన ధమేన్తో సముట్ఠాపేతి వడ్ఢేతి, మహన్తం అగ్గిక్ఖన్ధం కరోతి, ఏవమేవ పణ్డితో థోకమ్పి పాభతం లభిత్వా నానాఉపాయేహి పయోజేత్వా ధనఞ్చ యసఞ్చ వడ్ఢేతి, వడ్ఢేత్వా పున తత్థ అత్తానం పతిట్ఠాపేతి. తాయ ఏవ వా పన ధనస్స మహన్తతాయ అత్తానం సముట్ఠాపేతి, అభిఞ్ఞాతం పాకటం కరోతీతి అత్థో.

సుభూతిత్థేరవత్థు

౨౦౧-౨౦౨. తతియే రణాతి హి రాగాదయో కిలేసా వుచ్చన్తీతి ‘‘సరణా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౦౦ దుకమాతికా) రాగాదయో కిలేసా ‘‘రణా’’తి వుచ్చన్తి. రణన్తి ఏతేహీతి రణా. యేహి అభిభూతా సత్తా నానప్పకారేన కన్దన్తి పరిదేవన్తి, తస్మా తే రాగాదయో ‘‘రణా’’తి వుత్తా. దేసితనియామతో అనోక్కమిత్వాతి దేసితానోక్కమనతో అనుపగన్త్వా దేసేతి, సత్థారా దేసితనియామేనేవ అనోదిస్సకం కత్వా ధమ్మం దేసేతీతి వుత్తం హోతి. ఏవన్తి ఏవం మేత్తాఝానతో వుట్ఠాయ భిక్ఖాగహణే సతి. భిక్ఖాదాయకానం మహప్ఫలం భవిస్సతీతి ఇదం చూళచ్ఛరాసఙ్ఘాతసుత్తేన (అ. ని. ౧.౫౧ ఆదయో) దీపేతబ్బం. అచ్ఛరాసఙ్ఘాతమత్తమ్పి హి కాలం మేత్తచిత్తం ఆసేవన్తస్స భిక్ఖునో దిన్నదానం మహప్ఫలం హోతి మహానిసంసం, తేన చ సో అమోఘం రట్ఠపిణ్డం భుఞ్జతీతి అయమత్థో తత్థ ఆగతోయేవ. నిమిత్తం గణ్హిత్వాతి ఆకారం సల్లక్ఖేత్వా.

ఖదిరవనియరేవతత్థేరవత్థు

౨౦౩. పఞ్చమే వనసభాగన్తి సభాగం వనం, సభాగన్తి చ సప్పాయన్తి అత్థో. యఞ్హి పకతివిరుద్ధం బ్యాధివిరుద్ధఞ్చ న హోతి, తం ‘‘సభాగ’’న్తి వుచ్చతి. ఉదకసభాగన్తిఆదీసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. కల్యాణకమ్మాయూహనక్ఖణోతి కల్యాణకమ్మూపచయస్స ఓకాసో. తిణ్ణం భాతికానన్తి ఉపతిస్సో, చున్దో, ఉపసేనోతి ఇమేసం తిణ్ణం జేట్ఠభాతికానం. తిస్సన్నఞ్చ భగినీనన్తి చాలా, ఉపచాలా, సీసుపచాలాతి ఇమేసం తిస్సన్నం జేట్ఠభగినీనం. ఏత్థ చ సారిపుత్తత్థేరో సయం పబ్బజిత్వా చాలా, ఉపచాలా, సీసుపచాలాతి తిస్సో భగినియో, చున్దో ఉపసేనోతి ఇమే భాతరో పబ్బాజేసి, రేవతకుమారో ఏకోవ గేహే అవసిస్సతి. తేన వుత్తం – ‘‘అమ్హాకం…పే… పబ్బాజేన్తీ’’తి. మహల్లకతరాతి వుద్ధతరా. ఇదఞ్చ కుమారికాయ చిరజీవితం అభికఙ్ఖమానా ఆహంసు. సా కిర తస్స అయ్యికా వీసతివస్ససతికా ఖణ్డదన్తా పలితకేసా వలిత్తచా తిలకాహతగత్తా గోపానసివఙ్కా అహోసి. విధావనికన్తి విధావనకీళికం. తిస్సన్నం సమ్పత్తీనన్తి అనుస్సవవసేన మనుస్సదేవమోక్ఖసమ్పత్తియో సన్ధాయ వదతి, మనుస్సదేవబ్రహ్మసమ్పత్తియో వా. సీవలిస్స పుఞ్ఞం వీమంసిస్సామాతి ‘‘సీవలినా కతపుఞ్ఞస్స విపాకదానట్ఠానమిద’’న్తి ఞత్వా ఏవమాహ. సభాగట్ఠానన్తి సమం దేసం.

తం భూమిరామణేయ్యకన్తి కిఞ్చాపి అరహన్తో గామన్తే కాయవివేకం న లభన్తి, చిత్తవివేకం పన లభన్తేవ. తేసఞ్హి దిబ్బప్పటిభాగానిపి ఆరమ్మణాని చిత్తం చాలేతుం న సక్కోన్తి, తస్మా గామో వా హోతు అరఞ్ఞాదీనం వా అఞ్ఞతరం, ‘యత్థ అరహన్తో విహరన్తి, తం భూమిరామణేయ్యకం’, సో భూమిప్పదేసో రమణీయో ఏవాతి అత్థో.

కఙ్ఖారేవతత్థేరవత్థు

౨౦౪. ఛట్ఠే అకప్పియో, ఆవుసో, గుళోతి ఏకదివసం థేరో అన్తరామగ్గే గుళకరణం ఓక్కమిత్వా గుళే పిట్ఠమ్పి ఛారికమ్పి పక్ఖిత్తే దిస్వాన ‘‘అకప్పియో గుళో, సామిసో న కప్పతి గుళో వికాలే పరిభుఞ్జితు’’న్తి కుక్కుచ్చాయన్తో ఏవమాహ. అకప్పియా ముగ్గాతి ఏకదివసం అన్తరామగ్గే వచ్చే ముగ్గం జాతం దిస్వా ‘‘అకప్పియా ముగ్గా, పక్కాపి ముగ్గా జాయన్తీ’’తి కుక్కుచ్చాయన్తో ఏవమాహ. సేసమేత్థ సబ్బం ఉత్తానమేవ.

సోణకోళివిసత్థేరవత్థు

౨౦౫. సత్తమే హాపేతబ్బమేవ అహోసి అచ్చారద్ధవీరియత్తా. ఉదకేన సముపబ్యూళ్హేతి ఉదకేన థలం ఉస్సారేత్వా తత్థ తత్థ రాసికతే. హరితూపలిత్తాయాతి గోమయపరిభణ్డకతాయ. తివిధేన ఉదకేన పోసేన్తీతి ఖీరోదకం గన్ధోదకం కేవలోదకన్తి ఏవం తివిధేన ఉదకేన పోసేన్తి పరిపాలేన్తి. పరిస్సావేత్వాతి పరిసోధేత్వా గహితే తణ్డులేతి యోజేతబ్బం. దేవో మఞ్ఞేతి దేవో వియ. వీణోవాదేనాతి ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, సోణ, యదా తే వీణాయ తన్తియో అచ్చాయతా హోన్తి, అపి ను తే వీణా తస్మిం సమయే సరవతీ వా హోతి కమ్మఞ్ఞా వాతి? నో హేతం, భన్తేతి. ఏవమేవ ఖో, సోణ, అచ్చారద్ధవీరియం ఉద్ధచ్చాయ సంవత్తతి, అతిసిథిలవీరియం కోసజ్జాయ సంవత్తతి. తస్మాతిహ త్వం, సోణ, వీరియసమతం అధిట్ఠహ, ఇన్ద్రియానఞ్చ సమతం పటివిజ్ఝా’’తి (మహావ. ౨౪౩) ఏవం వీణం ఉపమం కత్వా పవత్తితేన వీణోపమోవాదేన. వీరియసమథయోజనత్థాయాతి వీరియస్స సమథేన యోజనత్థాయ.

సోణకుటికణ్ణత్థేరవత్థు

౨౦౬. అట్ఠమే కుటికణ్ణోతి వుచ్చతీతి ‘‘కోటికణ్ణో’’తి వత్తబ్బే ‘‘కుటికణ్ణో’’తి వోహరీయతి. కులఘరే భవా కులఘరికా. సా కిర అవన్తిరట్ఠే కులఘరే మహావిభవస్స సేట్ఠిస్స భరియా. దసబలస్స ధమ్మకథం సుత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ చిన్తేసీతి ఇదం అఙ్గుత్తరభాణకానం మతేన వుత్తం. సుత్తనిపాతట్ఠకథాయం పన ‘‘సపరిసో భగవన్తం ఉపసఙ్కమ్మ ధమ్మదేసనం అస్సోసి, న చ కఞ్చి విసేసం అధిగఞ్ఛి. కస్మా? సో హి ధమ్మం సుణన్తో హేమవతం అనుస్సరిత్వా ‘ఆగతో ను ఖో మే సహాయకో, నో’తి దిసాదిసం ఓలోకేత్వా తం అపస్సన్తో ‘వఞ్చితో మే సహాయో, యో ఏవం విచిత్తప్పటిభానం భగవతో దేసనం న సుణాతీ’తి విక్ఖిత్తచిత్తో అహోసీ’’తి వుత్తం.

యస్మా పటిసన్ధిజాతిఅభినిక్ఖమనబోధిపరినిబ్బానేస్వేవ ద్వత్తింస పుబ్బనిమిత్తాని హుత్వావ పటివిగచ్ఛన్తి, న చిరట్ఠితికాని హోన్తి, ధమ్మచక్కప్పవత్తనే (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; పటి. మ. ౨.౩౦) పన తాని సవిసేసాని హుత్వా చిరతరం ఠత్వా నిరుజ్ఝన్తి, తస్మా వుత్తం – ‘‘తియోజనసహస్సం హిమవన్తం అకాలపుప్ఫితం దిస్వా’’తిఆది. అగ్గబలకాయాతి సబ్బపురతో గచ్ఛన్తా బలకాయా. కేన పుప్ఫితభావం జానాసీతి కేన కారణేన హిమవన్తస్స పుప్ఫితభావం జానాసీతి, యేన కారణేన ఇమం అకాలపుప్ఫపాటిహారియం జాతం, తం జానాసీతి వుత్తం హోతి. తస్స పవత్తితభావన్తి తస్స ధమ్మచక్కస్స భగవతా పవత్తితభావం. సద్దే నిమిత్తం గణ్హీతి సద్దే ఆకారం సల్లక్ఖేసి. తతోతి ‘‘అహం ‘ఏతం అమతధమ్మం తమ్పి జానాపేస్సామీ’తి తవ సన్తికం ఆగతోస్మీ’’తి యం వుత్తం, తదనన్తరన్తి అత్థో.

సాతాగిరో హేమవతస్స బుద్ధుప్పాదం కథేత్వా తం భగవతో సన్తికం ఆనేతుకామో ‘‘అజ్జ పన్నరసో’’తిఆదిగాథమాహ. తత్థ (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౧౫౩) అజ్జాతి అయం రత్తిన్దివో పక్ఖగణనతో పన్నరసో, ఉపవసితబ్బతో ఉపోసథో. తీసు వా ఉపోసథేసు అజ్జ పన్నరసో ఉపోసథో, న చాతుద్దసిఉపోసథో, న సామగ్గీఉపోసథో. దివి భవాని దిబ్బాని, దిబ్బాని ఏత్థ అత్థీతి దిబ్బాని. కాని తాని? రూపాని. తఞ్హి రత్తిం దేవానం దససహస్సిలోకధాతుతో సన్నిపతితానం సరీరవత్థాభరణవిమానప్పభాహి అబ్భాదిఉపక్కిలేసవిరహితాయ చన్దప్పభాయ చ సకలజమ్బుదీపో అలఙ్కతో అహోసీతి అతివియ అలఙ్కతో చ పరివిసుద్ధిదేవస్స భగవతో సరీరప్పభాయ. తేనాహ – ‘‘దిబ్బా రత్తి ఉపట్ఠితా’’తి.

ఏవం రత్తిగుణవణ్ణనాపదేసేనపి సహాయస్స చిత్తం పసాదం జనేన్తో బుద్ధుప్పాదం కథేత్వా ఆహ – ‘‘అనోమనామం సత్థారం, హన్ద పస్సామ గోతమ’’న్తి. తత్థ అనోమేహి అలామకేహి సబ్బాకారపరిపూరేహి గుణేహి నామం అస్సాతి అనోమనామో. తథా హిస్స ‘‘బుజ్ఝితా సచ్చానీతి బుద్ధో, బోధేతా పజాయాతి బుద్ధో’’తిఆదినా (మహాని. ౧౯౨; చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేసో ౯౭; పటి. మ. ౧.౧౬౨) నయేన బుద్ధోతి అనోమేహి గుణేహి నామం. ‘‘భగ్గరాగోతి భగవా, భగ్గదోసోతి భగవా’’తిఆదినా (మహాని. ౮౪) నయేన భగవాతి అనోమేహి గుణేహి నామం. ఏస నయో ‘‘అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో’’తిఆదీసు. దిట్ఠధమ్మికాదిఅత్థేహి దేవమనుస్సే అనుసాసతి ‘‘ఇమం పజహథ, ఇమం సమాదాయ వత్తథా’’తి సత్థా. తం అనోమనామం సత్థారం. హన్దాతి వచసాయత్థే నిపాతో. పస్సామాతి తేన అత్తానం సహ సఙ్గహేత్వా పచ్చుప్పన్నబహువచనం. గోతమన్తి గోతమగోత్తం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘సత్థా, న సత్థా’’తి మా విమతిం అకాసి, ఏకన్తబ్యవసితో హుత్వావ ఏహి పస్సామ గోతమన్తి.

ఏవం వుత్తే హేమవతో ‘‘అయం సాతాగిరో ‘అనోమనామం సత్థార’న్తి భణన్తో తస్స సబ్బఞ్ఞుతం పకాసేతి, సబ్బఞ్ఞునో చ దుల్లభా లోకే, సబ్బఞ్ఞుపటిఞ్ఞేహి పూరణాదిసదిసేహేవ లోకో ఉపద్దుతో. సో పన యది సబ్బఞ్ఞూ, అద్ధా తాదిలక్ఖణం పత్తో భవిస్సతి, తేన ఏవం గహేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా తాదిలక్ఖణం పుచ్ఛన్తో ఆహ – ‘‘కచ్చి మనో’’తిఆది. తత్థ కచ్చీతి పుచ్ఛా. మనోతి చిత్తం. సుపణిహితోతి సుట్ఠు ఠపితో అచలో అసమ్పవేధీ. సబ్బేసు భూతేసు సబ్బభూతేసు. తాదినోతి తాదిలక్ఖణం పత్తస్సేవ సతో. పుచ్ఛా ఏవ వా అయం ‘‘సో తవ సత్థా సబ్బభూతేసు తాదీ, ఉదాహు నో’’తి. ఇట్ఠే అనిట్ఠేచాతి ఏవరూపే ఆరమ్మణే. సఙ్కప్పాతి వితక్కా. వసీకతాతి వసం గమితా. ఇదం వుత్తం హోతి – యం తం సత్థారం వదసి, తస్స తే సత్థునో కచ్చి తాదిలక్ఖణం సమ్పత్తస్స సతో సబ్బభూతేసు మనో సుపణిహితో, ఉదాహు యావ పచ్చయం న లభతి, తావ సుపణిహితో వియ ఖాయతి. సో వా తే సత్థా కచ్చి సబ్బభూతేసు సత్తేసు తాదీ, ఉదాహు నో, యే చ ఇట్ఠానిట్ఠేసు ఆరమ్మణేసు రాగదోసవసేన సఙ్కప్పా ఉప్పజ్జేయ్యుం, త్యాస్స కచ్చి వసీకతా, ఉదాహు కదాచి తేసమ్పి వసేన వత్తతీతి.

తీణి వస్సానీతి సోణస్స పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ తీణి వస్సాని. తదా కిర భిక్ఖూ యేభుయ్యేన మజ్ఝిమదేసేయేవ వసింసు, తస్మా తత్థ కతిపయా ఏవ అహేసుం. తే చ ఏకస్మిం నిగమే ఏకో ద్వేతి ఏవం విసుం విసుం వసింసు, థేరానఞ్చ కతిపయే భిక్ఖూ ఆనేత్వా అఞ్ఞేసు ఆనీయమానేసు పుబ్బం ఆనీతా కేనచిదేవ కరణీయేన పక్కమింసు, కఞ్చి కాలం ఆగమేత్వా పున తేసు ఆనీయమానేసు ఇతరే పక్కమింసు, ఏవం పునప్పునం ఆనయనేన సన్నిపాతో చిరేనేవ అహోసి, థేరో చ తదా ఏకవిహారీ అహోసి. తేన వుత్తం – ‘‘తీణి వస్సాని గణం పరియేసిత్వా’’తి. తీణి వస్సానీతి చ అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం. సత్థు అధిప్పాయం ఞత్వాతి అత్తనో ఆణాపనేనేవ ‘‘ఇమినా సద్ధిం ఏకగన్ధకుటియం వసితుకామో భగవా’’తి సత్థు అధిప్పాయం జానిత్వా. భగవా కిర యేన సద్ధిం ఏకగన్ధకుటియం వసితుకామో, తస్స సేనాసనపఞ్ఞత్తియం ఆనన్దత్థేరం ఆణాపేతి.

అజ్ఝోకాసే వీతినామేత్వాతి అజ్ఝోకాసే నిసజ్జాయ వీతినామేత్వా. యస్మా భగవా ఆయస్మతో సోణస్స సమాపత్తిసమాపజ్జనేన పటిసన్థారం కరోన్తో సావకసాధారణా సబ్బా సమాపత్తియో అనులోమప్పటిలోమం సమాపజ్జన్తో బహుదేవ రత్తిం అజ్ఝోకాసే నిసజ్జాయ వీతినామేత్వా పాదే పక్ఖాలేత్వా విహారం పావిసి, తస్మా ఆయస్మాపి సోణో భగవతో అధిప్పాయం ఞత్వా తదనురూపం సబ్బా తా సమాపత్తియో సమాపజ్జన్తో బహుదేవ రత్తిం అజ్ఝోకాసే నిసజ్జాయ వీతినామేత్వా పాదే పక్ఖాలేత్వా విహారం పావిసీతి వదన్తి. పవిసిత్వా చ భగవతా అనుఞ్ఞాతో చీవరతిరోకరణియం కత్వా భగవతో పాదపస్సే నిసజ్జాయ వీతినామేసి. అజ్ఝేసీతి ఆణాపేసి. పటిభాతు తం భిక్ఖు ధమ్మో భాసితున్తి భిక్ఖు తుయ్హం ధమ్మో భాసితుం ఉపట్ఠాతు, ఞాణముఖం ఆగచ్ఛతు, యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం భణాహీతి అత్థో. అట్ఠకవగ్గియానీతి అట్ఠకవగ్గభూతాని కామసుత్తాదిసోళససుత్తాని (మహాని. ౧). సుగ్గహితోతి సమ్మా ఉగ్గహితో. సబ్బే వరే యాచీతి వినయధరపఞ్చమేన గణేన ఉపసమ్పదా ధువన్హానం చమ్మత్థరణం గణఙ్గణూపాహనం చీవరవిప్పవాసోతి ఇమే పఞ్చ వరే యాచి. సుత్తే ఆగతమేవాతి ఉదానపాళియం ఆగతసుత్తం సన్ధాయ వదతి.

సీవలిత్థేరవత్థు

౨౦౭. నవమే సాకచ్ఛిత్వా సాకచ్ఛిత్వాతి రఞ్ఞా సద్ధిం పటివిరుజ్ఝనవసేన పునప్పునం సాకచ్ఛం కత్వా. గుళదధిన్తి పత్థిన్నం గుళసదిసం కఠినదధిం. అతిఅఞ్ఛితున్తి అతివియ ఆకడ్ఢితుం. కఞ్జియం వాహేత్వాతి దధిమత్థుం పవాహేత్వా, పరిస్సావేత్వాతి అత్థో. ‘‘దధితో కఞ్జియం గహేత్వా’’తిపి పాఠో. నన్తి సుప్పవాసం. బీజపచ్ఛిం ఫుసాపేన్తీతి ఇమినా సమ్బన్ధో. యావ న ఉక్కడ్ఢన్తీతి యావ దానే న ఉక్కడ్ఢన్తి, దాతుకామావ హోన్తీతి అధిప్పాయో మహాదుక్ఖం అనుభోసీతి పసవనిబన్ధనం మహన్తం దుక్ఖం అనుభోసి. సామికం ఆమన్తేత్వాతి సత్తాహం మూళ్హగబ్భా తిబ్బాహి ఖరాహి దుక్ఖవేదనాహి ఫుట్ఠా ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో వత సో భగవా, యో ఇమస్స ఏవరూపస్స దుక్ఖస్స పహానాయ ధమ్మం దేసేతి. సుప్పటిపన్నో వత తస్స భగవతో సావకసఙ్ఘో, యో ఇమస్స ఏవరూపస్స దుక్ఖస్స పహానాయ పటిపన్నో. సుసుఖం వత నిబ్బానం, యత్థిదం ఏవరూపం దుక్ఖం న సంవిజ్జతీ’’తి (ఉదా. ౧౮) ఇమేహి తీహి వితక్కేహి తం దుక్ఖం అధివాసేన్తీ సత్థు సన్తికం పేసేతుకామతాయ సామికం ఆమన్తేత్వా. పురే మరణాతి మరణతో పురేతరమేవ. ఇఙ్గితన్తి ఆకారం. జీవితభత్తన్తి జీవితసంసయే దాతబ్బభత్తం. సబ్బకమ్మక్ఖమో అహోసీతి సత్తవస్సికేహి దారకేహి కాతబ్బం యం కిఞ్చి కమ్మం కాతుం సమత్థతాయ సబ్బస్స కమ్మస్స ఖమో అహోసి. తేనేవ సో సత్తాహం మహాదానే దీయమానే జాతదివసతో పట్ఠాయ ధమ్మకరణం ఆదాయ సఙ్ఘస్స ఉదకం పరిస్సావేత్వా అదాసి.

యోమన్తిఆదిగాథాయ ‘‘యో భిక్ఖు ఇమం రాగపలిపథఞ్చేవ కిలేసదుగ్గఞ్చ సంసారవట్టఞ్చ చతున్నం సచ్చానం అప్పటివిజ్ఝనకమోహఞ్చ అతీతో చత్తారో ఓఘే తిణ్ణో హుత్వా పారం అనుప్పత్తో, దువిధేన ఝానేన ఝాయీ, తణ్హాయ అభావేన అనేజో, కథంకథాయ అభావేన అకథంకథీ, ఉపాదానానం అభావేన అనుపాదియిత్వా కిలేసనిబ్బానేన నిబ్బుతో, తమహం బ్రాహ్మణం వదామీ’’తి అత్థో.

సబ్బేసంయేవ పన కేసానం ఓరోపనఞ్చ అరహత్తసచ్ఛికిరియా చ అపచ్ఛాఅపురిమా అహోసీతి ఇమినా థేరస్స ఖురగ్గేయేవ అరహత్తుప్పత్తి దీపితా. ఏకచ్చే పన ఆచరియా ఏవం వదన్తి ‘‘హేట్ఠా వుత్తనయేన ధమ్మసేనాపతినా ఓవాదే దిన్నే ‘యం మయా కాతుం సక్కా, తమహం జానిస్సామీ’తి పబ్బజిత్వా విపస్సనాకమ్మట్ఠానం గహేత్వా తం దివసంయేవ అఞ్ఞతరం విచిత్తం కుటికం దిస్వా పవిసిత్వా మాతుకుచ్ఛియం సత్త వస్సాని అత్తనా అనుభూతదుక్ఖం అనుస్సరిత్వా తదనుసారేన అతీతానాగతే ఞాణం నేన్తస్స ఆదిత్తా వియ తయో భవా ఉపట్ఠహింసు. ఞాణస్స పరిపాకం గతత్తా విపస్సనావీథిం ఓతరిత్వా తావదేవ మగ్గప్పటిపాటియా సబ్బేపి ఆసవే ఖేపేన్తో అరహత్తం పాపుణీ’’తి. ఉభయథాపి థేరస్స అరహత్తుప్పత్తియేవ పకాసితా, థేరో పన పభిన్నప్పటిసమ్భిదో ఛళభిఞ్ఞో అహోసి.

వక్కలిత్థేరవత్థు

౨౦౮. దసమే ఆహారకరణవేలన్తి భోజనకిచ్చవేలం. అధిగచ్ఛే పదం సన్తన్తి సఙ్ఖారూపసమం సుఖన్తి లద్ధనామం సన్తం పదం నిబ్బానం అధిగచ్ఛేయ్య. పఠమపాదేన పబ్బతే ఠితోయేవాతి పఠమేన పాదేన గిజ్ఝకూటే పబ్బతే ఠితోయేవ. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

దుతియఏతదగ్గవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౪. ఏతదగ్గవగ్గో

(౧౪) ౩. తతియఏతదగ్గవగ్గవణ్ణనా

రాహుల-రట్ఠపాలత్థేరవత్థు

౨౦౯-౨౧౦. తతియస్స పఠమదుతియేసు తిస్సో సిక్ఖాతి అధిసీలఅధిచిత్తఅధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతా తిస్సో సిక్ఖా. చుద్దస భత్తచ్ఛేదే కత్వాతి సత్తాహం నిరాహారతాయ ఏకేకస్మిం దివసే ద్విన్నం భత్తచ్ఛేదానం వసేన చుద్దస భత్తచ్ఛేదే కత్వా.

తేసన్తి తేసం తాపసానం. లాబుభాజనాదిపరిక్ఖారం సంవిధాయాతి లాబుభాజనాదితాపసపరిక్ఖారం సంవిదహిత్వా. సపరిళాహకాయధాతుకోతి ఉస్సన్నపిత్తతాయ సపరిళాహకాయసభావో. సతసహస్సాతి సతసహస్సపరిమాణా. సతసహస్సం పరిమాణం ఏతేసన్తి సతసహస్సా ఉత్తరపదలోపేన యథా ‘‘రూపభవో రూప’’న్తి, అత్థిఅత్థే వా అకారపచ్చయో దట్ఠబ్బో. పాణాతిపాతాదిఅకుసలధమ్మసముదాచారసఙ్ఖాతో ఆమగన్ధో కుణపగన్ధో నత్థి ఏతేసన్తి నిరామగన్ధా, యథావుత్తకిలేససముదాచారరహితాతి అత్థో. కిలేససముదాచారో హేత్థ ‘‘ఆమగన్ధో’’తి వుత్తో. కింకారణా? అమనుఞ్ఞత్తా, కిలేసఅసుచిమిస్సత్తా, సబ్భి జిగుచ్ఛితత్తా, పరమదుగ్గన్ధభావవహత్తా చ. తథా హి యే యే ఉస్సన్నకిలేసా సత్తా, తే తే అతిదుగ్గన్ధా హోన్తి. తేనేవ నిక్కిలేసానం మతసరీరమ్పి దుగ్గన్ధం న హోతి. దానగ్గపరివహనకేతి దానగ్గధురవహనకే. మాపకోతి దివసే దివసే పరిమితపరిబ్బయదానవసేన ధఞ్ఞమాపకో.

పాళియన్తి వినయపాళియం. మిగజాతకం ఆహరిత్వా కథేసీతి అతీతే కిర బోధిసత్తో మిగయోనియం నిబ్బత్తిత్వా మిగగణపరివుతో అరఞ్ఞే వసతి. అథస్స భగినీ అత్తనో పుత్తకం ఉపనేత్వా ‘‘భాతిక ఇమం భాగినేయ్యం మిగమాయం సిక్ఖాపేహీ’’తి ఆహ. బోధిసత్తో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా ‘‘గచ్ఛ తాత, అసుకవేలాయం నామ ఆగన్త్వా సిక్ఖేయ్యాసీ’’తి ఆహ. సో మాతులేన వుత్తవేలం అనతిక్కమిత్వా తం ఉపసఙ్కమిత్వా మిగమాయం సిక్ఖి. సో ఏకదివసం వనే విచరన్తో పాసేన బద్ధో బద్ధరవం విరవి. మిగగణో పలాయిత్వా ‘‘పుత్తో తే పాసేన బద్ధో’’తి తస్స మాతుయా ఆరోచేసి. సా భాతు సన్తికం గన్త్వా ‘‘భాతిక భాగినేయ్యో తే మిగమాయం సిక్ఖాపితో’’తి పుచ్ఛి. బోధిసత్తో ‘‘మా త్వం పుత్తస్స కిఞ్చి పాపకం ఆసఙ్కి, సుగ్గహితా తేన మిగమాయా, ఇదాని తం హాసయమానో ఆగచ్ఛిస్సతీ’’తి వత్వా ‘‘మిగం తిపల్లత్థ’’న్తిఆదిమాహ.

తత్థ మిగన్తి భాగినేయ్యమిగం. తిపల్లత్థం వుచ్చతి సయనం, ఉభోహి పస్సేహి ఉజుకమేవ చ నిపన్నకవసేన తీహాకారేహి పల్లత్థం అస్స, తీణి వా పల్లత్థాని అస్సాతి తిపల్లత్థో, తం తిపల్లత్థం. అనేకమాయన్తి బహుమాయం బహువఞ్చనం. అట్ఠక్ఖురన్తి ఏకేకస్మిం పాదే ద్విన్నం ద్విన్నం వసేన అట్ఠహి ఖురేహి సమన్నాగతం. అడ్ఢరత్తాపపాయిన్తి పురిమయామం అతిక్కమిత్వా మజ్ఝిమయామే అరఞ్ఞతో ఆగమ్మ పానీయస్స పివనతో అడ్ఢరత్తే ఆపం పివతీతి అడ్ఢరత్తాపపాయీ. ‘‘అడ్ఢరత్తే ఆపపాయి’’న్తిపి పాఠో. మమ భాగినేయ్యం మిగం అహం సాధుకం మిగమాయం ఉగ్గణ్హాపేసిం. కథం? యథా ఏకేన సోతేన ఛమాయం అస్ససన్తో ఛహి కలాహి అతిభోతి భాగినేయ్యో. ఇదం వుత్తం హోతి – అయఞ్హి తవ పుత్తం తథా ఉగ్గణ్హాపేసిం, యథా ఏకస్మిం ఉపరిమనాసికాసోతే వాతం సన్నిరుమ్భిత్వా పథవియం అల్లీనేన ఏకేన హేట్ఠిమనాసికాసోతేన తథేవ ఛమాయం అస్ససన్తో ఛహి కలాహి లుద్దకం అతిభోతి, ఛహి కోట్ఠాసేహి అజ్ఝోత్థరతి వఞ్చేతీతి అత్థో. కతమేహి ఛహి? చత్తారో పాదే పసారేత్వా ఏకేన పస్సేన సేయ్యాయ, ఖురేహి తిణపంసుఖణనేన, జివ్హానిన్నామనేన, ఉదరస్స ఉద్ధుమాతభావకరణేన, ఉచ్చారపస్సావవిస్సజ్జనేన, వాతస్స నిరుమ్భనేనాతి. అథ వా తథా నం ఉగ్గణ్హాపేసిం, యథా ఏకేన సోతేన ఛమాయం అస్ససన్తో. ఛహీతి హేట్ఠా వుత్తేహి ఛహి కారణేహి. కలాహీతి కలాయిస్సతి, లుద్దకం వఞ్చేస్సతీతి అత్థో. భోతీతి భగినిం ఆలపతి. భాగినేయ్యోతి ఏవం ఛహి కారణేహి వఞ్చకం భాగినేయ్యం నిద్దిసతి.

ఏవం బోధిసత్తో భాగినేయ్యస్స మిగమాయం సాధుకం ఉగ్గహితభావం వదన్తో భగినిం సమస్సాసేసి. సోపి మిగపోతకో పాసే బద్ధో అనిబన్ధిత్వాయేవ భూమియం మహాఫాసుకపస్సేన పాదే పసారేత్వా నిపన్నో పాదానం ఆసన్నట్ఠానే ఖురేహి ఏవ పహరిత్వా పంసుఞ్చ తిణాని చ ఉప్పాటేత్వా ఉచ్చారపస్సావం విస్సజ్జేత్వా సీసం పాతేత్వా జివ్హం నిన్నామేత్వా సరీరం ఖేళకిలిన్నం కత్వా వాతగ్గహణేన ఉదరం ఉద్ధుమాతకం కత్వా అక్ఖీని పరివత్తేత్వా హేట్ఠానాసికాసోతేన వాతం సఞ్చరాపేన్తో ఉపరిమనాసికాసోతేన వాతం సన్నిరుమ్భిత్వా సకలసరీరం థద్ధభావం గాహాపేత్వా మతకాకారం దస్సేసి, నీలమక్ఖికాపి నం సమ్పరివారేసుం, తస్మిం తస్మిం ఠానే కాకా నిలీయింసు. లుద్దో ఆగన్త్వా ఉదరే హత్థేన పహరిత్వా ‘‘పాతోవ బద్ధో భవిస్సతి, పూతికో జాతో’’తి తస్స బన్ధనరజ్జుం మోచేత్వా ‘‘ఏత్థేవ దాని నం ఉక్కన్తిత్వా మంసం ఆదాయ గమిస్సామీ’’తి నిరాసఙ్కో హుత్వా సాఖాపలాసం గహేతుం ఆరద్ధో. మిగపోతకోపి ఉట్ఠాయ చతూహి పాదేహి ఠత్వా కాయం విధునిత్వా గీవం పసారేత్వా మహావాతేన ఛిన్నవలాహకో వియ వేగేన మాతు సన్తికం అగమాసి. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, రాహులో ఇదానేవ సిక్ఖాకామో, పుబ్బేపి సిక్ఖాకామోయేవా’’తి ఏవం మిగజాతకం ఆహరిత్వా కథేసి.

అమ్బలట్ఠియరాహులోవాదం దేసేసీతి ‘‘పస్ససి నో త్వం, రాహుల, ఇమం పరిత్తం ఉదకావసేసం ఉదకాదానే ఠపితన్తి? ఏవం, భన్తే. ఏవం పరిత్తకం ఖో, రాహుల, తేసం సామఞ్ఞం, యేసం నత్థి సమ్పజానముసావాదే లజ్జా’’తి ఏవమాదినా అమ్బలట్ఠియరాహులోవాదం (మ. ని. ౨.౧౦౭ ఆదయో) కథేసి. గేహసితం వితక్కం వితక్కేన్తస్సాతి ఆయస్మా కిర రాహులో భగవతో పిట్ఠితో పిట్ఠితో గచ్ఛన్తోవ పాదతలతో యావ ఉపరి కేసన్తా తథాగతం ఓలోకేసి, సో భగవతో బుద్ధవేసవిలాసం దిస్వా ‘‘సోభతి భగవా ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణవిచిత్తసరీరో బ్యామప్పభాపరిక్ఖిత్తతాయ విప్పకిణ్ణసువణ్ణచుణ్ణమజ్ఝగతో వియ విజ్జులతాపరిక్ఖిత్తో కనకపబ్బతో వియ యన్తసమాకడ్ఢితరతనవిచిత్తసువణ్ణఅగ్ఘికం వియ పంసుకూలచీవరప్పటిచ్ఛన్నోపి రత్తకమ్బలపరిక్ఖిత్తకనకపబ్బతో వియ పవాళలతాపటిమణ్డితసువణ్ణఘటికం వియ చీనపిట్ఠచుణ్ణపూజితసువణ్ణచేతియం వియ లాఖారసానులిత్తో కనకథూపో వియ రత్తవలాహకన్తరగతో తఙ్ఖణముగ్గతపుణ్ణచన్దో వియ అహో సమతింసపారమితానుభావేన సజ్జితస్స అత్తభావస్స సిరిసమ్పత్తీ’’తి చిన్తేసి. తతో అత్తానమ్పి ఓలోకేత్వా ‘‘అహమ్పి సోభామి, సచే భగవా చతూసు మహాదీపేసు చక్కవత్తిరజ్జం అకరిస్స, మయ్హం పరిణాయకట్ఠానన్తరమదస్స, ఏవం సన్తే అతివియ జమ్బుదీపతలం అతిసోభిస్సా’’తి అత్తభావం నిస్సాయ గేహసితం ఛన్దరాగం ఉప్పాదేసి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం – ‘‘సత్థు చేవ అత్తనో చ రూపసమ్పత్తిం దిస్వా గేహసితం వితక్కం వితక్కేన్తస్సా’’తి.

భగవాపి పురతో గచ్ఛన్తోవ చిన్తేసి – ‘‘పరిపుణ్ణచ్ఛవిమంసలోహితో దాని రాహులస్స అత్తభావో, రజనీయేసు రూపారమ్మణాదీసు చిత్తస్స పక్ఖన్దనకాలో జాతో, నిప్ఫలతాయ ను ఖో రాహులో వీతినామేతీ’’తి. అథ సహావజ్జనేనేవ పసన్నే ఉదకే మచ్ఛం వియ పరిసుద్ధే ఆదాసమణ్డలే ముఖనిమిత్తం వియ చ తస్స తం చిత్తుప్పాదం అద్దస, దిస్వా చ ‘‘అయం రాహులో మయ్హం అత్రజో హుత్వా మమ పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తో ‘అహం సోభామి, మయ్హం వణ్ణాయతనం పసన్న’న్తి అత్తభావం నిస్సాయ గేహసితం ఛన్దరాగం ఉప్పాదేతి, అతిత్థే పక్ఖన్దో, ఉప్పథం పటిపన్నో, అగోచరే చరతి, దిసామూళ్హఅద్ధికో వియ అగన్తబ్బం దిసం గచ్ఛతి, అయం ఖో పనస్స కిలేసో అబ్భన్తరే వడ్ఢన్తో అత్తత్థమ్పి యథాభూతం పస్సితుం న దస్సిస్సతి పరత్థమ్పి ఉభయత్థమ్పి, తతో నిరయేపి పటిసన్ధిం గణ్హాపేస్సతి, తిరచ్ఛానయోనియమ్పి పేత్తివిసయేపి అసురకాయేపి సమ్బాధేపి మాతుకుచ్ఛిస్మిన్తి అనమతగ్గే సంసారవట్టే పరిపాతేస్సతి. యథా ఖో పన అనేకరతనపూరా మహానావా భిన్నఫలకన్తరేన ఉదకం ఆదియమానా ముహుత్తమ్పి న అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బా హోతి, వేగేన వేగేనస్సా వివరం పిదహితుం వట్టతి, ఏవమేవ అయమ్పి న అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో. యావస్స అయం కిలేసో అబ్భన్తరే సీలరతనాదీని న వినాసేతి, తావదేవ నం నిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి అజ్ఝాసయం అకాసి. తతో రాహులం ఆమన్తేత్వా ‘‘యం కిఞ్చి, రాహుల, రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం రూపం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బన్తి. రూపమేవ ను ఖో భగవా రూపమేవ ను ఖో సుగతాతి. రూపమ్పి రాహుల, వేదనాపి రాహుల, సఞ్ఞాపి రాహుల, సఙ్ఖారాపి రాహుల, విఞ్ఞాణమ్పి రాహులా’’తి మహారాహులోవాదసుత్తం (మ. ని. ౨.౧౧౩ ఆదయో) అభాసి. తం దస్సేతుం – ‘‘యం కిఞ్చి రాహుల…పే… కథేసీ’’తి వుత్తం.

సంయుత్తకే పన రాహులోవాదోతి రాహులసంయుత్తే వుత్తరాహులోవాదం సన్ధాయ వదన్తి. తత్థ ‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతు, యమహం, భన్తే, భగవతో ధమ్మం సుత్వా ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరేయ్య’’న్తి థేరేన యాచితో ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, రాహుల, చక్ఖు నిచ్చం వా అనిచ్చం వాతి? అనిచ్చం, భన్తే. యం పనానిచ్చం, దుక్ఖం వా తం సుఖం వాతి? దుక్ఖం, భన్తే. యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తిఆదినా రాహులోవాదం (సం. ని. ౨.౧౮౮ ఆదయో) ఆరభి. థేరస్స విపస్సనాచారోయేవ, న పన మహారాహులోవాదో వియ వితక్కూపచ్ఛేదాయ వుత్తోతి అధిప్పాయో.

అథస్స సత్థా ఞాణపరిపాకం ఞత్వాతిఆదీసు భగవతో కిర రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది ‘‘పరిపక్కా ఖో రాహులస్స విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా, యన్నూనాహం రాహులం ఉత్తరి ఆసవానం ఖయే వినేయ్య’’న్తి? అథస్స భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో ఆయస్మన్తం రాహులం ఆమన్తేసి – ‘‘గణ్హాహి, రాహుల, నిసీదనం, యేన అన్ధవనం తేనుపసఙ్కమిస్సామ దివావిహారాయా’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా రాహులో భగవతో పటిస్సుత్వా నిసీదనం ఆదాయ భగవతో పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధి. తేన ఖో పన సమయేన అనేకాని దేవతాసహస్సాని భగవన్తం అభివన్దిత్వా అనుబన్ధితా హోన్తి ‘‘అజ్జ భగవా ఆయస్మన్తం రాహులం ఉత్తరి ఆసవానం ఖయే వినేస్సతీ’’తి. అథ ఖో భగవా అన్ధవనం అజ్ఝోగాహేత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. ఆయస్మాపి రాహులో భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. అథ ఆయస్మన్తం రాహులం ఆమన్తేత్వా ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, రాహుల, చక్ఖు నిచ్చం వా అనిచ్చం వాతి? అనిచ్చం, భన్తే. యం పనానిచ్చం, దుక్ఖం వా తం సుఖం వాతి? దుక్ఖం, భన్తే. యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తిఆదినా రాహులోవాదం (సం. ని. ౪.౧౨౧) అదాసి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం – ‘‘అన్ధవనే నిసిన్నో చూళరాహులోవాదం కథేసీ’’తి.

కోటిసతసహస్సదేవతాహీతి ఆయస్మతా రాహులేన పదుముత్తరస్స భగవతో పాదమూలే పథవిన్ధరరాజకాలే పత్థనం ఠపేన్తేన సద్ధిం పత్థనం ఠపితదేవతాయేవేతా. తాసు పన కాచి భూమట్ఠదేవతా, కాచి అన్తలిక్ఖట్ఠకా, కాచి చాతుమహారాజికాదిదేవలోకే, కాచి బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తా, ఇమస్మిం పన దివసే సబ్బా ఏకట్ఠానే అన్ధవనస్మింయేవ సన్నిపతితా.

ఆభిదోసికన్తి పారివాసికం ఏకరత్తాతిక్కన్తం పూతిభూతం. ఏకరత్తాతిక్కన్తస్సేవ హి నామసఞ్ఞా ఏసా, యదిదం ఆభిదోసికోతి. అయం పనేత్థ వచనత్థో – పూతిభావదోసేన అభిభూతోతి అభిదోసో, అభిదోసోయేవ ఆభిదోసికో. కుమ్మాసన్తి యవకుమ్మాసం. అధివాసేత్వాతి ‘‘తేన హి, తాత రట్ఠపాల, అధివాసేహి స్వాతనాయ భత్త’’న్తి పితరా నిమన్తితో స్వాతనాయ భిక్ఖం అధివాసేత్వా. ఏత్థ చ థేరో పకతియా ఉక్కట్ఠసపదానచారికో స్వాతనాయ భిక్ఖం నామ నాధివాసేతి, మాతు అనుగ్గహేన పన అధివాసేతి. మాతు కిరస్స థేరం అనుస్సరిత్వా అనుస్సరిత్వా మహాసోకో ఉప్పజ్జతి, రోదనేనేవ దుక్ఖీ వియ జాతా, తస్మా థేరో ‘‘సచాహం తం అపస్సిత్వా గమిస్సామి, హదయమ్పిస్సా ఫలేయ్యా’’తి అనుగ్గహేన అధివాసేసి. పణ్డితా హి భిక్ఖూ మాతాపితూనం ఆచరియుపజ్ఝాయానం వా కాతబ్బం అనుగ్గహం అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా ధుతఙ్గసుద్ధికా న భవన్తి.

అలఙ్కతపటియత్తే ఇత్థిజనేతి పితరా ఉయ్యోజితే ఇత్థిజనే. పితా కిరస్స దుతియదివసే సకనివేసనే మహన్తం హిరఞ్ఞసువణ్ణస్స పుఞ్జం కారాపేత్వా కిలఞ్జేహి పటిచ్ఛాదాపేత్వా ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పురాణదుతియికాయో ‘‘ఏథ తుమ్హే వధూ, యేన అలఙ్కారేన అలఙ్కతా పుబ్బే రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స పియా హోథ మనాపా, తేన అలఙ్కారేన అలఙ్కరోథా’’తి ఆణాపేత్వా పణీతం ఖాదనీయం భోజనీయం పటియాదాపేత్వా కాలే ఆరోచితే ఆగన్త్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసిన్నం ‘‘ఇదం తే, రట్ఠపాల, మత్తికం ధనం, అఞ్ఞం పేత్తికం, అఞ్ఞం పితామహం; సక్కా, తాత రట్ఠపాల, భోగే చ భుఞ్జితుం, పుఞ్ఞాని చ కాతుం? ఏహి త్వం, తాత రట్ఠపాల, సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తిత్వా భోగే చ భుఞ్జస్సు, పుఞ్ఞాని చ కరోహీ’’తి యాచిత్వా తేన పటిక్ఖిపిత్వా ధమ్మే దేసితే ‘‘అహం ఇమం ఉప్పబ్బాజేస్సామీ’’తి ఆనయిం, సో ‘‘దాని మే ధమ్మకథం కాతుం ఆరద్ధో, అలం మే వచనం న కరిస్సతీ’’తి ఉట్ఠాయ గన్త్వా తస్స ఓరోధానం ద్వారం వివరాపేత్వా ‘‘అయం వో సామికో, గచ్ఛథ, యం కిఞ్చి కత్వాన గణ్హితుం వాయమథా’’తి ఉయ్యోజేసి. తీసు వయేసు ఠితా నాటకిత్థియో థేరం పరివారయింసు. తాసు అయం అసుభసఞ్ఞం ఉప్పాదేసి. తేన వుత్తం – ‘‘అలఙ్కతపటియత్తే ఇత్థిజనే అసుభసఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వా’’తి.

ఠితకోవ ధమ్మం దేసేత్వాతి –

‘‘పస్స చిత్తకతం బిమ్బం, అరుకాయం సముస్సితం;

ఆతురం బహుసఙ్కప్పం, యస్స నత్థి ధువం ఠితి.

‘‘పస్స చిత్తకతం రూపం, మణినా కుణ్డలేన చ;

అట్ఠిం తచేన ఓనద్ధం, సహ వత్థేహి సోభతి.

‘‘అలత్తకకతా పాదా, ముఖం చుణ్ణకమక్ఖితం;

అలం బాలస్స మోహాయ, నో చ పారగవేసినో.

‘‘అట్ఠాపదకతా కేసా, నేత్తా అఞ్జనమక్ఖితా;

అలం బాలస్స మోహాయ, నో చ పారగవేసినో.

‘‘అఞ్జనీవణ్ణవా చిత్తా, పూతికాయో అలఙ్కతో;

అలం బాలస్స మోహాయ, నో చ పారగవేసినో.

‘‘ఓదహి మిగవో పాసం, నాసదా వాగురం మిగో;

భుత్వా నివాపం గచ్ఛామి, కన్దన్తే మిగబన్ధకే’’తి. (మ. ని. ౨.౩౦౨; థేరగా. ౭౬౯-౭౭౪) –

ఇమాహి గాథాహి ధమ్మం దేసేత్వా.

ఆకాసం ఉప్పతిత్వాతి ఆకాసం పక్ఖన్దిత్వా. కస్మా పన థేరో ఆకాసేన గతో? పితా కిరస్స సేట్ఠి సత్తసు ద్వారకోట్ఠకేసు అగ్గళాని దాపేత్వా మల్లే ఆణాపేసి ‘‘సచే నిక్ఖమిత్వా గచ్ఛతి, హత్థపాదేసు నం గహేత్వా కాసాయాని హరిత్వా గిహివేసం గణ్హాపేథా’’తి. తస్మా థేరో ‘‘ఏతే మాదిసం మహాఖీణాసవం హత్థే వా పాదే వా గహేత్వా అపుఞ్ఞం పసవేయ్యుం, తం నేసం మా అహోసీ’’తి చిన్తేత్వా ఆకాసేన అగమాసి. మిగచీరన్తి ఏవంనామకం ఉయ్యానం. చతుపారిజుఞ్ఞపటిమణ్డితన్తి జరాపారిజుఞ్ఞం, బ్యాధిపారిజుఞ్ఞం, భోగపారిజుఞ్ఞం, ఞాతిపారిజుఞ్ఞన్తి ఇమేహి చతూహి పారిజుఞ్ఞేహి పటిమణ్డితం. పారిజుఞ్ఞన్తి చ పరిహానీతి అత్థో. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

కుణ్డధానత్థేరవత్థు

౨౧౧. తతియే సలాకం గణ్హన్తీతి సలాకగాహకా. సునాపరన్తజనపదం గచ్ఛన్తేపి పఠమమేవ సలాకం గణ్హీతి సమ్బన్ధో. ఛబ్బస్సన్తరేతి ఛన్నం వస్సానం అబ్భన్తరే. మేత్తీతి మిత్తభావో. భేదకే సతీతి భేదకరణే సతి. గుమ్బసభాగతోతి గుమ్బసమీపతో, అయమేవ వా పాఠో. ఇత్థీ హుత్వాతి ఇత్థీ వియ హుత్వా, మనుస్సిత్థివణ్ణం మాపేత్వాతి అత్థో. దీఘరత్తానుగతోతి దీఘకాలం అనుబన్ధో. ఏత్తకం అద్ధానన్తి ఏత్తకం కాలం. హన్దావుసోతి గణ్హావుసో. అత్థం గహేత్వాతి భూతత్థం గహేత్వా, అయమేవ వా పాఠో. కోణ్డో జాతోతి ధుత్తో జాతో.

మావోచ ఫరుసం కఞ్చీతి కఞ్చి ఏకపుగ్గలం ఫరుసం మా అవోచ. వుత్తా పటివదేయ్యు తన్తి తయా పరే దుస్సీలాతి వుత్తా తమ్పి తథేవ పటివదేయ్యుం. దుక్ఖా హి సారమ్భకథాతి ఏసా కారణుత్తరా యుగగ్గాహకథా నామ దుక్ఖా. పటిదణ్డా ఫుసేయ్యు తన్తి కాయదణ్డాదీహి పరం పహరన్తస్స తాదిసావ పటిదణ్డా తవ మత్థకే పతేయ్యుం.

సచే నేరేసి అత్తానన్తి సచే అత్తానం నిచ్చలం కాతుం సక్ఖిస్ససి. కంసో ఉపహతో యథాతి ముఖవట్టియం ఛిన్దిత్వా తలమత్తం కత్వా ఠపితం కంసతాలం వియ. తాదిసఞ్హి హత్థేహి పాదేహి దణ్డేన వా పహతమ్పి సద్దం న కరోతి. ఏస పత్తోసి నిబ్బానన్తి సచే ఏవరూపో భవితుం సక్ఖిస్ససి, ఇమం పటిపదం పూరయమానో ఏసో త్వం ఇదాని అప్పత్తోపి నిబ్బానం పత్తోసి నామ. సారమ్భో తే న విజ్జతీతి ‘‘ఏవఞ్చ సతి త్వం దుస్సీలో, అహం సుసీలో’’తి ఏవమాదికో ఉత్తరికరణవాచాలక్ఖణో సారమ్భో తే న విజ్జతి, న భవిస్సతియేవాతి అత్థో. పరిక్కిలేసేనాతి సంకిలేసహేతునా.

వఙ్గీసత్థేరవత్థు

౨౧౨. చతుత్థే సమ్పన్నపటిభానానన్తి పరిపుణ్ణపటిభానానం. చుతిం యో వేది…పే… సబ్బసోతి యో సత్తానం చుతిఞ్చ పటిసన్ధిఞ్చ సబ్బాకారేన పాకటం కత్వా జానాతి, తం అహం అలగ్గనతాయ అసత్తం, పటిపత్తియా సుట్ఠు గతత్తా సుగతం, చతున్నం సచ్చానం సమ్బుద్ధత్తా బుద్ధం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో. యస్స గతిన్తి యస్సేతే దేవాదయో గతిం న జానన్తి, తమహం ఆసవానం ఖీణతాయ ఖీణాసవం, కిలేసేహి ఆరకత్తా అరహన్తం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

ఉపసేనవఙ్గన్తపుత్తత్థేరవత్థు

౨౧౩. పఞ్చమే సబ్బపాసాదికానన్తి సబ్బసో పసాదం జనేన్తానం. కిన్తాయన్తి కిం తే అయం. అతిలహున్తి అతిసీఘం. యస్స తస్మిం అత్తభావే ఉప్పజ్జనారహానం మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయో నత్థి, తం బుద్ధా ‘‘మోఘపురిసో’’తి వదన్తి అరిట్ఠలాళుదాయిఆదికే వియ. ఉపనిస్సయే సతిపి తస్మిం ఖణే మగ్గే వా ఫలే వా అసతి ‘‘మోఘపురిసా’’తి వదన్తియేవ ధనియత్థేరాదికే వియ. ఇమస్సపి తస్మిం ఖణే మగ్గఫలానం అభావతో ‘‘మోఘపురిసా’’తి ఆహ, తుచ్ఛమనుస్సాతి అత్థో. బాహుల్లాయాతి పరిసబాహుల్లాయ. అనేకపరియాయేనాతి అనేకకారణేన.

ఇచ్ఛామహం, భిక్ఖవేతి భగవా కిర తం అద్ధమాసం న కఞ్చి బోధనేయ్యసత్తం అద్దస, తస్మా ఏవమాహ, ఏవం సన్తేపి తన్తివసేన ధమ్మదేసనా కత్తబ్బా సియా. యస్మా పనస్స ఏతదహోసి – ‘‘మయి ఓకాసం కారేత్వా పటిసల్లీనే భిక్ఖూ అధమ్మికం కతికవత్తం కరిస్సన్తి, తం ఉపసేనో భిన్దిస్సతి, అహం తస్స పసీదిత్వా భిక్ఖూనం దస్సనం అనుజానిస్సామి. తతో మం పస్సితుకామా బహూ భిక్ఖూ ధుతఙ్గాని సమాదియిస్సన్తి, అహఞ్చ తేహి ఉజ్ఝితసన్థతపచ్చయా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేస్సామీ’’తి, తస్మా ఏవమాహ. థేరస్సాతి ఉపసేనత్థేరస్స. మనాపాని తే భిక్ఖు పంసుకూలానీతి ‘‘భిక్ఖు తవ ఇమాని పంసుకూలాని మనాపాని అత్తనో రుచియా ఖన్తియా గహితానీ’’తి పుచ్ఛతి. న ఖో మే, భన్తే, మనాపాని పంసుకూలానీతి, భన్తే, న మయా అత్తనో రుచియా ఖన్తియా గహితాని, గలగ్గాహేన వియ మత్థకతాళనేన వియ చ గాహితో మయాతి దస్సేతి. పాళియం ఆగతమేవాతి వినయపాళిం సన్ధాయ వదతి.

దబ్బత్థేరవత్థు

౨౧౪. ఛట్ఠే అట్ఠారససు మహావిహారేసూతి రాజగహస్స సమన్తతో ఠితేసు అట్ఠారససు మహావిహారేసు. ఉపవిజఞ్ఞాతి ఆసన్నపసూతికాలా. రహోగతోతి రహసి గతో. సఙ్ఘస్స వేయ్యావచ్చకరణే కాయం యోజేతుకామో చిన్తేసీతి థేరో కిర అత్తనో కతకిచ్చభావం దిస్వా ‘‘అహం ఇమం సరీరం ధారేమి, తఞ్చ ఖో వాతముఖే ఠితపదీపో వియ అనిచ్చతాముఖే ఠితం నచిరస్సేవ నిబ్బాయనధమ్మం యావ న నిబ్బాయతి, తావ కిం ను ఖో అహం సఙ్ఘస్స వేయ్యావచ్చం కరేయ్య’’న్తి చిన్తేన్తో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి ‘‘తిరోరట్ఠేసు బహూ కులపుత్తా భగవన్తం అదిస్వావ పబ్బజన్తి, తే ‘భగవన్తం పస్సిస్సామ చేవ వన్దిస్సామా’తి చ దూరతోపి ఆగచ్ఛన్తి, తత్ర యేసం సేనాసనం నప్పహోతి, తే సిలాపత్తకేపి సేయ్యం కప్పేన్తి. పహోమి ఖో పనాహం అత్తనో ఆనుభావేన తేసం తేసం కులపుత్తానం ఇచ్ఛావసేన పాసాదవిహారఅడ్ఢయోగాదీని మఞ్చపీఠత్థరణాని నిమ్మినిత్వా దాతుం? పునదివసే చేత్థ ఏకచ్చే అతివియ కిలన్తరూపా హోన్తి, తే గారవేన భిక్ఖూనం పురతో ఠత్వా భత్తానిపి న ఉద్దిసాపేన్తి, అహం ఖో పన తేసం భత్తానిపి ఉద్దిసితుం పహోమీ’’తి. ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖన్తో ‘‘యంనూనాహం సఙ్ఘస్స సేనాసనఞ్చ పఞ్ఞపేయ్యం, భత్తాని చ ఉద్దిసేయ్య’’న్తి చిన్తేసి. సభాగసభాగానన్తి సుత్తన్తికాదిగుణవసేన సభాగానం, న మిత్తసన్థవవసేన. థేరో హి యావతికా సుత్తన్తికా హోన్తి, తే ఉచ్చినిత్వా ఉచ్చినిత్వా ఏకతో తేసం అనురూపమేవ సేనాసనం పఞ్ఞపేతి. వేనయికాభిధమ్మికకమ్మట్ఠానికకాయదళ్హిబహులేసుపి ఏసేవ నయో. తేనేవ పాళియం (పారా. ౩౮౦) వుత్తం – ‘‘యేతే భిక్ఖూ సుత్తన్తికా, తేసం ఏకజ్ఝం సేనాసనం పఞ్ఞపేతీ’’తిఆది.

అఙ్గులియా జలమానాయాతి తేజోకసిణచతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అభిఞ్ఞాఞాణేన అఙ్గులిజలనం అధిట్ఠహిత్వా తేనేవ తేజోధాతుసమాపత్తిజనితేన అగ్గిజాలేన అఙ్గులియా జలమానాయ. అయం మఞ్చోతిఆదీసు పన థేరే ‘‘అయం మఞ్చో’’తిఆదిం వదన్తే నిమ్మితాపి అత్తనో అత్తనో గతట్ఠానే ‘‘అయం మఞ్చో’’తిఆదిం వదన్తి. అయఞ్హి నిమ్మితానం ధమ్మతా.

‘‘ఏకస్మిం భాసమానస్మిం, సబ్బే భాసన్తి నిమ్మితా;

ఏకస్మిం తుణ్హిమాసినే, సబ్బే తుణ్హీ భవన్తి తే’’తి. (దీ. ని. ౨.౨౮౬);

యస్మిం పన విహారే మఞ్చపీఠాదీని న పరిపూరేన్తి, తత్థ అత్తనో ఆనుభావేన పూరేన్తి, తేన నిమ్మితానం అవత్థుకం వచనం న హోతి సబ్బత్థ మఞ్చపీఠాదీనం సబ్భావతో. సబ్బవిహారేసు చ గమనమగ్గే సమప్పమాణే కత్వా అధిట్ఠాతి. కతికసణ్ఠానాదీనం పన నానప్పకారత్తా తస్మిం తస్మిం విహారే కతికవత్తాని విసుం విసుం కథాపేతీతి వేదితబ్బం. అనియమేత్వా నిమ్మితానఞ్హి ‘‘ఏకస్మిం భాసమానస్మి’’న్తిఆదిధమ్మతా వుత్తా. తథా హి యే వణ్ణవయసరీరావయవపరిక్ఖారకిరియావిసేసాదీహి నియమం అకత్వా నిమ్మితా హోన్తి, తే అనియమేత్వా నిమ్మితత్తా ఇద్ధిమతా సదిసావ హోన్తి. ఠాననిసజ్జాదీసు భాసితతుణ్హీభావాదీసు వా యం యం ఇద్ధిమా కరోతి, తం తదేవ కరోన్తి. సచే పన నానప్పకారే కాతుకామో హోతి, కేచి పఠమవయే, కేచి మజ్ఝిమవయే, కేచి పచ్ఛిమవయే, తథా దీఘకేసే ఉపడ్ఢముణ్డే మిస్సకకేసే ఉపడ్ఢరత్తచీవరే పణ్డుకచీవరే, పదభాణధమ్మకథాసరభఞ్ఞపఞ్హపుచ్ఛనపఞ్హవిస్సజ్జనరజనపచనచీవరసిబ్బనధోవనాదీని కరోన్తే, అపరేపి వా నానప్పకారే కాతుకామో హోతి, తేన పాదకజ్ఝానతో వుట్ఠాయ ‘‘ఏత్తకా భిక్ఖూ పఠమవయా హోన్తూ’’తిఆదినా నయేన పరికమ్మం కత్వా పున సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అధిట్ఠితే అధిట్ఠానచిత్తేన సద్ధిం ఇచ్ఛితిచ్ఛితప్పకారాయేవ హోన్తి. పున అత్తనో వసనట్ఠానమేవ ఆగచ్ఛతీతి తేహి సద్ధిం జనపదకథం కథేన్తో అనిసీదిత్వా అత్తనో వసనట్ఠానం వేళువనమేవ పచ్చాగచ్ఛతి. పాళియన్తి వినయపాళియం.

పిలిన్దవచ్ఛత్థేరవత్థు

౨౧౫. సత్తమే పియానన్తి పియాయితబ్బానం. మనాపానన్తి మనవడ్ఢనకానం. పిలిన్దోతి పనస్స గోత్తం, వచ్ఛోతి నామన్తి ఏత్థ వుత్తవిపరియాయేనపి వదన్తి ‘‘పిలిన్దోతి నామం, వచ్ఛోతి గోత్త’’న్తి. తేనేవ ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన థేరగాథాసంవణ్ణనాయ (థేరగా. అట్ఠ. ౧.౮ పిలిన్దవచ్ఛత్థేరగాథావణ్ణనా) వుత్తం – ‘‘పిలిన్దోతిస్స నామం అకంసు, వచ్ఛోతి పన గోత్తం. తేన సో అపరభాగే పిలిన్దవచ్ఛోతి పఞ్ఞాయిత్థా’’తి. సంసన్దేత్వాతి ఏకతో కత్వా.

సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వాతి ఇదం అఙ్గుత్తరభాణకానం కథామగ్గేన వుత్తం. అపరే పన భణన్తి – అనుప్పన్నేయేవ అమ్హాకం భగవతి సావత్థియం బ్రాహ్మణగేహే నిబ్బత్తిత్వా పిలిన్దవచ్ఛోతి పఞ్ఞాతో సంసారే సంవేగబహులతాయ పరిబ్బాజకపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా చూళగన్ధారం నామ విజ్జం సాధేత్వా ఆకాసచారీ పరచిత్తవిదూ చ హుత్వా రాజగహే లాభగ్గయసగ్గప్పత్తో పటివసతి. అథ యదా అమ్హాకం భగవా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా అనుక్కమేన రాజగహం ఉపగతో, తతో పట్ఠాయ బుద్ధానుభావేన తస్స సా విజ్జా న సమ్పజ్జతి, అత్థకిచ్చం న సాధేతి. సో చిన్తేసి – ‘‘సుతం ఖో పన మేతం ‘ఆచరియపాచరియానం భాసమానానం యత్థ మహాగన్ధారవిజ్జా ధరతి, తత్థ చూళగన్ధారవిజ్జా న సమ్పజ్జతీ’తి. సమణస్స పన గోతమస్స ఆగతకాలతో పట్ఠాయ నాయం మమ విజ్జా సమ్పజ్జతి, నిస్సంసయం సమణో గోతమో మహాగన్ధారవిజ్జం జానాతి, యన్నూనాహం తం పయిరుపాసిత్వా తస్స సన్తికే విజ్జం పరియాపుణేయ్య’’న్తి. సో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతదవోచ – ‘‘అహం, మహాసమణ, తవ సన్తికే ఏకం విజ్జం పరియాపుణితుకామో, ఓకాసం మే కరోహీ’’తి. భగవా ‘‘తేన హి పబ్బజా’’తి ఆహ. సో ‘‘విజ్జాయ పరికమ్మం పబ్బజ్జా’’తి మఞ్ఞమానో పబ్బజీతి. పరవమ్భనవసేనాతి పరేసం గరహనవసేన.

అకక్కసన్తి అఫరుసం. విఞ్ఞాపనిన్తి అత్థవిఞ్ఞాపనిం. సచ్చన్తి భూతత్థం. నాభిసజేతి యాయ గిరాయ అఞ్ఞం కుజ్ఝాపనవసేన న లగాపేయ్య, ఖీణాసవో నామ ఏవరూపమేవ గిరం న భాసేయ్య, తస్మా తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

అనువిచినిత్వాతి అనువిచారేత్వా. చణ్డికతం గచ్ఛన్తన్తి సీఘగతియా గచ్ఛన్తం.

బాహియదారుచీరియత్థేరవత్థు

౨౧౬. అట్ఠమే ఏకరత్తివాసేన గన్త్వాతి దేవతానుభావేన గన్త్వా. ‘‘బుద్ధానుభావేనా’’తిపి వదన్తి. ఏవం గతో చ విహారం పవిసిత్వా సమ్బహులే భిక్ఖూ భుత్తపాతరాసే కాయాలసియవిమోచనత్థాయ అబ్భోకాసే చఙ్కమన్తే దిస్వా ‘‘కహం ఏతరహి సత్థా’’తి పుచ్ఛి. భిక్ఖూ ‘‘సావత్థియం పిణ్డాయ పవిట్ఠో’’తి వత్వా తం పుచ్ఛింసు – ‘‘త్వం పన కుతో ఆగతో’’తి? సుప్పారకా ఆగతోమ్హీతి. కదా నిక్ఖన్తోసీతి? హియ్యో సాయం నిక్ఖన్తోమ్హీతి. దూరతో ఆగతో, తవ పాదే ధోవిత్వా తేలేన మక్ఖేత్వా థోకం విస్సమాహి, ఆగతకాలే సత్థారం దక్ఖిస్సతీతి. అహం, భన్తే, సత్థు వా అత్తనో వా జీవితన్తరాయం న జానామి, ఏకరత్తేనేవమ్హి కత్థచి అట్ఠత్వా అనిసీదిత్వా వీసయోజనసతికం మగ్గం ఆగతో, సత్థారం పస్సిత్వావ విస్సమిస్సామీతి. సో ఏవం వత్వా తరమానరూపో సావత్థిం పవిసిత్వా భగవన్తం అనోపమాయ బుద్ధసిరియా పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా ‘‘చిరస్సం వత మే దిట్ఠో సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి దిట్ఠట్ఠానతో పట్ఠాయ ఓణతసరీరో గన్త్వా అన్తరవీథియమేవ పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా గోప్ఫకేసు దళ్హం గహేత్వా ఏవమాహ – ‘‘దేసేతు మే, భన్తే, భగవా ధమ్మం, దేసేతు మే సుగతో ధమ్మం, యం మమస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి.

అథ నం సత్థా ‘‘అకాలో ఖో తావ, బాహియ, అన్తరఘరం పవిట్ఠోమ్హి పిణ్డాయా’’తి పటిక్ఖిపి. తం సుత్వా బాహియో, ‘‘భన్తే, సంసారే సంసరన్తేన కబళీకారాహారో న నో లద్ధపుబ్బో, తుమ్హాకం వా మయ్హం వా జీవితన్తరాయం న జానామి, దేసేథ మే ధమ్మ’’న్తి. సత్థా దుతియమ్పి పటిక్ఖిపియేవ. ఏవం కిరస్స అహోసి ‘‘ఇమస్స మం దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ సకలసరీరం పీతియా నిరన్తరం అజ్ఝోత్థటం హోతి, బలవపీతివేగేన ధమ్మం సుత్వాపి న సక్ఖిస్సతి పటివిజ్ఝితుం, మజ్ఝత్తుపేక్ఖా తావ తిట్ఠతు, ఏకరత్తేనేవ వీసయోజనసతం మగ్గం ఆగతత్తా దరథోపిస్స బలవా, సోపి తావ పటిప్పస్సమ్భతూ’’తి. తస్మా ద్విక్ఖత్తుం పటిక్ఖిపిత్వా తతియం యాచితో అన్తరవీథియం ఠితోవ ‘‘తస్మాతిహ తే, బాహియ, ఏవం సిక్ఖితబ్బం దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం భవిస్సతీ’’తిఆదినా (ఉదా. ౧౦) నయేన ధమ్మం దేసేతి. ఇమమత్థం సంఖిపిత్వా దస్సేన్తో ‘‘సత్థారం పిణ్డాయ పవిట్ఠ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అన్తరఘరేతి అన్తరవీథియం.

అపరిపుణ్ణపత్తచీవరతాయ పత్తచీవరం పరియేసన్తోతి సో కిర వీసతివస్ససహస్సాని సమణధమ్మం కరోన్తో ‘‘భిక్ఖునా నామ అత్తనో పచ్చయే లభిత్వా అఞ్ఞం అనోలోకేత్వా సయమేవ భుఞ్జితుం వట్టతీ’’తి ఏకభిక్ఖుస్సపి పత్తేన వా చీవరేన వా సఙ్గహం నాకాసి. తేనస్స ‘‘ఇద్ధిమయపత్తచీవరం న ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి ఞత్వా ఏహిభిక్ఖుభావేన పబ్బజ్జం న అదాసి. తావదేవ చ పబ్బజ్జం యాచితో ‘‘పరిపుణ్ణం తే పత్తచీవర’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అపరిపుణ్ణ’’న్తి వుత్తే ‘‘తేన హి పత్తచీవరం పరియేసాహీ’’తి వత్వా పక్కామి. తస్మా సో పత్తచీవరం పరియేసన్తో సఙ్కారట్ఠానతో చోళఖణ్డాని సంకడ్ఢతి.

సహస్సమపీతి పరిచ్ఛేదవచనం. ఏకసహస్సం ద్వేసహస్సానీతి ఏవం సహస్సేన చే పరిచ్ఛిన్నా గాథా హోన్తి, తా చ అనత్థపదసంహితా ఆకాసవణ్ణపబ్బతవణ్ణాదీని పకాసకేహి అనిబ్బానదీపకేహి అనత్థకేహి పదేహి సంహితా యావ బహుకా హోన్తి, తావ పాపికా ఏవాతి అత్థో. ఏకం గాథాపదం సేయ్యోతి ‘‘అప్పమాదో అమతపదం…పే… యథా మతా’’తి (ధ. ప. ౨౧) ఏవరూపా ఏకగాథాపి సేయ్యోతి అత్థో.