(౧౪) ౧. పఠమఏతదగ్గవగ్గో

ఏతదగ్గపదవణ్ణనా

౧౮౮. ఏతదగ్గేసు పఠమవగ్గస్స పఠమే ఆదిమ్హి దిస్సతీతి ఏత్థ అగ్గసద్దోతి ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. అజ్జతగ్గేతి అజ్జదివసం ఆదిం కత్వాతి అత్థో. అఙ్గులగ్గేనాతి అఙ్గులికోటియా. అమ్బిలగ్గన్తి అమ్బిలకోట్ఠాసో. కోటిభూతాతి పరమకోటిభూతా తస్మిం ఠానే తాదిసానం అఞ్ఞేసం అభావతో. తతో ఏవ సేట్ఠభూతాతిపి అగ్గా. ఏతదగ్గసన్నిక్ఖేపోతి ఏతదగ్గే ఠపనం అట్ఠుప్పత్తిఆదీహి చతూహిపి కారణేహి. మహాపఞ్ఞతాయ థేరేన ఏతదగ్గట్ఠానస్స లద్ధభావం విత్థారతో దస్సేతుం – ‘‘కథ’’న్తిఆదిమాహ. ద్వే పదన్తరానీతి కణ్డమ్బమూలే యుగన్ధరపబ్బతేతి ద్వీసు ఠానేసు ద్వే పదాని దస్సేత్వా. ముణ్డపీఠకన్తి యం సత్తఙ్గం పఞ్చఙ్గం వా న హోతి, కేవలం ముణ్డకపీఠం, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. అవత్థరిత్వా నిసీదీతి బుద్ధానుభావేన అజ్ఝోత్థరిత్వా నిసీది. తేనాహ – ‘‘ఏవం నిసీదన్తో’’తిఆది. కాయసక్ఖిం కత్వాతి నామకాయేన దేసనాయ సమ్పటిచ్ఛనవసేన సక్ఖిభూతం కత్వా. కుసలా ధమ్మా అకుసలా ధమ్మా అబ్యాకతా ధమ్మాతి ఇతి-సద్దో ఆద్యత్థో, తేన సబ్బం అభిధమ్మదేసనం సఙ్గణ్హాతి.

పాటిహారియట్ఠానేతి యమకపాటిహారియస్స కతట్ఠానే. పస్సథాతి తేసం బహుభావం సన్ధాయ వుత్తం. అస్సాతి మనుస్ససమూహస్స ఏకభావం. ఆకప్పన్తి ఆకారం. మహాజనోతి సదేవకే లోకే సబ్బో మహాజనో. యథా నిరయదస్సనం సంవేగజననత్థం, ఏవం దేవలోకదస్సనమ్పి సంవేగజననత్థమేవ ‘‘అనుపుబ్బికథాయం సగ్గకథా వియ ఏవం సబ్బసమ్పత్తిసముపేతోపి సగ్గో అనిచ్చో అద్ధువో చవనధమ్మో’’తి. సజ్జేత్వాతి సమపణ్ణాసాయ ముచ్ఛనాహి యథా కామేన నివాదేతుం సక్కా, ఏవం సజ్జేత్వా.

పుథుజ్జనపఞ్చకం పఞ్హన్తి పుథుజ్జనపఞ్హం ఆదిం కత్వా పవత్తితం ఖీణాసవపఞ్హపరియన్తం పఞ్హపఞ్చకం. పఠమం…పే… పుచ్ఛీతి పుథుజ్జనవిసయే పఞ్హం పుచ్ఛి. పటిసమ్భిదా యథాభినీహారం యథాసకం విపస్సనాభినీహారేన పఠమభూమియాదయో వియ పవత్తితవిసయాతి వుత్తం – ‘‘తే అత్తనో అత్తనో పటిసమ్భిదావిసయే ఠత్వా కథయింసూ’’తి. బుద్ధవిసయే పఞ్హం పుచ్ఛీతి –

‘‘యే చ సఙ్ఖాతధమ్మాసే, యే చ సేఖా పుథూ ఇధ;

తేసం మే నిపకో ఇరియం, పుట్ఠో పబ్రూహి మారిసా’’తి. (సు. ని. ౧౦౪౪) –

ఇదం పఞ్హం పుచ్ఛి. తత్థ సఙ్ఖాతధమ్మాతి సఙ్ఖాతా ఞాతా చతుసచ్చధమ్మా, యే చ సఙ్ఖాతధమ్మా చతూహి మగ్గేహి పటివిద్ధచతుసచ్చధమ్మాతి అత్థో. ఇమినా అసేక్ఖా కథితా. పుథు-సద్దో ఉభయత్థపి యోజేతబ్బో ‘‘యే పుథూ సఙ్ఖాతధమ్మా, యే చ పుథూ సేఖా’’తి. తేసన్తి తేసం ద్విన్నం సేక్ఖాసేక్ఖపుగ్గలానం మే పుట్ఠోతి యోజేతబ్బం, మయా పుట్ఠోతి అత్థో. ఇరియన్తి సేక్ఖాసేక్ఖభూమియా ఆగమనప్పటిపదం. ఇరియతి గచ్ఛతి సేక్ఖభూమిం అసేక్ఖభూమిఞ్చ ఏతాయాతి ఇరియా, తం తేసం ఇరియం ఆగమనప్పటిపదం మయా పుట్ఠో పబ్రూహి కథేహీతి అత్థో. ఏవం భగవా బుద్ధవిసయే పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమస్స ను ఖో, సారిపుత్త, సంఖిత్తేన భాసితస్స కథం విత్థారేన అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి ఆహ. థేరో పఞ్హం ఓలోకేత్వా ‘‘సత్థా మం సేక్ఖాసేక్ఖానం భిక్ఖూనం ఆగమనప్పటిపదం పుచ్ఛతీ’’తి పఞ్హే నిక్కఙ్ఖో హుత్వా ‘‘ఆగమనప్పటిపదా నామ ఖన్ధాదివసేన బహూహిపి ముఖేహి సక్కా కథేతుం, కతరాకారేన ను ఖో కథేన్తో సత్థు అజ్ఝాసయం గణ్హితుం సక్ఖిస్సామీ’’తి అజ్ఝాసయే కఙ్ఖి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం – ‘‘ధమ్మసేనాపతి…పే… న సక్కోతీ’’తి. పుచ్ఛితపఞ్హం విస్సజ్జేతుం పటిభానే అసతి దిసావిలోకనం సత్తానం సభావోతి దస్సేన్తో, ‘‘పురత్థిమ…పే... నాసక్ఖీ’’తి ఆహ. తత్థ పఞ్హుప్పత్తిట్ఠానన్తి పఞ్హుప్పత్తికారణం.

థేరస్స కిలమనభావం జానిత్వాతి ‘‘సారిపుత్తో పఞ్హే నిక్కఙ్ఖో, అజ్ఝాసయే మే కఙ్ఖమానో కిలమతీ’’తి థేరస్స కిలమనభావం ఞత్వా. చతుమహాభూతికకాయపరిగ్గహన్తి ఏతేన ఖన్ధముఖేన నామరూపపరిగ్గహో వుత్తో. ‘‘భూతమిదన్తి, సారిపుత్త, సమనుపస్ససీ’’తి హి వదన్తేన భగవతా ఖన్ధవసేన నామరూపపరిగ్గహో దస్సితో. ఏవం కిరస్స భగవతో అహోసి ‘‘సారిపుత్తో మయా నయే అదిన్నే కథేతుం న సక్ఖిస్సతి, దిన్నే పన నయే మమజ్ఝాసయం గహేత్వా ఖన్ధవసేన కథేస్సతీ’’తి. థేరస్స సహ నయదానేన సో పఞ్హో నయసతేన నయసహస్సేన ఉపట్ఠాసి. తేనాహ – ‘‘అఞ్ఞాతం భగవా, అఞ్ఞాతం సుగతా’’తి.

అరూపావచరే పటిసన్ధి నామ న హోతీతి బోధిసమ్భారసమ్భరణస్స అనోకాసభావతో వుత్తం. తేనాహ – ‘‘అభబ్బట్ఠానత్తా’’తి, లద్ధబ్యాకరణానం బోధిసత్తానం ఉప్పత్తియా అభబ్బదేసత్తాతి అత్థో. రూపావచరే నిబ్బత్తీతి కమ్మవసితాసమ్భవతో అరూపావచరే అనిబ్బత్తిత్వా రూపావచరే నిబ్బత్తి.

పరోసహస్సన్తిఆదినా పరోసహస్సజాతకం దస్సేతి. తత్థ పరోసహస్సమ్పీతి అతిరేకసహస్సమ్పి. సమాగతానన్తి సన్నిపతితానం భాసితస్స అత్థం జానితుం అసక్కోన్తానం బాలానం. కన్దేయ్యుం తే వస్ససతం అపఞ్ఞాతి తే ఏవం సమాగతా అపఞ్ఞా ఇమే బాలత్తా ససా వియ వస్ససతమ్పి వస్ససహస్సమ్పి రోదేయ్యుం పరిదేవేయ్యుం. రోదమానాపి పన అత్థం వా కారణం వా నేవ జానేయ్యున్తి దీపేతి. ఏకోవ సేయ్యో పురిసో సపఞ్ఞోతి ఏవరూపానం బాలానం పరోసహస్సతోపి ఏకో పణ్డితపురిసోవ సేయ్యో వరతరోతి అత్థో. కీదిసో సపఞ్ఞోతి ఆహ – ‘‘యో భాసితస్స విజానాతి అత్థ’’న్తి, అయం జేట్ఠన్తేవాసికో వియ యో భాసితస్స అత్థం జానాతి, సో తాదిసో సపఞ్ఞో వరతరోతి అత్థో. దుతియే పరోసతజాతకే ఝాయేయ్యున్తి యాథావతో అత్థం జానితుం సమాహితా హుత్వా చిన్తేయ్యుం. సేసమేత్థ వుత్తనయమేవ.

తతియజాతకే యే సఞ్ఞినోతి ఠపేత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనలాభినో అవసేసచిత్తకసత్తే దస్సేతి. తేపి దుగ్గతాతి తస్సా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా అలాభతో తేపి దుగ్గతా దుక్ఖం ఉపగతా సఞ్ఞీభవే. ‘‘సఞ్ఞా రోగో సఞ్ఞా గణ్డో సఞ్ఞా సల్ల’’న్తి (మ. ని. ౩.౨౪) హి తే సఞ్ఞాయ ఆదీనవదస్సినో. యేపి అసఞ్ఞినోతి అసఞ్ఞీభవే నిబ్బత్తే అచిత్తకసత్తే దస్సేతి. తేపి ఇమిస్సాయేవ సమాపత్తియా అలాభతో దుగ్గతాయేవ. ఝానసుఖం అనఙ్గణం నిద్దోసం యథావుత్తదోసాభావతో. బలవచిత్తేకగ్గతాసభావేనపి తం అనఙ్గణం నామ జాతం. నేవసఞ్ఞీ నాసఞ్ఞీతి ఆహాతి అతీతే కిర బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అరఞ్ఞాయతనే కాలం కరోన్తో అన్తేవాసికేహి పుట్ఠో ‘‘నేవసఞ్ఞీ నాసఞ్ఞీ’’తి ఆహ. పురిమజాతకే వుత్తనయేనేవ తాపసా జేట్ఠన్తేవాసికస్స కథం న గణ్హింసు. బోధిసత్తో ఆభస్సరతో ఆగన్త్వా ఆకాసే ఠత్వా ఇమం గాథమాహ. తేన వుత్తం – ‘‘సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బ’’న్తి.

చతుత్థజాతకే (జా. ౧.౧.౧౩౫) చన్దస్స వియ ఆభా ఏతస్సాతి చన్దాభం, ఓదాతకసిణం. సూరియాభన్తి సూరియస్స వియ ఆభా ఏతస్సాతి సూరియాభం, పీతకసిణం. యోధ పఞ్ఞాయ గాధతీతి యో పుగ్గలో ఇధ సత్తలోకే ఇదం కసిణద్వయం పఞ్ఞాయ గాధతి, ఆరమ్మణం కత్వా అనుప్పవిసతి, తత్థ వా పతిట్ఠహతి. అవితక్కేన దుతియజ్ఝానేన ఆభస్సరూపగో హోతీతి సో పుగ్గలో తథా కత్వా పటిలద్ధేన దుతియేన ఝానేన ఆభస్సరబ్రహ్మలోకూపగో హోతి. సేసం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బన్తి ఇమినా ఇమం దస్సేతి (జా. అట్ఠ. ౧.౧.౧౩౫ చన్దాభజాతకవణ్ణనా) – అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అరఞ్ఞాయతనే కాలం కరోన్తో అన్తేవాసికేహి పుచ్ఛితో ‘‘చన్దాభం సూరియాభ’’న్తి వత్వా ఆభస్సరే నిబ్బత్తో. తాపసా జేట్ఠన్తేవాసికస్స న సద్దహింసు. బోధిసత్తో ఆగన్త్వా ఆకాసే ఠితో ఇమం గాథం అభాసి.

పఞ్చమజాతకే ఆసీసేథేవాతి ఆసాచ్ఛేదం అకత్వా అత్తనో కమ్మేసు ఆసం కరేయ్యేవ. న నిబ్బిన్దేయ్యాతి న నిబ్బేదం ఉప్పాదేయ్య, న ఉక్కణ్ఠేయ్యాతి అత్థో. వోతి నిపాతమత్తం. యథా ఇచ్ఛిన్తి అహఞ్హి సట్ఠిహత్థా నరకా ఉట్ఠానం ఇచ్ఛిం, సోమ్హి తథేవ జాతో, తతో ఉట్ఠితోయేవాతి దీపేతి.

అతీతే (జా. అట్ఠ. ౪.౧౩.సరభమిగజాతకవణ్ణనా) కిర బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సరభమిగయోనియం నిబ్బత్తిత్వా అరఞ్ఞే పటివసతి. రాజా మిగవిత్తకో అహోసి థామసమ్పన్నో. ఏకదివసం గన్త్వా అమచ్చే ఆహ – ‘‘యస్స పస్సేన మిగో పలాయతి, తేనేవ సో దాతబ్బో’’తి. అథేకదివసం సరభమిగో ఉట్ఠాయ రఞ్ఞో ఠితట్ఠానేన పలాయి. అథ నం అమచ్చా ఉప్పణ్డేసుం. రాజా చిన్తేసి – ‘‘ఇమే మం పరిహాసన్తి, మమ పమాణం న జానన్తీ’’తి గాళ్హం నివాసేత్వా పత్తికోవ ఖగ్గం ఆదాయ ‘‘సరభం గణ్హిస్సామీ’’తి వేగేన పక్ఖన్ది. అథ నం దిస్వా తీణి యోజనాని అనుబన్ధి. సరభో అరఞ్ఞం పావిసి. రాజాపి పావిసియేవ. తత్థ సరభమిగస్స గమనమగ్గే సట్ఠిహత్థమత్తో మహాపూతిపాతనరకఆవాటో అత్థి, సో తింసహత్థమత్తం ఉదకేన పుణ్ణో తిణేహి చ పటిచ్ఛన్నో. సరభో ఉదకగన్ధం ఘాయిత్వావ ఆవాటభావం ఞత్వా థోకం ఓసక్కిత్వా గతో. రాజా పన ఉజుకమేవ ఆగచ్ఛన్తో తస్మిం పతి.

సరభో తస్స పదసద్దం అసుణన్తో నివత్తిత్వా తం అపస్సన్తో ‘‘నరకఆవాటే పతితో భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా ఆగన్త్వా ఓలోకేన్తో తం గమ్భీరే ఉదకే అప్పతిట్ఠే కిలమన్తం దిస్వా తేన కతాపరాధం హదయే అకత్వా సఞ్జాతకారుఞ్ఞో ‘‘మా మయి పస్సన్తే వరాకో నస్సతు, ఇమమ్హా తం దుక్ఖా మోచేస్సామీ’’తి ఆవాటతీరే ఠితో ‘‘మా భాయి, మహారాజ, అహం తం దుక్ఖా మోచేస్సామీ’’తి వత్వా అత్తనో పియపుత్తం ఉద్ధరితుం ఉస్సాహం కరోన్తో వియ తస్సుద్ధరణత్థాయ సిలాయ యోగ్గం కత్వా ‘‘విజ్ఝిస్సామీ’’తి ఆగతం రాజానం సట్ఠిహత్థా నరకా ఉద్ధరిత్వా అస్సాసేత్వా పిట్ఠిం ఆరోపేత్వా అరఞ్ఞా నీహరిత్వా సేనాయ అవిదూరే ఓతారేత్వా ఓవాదమస్స దత్వా పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠాపేసి. రాజా సేనఙ్గపరివుతో నగరం గన్త్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ సకలరట్ఠవాసినో పఞ్చ సీలాని రక్ఖన్తూ’’తి ధమ్మభేరిం చరాపేసి. మహాసత్తేన పన అత్తనో కతగుణం కస్సచి అకథేత్వా సాయం నానగ్గరసభోజనం భుఞ్జిత్వా అలఙ్కతసయనే సయిత్వా పచ్చూసకాలే మహాసత్తస్స గుణం సరిత్వా ఉట్ఠాయ సయనపిట్ఠే పల్లఙ్కేన నిసీదిత్వా పీతిపుణ్ణేన హదయేన ఉదానం ఉదానేన్తో ‘‘ఆసీసేథేవ పురిసో’’తిఆదినా ఇమా ఛ గాథా అభాసి.

తత్థ అహితా హితా చాతి దుక్ఖఫస్సా సుఖఫస్సా చ, మరణఫస్సా, జీవితఫస్సాతిపి అత్థో. సత్తానఞ్హి మరణఫస్సో అహితో, జీవితఫస్సో హితో. తేసం అచిన్తితో మరణఫస్సో ఆగచ్ఛతీతి దస్సేతి. అచిన్తితమ్పీతి మయా ‘‘ఆవాటే పతిస్సామీ’’తి న చిన్తితం, ‘‘సరభం మారేస్సామీ’’తి చిన్తితం. ఇదాని పన మే చిన్తితం నట్ఠం, అచిన్తితమేవ జాతన్తి ఉదానవసేన వదతి. భోగాతి యసపరివారా, ఏతే చిన్తామయా న హోన్తి. తస్మా ఞాణవతా వీరియమేవ కాతబ్బన్తి వదతి. వీరియవతో హి అచిన్తితమ్పి హోతియేవ.

తస్సేతం ఉదానం ఉదానేన్తస్సేవ అరుణం ఉట్ఠహి. పురోహితో పాతోవ సుఖసేయ్యపుచ్ఛనత్థం ఆగన్త్వా ద్వారే ఠితో తస్స ఉదానగీతసద్దం సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘రాజా హియ్యో మిగవం అగమాసి, తత్థ సరభమిగం విద్ధో భవిస్సతి, తేన మఞ్ఞే ఉదానం ఉదానేతీ’’తి. ఏవం బ్రాహ్మణస్స రఞ్ఞో పరిపుణ్ణబ్యఞ్జనం ఉదానం సుత్వా సుమజ్జితే ఆదాసే ముఖం ఓలోకేన్తస్స ఛాయా వియ రఞ్ఞా చ సరభేన చ కతకారణం పాకటం అహోసి, సో నఖగ్గేన ద్వారం ఆకోటేసి. రాజా ‘‘కో ఏసో’’తి పుచ్ఛి. అహం, దేవ, పురోహితోతి. అథస్స ద్వారం వివరిత్వా ‘‘ఇతో ఏహాచరియా’’తి ఆహ. సో పవిసిత్వా రాజానం జయాపేత్వా ఏకమన్తం ఠితో ‘‘అహం, మహారాజ, తయా అరఞ్ఞే కతకారణం జానామి, త్వం ఏకం సరభమిగం అనుబన్ధన్తో నరకే పతితో, అథ నం సో సరభో సిలాయ యోగ్గం కత్వా నరకతో ఉద్ధరి, సో త్వం తస్స గుణం సరిత్వా ఉదానం ఉదానేసీ’’తి వత్వా ‘‘సరభం గిరిదుగ్గస్మి’’న్తిఆదినా ద్వే గాథా అభాసి.

తత్థ అనుసరీతి అనుబన్ధి. విక్కన్తన్తి ఉద్ధరణత్థాయ కతపరక్కమం. అనుజీవసీతి ఉపజీవసి, తస్సానుభావేన తయా జీవితం లద్ధన్తి అత్థో. సముద్ధరీతి ఉద్ధరణం అకాసి. సిలాయ యోగ్గం సరభో కరిత్వాతి సిలాయ సోపానసదిసాయ నరకతో ఉద్ధరణయోగ్గతం కరిత్వా. అలీనచిత్తన్తి సఙ్కోచం అప్పత్తచిత్తం. త మిగం వదేసీతి సువణ్ణసరభమిగం ఇధ సిరిసయనే నిపన్నో వణ్ణేసి. తం సుత్వా రాజా, ‘‘అయం మయా సద్ధిం న మిగవం ఆగతో, సబ్బఞ్చ పవత్తిం జానాతి, కథం ను ఖో జానాతి, పుచ్ఛిస్సామి న’’న్తి చిన్తేత్వా – ‘‘కిం త్వం ను తత్థేవా’’తి నవమగాథమాహ. తత్థ భింసరూపన్తి కిం ను తే ఞాణం బలవజాతికం, తేనేతం జానాసీతి వదతి. బ్రాహ్మణో ‘‘నాహం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధో, బ్యఞ్జనం అమక్ఖేత్వా తయా కథితగాథాయ పన మయ్హం అత్థో ఉపట్ఠాతీ’’తి దీపేన్తో ‘‘న చేవహ’’న్తి దసమగాథమాహ. తత్థ సుభాసితానన్తి బ్యఞ్జనం అమక్ఖేత్వా సుట్ఠు భాసితానం. అత్థం తదానేన్తీతి యో తేసం అత్థో, తం ఆనేన్తి ఉపధారేన్తీతి అత్థో. తదా పురోహితో ధమ్మసేనాపతి అహోసి. తేనేవాహ – ‘‘అతీతేపీ’’తిఆది. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరవత్థు

అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరాదయోతిఆదీసు పన యాథావసరసగుణవసేనాతి యథాసభావగుణవసేన. పబ్బజ్జావసేన పటివేధవసేన సుచిరం సునిపుణం రత్తిన్దివపరిచ్ఛేదజాననవసేన చ రత్తఞ్ఞుతా వేదితబ్బాతి తం దస్సేన్తో ‘‘ఠపేత్వా హి సమ్మాసమ్బుద్ధ’’న్తిఆదిమాహ. పాకటోవ హోతీతి సతిపఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తికో పాకటో విభూతో హోతి. అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞోతి సావకేసు సబ్బపఠమం చత్తారి అరియసచ్చాని ఞాతకోణ్డఞ్ఞో. సబ్బేసుపి ఏతదగ్గేసూతి సబ్బేసుపి ఏతదగ్గసుత్తేసు, సబ్బేసు వా ఏతదగ్గట్ఠపనేసు.

ధురపత్తానీతి పత్తానం పముఖభూతాని బాహిరపత్తాని. నవుతిహత్థానీతి మజ్ఝిమపురిసస్స హత్థేన నవుతిరతనాని. పదుమేనేవ తం తం పదేసం ఉత్తరతి అతిక్కమతీతి పదుముత్తరో, భగవా. గన్ధదామమాలాదామాదీహీతి ఆదిసద్దేన పత్తదామాదిం సఙ్గణ్హాతి. తత్థ గన్ధదామేహి కతమాలా గన్ధదామం. లవఙ్గతక్కోలజాతిపుప్ఫాదీహి కతమాలా మాలాదామం. తమాలపత్తాదీహి కతమాలా పత్తదామం. వఙ్గపట్టేతి వఙ్గదేసే ఉప్పన్నఘనసుఖుమవత్థే. ఉత్తమసుఖుమవత్థన్తి కాసికవత్థమాహ.

తేపరివట్టధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తన్తపరియోసానేతి ఏత్థ ‘‘ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చ’’న్తిఆదినా సచ్చవసేన, ‘‘దుక్ఖం అరియసచ్చం పరిఞ్ఞేయ్య’’న్తిఆదినా కిచ్చవసేన, ‘‘దుక్ఖం అరియసచ్చం పరిఞ్ఞాత’’న్తిఆదినా కతవసేన చ తీహి ఆకారేహి పరివట్టేత్వా చతున్నం సచ్చానం దేసితత్తా తయో పరివట్టా ఏతస్స అత్థీతి తిపరివట్టం, తిపరివట్టమేవ తేపరివట్టం, తేపరివట్టఞ్చ తం ధమ్మచక్కప్పవత్తనఞ్చాతి తేపరివట్టధమ్మచక్కప్పవత్తనం, తదేవ సుత్తన్తం, తస్స పరియోసానేతి అత్థో.

సాలిగబ్భం ఫాలేత్వా ఆదాయాతి సాలిగబ్భం ఫాలేత్వా తత్థ లబ్భమానం సాలిఖీరరసం ఆదాయ. అనుచ్ఛవికన్తి బుద్ధానం అనుచ్ఛవికం ఖీరపాయసం పచాపేమ. వేణియో పురిసభావవసేన బన్ధిత్వా కలాపకరణే కలాపగ్గం. ఖలే కలాపానం ఠపనదివసే ఖలగ్గం. మద్దిత్వా వీహీనం రాసికరణదివసే ఖలభణ్డగ్గం. కోట్ఠేసు హి ధఞ్ఞస్స పక్ఖిపనదివసే కోట్ఠగ్గం.

ద్వే గతియోతి ద్వే ఏవ నిప్ఫత్తియో, ద్వే నిట్ఠాతి అత్థో. తస్మిం కుమారే సబ్బఞ్ఞుతం పత్తేతి కోణ్డఞ్ఞమాణవస్సేవ లద్ధియం ఠత్వా ఇతరేపి ఛ జనా పుత్తే అనుసాసింసు. బోధిరుక్ఖమూలే పాచీనపస్సం అచలట్ఠానం నామ, యం ‘‘వజిరాసన’’న్తిపి వుచ్చతి. మహతం మహతియో వహతీతి ‘‘పాచీనముఖో’’తి అవత్వా ‘‘పాచీనలోకధాతుఅభిముఖో’’తి వుత్తం. మంసచక్ఖుపి లోకనాథస్స అప్పటిఘాతం మహావిసయఞ్చాతి. చతురఙ్గసమన్నాగతన్తి ‘‘కామం తచో చ న్హారు చ, అట్ఠి చ అవసిస్సతూ’’తిఆదినా (మ. ని. ౨.౧౮౪; సం. ని. ౨.౨౨, ౨౩౭; అ. ని. ౨.౫; మహాని. ౧౯౬) వుత్తచతురఙ్గసమన్నాగతం.

ఇదం పన సబ్బమేవాతి ‘‘కస్స ను ఖో అహం పఠమం ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తిఆదినయప్పవత్తం (మ. ని. ౧.౨౮౪; ౨.౩౪౧; మహావ. ౧౦) సబ్బమేవ. పరివితక్కమత్తమేవ తథా అత్థసిద్ధియా అభావతో. పుప్ఫితఫలితం కత్వాతి అభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదాహి సబ్బపాలిఫుల్లం, మగ్గఫలేహి సబ్బసో ఫలభారభరితఞ్చ కరోన్తో పుప్ఫితం ఫలితం కత్వా. అపక్కమితుకామో హుత్వాతి ద్వేపి అగ్గసావకే అత్తనో నిపచ్చకారం కరోన్తే దిస్వా తేసం గుణాతిరేకతం బహు మఞ్ఞన్తో బుద్ధానం సన్తికా అపక్కమితుకామో హుత్వా. తత్థేవాతి ఛద్దన్తదహతీరేయేవ.

సారిపుత్త-మోగ్గల్లానత్థేరవత్థు

౧౮౯-౧౯౦. దుతియతతియేసు ఇద్ధిమన్తానన్తి ఏత్థ మన్త-సద్దో అతిసయత్థవిసయోతి థేరస్స అతిసయికఇద్ధితం దస్సేతుం – ‘‘ఇద్ధియా సమ్పన్నాన’’న్తి వుత్తం. సహ పంసూహి కీళింసూతి సహపంసుకీళితా. ఇధలోకత్తభావమేవాతి దిట్ఠధమ్మికఅత్తభావమేవ. సోళస పఞ్ఞా పటివిజ్ఝిత్వా ఠితోతి మజ్ఝిమనికాయే అనుపదసుత్తన్తదేసనాయ ‘‘మహాపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో, పుథుపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో, హాసపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో, జవనపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో, తిక్ఖపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో, నిబ్బేధికపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో’’తి (మ. ని. ౩.౯౩) ఏవమాగతా మహాపఞ్ఞాదికా ఛ, తస్మింయేవ సుత్తే ఆగతా నవానుపుబ్బవిహారసమాపత్తిపఞ్ఞా, అరహత్తమగ్గపఞ్ఞాతి ఇమా సోళసవిధా పఞ్ఞా పటివిజ్ఝిత్వా సచ్ఛికత్వా ఠితో.

పఞ్హసాకచ్ఛన్తి పఞ్హస్స పుచ్ఛనవసేన విస్సజ్జనవసేన చ సాకచ్ఛం కరోతి. అత్థికేహి ఉపఞ్ఞాతం మగ్గన్తి ఏతం అనుబన్ధనస్స కారణవచనం. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి – యంనూనాహం ఇమం భిక్ఖుం పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధేయ్యం. కస్మా? యస్మా ఇదం పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధనం నామ అత్థికేహి ఉపఞ్ఞాతం మగ్గం, ఞాతో చేవ ఉపగతో చ మగ్గోతి అత్థో. అథ వా అత్థికేహి అమ్హేహి మరణే సతి అమతేనపి భవితబ్బన్తి ఏవం కేవలం అత్థీతి ఉపఞ్ఞాతం, అనుమానఞాణేన ఉపగన్త్వా ఞాతం నిబ్బానం నామ అత్థి, తం మగ్గన్తో పరియేసన్తోతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

నేసం పరిసాయాతి ద్విన్నం అగ్గసావకానం పరివారభూతపరిసాయ. ద్వే అగ్గసావకేతి సారిపుత్తమోగ్గల్లానే ద్వే మహానుభావే సావకే. ఠానన్తరేతి అగ్గసావకత్తసఞ్ఞితే ఠానన్తరే ఠపేసి. కస్మా పనేత్థ ‘‘అగ్గసావకే’’తి అవత్వా ‘‘మహాసావకే’’తి వుత్తం. యది అఞ్ఞేపి మహాథేరా అభిఞ్ఞాతాదిగుణవిసేసయోగేన ‘‘మహాసావకా’’తి వత్తబ్బతం లభన్తి, ఇమేయేవ పన సావకేసు అనఞ్ఞసాధారణభూతా విసేసతో ‘‘మహాసావకా’’తి వత్తబ్బాతి దస్సనత్థం ‘‘ద్వేపి మహాసావకే’’తి వుత్తం.

మహాకస్సపత్థేరవత్థు

౧౯౧. చతుత్థే యస్మా ధుతవాదధుతధమ్మధుతఙ్గాని ధుతమూలకాని, తస్మా ‘‘ధుతో వేదితబ్బో’’తి ఆరద్ధం, తత్థ కిలేసే ధుని ధుతవాతి ధుతో, ధుతకిలేసో పుగ్గలో, కిలేసధుననో వా ధమ్మో, కిలేసధుననో ధమ్మోతి చ సపుబ్బభాగో అరియమగ్గో దట్ఠబ్బో. తం ధుతసఞ్ఞితం కిలేసధుననధమ్మం వదతి, పరే తత్థ పతిట్ఠాపేతీతి ధుతవాదో. చతుక్కఞ్చేత్థ సమ్భవతీతి తం దస్సేతుం – ‘‘ఏత్థ పనా’’తిఆది ఆరద్ధం. తయిదన్తి నిపాతో, తస్స సో అయన్తి అత్థో. ధుతభూతస్స ధుతభూతా ధమ్మా ధుతధమ్మా. అప్పిచ్ఛతా సన్తుట్ఠితా హేట్ఠా వుత్తా ఏవ. కిలేసే సమ్మా లిఖతి తచ్ఛతీతి సల్లేఖో, కిలేసజేగుచ్ఛీ, తస్స భావో సల్లేఖతా. ద్వీహిపి కామేహి వివిచ్చతీతి పవివేకో, యోనిసోమనసికారబహులో పుగ్గలో, తస్స భావో పవివేకతా. ఇమినా సరీరట్ఠపనమత్తేన అత్థీతి ఇదమట్ఠి త్థ-కారస్స ట్ఠ-కారం కత్వా, తస్స భావో ఇదమట్ఠితా, ఇమేహి వా కుసలధమ్మేహి అత్థి ఇదమట్ఠి, యేన ఞాణేన ‘‘పబ్బజితేన నామ పంసుకూలికఙ్గాదీసు పతిట్ఠితేన భవితబ్బ’’న్తి యథానుసిట్ఠం ధుతగుణే సమాదియతి చేవ పరిహరతి చ, తం ఞాణం ఇదమట్ఠితా. తేనాహ – ‘‘ఇదమట్ఠితా ఞాణమేవా’’తి. ధుతధమ్మా నామాతి ధుతఙ్గసేవనాయ పటిపక్ఖభూతానం పాపధమ్మానం ధుననవసేన పవత్తియా ధుతోతి లద్ధనామాయ ధుతఙ్గచేతనాయ ఉపకారకా ధమ్మాతి కత్వా ధుతధమ్మా నామ. అనుపతన్తీతి తదన్తోగధా తప్పరియాపన్నా హోన్తి తదుభయస్సేవ పవత్తివిసేసభావతో. పటిక్ఖేపవత్థూసూతి ధుతఙ్గసేవనాయ పటిక్ఖిపితబ్బవత్థూసు పహాతబ్బవత్థూసు.

పంసుకూలికఙ్గం…పే… నేసజ్జికఙ్గన్తి ఉద్దేసోపి పేయ్యాలనయేన దస్సితో. యదేత్థ వత్తబ్బం, తం సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౨ ఆదయో) విత్థారతో వుత్తం. ధుతవాదగ్గహణేనేవ థేరస్స ధుతభావోపి గహితో హోతీతి ‘‘ధుతవాదాన’’న్తేవ వుత్తం. అయం మహాతి అభినీహారాదిమహన్తతాయపి సాసనస్స ఉపకారితాయపి అయం థేరో మహా, గుణమహన్తతాయ పసంసావచనమేవ వా ఏతం థేరస్స యదిదం మహాకస్సపోతి యథా ‘‘మహామోగ్గల్లానో’’తి.

సత్థు ధమ్మదేసనాయ వత్థుత్తయే సఞ్జాతప్పసాదతాయ ఉపాసకభావే ఠితత్తా వుత్తం – ‘‘ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయా’’తిఆది. ఏతస్స అగ్గభావస్సాతి యోజేతబ్బం. సచ్చకారోతి సచ్చభావావహో కారో, అవిసంవాదనవసేన వా తదత్థసాధనోతి అత్థో. కోలాహలన్తి కుతూహలవిప్ఫారో. సత్థా సత్తమే సత్తమే సంవచ్ఛరే ధమ్మం కథేన్తో సత్తానం సవనయోగ్గం కాలం సల్లక్ఖేన్తో దివా సాయన్హసమయం కథేతి, రత్తియం సకలయామం. తేనాహ – ‘‘బ్రాహ్మణో బ్రాహ్మణే ఆహ – ‘భోతి కిం రత్తిం ధమ్మం సుణిస్ససి దివా’’’తి. విస్సాసికోతి విస్సాసికభావో. ‘‘తతో పట్ఠాయ సో’’తి వా పాఠో.

ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పూరితపారమిస్సాతి ఇదం సా పరమ్పరాయ సోతపతితం అత్థం గహేత్వా ఆహ. అదిన్నవిపాకస్సాతి అవిపక్కవిపాకస్స. భద్దకే కాలేతి యుత్తే కాలే. నక్ఖత్తన్తి నక్ఖత్తేన లక్ఖితం ఛణం. తస్మిం తస్మిఞ్హి నక్ఖత్తే అనుభవితబ్బఛణాని నక్ఖత్తాని నామ, ఇతరాని పన ఛణాని నామ. సమ్మాపతితదుక్ఖతో విమోచనేన తతో నియ్యానావహతాయ ఇచ్ఛితత్థస్స లభాపనతో చ నియ్యానికం. తేసన్తి సువణ్ణపదుమానం. ఓలమ్బకాతి సువణ్ణరతనవిచిత్తా రతనదామా. పుఞ్ఞనియామేనాతి పుఞ్ఞానుభావసిద్ధేన నియామేన. స్వస్స బారాణసిరజ్జం దాతుం కతోకాసో. ఫుస్సరథన్తి మఙ్గలరథం. సేతచ్ఛత్తఉణ్హీసవాలబీజనిఖగ్గమణిపాదుకాని పఞ్చవిధం రాజకకుధభణ్డన్తి వదన్తి. ఇధ పన సేతచ్ఛత్తం విసుం గహితన్తి సీహాసనం పఞ్చమం కత్వా వదన్తి. పారుపనకణ్ణన్తి పారుపనవత్థస్స దసన్తం. దిబ్బవత్థదాయిపుఞ్ఞానుభావచోదితో ‘‘నను తాతా థూల’’న్తి ఆహ. అహో తపస్సీతి అహో కపణో అహం రాజాతి అత్థో. బుద్ధానం సద్దహిత్వాతి బుద్ధానం సాసనం సద్దహిత్వా. చఙ్కమనసతానీతి ఇతి-సద్దో ఆద్యత్థో. తేన హి అగ్గిసాలాదీని పబ్బజితసారుప్పాని ఠానాని సఙ్గణ్హాతి.

సాధుకీళితన్తి అరియానం పరినిబ్బుతట్ఠానే కాతబ్బసక్కారం వదతి. నప్పమజ్జి, నిరోగా అయ్యాతి పుచ్ఛితాకారదస్సనం. పరినిబ్బుతా దేవాతి దేవీ పటివచనం అదాసి. పటియాదేత్వాతి నియ్యాతేత్వా. సమణకపబ్బజ్జన్తి సమితపాపేహి అరియేహి అనుట్ఠాతబ్బపబ్బజ్జం. సో హి రాజా పచ్చేకబుద్ధానం వేసస్స దిట్ఠత్తా ‘‘ఇదమేవ భద్దక’’న్తి తాదిసంయేవ లిఙ్గం గణ్హి. తత్థేవాతి బ్రహ్మలోకే ఏవ. వీసతిమే వస్సే సమ్పత్తేతి ఆహరిత్వా సమ్బన్ధో. బ్రహ్మలోకతో చవిత్వా నిబ్బత్తత్తా, బ్రహ్మచరియాధికారస్స చ చిరకాలసమ్భూతత్తా ‘‘ఏవరూపం కథం మా కథేథా’’తి ఆహ. వీసతి ధరణాని నిక్ఖన్తి వదన్తి, పఞ్చపలం నిక్ఖన్తి అపరే. ఇత్థాకరోతి ఇత్థిరతనస్స ఉప్పత్తిట్ఠానం. అయ్యధీతాతి అమ్హాకం అయ్యస్స ధీతా, భద్దకాపిలానీతి అత్థో. సమానపణ్ణన్తి సదిసపణ్ణం సదిసలేఖం కుమారస్స కుమారికాయ చ యుత్తం పణ్ణలేఖం. తే పురిసా సమాగతట్ఠానతో మగధరట్ఠే మహాతిత్థగామం మద్దరట్ఠే సాగలనగరఞ్చ ఉద్దిస్స అపక్కమన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం విస్సజ్జన్తా నామ హోన్తీతి ‘‘ఇతో చ ఏత్తో చ పేసేసు’’న్తి వుత్తా.

పుప్ఫదామన్తి హత్థిహత్థప్పమాణం పుప్ఫదామం. తానీతి తాని ఉభోహి గన్థాపితాని ద్వే పుప్ఫదామాని. తేతి ఉభో భద్దా చేవ పిప్పలికుమారో చ. లోకామిసేనాతి కామస్సాదేన. అసంసట్ఠాతి న సంయుత్తా ఘటే జలన్తేన వియ పదీపేన అజ్ఝాసయే సముజ్జలన్తేన విమోక్ఖబీజేన సముస్సాహితచిత్తత్తా. యన్తబద్ధానీతి సస్ససమ్పాదనత్థం తత్థ తత్థ ద్వారకవాటయోజనవసేన బద్ధాని నిక్ఖమనతుమ్బాని. కమ్మన్తోతి కసికమ్మకరణట్ఠానం. దాసికగామాతి దాసానం వసనగామా. ఓసారేత్వాతి పక్ఖిపిత్వా. ఆకప్పకుత్తవసేనాతి ఆకారవసేన కిరియావసేన. అననుచ్ఛవికన్తి పబ్బజితభావస్స అననురూపం. తస్స మత్థకేతి ద్వేధాపథస్స ద్విధాభూతట్ఠానే. ఏతేసం సఙ్గహం కాతుం వట్టతీతి నిసీదతీతి సమ్బన్ధో. సా పన తత్థ సత్థు నిసజ్జా ఏదిసీతి దస్సేతుం – ‘‘నిసీదన్తో పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యా బుద్ధానం అపరిమితకాలసమ్భూతాచిన్తేయ్యాపరిఞ్ఞేయ్యపుఞ్ఞసమ్భారూపచయనిబ్బత్తా రూపప్పభావబుద్ధగుణవిజ్జోతితా ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణఅసీతిఅనుబ్యఞ్జనసముజ్జలితా బ్యామప్పభాకేతుమాలాలఙ్కతా సభావసిద్ధితాయ అకిత్తిమా రూపకాయసిరీ, తంయేవ మహాకస్సపస్స అదిట్ఠపుబ్బప్పసాదసంవద్ధనత్థం అనిగ్గూహిత్వా నిసిన్నో భగవా ‘‘బుద్ధవేసం గహేత్వా…పే… నిసీదీ’’తి వుత్తో. అసీతిహత్థప్పదేసం బ్యాపేత్వా పవత్తియా అసీతిహత్థాతి వుత్తా. సతసాఖోతి బహుసాఖో అనేకసాఖో. సువణ్ణవణ్ణోవ అహోసి నిరన్తరం బుద్ధరస్మీహి సమన్తతో సమోకిణ్ణభావతో.

తీసు ఠానేసూతి దూరతో నాతిదూరే ఆసన్నేతి తీసు ఠానేసు. తీహి ఓవాదేహీతి ‘‘తస్మాతిహ తే, కస్సప, ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘తిబ్బం మే హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠితం భవిస్సతి థేరేసు నవేసు మజ్ఝిమేసూ’తి. ఏవఞ్హి తే, కస్సప, సిక్ఖితబ్బం. తస్మాతిహ తే, కస్సప, ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘యం కిఞ్చి ధమ్మం సుణిస్సామి కుసలూపసంహితం, సబ్బం తం అట్ఠిం కత్వా మనసి కరిత్వా సబ్బం చేతసా సమన్నాహరిత్వా ఓహితసోతో ధమ్మం సుణిస్సామీ’తి, ఏవఞ్హి తే, కస్సప, సిక్ఖితబ్బం. తస్మాతిహ తే, కస్సప, ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘సాతసహగతా చ మే కాయగతాసతి న విజహిస్సతీ’తి, ఏవఞ్హి తే, కస్సప, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౫౪) ఇమేహి తీహి ఓవాదేహి. ఏత్థ హి భగవా పఠమం ఓవాదం థేరస్స బ్రాహ్మణజాతికత్తా జాతిమానప్పహానత్థమభాసి, దుతియం బాహుసచ్చం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకఅహంకారప్పహానత్థం, తతియం ఉపధిసమ్పత్తిం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకఅత్తసినేహప్పహానత్థం. ముదుకా ఖో త్యాయన్తి ముదుకా ఖో తే అయం. కస్మా పన భగవా ఏవమాహ? థేరేన సహ చీవరం పరివత్తేతుకామతాయ. కస్మా పరివత్తేతుకామో జాతోతి? థేరం అత్తనో ఠానే ఠపేతుకామతాయ. కిం సారిపుత్తమోగ్గల్లానా నత్థీతి? అత్థి, ఏవం పనస్స అహోసి ‘‘ఇమేన చిరం ఠస్సన్తి, కస్సపో పన వీసతివస్ససతాయుకో, సో మయి పరినిబ్బుతే సత్తపణ్ణిగుహాయం వసిత్వా ధమ్మవినయసఙ్గహం కత్వా మమ సాసనం పఞ్చవస్ససహస్సపరిమాణకాలప్పవత్తనకం కరిస్సతీతి అత్తనో ఠానే ఠపేసి. ఏవం భిక్ఖూ కస్సపస్స సుస్సూసితబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తీ’’తి. తస్మా ఏవమాహ.

చన్దూపమోతి చన్దసదిసో హుత్వా. కిం పరిమణ్డలతాయ? నో, అపిచ ఖో యథా చన్దో గగనతలం పక్ఖన్దమానో న కేనచి సద్ధిం సన్థవం వా సినేహం వా ఆలయం వా కరోతి, న చ న హోతి మహాజనస్స పియో మనాపో, అయమ్పి ఏవం కేనచి సద్ధిం సన్థవాదీనం అకరణేన బహుజనస్స పియో మనాపో చన్దూపమో హుత్వా ఖత్తియకులాదీని చత్తారి కులాని ఉపసఙ్కమతీతి అత్థో. అపకస్సేవ కాయం అపకస్స చిత్తన్తి తేనేవ సన్థవాదీనం అకరణేన కాయఞ్చ చిత్తఞ్చ అపకడ్ఢిత్వా, అపనేత్వాతి అత్థో. నిచ్చం నవోతి నిచ్చనవకోవ, ఆగన్తుకసదిసో హుత్వాతి అత్థో. ఆగన్తుకో హి పటిపాటియా సమ్పత్తగేహం పవిసిత్వా సచే నం ఘరసామికా దిస్వా ‘‘అమ్హాకమ్పి పుత్తభాతరో విప్పవాసం గన్త్వా ఏవం విచరింసూ’’తి అనుకమ్పమానా నిసీదాపేత్వా భోజేన్తి, భుత్తమత్తోయేవ ‘‘తుమ్హాకం భాజనం గణ్హథా’’తి ఉట్ఠాయ పక్కమతి, న తేహి సద్ధిం సన్థవం వా కరోతి, కిచ్చకరణీయాని వా సంవిదహతి, ఏవమయమ్పి పటిపాటియా సమ్పత్తం ఘరం పవిసిత్వా యం ఇరియాపథే పసన్నా మనుస్సా దేన్తి, తం గహేత్వా ఛిన్నసన్థవో తేసం కిచ్చకరణీయే అబ్యావటో హుత్వా నిక్ఖమతీతి దీపేతి.

అప్పగబ్భోతి నప్పగబ్భో, అట్ఠట్ఠానేన కాయపాగబ్భియేన, చతుట్ఠానేన వచీపాగబ్భియేన, అనేకట్ఠానేన మనోపాగబ్భియేన చ విరహితోతి అత్థో. అట్ఠట్ఠానం కాయపాగబ్భియం నామ సఙ్ఘగణపుగ్గలభోజనసాలజన్తాఘరనహానతిత్థభిక్ఖాచారమగ్గేసు అన్తరఘరపవేసనే చ కాయేన అప్పతిరూపకరణం. చతుట్ఠానం వచీపాగబ్భియం నామ సఙ్ఘగణపుగ్గలఅన్తరఘరేసు అప్పతిరూపవాచానిచ్ఛారణం. అనేకట్ఠానం మనోపాగబ్భియం నామ తేసు తేసు ఠానేసు కాయవాచాహి అజ్ఝాచారం అనాపజ్జిత్వాపి మనసా కామవితక్కాదీనం వితక్కనం. సబ్బేసమ్పి ఇమేసం పాగబ్భియానం అభావేన అప్పగబ్భో హుత్వా కులాని ఉపసఙ్కమతీతి అత్థో. కస్సపసంయుత్తేన చ చన్దూపమప్పటిపదాదిథేరస్స ధుతవాదేసు అగ్గభావస్స బోధితత్తా వుత్తం ‘‘ఏతదేవ కస్సపసంయుత్తం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా’’తి.

అనురుద్ధత్థేరవత్థు

౧౯౨. పఞ్చమే భోజనపపఞ్చమత్తన్తి గోచరగామే పిణ్డాయ చరణాహారపరిభోగసఞ్ఞితం భోజనపపఞ్చమత్తం. దీపరుక్ఖానన్తి లోహదన్తకట్ఠమయానం మహన్తానం దీపరుక్ఖానం. లోహమయేసుపి హి తేసు దీపాధారేసు దీపరుక్ఖకాతి రుళ్హిరేసా దట్ఠబ్బా. ఓలమ్బకదీపమణ్డలదీపసఞ్చరణదీపాదికా సేసదీపా.

అనుపరియాయి పదక్ఖిణకరణవసేన. అహం తేనాతి యేన తుయ్హం అత్థో, అహం తేన పవారేమి, తస్మా తం ఆహరాపేత్వా గణ్హాతి అత్థో. సువణ్ణపాతియంయేవస్స భత్తం ఉప్పజ్జీతి దేవతానుభావేన ఉప్పజ్జి, న కిఞ్చి పచనకిచ్చం అత్థి. సత్త మహాపురిసవితక్కే వితక్కేసీతి ‘‘అప్పిచ్ఛస్సాయం ధమ్మో, నాయం ధమ్మో మహిచ్ఛస్సా’’తిఆదికే సత్త మహాపురిసవితక్కే వితక్కేసి. అట్ఠమేతి ‘‘నిప్పపఞ్చారామస్సాయం ధమ్మో, నాయం ధమ్మో పపఞ్చారామస్సా’’తి ఏతస్మిం పురిసవితక్కే.

మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయాతి ‘‘అప్పిచ్ఛస్సాయం ధమ్మో, నాయం ధమ్మో మహిచ్ఛస్సా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౩౫౮; అ. ని. ౮.౩౦) మహాపురిసవితక్కవసేన ఆరద్ధమత్తం మత్థకం పాపేతుం అసమత్థభావేన ఠితం మమ సఙ్కప్పం జానిత్వా. మనోమయేనాతి మనోమయేన వియ మనసా నిమ్మితసదిసేన, పరిణామితేనాతి అత్థో. ఇద్ధియాతి ‘‘అయం కాయో ఇదం చిత్తం వియ హోతూ’’తి ఏవం పవత్తాయ అధిట్ఠానిద్ధియా.

యదా మే అహు సఙ్కప్పోతి యస్మిం కాలే మయ్హం ‘‘కీదిసో ను ఖో అట్ఠమో మహాపురిసవితక్కో’’తి పరివితక్కో అహోసి, యదా మే అహు సఙ్కప్పో, తతో మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయ ఇద్ధియా ఉపసఙ్కమి, ఉత్తరి దేసయీతి యోజనా. ఉత్తరి దేసయీతి ‘‘నిప్పపఞ్చారామస్సాయం ధమ్మో నిప్పపఞ్చరతినో, నాయం ధమ్మో పపఞ్చారామస్స పపఞ్చరతినో’’తి (దీ. ని. ౩.౩౫౮; అ. ని. ౮.౩౦) ఇమం అట్ఠమం మహాపురిసవితక్కం పూరేన్తో ఉపరి దేసయి. తం పన దేసితం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘నిప్పపఞ్చరతో బుద్ధో, నిప్పపఞ్చమదేసయీ’’తి, పపఞ్చా నామ రాగాదయో కిలేసా, తేసం వూపసమనతాయ తదభావతో చ లోకుత్తరధమ్మా నిప్పపఞ్చా నామ. యథా తం పాపుణాతి, తథా ధమ్మం దేసేసి, సాముక్కంసికం చతుసచ్చదేసనం అదేసయీతి అత్థో.

తస్సాహం ధమ్మమఞ్ఞాయాతి తస్స సత్థు దేసనాధమ్మం జానిత్వా. విహాసిన్తి యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జన్తో విహరిం. సాసనే రతోతి సిక్ఖత్తయసఙ్గహే సాసనే అభిరతో. తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తాతి పుబ్బేనివాసఞాణం, దిబ్బచక్ఖుఞాణం, ఆసవక్ఖయఞాణన్తి ఇమా తిస్సో విజ్జా మయా అనుప్పత్తా సచ్ఛికతా. తతో ఏవ కతం బుద్ధస్స సాసనం, అనుసిట్ఠి ఓవాదో అనుట్ఠితోతి అత్థో.

భద్దియత్థేరవత్థు

౧౯౩. ఛట్ఠే ఉచ్చ-సద్దేన సమానత్థో ఉచ్చా-సద్దోతి ఆహ – ‘‘ఉచ్చాకులికానన్తి ఉచ్చే కులే జాతాన’’న్తి. కాళీ సా దేవీతి కాళవణ్ణతాయ కాళీ సా దేవీ. కులానుక్కమేన రజ్జానుప్పత్తి మహాకులినస్సేవాతి వుత్తం – ‘‘సోయేవ చా’’తిఆది.

లకుణ్డకభద్దియత్థేరవత్థు

౧౯౪. సత్తమే రిత్తకోతి దేయ్యవత్థురహితో. గుణే ఆవజ్జేత్వాతి భగవతో రూపగుణే చేవ ఆకప్పసమ్పదాదిగుణే చ అత్తనో అధిప్పాయం ఞత్వా అమ్బపక్కస్స పటిగ్గహణం పరిభుఞ్జనన్తి ఏవమాదికే యథాఉపట్ఠితే గుణే ఆవజ్జేత్వా.

పిణ్డోలభారద్వాజత్థేరవత్థు

౧౯౫. అట్ఠమే అభీతనాదభావేన సీహస్స వియ నాదో సీహనాదో, సో ఏతేసం అత్థీతి సీహనాదికా, తేసం సీహనాదికానం. గరహితబ్బపసంసితబ్బధమ్మే యాథావతో జానన్తస్సేవ గరహా పసంసా చ యుత్తరూపాతి ఆహ – ‘‘బుద్ధా చ నామా’’తిఆది. ఖీణా జాతీతిఆదీహి పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స భూమిం దస్సేతి. తేన హి ఞాణేన అరియసావకో పచ్చవేక్ఖన్తో ‘‘ఖీణా జాతీ’’తిఆదిం పజానాతి. కతమా పనస్స జాతి ఖీణా, కథఞ్చ పజానాతీతి? న తావస్స అతీతా ఖీణా పుబ్బేవ ఖీణత్తా, న అనాగతా అనాగతే వాయామాభావతో, న పచ్చుప్పన్నా విజ్జమానత్తా. యా పన మగ్గస్స అభావితత్తా ఉప్పజ్జేయ్య ఏకచతుపఞ్చవోకారభవేసు ఏకచతుపఞ్చక్ఖన్ధప్పభేదా జాతి, సా మగ్గస్స భావితత్తా అనుప్పాదధమ్మతం ఆపజ్జనేన ఖీణా. తం సో మగ్గభావనాయ పహీనకిలేసే పచ్చవేక్ఖిత్వా ‘‘కిలేసాభావే విజ్జమానమ్పి కమ్మం ఆయతిం అప్పటిసన్ధికం హోతీ’’తి జానన్తో పజానాతి.

వుసితన్తి వుట్ఠం పరివుట్ఠం, కతం చరితం నిట్ఠితన్తి అత్థో. బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియం. పుథుజ్జనకల్యాణకేన హి సద్ధిం సత్త సేక్ఖా మగ్గబ్రహ్మచరియం వసన్తి నామ, ఖీణాసవో వుట్ఠవాసో. తస్మా అరియసావకో అత్తనో బ్రహ్మచరియవాసం పచ్చవేక్ఖన్తో ‘‘వుసితం బ్రహ్మచరియ’’న్తి పజానాతి. కతం కరణీయన్తి చతూసు సచ్చేసు చతూహి మగ్గేహి పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియాభావనాభిసమయవసేన సోళసవిధం కిచ్చం నిట్ఠాపితన్తి అత్థో. పుథుజ్జనకల్యాణకాదయో హి తం కిచ్చం కరోన్తి, ఖీణాసవో కతకరణీయో. తస్మా అరియసావకో అత్తనో కరణీయం పచ్చవేక్ఖన్తో ‘‘కతం కరణీయ’’న్తి పజానాతి. నాపరం ఇత్థత్తాయాతి ఇదాని పున ఇత్థభావాయ ఏవం సోళసవిధకిచ్చభావాయ, కిలేసక్ఖయాయ వా మగ్గభావనాయ కిచ్చం మే నత్థీతి పజానాతి. అథ వా ఇత్థత్తాయాతి ఇత్థభావతో ఇమస్మా ఏవంపకారా ఇదాని వత్తమానక్ఖన్ధసన్తానా అపరం ఖన్ధసన్తానం మయ్హం నత్థి, ఇమే పన పఞ్చక్ఖన్ధా పరిఞ్ఞాతా తిట్ఠన్తి ఛిన్నమూలకా రుక్ఖా వియ, తే చరిమకవిఞ్ఞాణనిరోధేన అనుపాదానో వియ జాతవేదో నిబ్బాయిస్సన్తీతి పజానాతి.

మన్తాణిపుత్తపుణ్ణత్థేరవత్థు

౧౯౬. నవమే అట్ఠారససుపి విజ్జాట్ఠానేసు నిప్ఫత్తిం గతత్తా ‘‘సబ్బసిప్పేసు కోవిదో హుత్వా’’తి వుత్తం. అభిదయాఅబ్భఞ్ఞావహస్సేవ ధమ్మస్స తత్థ ఉపలబ్భనతో ‘‘మోక్ఖధమ్మం అదిస్వా’’తి వుత్తం. తేనాహ – ‘‘ఇదం వేదత్తయం నామా’’తిఆది. తథా హి అనేన దుగ్గతిపరిముచ్చనమ్పి దుల్లభం, అభిఞ్ఞాపరివారానం అట్ఠన్నం సమాపత్తీనం లాభితాయ సయం ఏకదేసేన ఉపసన్తో పరముక్కంసగతం ఉత్తమదమథసమథం అనఞ్ఞసాధారణం భగవన్తం సమ్భావేన్తో ‘‘అయం పురిసో’’తిఆదిమాహ. పిటకాని గహేత్వా ఆగచ్ఛన్తీతి ఫలభాజనాని గహేత్వా అస్సామికాయ ఆగచ్ఛన్తి. బుద్ధానన్తి గారవవసేన బహువచననిద్దేసో కతో. పరిభుఞ్జీతి దేవతాహి పక్ఖిత్తదిబ్బోజం వనమూలఫలాఫలం పరిభుఞ్జి. పత్తే పతిట్ఠాపితసమనన్తరమేవ హి దేవతా తత్థ దిబ్బోజం పక్ఖిపింసు. సమ్మసిత్వాతి పచ్చవేక్ఖిత్వా, పరివత్తేత్వాతి చ వదన్తి. అరహత్తం పాపుణింసూతి మహాదేవత్థేరస్స అనుమోదనకథాయ అనుపుబ్బికథాసక్ఖికాయ సువిసోధితచిత్తసన్తానా అరహత్తం పాపుణింసు.

దసహి కథావత్థూహీతి అప్పిచ్ఛకథా సన్తుట్ఠికథా పవివేకకథా అసంసగ్గకథా వీరియారమ్భకథా సీలసమ్పదాకథా సమాధిసమ్పదాకథా పఞ్ఞాసమ్పదాకథా విముత్తిసమ్పదాకథా విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పదాకథాతి ఇమేహి దసహి కథావత్థూహి. జాతిభూమిరట్ఠవాసినోతి జాతిభూమివన్తదేసవాసినో, సత్థు జాతదేసవాసినోతి అత్థో. సీసానులోకికోతి పురతో గచ్ఛన్తస్స సీసం అను అను పస్సన్తో. ఓకాసం సల్లక్ఖేత్వాతి సాకచ్ఛాయ అవసరం సల్లక్ఖేత్వా. సత్తవిసుద్ధిక్కమం పుచ్ఛీతి ‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, సీలవిసుద్ధత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౫౭) సత్త విసుద్ధియో పుచ్ఛి. ధమ్మకథికానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి సవిసేసేన దసకథావత్థులాభితాయ.

మహాకచ్చానత్థేరవత్థు

౧౯౭. దసమే సంఖిత్తేన కథితధమ్మస్సాతి మధుపిణ్డికసుత్తన్తదేసనాసు వియ సఙ్ఖేపేన దేసితధమ్మస్స. తం దేసనం విత్థారేత్వాతి తం సఙ్ఖేపదేసనం ఆయతనాదివసేన విత్థారేత్వా. అత్థం విభజమానానన్తి తస్సా సఙ్ఖేపదేసనాయ అత్థం విభజిత్వా కథేన్తానం. అత్థవసేన వాతి ‘‘ఏత్తకా ఏతస్స అత్థా’’తి అత్థవసేన వా దేసనం పూరేతుం సక్కోన్తి. బ్యఞ్జనవసేన వాతి ‘‘ఏత్తకాని ఏత్థ బ్యఞ్జనాని దేసనావసేన వత్తబ్బానీ’’తి బ్యఞ్జనవసేన వా పూరేతుం సక్కోన్తి. అయం పన మహాకచ్చానత్థేరో ఉభయవసేనపి సక్కోతి తస్స సఙ్ఖేపేన ఉద్దిట్ఠస్స విత్థారేన సత్థు అజ్ఝాసయానురూపం దేసనతో, తస్మా తత్థ అగ్గోతి వుత్తో. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘పాతోవ సుభోజనం భుఞ్జిత్వా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయా’’తిఆదినా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ. అఞ్ఞేహీతి అఞ్ఞాసం ఇత్థీనం కేసేహి అతివియ దీఘా. న కేవలఞ్చ దీఘా ఏవ, అథ ఖో సినిద్ధనీలముదుకఞ్చికా చ. నిక్కేసీతి అప్పకేసీ యథా ‘‘అనుదరా కఞ్ఞా’’తి.

పణియన్తి విక్కేతబ్బభణ్డం. ఆవజ్జేత్వాతి ఉపనిస్సయం కేసానం పకతిభావాపత్తిఞ్చ ఆవజ్జేత్వా. గారవేనాతి ముణ్డసీసాపి థేరే గారవేన ఏకవచనేనేవ ఆగన్త్వా. నిమన్తేత్వాతి స్వాతనాయ నిమన్తేత్వా. ఇమిస్సా ఇత్థియాతి యథావుత్తసేట్ఠిధీతరమాహ. దిట్ఠధమ్మికోవాతి అవధారణం అట్ఠానపయుత్తం, దిట్ఠధమ్మికో యసపటిలాభోవ అహోసీతి అత్థో. యసపటిలాభోతి చ భవసమ్పత్తిపటిలాభో. సత్తసు హి జవనచేతనాసు పఠమా దిట్ఠధమ్మవేదనీయఫలా, పచ్ఛిమా ఉపపజ్జవేదనీయఫలా, మజ్ఝే పఞ్చ అపరాపరియవేదనీయఫలా, తస్మా పఠమం ఏకం చేతనం ఠపేత్వా సేసా యథాసకం పరిపుణ్ణఫలదాయినో హోన్తి, పఠమచేతనాయ పన దిట్ఠధమ్మికో యసపటిలాభోవ అహోసి.

పఠమఏతదగ్గవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.