౮. అట్ఠమో పరిచ్ఛేదో

పకిణ్ణకనిద్దేసవణ్ణనా

౪౭౫. ఇదాని పన సబ్బేసం, ఏతేసం మానసం మయా;

పాటవత్థాయ భిక్ఖూనం, కథీయతి పకిణ్ణకం.

ఇదాని పన కాలే ఏతేసం తిహేతుకద్విహేతుకఅహేతుకానం సబ్బేసం పుగ్గలానం పకిణ్ణకం మానసం భిక్ఖూనంపాటవత్థాయ భిక్ఖూనం ఛేకభావత్థాయ మయా కథీయతే ఉచ్చతే.

౪౭౬-౮౫. పన్థమక్కటకో ఉణ్ణనాభి పన్థమక్కటకో నామ పఞ్చసు దిసాసు తస్స సుత్తం పసారేత్వా జాలమజ్ఝే నిపజ్జతి. పఠమాయ దిసాయేత్థ ఏత్థ ఏతాసు దిసాసు పఠమాయ దిసాయ పసారితే సుత్తే పాణకేన పటఙ్గేన వా మక్ఖికాయ వా ఘట్టితే సతి సా ఉణ్ణనాభి కిఞ్చి చలిత్వా ఫన్దనం కత్వా నిపన్నట్ఠానతో సుత్తానుసారేన సుత్తం అనుసారేత్వా తస్స పాణకస్స యూసం యూససఙ్ఖాతం సోణితం పివతి. పునాగన్త్వా తత్థేవ తస్మిం జాలమజ్ఝేయేవ యథాసుఖం నిపజ్జతి, యథా పఠమాయ దిసాయ చలనాదికం కిరియం కరోతి, ఏవమేవ దుతియాదీసు చతూసు దిసాసు చలనాదికం కిరియం కరోతి, ఏవం పఞ్చసు దిసాసు సుత్తం వియ పఞ్చ పసాదా పణ్డితేన దట్ఠబ్బా, మజ్ఝే మక్కటకో వియ చ చిత్తం పన పణ్డితేన దట్ఠబ్బం. పాణకాదీహి ఖుద్దకతిరచ్ఛానేహి తస్స సఙ్ఘట్టనా వియ ఆరమ్మణే పన పసాదానం సఙ్ఘట్టనా పణ్డితేన దట్ఠబ్బా. జాలమజ్ఝే నిపన్నాయ ఉణ్ణనాభియా తం చలనం వియ పసాదే ఘట్టేతీతి పసాదఘట్టనం, కిం తం? ఆరమ్మణం. తత్థ తిస్సం వీథియం పసాదఘట్టనం ఆరమ్మణం గహేత్వా మనోధాతుకిరియాచిత్తం భవఙ్గం ఆవట్టేతీతి భవఙ్గావట్టనం మతం భగవతా. తస్స పన్థమక్కటకస్స సుత్తానుసారంవ సుత్తం అనుగమనం వియ వీథిచిత్తప్పవత్తనం పణ్డితేన దట్ఠబ్బం. సీసే పన విజ్ఝిత్వా అస్స మక్కటస్స యూసపానం వియ జవనస్స చిత్తస్స ఆరమ్మణేసు పవత్తనం పణ్డితేన దట్ఠబ్బం. పున ఆగన్త్వా సుత్తజాలమజ్ఝే నిపజ్జనం యథా వత్థుంయేవ హదయవత్థుం ఏవ నిస్సాయ చిత్తస్స పరివత్తనం పణ్డితేన దట్ఠబ్బం.

౪౮౬-౯౩. ఇదం తు పన ఓపమ్మం, అత్థం దీపేతి కిం తు హి ఇదం ఓపమ్మం కం అత్థం దీపేతి పకాసేతి? పఠమం పసాదే ఆరమ్మణేన ఘట్టితే సతి పసాదవత్థుతో పసాదో వత్థు నిస్సయో ఏతస్సాతి పసాదవత్థు, చిత్తం, తతో పసాదవత్థుతో, పఠమం ఏవ వత్థుసన్నిస్సితం భవఙ్గసఙ్ఖాతం మనో జాయతి, ఇతిపి అత్థో తేన ఓపమ్మేన దీపితో. ఏకేకారమ్మణం ద్వీసు ద్వీసు ద్వారేసు సబ్బసో సబ్బప్పకారేన పన ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, అయమత్థోపి తేన ఓపమ్మేన దీపితో ‘‘ద్వీసు ద్వీసు ద్వారేసూ’’తి, ఏకం రూపారమ్మణం ఏకస్మింయేవ ఖణే చక్ఖుద్వారే, మనోద్వారే చాతి ద్వీసు ద్వారేసు ఆపాథం ఆగచ్ఛతీతి అత్థో. సోతద్వారాదీసుపి ఏసేవ నయో ఞేయ్యో. రూపం చక్ఖుపసాదమ్హి ఘట్టేత్వా తఙ్ఖణే పన తస్స ఖణే పన తథా మనోద్వారే పన ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, భవఙ్గచలనస్స పచ్చయో హోతీతి అత్థో. న సంసయో ఏతస్మిం వచనే సంసయో నత్థి. యథా ఖగో యథా సకుణో. హి సచ్చం మయా వుత్తం వచనం. రుక్ఖగ్గే రుక్ఖకోటియం నిలీయన్తోవ సాఖినో సాఖం ఘట్టేతి, తస్స ఛాయా భూమియం పథవియం ఫరతి పటిహఞ్ఞతి. ఇధాతి నిపాతో. సాఖాయ సకుణేన ఘట్టనం భూమియం ఛాయాఫరణాపి చ అపుబ్బం అచరిమం ఏకక్ఖణస్మింయేవ జాయరే జాయన్తి. ఏవమేవ పన రూపస్స, పసాదస్స చ ఘట్టనం, తథేవ అత్థతో అత్థవసేన భవఙ్గచలనస్సాపి పచ్చయత్తేన పచ్చయభావేన మనోద్వారే ఆపాథం ఆగమనం అపుబ్బం అచరిమం ఏకక్ఖణేయేవ హోతి.

౪౯౪-౭. తతో పరం భవఙ్గసోతం ఛిన్దిత్వా చక్ఖుద్వారే చక్ఖుపసాదే యథాక్కమం ఆవజ్జనే సముప్పన్నే, దస్సనే సముప్పన్నే, సమ్పటిచ్ఛనే సముప్పన్నే, సన్తీరణే సముప్పన్నే, తథా వోట్ఠబ్బనే చ సముప్పన్నే కుసలం జవనచిత్తం జవతి, తథా అకుసలమేవ చిత్తం జవతి. సోతద్వారాదీసుపి సద్దాదీనం ఆరమ్మణానం ఘట్టనే ఏసేవ నయో అవిసేసేన విఞ్ఞునా విఞ్ఞేయ్యో. ఏతస్స అత్థస్స దీపనే దోవారికోపమాదీని వచనాని ఉద్ధరిత్వా తతో పకరణతో నీహరిత్వా ఏత్థ ఏతస్మిం వీథియాధికారే విఞ్ఞునా దస్సేతబ్బాని.

౪౯౮-౯. అసమ్భేదేన చక్ఖుస్సాతి తస్సాపి చక్ఖు అసమ్భిన్నం హోతి. జీవితా నిరుద్ధమ్పి పిత్తేన వా సేమ్హేన వా రుహిరేన వా పలిబుద్ధం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స పచ్చయో భవితుం అసక్కోన్తం సమ్భిన్నం నామ, సక్కోన్తం అసమ్భిన్నం నామ హోతి. తేన చక్ఖుపసాదస్స అసమ్భిన్నేన రూపాపాథగమనేన ఆలోకసన్నిస్సయేనాపి. తేన తివిధేన పచ్చయేన సమనక్కారహేతునా పఞ్చద్వారావజ్జనపచ్చయేన సహ పవత్తనేన. ఏతేహి పన చతూహి పచ్చయేహి సం ఏకతో ఇన్తి పవత్తన్తీతి సమేతా, సమేతేహి సహగతేహి సమాగమం ఏకీభావం ఆగతేహి, తం చక్ఖువిఞ్ఞాణం చక్ఖుపసాదనిస్సితం విఞ్ఞాణం సమ్పయుత్తేహి చేతసికేహి సహ జాయతే.

౫౦౦-౧. అసమ్భేదేన సోతస్స సోతపసాదస్స అసమ్భిన్నేన సద్దాపాథగమేన చ సద్దస్స ఆపాథగమనేన చ. ఆకాసనిస్సయేనాపి పిహితకణ్ణచ్ఛిద్దస్స సోతవిఞ్ఞాణం నుప్పజ్జతి. తేన తివిధేన పచ్చయేన. సమనక్కారహేతునా పఞ్చద్వారావజ్జనపచ్చయేన సహ పవత్తేన. ఏతేహి పన చతూహి పచ్చయేహి సమేతేహి సహగతేహి సమాగమం ఏకీభావం ఆగతేహి తం సోతవిఞ్ఞాణం సమ్పయుత్తేహి సహ జాయతి.

౫౦౨-౩. అసమ్భేదేన ఘానస్స ఘానపసాదస్స అసమ్భిన్నేన గన్ధాపాథగమేన చ గన్ధస్స ఆపాథగమనేన చ. వాయోసన్నిస్సయేనాపీతి ఘానబిలమ్హి పవిసన్తేన వాయునాతి అత్థో. తేన తివిధేన పచ్చయేన. సమనక్కారహేతునా పఞ్చద్వారావజ్జనపచ్చయేన సహ పవత్తేన. ఏతేహి పన చతూహి పచ్చయేహి సమేతేహి సహగతేహి సమాగమం ఏకీభావం ఆగతేహి తం ఘానవిఞ్ఞాణం సమ్పయుత్తేహి సహ జాయతి.

౫౦౪-౫. అసమ్భేదేన జివ్హాయ జివ్హాయ అసమ్భిన్నేన రసాపాథగమేన చ రసస్స ఆపాథగమనేన చ. ఆపోసన్నిస్సయేనాపీతి జివ్హాతేమనం ఆపం లద్ధా చ ఉప్పజ్జతి, తేన వినా సుక్ఖఖాదనీయే జివ్హాయ సాయితేపి జివ్హావిఞ్ఞాణం నుప్పజ్జతీతి అత్థో. తేన తివిధేన పచ్చయేన. సమనక్కారహేతునా పఞ్చద్వారావజ్జనపచ్చయేన సహ పవత్తేన. ఏతేహి పన చతూహి పచ్చయేహి సమేతేహి సహగతేహి సమాగమం ఏకీభావం ఆగతేహి తం జివ్హావిఞ్ఞాణం సమ్పయుత్తేహి సహ జాయతి.

౫౦౬-౭. కాయపసాదస్స అసమ్భేదేన ఫోట్ఠబ్బస్స ఆపాథగమనేన చ. పథవీనిస్సయేనాపీతి తేన వినా కాయద్వారమ్పీతి బహిద్ధా మహాభూతారమ్మణం అజ్ఝత్తికం కాయపసాదం ఘట్టేత్వా పసాదపచ్చయేసు మహాభూతేసు పటిహఞ్ఞతి. తేన తివిధేన పచ్చయేన. సమనక్కారహేతునా పఞ్చద్వారావజ్జనపచ్చయేన సహ పవత్తేన. ఏతేహి పన చతూహి పచ్చయేహి సమేతేహి సహగతేహి సమాగమం ఏకీభావం ఆగతేహి తం కాయవిఞ్ఞాణం సమ్పయుత్తేహి సహ జాయతి.

౫౦౮-౯. అసమ్భేదా మనస్సాపీతి మనన్తి భవఙ్గచిత్తం. తం నిరుద్ధమ్పి ఆవజ్జనచిత్తస్స పచ్చయో భవితుం అసమత్థం మన్దతమగతమేవ వత్తమానమ్పి సమ్భిన్నం నామ హోతి. ఆవజ్జనస్స పచ్చయో భవితుం సమత్థం అసమ్భిన్నం నామ. మనస్స అసమ్భేదేన ధమ్మస్స ఆపాథగమనేన చ వత్థుసన్నిస్సయేన హదయవత్థుసన్నిస్సయేన. తేన తివిధేన పచ్చయేన. సమనక్కారహేతునా మనోద్వారావజ్జనేన సహ పవత్తేన. ఏతేహి పన చతూహి పచ్చయేహి సమేతేహి సహగతేహి సమాగమం ఏకీభావం ఆగతేహి తం మనోవిఞ్ఞాణం తం మనోవిఞ్ఞాణసఙ్ఖాతం జవనచిత్తం సమ్పయుత్తేహి సహ జాయతే.

౫౧౦-౧౧. మనో భవఙ్గచిత్తం నామ విభావినా వేదితబ్బం. ఆవజ్జనక్రియాచిత్తం ఆవజ్జనకిరియాచిత్తద్వయం సమనక్కారో నామ విభావినా సఞ్ఞితం. వత్థుసన్నిస్సయేన ఇతి అయం పాఠో సబ్బత్థ సబ్బేసు భవేసు న గచ్ఛతి. పఞ్చహి ఖన్ధేహి వోకారో వోకిణ్ణోతి పఞ్చవోకారో, పఞ్చవోకారభవం సన్ధాయ కారణం కత్వా ‘‘వత్థుసన్నిస్సయేనా’’తి అయం పాఠో పన కథితో మయా, పఞ్చవోకారభవో నామ కామరూపభవో, అరూపభవో చతువోకారభవో నామ, అసఞ్ఞీభవో ఏకవోకారభవో నామ. అయం పాఠో చతువోకారఅరూపభవం సన్ధాయ న కథితోతి అత్థో. వత్థుస్స రూపత్తా అరూపభవే కథం వత్థుసన్నిస్సయో భవేయ్యాతి అత్థో.

౫౧౨-౪. పటిసన్ధాదిచిత్తాని, సబ్బానేకూనవీసతి హోన్తి, కామావచరేసు దస, రూపేసు పఞ్చ, అరూపీసు చత్తారి, సబ్బాని పటిసన్ధిచిత్తాని ఏకూనవీసతి హోన్తి. కమ్మం నామ కుసలాకుసలచేతనా. కమ్మనిమిత్తం నామ రూపాని పఞ్చారమ్మణాని పఞ్ఞత్తి చ మహగ్గతచిత్తఞ్చ. తథా గతినిమిత్తకం నామ కప్పరుక్ఖాదయో, అకుసలపక్ఖే రూపాదిఆరమ్మణభూతా లోహకుమ్భాదయో చ. ఇతి ఏవం ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన తేసం పటిసన్ధాదిచిత్తానం ఆరమ్మణం తివిధం భగవతా ఉదీరితం. కామావచరసన్ధీనం పరిత్తారమ్మణం కామావచరారమ్మణం భగవతా మతం. పచ్చుప్పన్నం రూపాదిపఞ్చారమ్మణం, గతినిమిత్తం పఞ్చారమ్మణఞ్చ పచ్చుప్పన్నఞ్చ హోతి. అతీతం వా కమ్మం కుసలాకుసలచేతనా అతీతాయేవ, న పచ్చుప్పన్నా. అనాగతం ఆరమ్మణం నత్థి.

౫౧౫-౨౬. అట్ఠేవ చ మహావిపాకా, తీణి సన్తీరణాని చాతి ఏకాదసవిధం చిత్తం తదారమ్మణసఞ్ఞితం. ఏకాదసవిధే చిత్తే తదారమ్మణసఞ్ఞితే పుఞ్ఞవిపాకాని కుసలవిపాకా దస హోన్తి, అపుఞ్ఞజం అకుసలవిపాకం పన ఏకం హోతి. మహావిపాకా రూపారూపభవద్వయే న జాయన్తి, కామరూపభవే సన్తీరణత్తయం హోతి. యాని తదారమ్మణచిత్తాని సత్థునా జినేన వుత్తాని, తేసు తదారమ్మణచిత్తేసు ఏకమ్పి తదారమ్మణచిత్తం రూపారూపభవద్వయే తదారమ్మణం హుత్వా కదాచిపి నప్పవత్తతి. కస్మా కారణా? తత్థ తస్మిం రూపారూపభవద్వయే ‘‘తదారమ్మణం న హోతీ’’తి వచనం చోదకో భవేయ్య, బీజస్సాభావతో పన న హోతీతి పరిహారో. అకామావచరారమ్మణే అకామావచరధమ్మే ఇదం తదారమ్మణమానసం నేవ అనుబన్ధతి. హి కస్మా కారణా? పరిత్తారమ్మణత్తా చ ఏకన్తేన అవస్సం తదారమ్మణమానసస్స కామావచరారమ్మణత్తా చ తథా అపరిచితత్తా చ సబ్బదా నానుబన్ధతి. తఞ్హి యథా పితరం వా పితుసదిసం వా ఞాతిం అనుబన్ధన్తోపి తరుణదారకో ఘరద్వారన్తరవీథిచతుక్కాదిమ్హి పరిచితేయేవ దేసే అనుబన్ధతి, న అరఞ్ఞం వా యుద్ధభూమిం వా గచ్ఛతి, ఏవం కామావచరే ధమ్మే అనుబన్ధన్తమ్పి మహగ్గతలోకుత్తరధమ్మమారబ్భ పవత్తమానే ధమ్మే నానుబన్ధతి. యస్మా చస్స సబ్బో కామావచరపాకో చ కిరియామనోధాతు కిరియాఅహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు సోమనస్ససహగతా ఇమే ధమ్మా పరిత్తారమ్మణాతి ఏవం అచ్చన్తం పరిత్తమేవ ఆరమ్మణం వుత్తం, తస్మా చేతం మహగ్గతలోకుత్తరారమ్మణే కామావచరధమ్మేపి నానుబన్ధతీతి వేదితబ్బం.

౫౨౭-౩౨. కిం తేన యుత్తివాదేన, వుత్తం అట్ఠకథాసు హి ‘‘జనకం తేన తుల్య’’న్తిఆదికేన తేన, యుత్తియా వాదో యుత్తివాదో, ‘‘జనకం తేన తుల్య’’న్తిఆదికాయ యుత్తికథాయ కిం పయోజనం వుత్తం? అట్ఠకథాసు హి సచ్చం ‘‘కిం తేన యుత్తివాదేనా’’తి వచనం, ‘‘అత్థకథాసూ’’తి వత్తబ్బే సమాసే హి త్థ-స్స ట్ఠ-కారం కత్వా ‘‘అట్ఠకథాసూ’’తి వుత్తం. కామావచరే ధమ్మే పటిచ్చ తదారమ్మణభావదీపకం వచనం ఆచరియేన వుత్తం. తదారమ్మణచిత్తాని, ఏకాదసపి సబ్బసో సబ్బప్పకారేనపి తదారమ్మణచిత్తాని నామగోత్తం పనారబ్భ తిస్సాదికం నామపఞ్ఞత్తిం పటిచ్చ కచ్చాయనగోత్తకస్సపగోత్తాదికం గోత్తపఞ్ఞత్తిం పటిచ్చ జవనే జవితేపి చ తదారమ్మణం న గణ్హన్తి, రూపారూపభవేసు వా తదారమ్మణం న గణ్హన్తి. యదా పఞ్ఞత్తిమారబ్భ, జవనే జవితేపి వా యదా మయా వుత్తాయ పఞ్ఞత్తియా సేసపఞ్ఞత్తిం పటిచ్చ జవనే జవితేపి వా తదారమ్మణం న లబ్భతే ఆచరియేన, తథా దుక్ఖఅనిచ్చఅనత్తలక్ఖణారమ్మణికాయ విపస్సనాయ తదారమ్మణం న లబ్భతే ఆచరియేన. తదారమ్మణా న లబ్భన్తి, మిచ్ఛత్తనియతేసుపి మిచ్ఛత్తే మిచ్ఛాసభావే ‘‘నత్థి దిన్న’’న్త్యాదివసేన నియతాని చత్తారి దిట్ఠియుత్తజవనాని మిచ్ఛత్తనియతాని, మిచ్ఛత్తనియతేసుపి తదారమ్మణం న లబ్భతే ఆచరియేన, లోకుత్తరధమ్మే ఆరబ్భ జవనే గతేపి తదారమ్మణం న లబ్భతే ఆచరియేన. తథా మహగ్గతే ధమ్మే ఆరబ్భ జవనే జవితేపి తదారమ్మణం న లబ్భతే ఆచరియేన, పటిసమ్భిదాఞాణం ఆరబ్భ జవనే జవితేపి తదారమ్మణం న లబ్భతే ఆచరియేన. మనోద్వారేపి సబ్బేసం జవనానం అనన్తరం అనుపుబ్బతో తదారమ్మణచిత్తాని భవన్తి.

౫౩౩-౪. మనోద్వారే ఆరమ్మణఘట్టనా న విజ్జతి. భవఙ్గతో చేతసో వీథిచిత్తస్స వుట్ఠానం కథం కేన పకారేన హోతి? మనోద్వారేపి ఘట్టనాయ వినా ఘట్టనం వజ్జేత్వా ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తేవ యస్మా కారణా, తస్మా వీథిచిత్తానం సమ్భవో హోతి.

౫౩౫-౬. ద్వాదసాపుఞ్ఞచిత్తానం ద్వాదసఅకుసలచిత్తానం విపాకా సత్తసత్తతి పాపపాకా ద్వాదసపాపచిత్తానం విపాకా చతురాసీతి పవత్తియం హోన్తి. ఏకస్స సోమనస్సయుత్తదిట్ఠిసమ్పయుత్తాకుసలస్స చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణాని, సమ్పటిచ్ఛనం, ఉపేక్ఖాయుత్తసన్తీరణాని చాతి సత్త అకుసలపాకా హోన్తి. తథా సేసానం ఏకాదసన్నం అకుసలానమ్పి సత్త విపాకా హోన్తి. ఏకాదసవిధానం తు, హిత్వా ఉద్ధచ్చమానసం ఉద్ధచ్చమానసం హిత్వా ఏకాదసవిధానం పటిసన్ధియో ఏకాదసవిధా చేవ భవన్తి.

౫౩౭-౮. క్రియచిత్తేసు సబ్బేసు యం ఆవజ్జనద్వయం జవనం న చ హోతి, తం ఆవజ్జనద్వయం కరణమత్తత్తా కిరియామత్తత్తా వాతపుప్ఫసమం వాతపుప్ఫేన సదిసం మతం భగవతా. అయమేత్థాధిప్పాయో – ఖీణాసవే ఉప్పన్నకాలే వా తం ఆవజ్జనద్వయం కిరియచిత్తం భవితుం యుత్తం. సబ్బేసు పుథుజ్జనేసు ఉప్పన్నకాలే కథం కిరియా హోతీతి చే? కరణమత్తత్తా అఫలదాయకం వాతపుప్ఫం వియ అఫలదాయకం కిరియచిత్తం భవితుం యుత్తిహారో కిరియా పన హోతి. యం సబ్బం కిరియచిత్తం కిచ్చసాధనతో జవనకిచ్చసాధనవసేన జవనత్తం జవనభావం పత్తం ఛిన్నమూలస్స రుక్ఖస్స పుప్ఫం అఫలం హోతి యథా, ఏవం ఛిన్నావిజ్జాతణ్హామూలస్స వీతరాగస్స తం సబ్బం కిరియచిత్తం అఫలం విపాకవిరహితం సియా భవేయ్య.

౫౩౯-౪౦. పటిచ్చ పన ఏతస్మా, ఫలమేతీతి పచ్చయో ఏకం ధమ్మం పటిచ్చ ఏతస్మా ధమ్మతో ఫలం ఏతి పవత్తతి తస్మా పచ్చయో, యో ధమ్మో యస్స ధమ్మస్స ఠితియా ఉప్పత్తియాపి ఉపకారో నామ హోతి, సో ధమ్మో తస్స ధమ్మస్స పచ్చయోతి పచ్చయో నామ పణ్డితేన పవుచ్చతే. సమ్భవో పభవో హేతు కారణం పచ్చయో మతో భగవతా. ఇదం వచనం అఞ్ఞత్థ దీపనవచనం.

౫౪౧. లోభాది పన యో ధమ్మో, మూలట్ఠేనుపకారకో యో లోభాది పన ధమ్మో మూలభావేన ఫలధమ్మస్స ఉపకారకో, సో లోభాదిధమ్మో ఫలధమ్మస్స హేతూతి హేతు నామ విభావినా విఞ్ఞాతబ్బో.

౫౪౨. లోభో దోసో చ మోహో చ తథా అలోభాదయో తయో హేతూ, తే ఛ ఏవ హేతుయో హోన్తి, జాతితో జాతివసేన కుసలజాతిఅకుసలజాతిఅబ్యాకతజాతివసేన నవధా నవహి కోట్ఠాసేహి సియుం.

౫౪౩-౪. ధమ్మానం కుసలాదీనం, కుసలాదిత్తసాధకో యో ధమ్మో కుసలాదీనం ధమ్మానం కుసలాదిత్తసాధకో కుసలాదిభావసాధకో, సో ధమ్మో మూలట్ఠో నామ. ఏవం వచనం ఏకే ఏకచ్చే ఆచరియా వదన్తి. ఏవం సన్తే కుసలాకుసలాదీనం ధమ్మానం కుసలాదిత్తసాధకవసేన మూలట్ఠే సన్తే తంసముట్ఠానరూపీసు తేహి చిత్తేహి సముట్ఠానరూపేసు తేహి చిత్తేహి సముట్ఠితేసు చిత్తజరూపేసు హేతూనం లోభాదిహేతూనం హేతుపచ్చయతా కదాచిపి నేవ సమ్పజ్జతి. అయమేత్థాధిప్పాయో – యది చిత్తేసు రూపాని సముట్ఠాపేన్తేసు తే లోభాదయోపి చిత్తానం సమ్పయుత్తచిత్తానం ఏకుప్పాదత్తా చ రూపాని సముట్ఠాపేన్తియేవ. తదా తేసం మతే తేసం చిత్తజరూపానం కుసలాదిత్తం సియా. న చ కదాచి రూపాని కుసలాదినామకాని దిస్సన్తి యస్మా, తస్మా చిత్తజరూపానం కుసలాదిభావఞాపనత్థం తేసం చిత్తజరూపానం తే లోభాదయో హేతుపచ్చయా న హోన్తి, ఇతి వచనం వత్తబ్బం సియా. ఏవఞ్చ సతి చిత్తజరూపాని నామ కదాచిపి వియుత్తాని చరన్తి, తస్మా కుసలాదిత్తసాధకో మూలట్ఠో న హోతి.

౫౪౫-౬. హి సచ్చం ‘‘ఏవం సన్తే తు హేతూన’’న్తిఆదికం వచనం. తే లోభాదయో హేతూ తేసం రూపానం కుసలాదితం కుసలాదిభావం న సాధేన్తి న నిప్ఫాదేన్తి. తే హేతూ తేసం పన రూపానం పచ్చయా న చ న హోన్తియేవ, తస్మా కారణా కుసలాదీనం ధమ్మానం కుసలాదిత్తసాధకో యో ధమ్మో, సో ధమ్మో మూలట్ఠోతి మూలసభావో నామ సమయఞ్ఞునా సమయవిజాననసీలేన విఞ్ఞునా గన్తబ్బో జానితబ్బో.

౫౪౭. సుప్పతిట్ఠితభావస్స, సాధనేనుపకారకో సుప్పతిట్ఠితభావం సాధనేన ఉపకారకో యో అత్థో, సో అత్థో హేతూనం లోభాదీనం మూలట్ఠో మూలసభావో ఇతి చ గహణం విభావినా విఞ్ఞాతబ్బం.

౫౪౮-౯. కుసలాకుసలా హేతూ కుసలా హేతూ, అకుసలా హేతూ, క్రియాహేతూ సబ్బసో సబ్బప్పకారేన సబ్బే కిరియాహేతుయో చ సమ్పయుత్తానం పఞ్చవోకారభూమియం సమ్పయుత్తానం ధమ్మానం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయభావేన హేతుపచ్చయతం యాతా గతా. తంసముట్ఠానానం చిత్తజరూపానఞ్చ హేతుపచ్చయతం యాతా గతా, ఏతే హేతూ చతువోకారభూమియం సమ్పయుత్తానం ఏవ ధమ్మానం హేతుపచ్చయతం యాతా గతా.

౫౫౦-౧. కామే విపాకహేతూపి అత్తనా సమ్పయుత్తానం హేతుపచ్చయతం యాతా, పటిసన్ధిక్ఖణేపి కటత్తారూపజాతానం కమ్మజరూపానం హేతుపచ్చయతం యాతా, తస్మా పటిసన్ధిచిత్తుప్పాదక్ఖణేయేవ కమ్మజరూపానం ఉప్పాదో హోతి, యస్మా కారణా పవత్తియం చిత్తజానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయతం గతా.

౫౫౨-౫. రూపే విపాకహేతూ కామావచరభూమియం హేతుయో వియ హేతుపచ్చయా హోన్తి, పఞ్చవోకారే లోకుత్తరవిపాకహేతవో చిత్తజానం రూపానఞ్చ సమ్పయుత్తానఞ్చ పఞ్చవోకారభూమియం హేతుపచ్చయా హోన్తి. చతువోకారే లోకుత్తరవిపాకజా హేతవో సమ్పయుత్తానం ఏవ చతువోకారభూమియం హేతుపచ్చయా భవన్తి. ఇతరే చతువోకారే అరూపభవే విపాకజా హేతవో సమ్పయుత్తానం ఏవ సభూమియం అత్తనో భూమియం అరూపభూమియం హేతుపచ్చయా హోన్తి. హేతుత్థో హేతూనం అత్థో హేతుయో చేవ హేతుపచ్చయో చేవ హేతుపచ్చయసమ్భవో హేతుపచ్చయుప్పత్తి, ఏవమేవ ఏవం ఇమినా పకారేన. సఞ్జాతో సుఖహేతు యస్సాతి సఞ్జాతసుఖహేతు, తేన విఞ్ఞేయ్యో.

౫౫౬-౮. ఛన్దో చిత్తఞ్చ వీరియం వీమంసా చాతి చతుధాధిపతీ లోకాధిపతినా సత్థునా వుత్తా. ఛన్దం జేట్ఠకం కత్వా చిత్తస్స ఉప్పత్తికాలస్మిం యో ఛన్దో, సో ఛన్దాధిపతి నామ, ఛన్దం ధురం కత్వా సమాధికరణచిత్తస్స ఏసేవ నయో సేసేసుపి చ తీసు మయా వుత్తతో ఛన్దాధిపతితో సేసేసుపి చ అధిపతీసు. యో ధమ్మో జేట్ఠట్ఠేన ఉపకారకో, సో ధమ్మో అధిపతీతి అధిపతి నామ భగవతా నిద్దిట్ఠో.

౫౫౯. సుమతిమతివిబోధనం విచిత్తం,

కుమతిమతిన్ధనపావకం పధానం;

ఇమమతిమధురం అవేది యో యో,

జినవచనం సకలం అవేది సో సో.

యో యో జనో ఇమం అభిధమ్మావతారం సుమతిమతివిబోధనం సుమతీనం సున్దరమతీనం పణ్డితానం మతియా విబోధనకరం విచిత్తం కుమతీనం కుచ్ఛితమతీనం బాలానం మతిఇన్ధనే పధానం పావకం అతిమధురకరం అవేది జాని, సో సో జనో సకలం జినవచనం అవేది జాని.

ఇతి అభిధమ్మావతారటీకాయ

పకిణ్ణకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అట్ఠమో పరిచ్ఛేదో.