౭. సత్తమో పరిచ్ఛేదో

విపాకచిత్తప్పవత్తినిద్దేసవణ్ణనా

౩౭౬. అనన్తఞాణేన నిరఙ్గణేన,

గుణేసినా కారుణికేన తేన;

వుత్తే విపాకే మతిపాటవత్థం,

విపాకచిత్తప్పభవం సుణాథ.

యేన జినేన అనన్తఞాణేన నిక్కిలేసేన గుణేసినా కారుణికేన తేన జినేన వుత్తే విపాకస్మిం మతిపాటవత్థం మతిఛేకభావత్థాయ విపాకచిత్తప్పభవం మయా భణమానం విపాకచిత్తప్పవత్తిం తుమ్హే సుణాథ.

౩౭౭. ఏకూనతింస కమ్మాని, పాకా ద్వత్తింస భగవతా దస్సితా, కమ్మాని తీసు ద్వారేసు దిస్సరే, విపాకా ఛసు ద్వారేసు దిస్సన్తి.

౩౭౮-౯. కుసలం కామలోకస్మిం కామలోకమ్హి కుసలం పవత్తే, పటిసన్ధియఞ్చ తంతంపచ్చయమాగమ్మ తంతంపచ్చయం పటిచ్చ. సో సో పచ్చయో తంతంపచ్చయో, ‘‘తతపచ్చయో’’తి వత్తబ్బే నిగ్గహీతాగమవసేన ‘‘తంతంపచ్చయో’’తి వుత్తం. విచ్ఛాకమ్మధారయసమాసోయం. వివిధం ఫలం దదాతి. ఏకాయ చేతనాయ ఏకా పటిసన్ధి భగవతా పకాసితా. నానాకమ్మేహి నానా పటిసన్ధియో చ భవన్తి.

౩౮౦-౧. తిహేతుకం తు యం కమ్మం తిహేతుకం యం కమ్మం పన కామావచరసఞ్ఞితం తిహేతుకం విపాకం దుహేతుఞ్చ విపాకం అహేతుఞ్చ విపాకం దేతి. దుహేతుకం తు యం కమ్మం దుహేతుకం యం కమ్మం పన, తం కమ్మం తిహేతుకం విపాకం న దేతి, అత్తనో విపాకం దుహేతుఞ్చ అహేతుఞ్చ దేతి.

౩౮౨-౩. తిహేతుకేన కమ్మేన, పటిసన్ధి తిహేతుకా హోతి, దుహేతుకాపి పటిసన్ధి హోతేవ, అహేతుకా పటిసన్ధి నేవ హోతి, ఉక్కట్ఠతిహేతుకకమ్మేన తిహేతుకా పటిసన్ధి, ఓమకతిహేతుకకమ్మేన దుహేతుకా పటిసన్ధి హోతీతి అధిప్పాయో. దుహేతుకేన కమ్మేన దుహేతుకా పటిసన్ధి, అహేతుకాపి పటిసన్ధి హోతేవ, తిహేతుకా పటిసన్ధి నేవ హోతి. ఉక్కట్ఠదుహేతుకకమ్మేన దుహేతుకా పటిసన్ధి, ఓమకదుహేతుకకమ్మేన అహేతుకా పటిసన్ధి హోతీతి అధిప్పాయో.

౩౮౪. అసఙ్ఖారకమ్మం అసఙ్ఖారవిపాకం దేతి, ససఙ్ఖారవిపాకమ్పి దేతి, ససఙ్ఖారకమ్మం ససఙ్ఖారఫలం, తథా అసఙ్ఖారఫలం దేతి.

౩౮౫. ఏకాయ చేతనాయేత్థ ఏత్థ ఏతాసు చేతనాసు ఏకాయ కుసలాయ చేతనాయ సోళసవిధా విపాకచిత్తాని భవన్తి. ఇతి వచనం జినో పకాసయే.

౩౮౬-౯౨. వేదనాపరివత్తనం ఆరమ్మణేన హోతేవ, తదారమ్మణచిత్తమ్పి జవనేన నియామితం, సోమనస్సయుత్తే కుసలే జవనే జవితే తదారమ్మణమ్పి సోమనస్సయుత్తమేవ హోతీతి అత్థో. ఉపేక్ఖాయుత్తకుసలేపి ఏసేవ నయో. కామావచరచిత్తేన కుసలేనాదినా పఠమేన కుసలేన తుల్యేన విపాకచిత్తేన. తతియావిసేసనం. యేన సత్తేన గహితా పటిసన్ధి చే యది, ఇట్ఠే బలవారమ్మణే మనాపే అతిమహన్తారమ్మణే తస్స సత్తస్స చక్ఖుస్స చక్ఖుపసాదస్స ఆపాథం పాకటభావం ఆగతే సతి మనోధాతుయా తాయ భవఙ్గస్మిం ఆవట్టితే భవఙ్గసోతే ఛిన్దితే సతి చక్ఖువిఞ్ఞాణకాదీసు వీథిచిత్తేసు జాతేసు పఠమం కుసలం కామమానసం జవనం హుత్వా జాయతే. సత్తక్ఖత్తువారాని జవిత్వాన పఠమే మహాకుసలే గతే తదేవ తం ఏవ ఇట్ఠం ఆరమ్మణం కత్వా తేనేవ పఠమమహాకుసలేన సదిసం తదారమ్మణవిపాకచిత్తం. సన్ధియా తుల్యతో పటిసన్ధియా తుల్యభావేన మూలభవఙ్గన్తి మూలభవఙ్గం నామ భగవతా పవుచ్చతే. తఞ్చ తదారమ్మణచిత్తం సన్తీరణం సోమనస్సయుత్తం సన్తీరణం దస్సనం సమ్పటిచ్ఛనం ఏత్థ ఏతస్మిం వీథిచిత్తే గణనూపగచిత్తాని గణనం ఉపగతాని చిత్తాని చత్తారి ఏవ భవన్తి.

౩౯౩-౪. యదా హి దుతియం చిత్తం, కుసలం జవనం యదా యస్మిం కాలే తస్సేవ సోమనస్సతిహేతునో పుగ్గలస్స దుతియం కుసలం చిత్తం జవనం హోతి, తదా తస్మిం కాలే తేన జవనేన తుల్యవిపాకం తదారమ్మణం. తస్స సన్ధియా అసమానత్తా తస్స తదారమ్మణచిత్తస్స సన్ధియా అసమానత్తా ద్వే నామాని అస్స విపాకచిత్తస్స అనేన విపాకచిత్తేన లబ్భరే లబ్భన్తి, ‘‘ఆగన్తుకభవఙ్గ’’న్తి నామం ‘‘తదారమ్మణక’’న్తి చ నామం ఇతి ద్వే నామాని లబ్భన్తి.

౩౯౫-౬. యదా తస్సేవ పుగ్గలస్స తతియం పుఞ్ఞం జవనం హోతి, తదా తేన జవనేన సదిసం తతియం పాకం తదారమ్మణికం సియా. ఇదం విపాకచిత్తం ఆగన్తుకభవఙ్గన్తి ఆగన్తుభవఙ్గం నామ భగవతా వుచ్చతే, పురిమాని చ పఞ్చ విపాకచిత్తాని ఇమినా పన తతియవిపాకేన పన సద్ధిం ఛ చిత్తాని హోన్తి.

౩౯౭-౮. యదా చతుత్థం కుసలం జవనం హోతి, తదా తేన జవనేన తుల్యం చతుత్థవిపాకం తదారమ్మణభావం వజే గచ్ఛేయ్య. చతుత్థవిపాకం ఆగన్తుకభవఙ్గం తదారమ్మణనామకం హోతి, పురిమాని ఛ పాకాని ఇమినా సహ చతుత్థపాకేన సత్త చిత్తాని హోన్తి.

౩౯౯-౪౦౩. యదా యస్మిం కాలే తస్మిం చక్ఖుద్వారే ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణం పన తథా ఆపాథం ఆగచ్ఛతి చ, తదా వుత్తనయేన ఆవజ్జనదస్సనసమ్పటిచ్ఛనచిత్తేసు జాతేసు ఇధ ఇమస్మిం మజ్ఝత్తారమ్మణే ఆరమ్మణవసేన వేదనా పరివత్తతి, తస్మా ఉపేక్ఖాసహగతం సన్తీరణం మనో హోతి. ఉపేక్ఖాసహగతేసు ఏవ చతూసుపి జవనేసు జవితేసు తేహి జవనేహి తుల్యాని చత్తారి విపాకచిత్తాని జాయరే. అచ్చన్తం ఏకన్తేన వేదనాయ ఉపేక్ఖావేదనాయ పురిమేహి సోమనస్ససహగతేహి చిత్తేహి అసమానత్తా చత్తారి చిత్తాని నామతో పిట్ఠిభవఙ్గాని నామ హోన్తి, పిట్ఠిభవఙ్గాని సోమనస్సవిపాకానం పచ్ఛాభాగే భవఙ్గానీతి అత్థో. ఇమాని ఉపేక్ఖాసహగతాని పఞ్చ విపాకాని పురిమేహి సత్తహి విపాకేహి సద్ధిం ద్వాదస విపాకాని భవన్తి. ఇతి వచనం ధీరో వినిద్దిసే.

౪౦౪-౬. యథా చక్ఖుద్వారే ద్వాదస విపాకాని హోన్తి, తథా ఏవం సోతాదీసు ద్వారేసుపి ద్వాదస పాకాని హోన్తి. ఇతి వచనం ధీరో నిద్దిసే, ఇమే మయా వుత్తా విపాకా సమసట్ఠి భవన్తి. ఏవం ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన ఏకాయ చేతనాయ కమ్మే ఆయూహితే పవత్తితే సమసట్ఠి విపాకాని ఉప్పజ్జన్తి, ఇమస్మిం వచనే సంసయో నత్థి. గహితాగ్గహణేనేత్థ ఏత్థ ఏతేసు విపాకేసు గహితానం విపాకానం అగ్గహణేన చక్ఖుద్వారే ద్వాదస పాకా, సోతవిఞ్ఞాణకాదీని చత్తారి చాతి సోళస పాకాని హోన్తి.

౪౦౭-౧౧. ఏకేన తిహేతుకకుసలేన అసఙ్ఖారికేన కమ్మేన ఆయూహితే యథా, ఏవమేవ ససఙ్ఖారతిహేతుకకుసలేనాపి అసఙ్ఖారససఙ్ఖారఉపేక్ఖాసహగతేహిపి కుసలేహి కమ్మే ఆయూహితే పవత్తితే తేసం తిణ్ణం కుసలానం విపాకేహి తీహిపి దిన్నాయ పటిసన్ధియా ఏసేవ నయో పణ్డితేన జానితబ్బో. ఇధ ఇమస్మిం ఉపేక్ఖాసహగతద్వయే ఇట్ఠమజ్ఝత్తగోచరస్స వసేన విపాకచిత్తప్పవత్తిం పఠమం దస్సేత్వా దస్సేతబ్బాథ పచ్ఛా తు, ఇట్ఠస్మిం గోచరే ఇధ అథ పచ్ఛా మయా వుత్తచిత్తప్పవత్తితో పచ్ఛాకాలే పన ఇధ ఇమస్మిం ఇట్ఠగోచరే ఏకేకస్మిం పన ద్వాదస ద్వాదస పాకా పణ్డితేన దస్సేతబ్బా. గహితాగ్గహణేనేత్థ ఏత్థ ఏతేసు విపాకేసు గహితానం విపాకానం అగ్గహణేన సోళస పాకచిత్తాని హోన్తి. పుబ్బే కాలే మయా వుత్తనయేనేవ సబ్బం వచనం అసేసతో అసేసభావేన పణ్డితేన ఞేయ్యం.

౪౧౨-౪. తిహేతుకేన కమ్మేన, పటిసన్ధి తిహేతుకా భవతి, ఇతి అయం వారో ఏత్తావతా ఏత్తకేన వచనేన మయా వుత్తో. ఏకం కమ్మం ఏకస్మిం భవే ఏకం పటిసన్ధిం జనేతి, తతో పటిసన్ధితో అపరం అఞ్ఞం దుతియం పటిసన్ధిం న జనేతి, పవత్తియం అనేకాని విపాకాని సఞ్జనేతి. హి సచ్చం ‘‘ఏకం కమ్మ’’న్తిఆదికం వచనం. ఏకస్మా బీజా ఏకతో బీజతో ఏకం అఙ్కురం జాయతి, అస్స బీజస్స బహూని ఫలాని హేతుప్పవత్తితో సలిలాదిహేతుప్పత్తియా హోన్తి.

౪౧౫-౨౧. దుహేతుకేన కమ్మేన, పటిసన్ధి దుహేతుకా హోతి, ఇతి వచనం అయం వారో అనుపుబ్బేన అనుపటిపాటియా ఆగతో. ఇధ ఇమస్మిం అధికారే దుహేతుకేన పుఞ్ఞేన సోమనస్సయుత్తేన అసఙ్ఖారికేన చిత్తేన కమ్మే ఆయూహితే పన దుహేతుకేన సోమనస్సయుత్తకుసలేన తుల్యేన పాకేన యేన సత్తేన గహితా పటిసన్ధి చే, ఇట్ఠే ఆరమ్మణే తస్స సత్తస్స చక్ఖుద్వారే ఆపాథం ఆగతే సోమనస్సయుత్తే ఞాణహీనే కుసలమానసే తస్మిం దుహేతుకే సత్తక్ఖత్తుం జవిత్వాన గతే తం ఏవ ఆరమ్మణం కత్వా తదనన్తరం తస్స జవనస్స అనన్తరం తంసరిక్ఖకం తేన జవనేన సదిసం ఏకన్తం అసఙ్ఖారికమానసం జాయతి. తన్తి తం చిత్తం మూలభవఙ్గన్తి మూలభవఙ్గం నామ తదారమ్మణమిచ్చపి తదారమ్మణం నామ ఉభయమ్పి నామం తస్సేవ నామం తస్స చిత్తస్స ఏవ నామం. ఇతి ఏవం ఇమినా పకారేన భగవతా పరిదీపితం. దుహేతుకే ససఙ్ఖారే కుసలే జవనే జవితేపి చ తంసమం తేన చిత్తేన సదిసం ఆగన్తుకసఙ్ఖాతం తదారమ్మణమానసం హోతి.

౪౨౨-౯. తథేవ చ తథా ఏవ చ ఇట్ఠమజ్ఝత్తగోచరే దుహేతూనం ద్విన్నం ఉపేక్ఖాయుత్తానం జవనానం అనన్తరం తాదిసాని తేహి జవనేహి సదిసాని ద్వే తదారమ్మణమానసాని జాయన్తే, తేసం తదారమ్మణమానసానం ‘‘పిట్ఠిభవఙ్గ’’న్తి నామం, ‘‘ఆగన్తుకభవఙ్గ’’న్తి చ నామం హోతి. సన్తీరణద్వయఞ్చేవ దస్సనం సమ్పటిచ్ఛనం ఇమాని ద్వే భవఙ్గాని చాతి అట్ఠ విపాకా చక్ఖుద్వారే హోన్తి. ఏవం ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన పఞ్చసు ద్వారేసుపి చ అట్ఠ అట్ఠ విపాకే కత్వా పవత్తియం చత్తాలీస విపాకాని భవన్తి. గహితాగ్గహణేనేత్థ, చక్ఖుద్వారే పనట్ఠ చ ఏత్థ ఏతేసు విపాకేసు గహితానం విపాకానం అగ్గహణేన చక్ఖుద్వారే అట్ఠ చ విపాకా సోతఘానాదినా విపాకేన సద్ధిం ద్వాదస ఏవ విపాకాని భవన్తి. ఏకాయ చేతనాయేవం ఏవం ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన ఏకాయ చేతనాయ కమ్మే ఆయూహితే పవత్తితే పన సతి ద్వాదసేవ విపాకాని భవన్తి. ఇతి వచనం విజితకుసలయుద్ధసఙ్గామేన పకాసితం దేసితం. దుహేతుకత్తయేనాపి, సేసేన సదిసేన తు మయా వుత్తతో దుహేతుతో సేసేన దుహేతుకత్తయేనాపి సదిసేన పాకేన ఆదిన్నసన్ధినో గహితపటిసన్ధికస్స సత్తస్స ఏవం నయో మతో కథితో నిరఙ్గణేన. దుహేతుకేన కమ్మేన దుహేతుకా పటిసన్ధి హోతి. ఇతి అయం వారో చ ఏత్తావతా ఏత్తకేన వచనేన మయా వుత్తో.

౪౩౦-౮. దుహేతుకేన కమ్మేన అహేతుకా పటిసన్ధి హోతి, ఇతి అయం వారో అనుపుబ్బేన పటిపాటియా ఆగతో. తేసు చతూసుపి దుహేతుకేసు కుసలేసు చిత్తేసు అఞ్ఞతరేనేవ హేతుకేన కమ్మే ఆయూహితే పవత్తితే సతి తస్సేవ దుహేతుకస్స కుసలజవనస్స పాకభూతాయ ఉపేక్ఖాసహగతాహేతుకాయ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆదిన్నపటిసన్ధినో సత్తస్స సా పటిసన్ధి కమ్మసదిసా నామ న వత్తబ్బా పణ్డితేహి. హి సచ్చం ‘‘పటిసన్ధి న వత్తబ్బా’’తిఆదికం వచనం. కమ్మం దుహేతుకం హోతి, పటిసన్ధి అహేతుకా హోతి. తస్స దేహినో సత్తస్స వుడ్ఢిముపేతస్స వుడ్ఢిం ఉపగతస్స చక్ఖుద్వారే పన ఇట్ఠమజ్ఝత్తగోచరే ఆపాథమాగతే సతి దుహేతుకానం చతున్నం పుఞ్ఞానం యస్స కస్సచి జవనస్స అవసానమ్హి ఇదం అహేతుకం మనో తదారమ్మణభావేన జాయతి. ఏత్థ ఏతస్మిం వచనే సంసయో సన్దేహో నత్థి, తం అహేతుకచిత్తం మూలభవఙ్గఞ్చ తదారమ్మణమేవ చ హోతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణకాదీసుపి వీథిచిత్తేసు జాతేసు ఉపేక్ఖాసహగతంయేవ సన్తీరణమ్పి చ హోతి. తేసు ఏకం ఠపేత్వాన, గహితాగ్గహణేనిధ తేసు ద్వీసు సన్తీరణతదారమ్మణకిచ్చేసు విపాకేసు ఏకం సన్తీరణకిచ్చం తదారమ్మణకిచ్చం తం చిత్తం ఠపేత్వా గహితానం విపాకానం అగ్గహణేన ఇధ ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణే గణనూపగచిత్తాని తీణియేవ భవన్తి.

౪౩౯-౪౧. ఇట్ఠే ఆరమ్మణే చక్ఖు-ద్వారే ఆపాథమాగతే తదా సన్తీరణఞ్చేవ సోమనస్సయుత్తంయేవ హోతి, తదారమ్మణమానసఞ్చ సోమనస్సయుత్తంయేవ హోతి, తేసు సన్తీరణతదారమ్మణకిచ్చేసు విపాకేసు ఏకేకం సన్తీరణకిచ్చం, తదారమ్మణకిచ్చం వా చిత్తం గహేత్వా పురిమాని చ తీణి చత్తారి ఏవ విపాకాని భవన్తి. ఏవం ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన పఞ్చసు ద్వారేసుపి చత్తారి చత్తారి విపాకచిత్తానీతి పవత్తియం విపాకాని వీసతి చిత్తాని హోన్తి.

౪౪౨-౮. చక్ఖుద్వారే తు చత్తారి, గహితాగ్గహణేనిధ గహితానం విపాకానం అగ్గహణేన చక్ఖుద్వారే పన చత్తారి విపాకాని ఇధ ఇమస్మిం ఇట్ఠారమ్మణే సోతఘానాదినా విపాకేన సద్ధిం అహేతుకం అట్ఠకం హోతి ఏవ. అహేతుకపటిసన్ధిస్స సత్తస్స దుహేతుకం, తిహేతుకం వా తదారమ్మణం న భవే న భవేయ్య, దుహేతుపటిసన్ధినో సత్తస్స తిహేతుకం తదారమ్మణం న భవే. జాతా సుగతియం యేన, పాకేన పటిసన్ధి తు సుగతియం యేన పాకేన పటిసన్ధి జాతా, తేన విపాకేన తుల్యమ్పి, హీనం వా తేసం తదారమ్మణం భవేయ్య. మనుస్సలోకం సన్ధాయ, వుత్తఞ్చాహేతుకట్ఠకం సుగతియం అహేతుకట్ఠకఞ్చ మనుస్సలోకఞ్చ సన్ధాయ పటిచ్చ కారణం కత్వా మయా వుత్తం. చతూసుపి అపాయేసు పన అపేతో అయో పతిట్ఠా ఏతేహీతి అపాయో, తేసు. పవత్తే అహేతుకం అట్ఠకం ఆపాయికేహి లబ్భతి. థేరో నేరయికానం తు, ధమ్మం దేసేతి వస్సతి థిరో థిరకారధమ్మో యస్మిం అత్థీతి థేరో, దుతియఅగ్గసావకభూతో ఇద్ధిమా మోగ్గల్లానత్థేరో నేరయికానం నిరయే జాతానం సత్తానం ధమ్మం దేసేతి వస్సతి, ‘‘ఉచ్ఛఙ్గే మం నిసీదిత్వా’’తిఆదీసు వియ దేవం వస్సాపేతీతి అత్థో. గన్ధం వాయుఞ్చ మాపేతి యదా, తదా పన తేసం నేరయికానం సత్తానం తేహి నేరయికసత్తేహి థేరం దిస్వా, ధమ్మఞ్చ సుత్వా, గన్ధఞ్చ ఘాయిత్వా జలం ఉదకఞ్చ పివతం పివన్తానం ముదుం వాయుఞ్చ తేహి ఫుసతం ఫుసన్తానం తేసం నేరయికసత్తానం చక్ఖువిఞ్ఞాణకాదీని పఞ్చపి పుఞ్ఞజాని ఏవ కుసలవిపాకాని ఏవ సన్తీరణద్వయం పుఞ్ఞజం ఏవ కుసలవిపాకం ఏవ పుఞ్ఞజా ఏవ ఏకా మనోధాతు ఇతి అట్ఠకం హోతి.

౪౪౯-౫౦. అయం తావ కథా ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణకాదీని పుఞ్ఞజానేవా’’తిఆదికా అయం కథా ఇట్ఠఇట్ఠమజ్ఝత్తగోచరే కామావచరే పుఞ్ఞానం జవనానం వసేన మయా వుత్తా. తదారమ్మణచేతసో తదారమ్మణచిత్తస్స యం నియమత్తం ‘‘తదారమ్మణమానసం జవనేన నియామిత’’న్తిఆదివచనేన మయా వుత్తం, తం నియమత్తం కుసలం సన్ధాయ వుత్తం. సోమనస్సయుత్తే కామావచరకుసలే జవితే తదారమ్మణమ్పి సోమనస్సయుత్తమేవ హోతి, ఉపేక్ఖాయుత్తే కామావచరకుసలే జవితే తదారమ్మణమ్పి ఉపేక్ఖాయుత్తమేవ హోతి, నేతం అకుసలే ఉపేక్ఖాయుత్తే విచికిచ్ఛాదికే అకుసలే జవనే పన జవితే సోమనస్సయుత్తమ్పి తదారమ్మణం హోతీతి అధిప్పాయో. ఇతిపి వచనం ఆచరియేన దీపితం.

౪౫౧-౭. ఇధ ఇమస్మిం అధిప్పాయే అకుసలచిత్తేసు సోమనస్సయుత్తేసు చతూసుపి ఇట్ఠే ఆరమ్మణే తేసు చిత్తేసు జవితేసు సోమనస్సయుత్తా అహేతుమనోవిఞ్ఞాణధాతు తదనన్తరం తేసం అకుసలజవనానం అనన్తరం తదారమ్మణభావేన జాయతి. ఉపేక్ఖాయుత్తేసు ఛసు అకుసలచిత్తేసు ఇట్ఠమజ్ఝత్తే గోచరే జవితేసు పుఞ్ఞజా ఉపేక్ఖాసహగతా అహేతుమనోవిఞ్ఞాణధాతు ఏవ తదనన్తరం వా తేసం ఉపేక్ఖాసహగతానం ఛన్నం అకుసలజవనానం అనన్తరం తదారమ్మణభావేన జాయతి. ఇట్ఠారమ్మణయోగస్మిం బుద్ధరూపాదిఇట్ఠారమ్మణయోగస్మిం కఙ్ఖతో ‘‘బుద్ధో ను ఖో, నో బుద్ధో’’తి కఙ్ఖన్తస్స సత్తస్స ఉద్ధతస్స వా సత్తస్స తదారమ్మణమానసం సోమనస్సయుత్తం అహేతుకం విపాకం హోతి పిట్ఠిభవఙ్గం. సోమనస్సయుతే చిత్తే, జవనే జవితే పన సోమనస్సయుత్తా ఏవ పఞ్చ తదారమ్మణమానసా పణ్డితేన గవేసితబ్బా. ఉపేక్ఖాసహగతే చిత్తే జవనే పన జవితే సతి ఉపేక్ఖాసహగతా ఛ చ తదారమ్మణమానసా పణ్డితేన గవేసితబ్బా.

౪౫౮-౬౩. తిహేతుసోమనస్సేన, ఆదిన్నపటిసన్ధినో సత్తస్స ఝానతో పరిహీనస్స విప్పటిసారినో తం ఝానం పచ్చవేక్ఖతో పచ్చవేక్ఖన్తస్స దోమనస్సయుత్తం చిత్తం హోతి. తస్స దోమనస్సస్స అనన్తరం కిం మానసం జాయతే, త్వం దోమనస్సయుత్తజవనస్స అనన్తరమానసం బ్రూహి కథేహి. పట్ఠానే పటిసిద్ధా హి దోమనస్సస్సానన్తరం సోమనస్సస్స ఉప్పత్తి పట్ఠానే పటిసిద్ధా పట్ఠానప్పకరణే భగవతా నివారితా, అస్స సోమనస్సస్స వా అనన్తరం దోమనస్సస్స ఉప్పత్తి పట్ఠానే పట్ఠానప్పకరణే పటిసిద్ధా భగవతా నివారితా. మహగ్గతం పనారబ్భ మహగ్గతం పటిచ్చ జవనే జవితేపి చ తదారమ్మణమానసం తత్థేవ తస్మిం పట్ఠానే ఏవ పటిసిద్ధం భగవతా నివారితం. తస్మా కారణా భవఙ్గపాతో వా తదారమ్మణమేవ వా న హోతి. కిం ను కాతబ్బం తేసం భవఙ్గతదారమ్మణానం అభావే కారణం యం కాతబ్బం, అమ్హేహి తం కారణం కిం ను పుచ్ఛామ, తం తదత్థం ఆభిధమ్మికభావేన ఆభిధమ్మిక తం కారణం వద వదాహి. ఉపేక్ఖాసహగతాహేతుమనోవిఞ్ఞాణధాతు పుఞ్ఞాపుఞ్ఞవిపాకా తదారమ్మణికా సియా భవేయ్య.

౪౬౪-౭. ఇమస్స తదారమ్మణస్స ఆవజ్జనం కిం నత్థి? తం తదారమ్మణమానసం కథం కేన పకారేన జాయతే? భవఙ్గఆవజ్జనానం చిత్తానం కిం ఆవజ్జనమత్తం? మగ్గస్స అనన్తరస్స చ ఫలస్సాపి కిం ఆవజ్జనం నత్థి? నిరోధా చ నిరోధతో వుట్ఠహన్తస్స భిక్ఖునో ఫలచిత్తస్స వాతి మయా సుతం, ఏవం ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన ఆవజ్జనం నత్థి. వినా ఆవజ్జనేనాపి, హోతు జాయతు మానసం చిత్తం ఆవజ్జనేన వినా ఆవజ్జనం వజ్జేత్వా హోతు జాయతు, కిమస్సారమ్మణం అస్స తదారమ్మణమానసస్స కిం ఆరమ్మణం, పణ్డిత, త్వం ఆరమ్మణం యది జానాసి, తం ఆరమ్మణం బ్రూహి మయ్హం కథేహి. వినా ఆరమ్మణేనేతం ఏతం మానసం ఆరమ్మణేన వినా ఆరమ్మణం వజ్జేత్వా న జాయతి. హి సచ్చం ‘‘వినా ఆరమ్మణేనేత’’న్తిఆదికం వచనం, తదారమ్మణమానసం యదా దోమనస్సయుత్తం జవనం మహగ్గతారమ్మణం జవతి, తదా తస్మింయేవ జవనచిత్తక్ఖణే పరిత్తేసు కామావచరారమ్మణేసు యం కిఞ్చి పరిత్తారమ్మణం ఆరబ్భ పటిచ్చ జాయతి.

౪౬౮-౭౩. ఉతుబీజనియామో చ ఉతునియామో బీజనియామో చ కమ్మధమ్మనియామతా చ కమ్మనియామతా చ సీలాదిపారమీధమ్మనియామతా చ చిత్తస్స నియామో చాతి పఞ్చ నియామతా పణ్డితేన ఞేయ్యా. తత్థ తేసు పఞ్చసు నియామేసు సబ్బేసం పన రుక్ఖానం ఏకప్పహారేన ఫలపుప్ఫాదిధారణం ఉతు, అయం ఉతునియామతా. తేసం తేసం తు బీజానం, తంతంతుల్యఫలుబ్భవో తేసం తేసం బీజానం పన తేహి తేహి బీజేహి తుల్యానమ్పి సస్సానం ఫలానం ఉప్పత్తి, అయం బీజనియామతా. మత్థకే నాళికేరస్స నాళికేరఫలస్స మత్థకే ఛిద్దత్తం ఛిద్దభావో, అయం బీజజో బీజతో జాతో నియామో. తిహేతుకకమ్మం తిహేతుకఞ్చ విపాకం దుహేతుకఞ్చ విపాకం అహేతుకఞ్చ విపాకం యతో యం కమ్మం దేతి, అయం కమ్మనియామతా. బోధిసత్తస్స జాతియం జినఙ్కురస్స జాతిక్ఖణే మేదనీకమ్పనాదికం అనేకవిసేసత్తం, అయం సీలాదిపారమీధమ్మనియామతా. తేన గోచరేన పసాదస్మిం ఘట్టితే సతి ఇధ ఇమస్మిం చిత్తవీథియం ఆవజ్జనాదీనం చిత్తానం ఉప్పత్తి, అయం చిత్తనియామతా.

౪౭౪. యో పుగ్గలో ధీరో ధీరసమ్పన్నో గుణసమ్పన్నో విక్ఖిత్తపాపో మోహన్ధకారాపగమం అన్ధకారమనిస్సాయ అవిజ్జానిస్సరణం యదిచ్ఛే సచే ఇచ్ఛేయ్య, సో ధీరో ఇమం అభిధమ్మావతారప్పకరణం అన్ధజ్జనానం అన్ధసదిసబాలజనానం హదయన్ధకారం విద్ధంసనం అన్ధకారసన్నిస్సితస్స యస్స హదయస్స విద్ధంసనకరం జలన్తం దీపం జలమానం దీపం. పయత్తోతి పకారేన యతతి వీరియం కరోతీతి పయత్తో, సతతం సబ్బదా సిక్ఖేథ సజ్ఝాయనధారణచిన్తనవసేన సిక్ఖేయ్య.

ఇతి అభిధమ్మావతారటీకాయ

విపాకచిత్తప్పవత్తినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సత్తమో పరిచ్ఛేదో.