౬. ఛట్ఠో పరిచ్ఛేదో

ఆరమ్మణవిభాగవణ్ణనా

౨౯౧. ఏతేసం పన చిత్తానం, ఆరమ్మణమితో పరం;

దస్సయిస్సామహం తేన, వినా నత్థి హి సమ్భవో.

ఇతో పరం ఇతో పరిచ్ఛేదతో పరం అహం ఏతేసం పన చిత్తానం ఆరమ్మణం దస్సయిస్సామి. హి కస్మా? తేన వినా తం ఆరమ్మణం వజ్జేత్వా చిత్తానం సమ్భవో నత్థి యస్మా కారణా, తస్మా కారణా దస్సయిస్సామి.

౨౯౨. రూపం సద్దం గన్ధం రసం, ఫోట్ఠబ్బం ధమ్మమేవ చ;

ఛధా ఆరమ్మణం ఆహు, ఛళారమ్మణకోవిదా.

ఛళారమ్మణేసు ఛేకా పణ్డితా ఆరమ్మణం ఛధా ఛప్పకారం ఆహు కథేసుం.

౨౯౩. తత్థ భూతే ఉపాదాయ. తత్థ తేసు ఆరమ్మణేసు భూతే ఉపాదాయ భూతే పటిచ్చ వణ్ణో చతుసముట్ఠితో కమ్మచిత్తఉతుఆహారసఙ్ఖాతేహి చతూహి పచ్చయేహి సముట్ఠితో నిబ్బత్తో నిదస్సనేన సహ పవత్తో పటిఘేన సహ పవత్తో రూపారమ్మణసఞ్ఞితో.

౨౯౪. దువిధోపి సముద్దిట్ఠో, సద్దో చిత్తోతుసమ్భవో సద్దో దువిధోపి మునినా సముద్దిట్ఠో చిత్తోతుసమ్భవో, సవిఞ్ఞాణకసద్దోవ చిత్తసముట్ఠితో హోతి. కథం? వచీభేదకచిత్తేన భూతాయ జాతాయ భూమియా పథవీధాతుయా వికారతా పథవీలక్ఖణభావతో అతిథద్ధలక్ఖణతా వికారతా నామ. సా వచీవిఞ్ఞత్తి విఞ్ఞాయతీతి విఞ్ఞత్తియా ఉపాదిణ్ణఘట్టనస్స కమ్మజపథవీధాతుయా ఘట్టనస్స కారణం చిత్తజపథవీధాతుయా కమ్మజపథవీధాతుయా ఘట్టనఞ్చ సద్దో చ అపుబ్బం అచరిమం హోతి.

౨౯౫. అవిఞ్ఞాణకసద్దో యో సో అవిఞ్ఞాణకసద్దో ఉతుసముట్ఠితో హోతి. అయం దువిధోపి సద్దో సద్దారమ్మణతం గతో సద్దారమ్మణభావం పత్తో.

౨౯౬. ధరీయతీతి గచ్ఛన్తో గచ్ఛన్తో జనేహి ధరీయతేతి గన్ధో. గము సప్ప గతిమ్హి, ధర ధారణే. సూచనతో అత్తనో సాధారణస్స పుప్ఫాదినో వత్థుస్స పకాసనతోపి వా గన్ధో నామ. గన్ధ సూచనే. అయం గన్ధో చతూహి సముట్ఠానం ఏతస్సాతి చతుసముట్ఠానో. గన్ధారమ్మణసమ్మతో.

౨౯౭. రసమానా రసన్తీతి, రసోతి పరికిత్తితో జనా రసమానా యం ధమ్మజాతం రసన్తి అనుభవన్తి, ఇతి యస్మా కారణా, తస్మా కారణా రసో ఇతి రసో నామ పణ్డితేహి పరికిత్తితో, సో రసో చతుసమ్భూతో రసారమ్మణనామకో.

౨౯౮. ఫుసీయతీతి ఫోట్ఠబ్బం యం ధమ్మజాతం జనేహి ఫుసీయతీతి తస్మా ఫోట్ఠబ్బం, పథవీతేజవాయవో. తం ఫోట్ఠబ్బం చతుసమ్భూతం ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం మతం.

౨౯౯. సబ్బం నామఞ్చ రూపఞ్చ, హిత్వా రూపాదిపఞ్చకం రూపాదిపఞ్చకం హిత్వా సబ్బం నామఞ్చ చిత్తచేతసికనిబ్బాననామఞ్చ రూపఞ్చ పఞ్చపసాదసుఖుమరూపఞ్చ లక్ఖణాని చ అనిచ్చదుక్ఖఅనత్తలక్ఖణాని చ పఞ్ఞత్తి చ ధమ్మారమ్మణసఞ్ఞితం.

౩౦౦. ఛారమ్మణాని లబ్భన్తి, కామావచరభూమియం కామావచరభూమియం ఛారమ్మణాని లబ్భన్తి. తీణి రూపావచరే రూపసద్దధమ్మారమ్మణవసేన లబ్భన్తి. అరూపే పన ఏకేకం ధమ్మారమ్మణం లబ్భతి.

౩౦౧-౩. ఖణవత్థుపరిత్తత్తా, ఆపాథం న వజన్తి యే యే రూపాదయో పఞ్చ విసయా ఖణవత్థుపరిత్తత్తా పఞ్చారమ్మణానం ఖణస్స పరిత్తత్తా మన్దత్తా తేసం అప్పాయుకత్తా వత్థుపరిత్తత్తా పఞ్చారమ్మణానం అతిఖుద్దకవత్థుకత్తా ఆపాథం పఞ్చద్వారేసు పాకటభావం న వజన్తి, పఞ్చపసాదేసు ఘట్టనకిచ్చం న సాధేన్తి, తే రూపాదయో పఞ్చ విసయా ధమ్మారమ్మణం హోన్తి. ఇతి యేసం ఏకచ్చానం ఆచరియానం మతం హోతి. కిరాతి అనుస్సవనత్థే నిపాతో. తే పటిక్ఖిపితబ్బావ తే ఏవం వాదినో ఏకచ్చే ఆచరియా పటిక్ఖిపితబ్బా, మయా పటిసేధితబ్బా. కస్మా? చక్ఖువిఞ్ఞాణం సోతవిఞ్ఞాణస్స గోచరభూతం సద్దం న పటిఅనుభోతి, సోతవిఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స గోచరభూతం రూపం న పటిఅనుభోతి. ఇతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స గోచరం నేవ పచ్చనుభోన్తానం తేసం పఞ్చన్నం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం విఞ్ఞాణానం తఞ్చ గోచరం మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుసఙ్ఖాతం జవనం పన పచ్చనుభోతి. ఇతి వచనస్స భగవతా వుత్తత్తా పటిక్ఖిపితబ్బా. రూపాదయో పన విసయా రూపాదిపఞ్చారమ్మణాని ఏవ హోన్తి.

౩౦౪-౬. దిబ్బచక్ఖాదిఞాణానం, రూపాదీనేవ గోచరా తాని రూపాదీని ఏవ గోచరా దిబ్బచక్ఖాదిఞాణానం అనాపాథగతానం ఏవ పాకటభావం అప్పత్తానేవ. ఇతిపి వచనం వుత్తం న యుజ్జతి. యం ధమ్మజాతం రూపారమ్మణం భవన్తం, తం ధమ్మజాతం కథం కేన పకారేన ధమ్మారమ్మణం భవేయ్య? ఏవం సతి రూపారమ్మణస్స ధమ్మారమ్మణత్తే సతి ఏతేసం రూపారమ్మణధమ్మారమ్మణానం నియమోపి కథం భవే కేన పకారేన భవేయ్య? సబ్బం ఆరమ్మణం ఏతం ఏతం సబ్బం ఆరమ్మణం ఛబ్బిధం ఛప్పకారం భగవతా సముదీరితం. తం పరిత్తత్తికాదీనం వసేన బహుప్పకారేహి మతం.

౩౦౭. సబ్బో కామవిపాకో చ సబ్బో తేవీసతికామవిపాకో చ క్రియాహేతుద్వయమ్పి చ మనోధాతుహసితుప్పాదవసేన కిరియాహేతుద్వయమ్పి చాతి పఞ్చవీసతి చిత్తుప్పాదా ఏకన్తపరిత్తారమ్మణా ఏకన్తకామావచరారమ్మణా సియుం భవేయ్యుం.

౩౦౮-౧౦. ఇట్ఠాదిభేదా పఞ్చేవ, రూపసద్దాదయో పన ద్విపఞ్చన్నం విఞ్ఞాణానం పటిపాటియా అనుక్కమేన గోచరా హోన్తి. రూపాదిపఞ్చకం సబ్బం, మనోధాతుత్తయస్స తు మనోధాతుత్తయస్స పన సబ్బం రూపాదిపఞ్చకం ఆరమ్మణం హోతి, ఏతేసం తేరసన్నం పన చిత్తానం రూపక్ఖన్ధోవ గోచరో ఆరమ్మణం హోతి. నారూపం నామం ఆరమ్మణం న కరోన్తి. న చ పఞ్ఞత్తిం పఞ్ఞత్తిం ఆరమ్మణం న కరోన్తి. నాతీతం అతీతం ఆరమ్మణం న కరోన్తి. న చనాగతం అనాగతం ఆరమ్మణం న కరోన్తి ఏవ. హి సచ్చం వత్తమానో గోచరో ఏతేసం ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణానం, మనోధాతుత్తయస్స చాతి తేరసన్నం చిత్తానం తం ఆరమ్మణం వత్తమానం ఏవ పచ్చుప్పన్నం ఏవ.

౩౧౧. తేరసేతాని చిత్తాని, జాయన్తే కామధాతుయం ఏతాని తేరస చిత్తాని కామధాతుయం జాయన్తి, రూపావచరే పుఞ్ఞజాని చక్ఖుసోతవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛనాని, కిరియామనోధాతు చాతి చత్తారి చిత్తాని జాయన్తి. అరూపిసు అరూపభూమీసు నేవ కిఞ్చిపి ఏకమ్పి చిత్తం నేవ జాయతి.

౩౧౨-౩. మహాపాకానమట్ఠన్నం అట్ఠన్నం మహావిపాకానం పవత్తియం ఛసు ద్వారేసు తదారమ్మణకిచ్చానం రూపాదిఛపరిత్తాని గోచరా. సన్తీరణత్తయస్సపి పవత్తియం పఞ్చద్వారే సన్తీరణత్తయకిచ్చస్స, ఛద్వారేసు తదాలమ్బణకిచ్చస్స చ రూపాదిఛపరిత్తాని గోచరా. రూపాదయో పరిత్తా ఛ, హసితుప్పాదగోచరా హసితుప్పాదస్స రూపాదయో ఛ పరిత్తా గోచరా హోన్తి. పఞ్చద్వారే పటుప్పన్నా పఞ్చసు ద్వారేసు యే గోచరా పచ్చుప్పన్నా, మనోద్వారే తికాలికా యే గోచరా తికాలికా తీసు కాలేసు నియుత్తా.

౩౧౪-౫. దుతియారుప్పచిత్తఞ్చ, చతుత్థారుప్పమానసం కుసలవిపాకకిరియావసేన ఛబ్బిధం చిత్తం మహగ్గతగోచరం నియతం నియతారమ్మణం హోతి, తం ఛబ్బిధం చిత్తం మహగ్గతగోచరం పుబ్బే అత్తనా అధిగతఆకాసానఞ్చాయతనఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనకుసలారమ్మణం, తేసు ద్వే దుతియచతుత్థారుప్పపాకా ‘‘యస్స యస్స కుసలఝానస్స యం యం ఆరమ్మణం గహేత్వా బ్రహ్మలోకే పటిసన్ధి హోతీ’’తి వచనతో సకసకకుసలస్స ఆరమ్మణం ఏవ తేసం విపాకానం ఆరమ్మణం హోతి. నిబ్బానారమ్మణత్తా హి, ఏకన్తేన అనఞ్ఞతో అట్ఠానాసవచిత్తానం అప్పమాణోవ నిబ్బానం ఏవ గోచరం ఆరమ్మణం హోతి. హి కస్మా కారణా? నిబ్బానారమ్మణత్తా, న అఞ్ఞతో ఆరమ్మణతో.

౩౧౬-౩౨౦. చత్తారో ఞాణహీనా చ, కామావచరపుఞ్ఞతో కామావచరకుసలవసేన చత్తారో ఞాణహీనా చ క్రియతో కిరియవసేన చత్తారో ఞాణహీనా చ ద్వాదసాకుసలాని చ తే పరిత్తారమ్మణా చేవ మహగ్గతగోచరా చ, తే న వత్తబ్బా చ హోన్తి. కస్మా? పఞ్ఞత్తారమ్మణత్తా. చత్తారో ఞాణసంయుత్తా, పుఞ్ఞతో కుసలవసేన చత్తారో ఞాణసమ్పయుత్తా, క్రియతో కిరియవసేన చత్తారో ఞాణసమ్పయుత్తా చ తథా అభిఞ్ఞాద్వయఞ్చ కిరియావోట్ఠబ్బనమ్పి చ ఏకాదసన్నం ఏతేసం చిత్తానం గోచరో పరిత్తమహగ్గతఅప్పమాణవసేన తివిధో హోతి. ఇమే ఏకాదస న వత్తబ్బాపి హోన్తి. కస్మా? పఞ్ఞత్తారమ్మణత్తా. యాని వుత్తావసేసాని వుత్తతో చిత్తతో సేసాని యాని చిత్తాని, తాని న వత్తబ్బారమ్మణానీతి విభావినా విఞ్ఞేయ్యాని.

పరిత్తారమ్మణత్తికం సమత్తం.

౩౨౧. దుతియారుప్పచిత్తఞ్చ, చతుత్థారుప్పమానసం;

ఛబ్బిధం పన ఏకన్తఅతీతారమ్మణం సియా.

౩౨౨-౬. విఞ్ఞాణానం ద్విపఞ్చన్నం ద్విన్నం పఞ్చవిఞ్ఞాణానం, మనోధాతుత్తయస్స చ తేరసన్నం చిత్తానం గోచరా రూపాదయో పఞ్చ ధమ్మా పచ్చుప్పన్నావ, అట్ఠ కామమహావిపాకా తదారమ్మణకిచ్చవసేన అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నగోచరా, చుతికిచ్చవసేన అతీతారమ్మణా, పటిసన్ధిభవఙ్గకిచ్చవసేన పచ్చుప్పన్నాతీతారమ్మణా. సోమనస్ససన్తీరణం సన్తీరణకిచ్చవసేన పచ్చుప్పన్నారమ్మణం. తదారమ్మణకిచ్చవసేన పచ్చుప్పన్నానాగతాతీతారమ్మణం. సేససన్తీరణద్వయం సన్తీరణకిచ్చవసేన పచ్చుప్పన్నారమ్మణం, తదారమ్మణకిచ్చవసేన పచ్చుప్పన్నానాగతాతీతారమ్మణం, చుతికిచ్చవసేన అతీతారమ్మణం, పటిసన్ధిభవఙ్గకిచ్చవసేన పచ్చుప్పన్నాతీతారమ్మణం. హసితుప్పాదచిత్తం జవనకిచ్చవసేన పచ్చుప్పన్నాతీతానాగతగోచరం. ఇతి ఏతే ద్వాదస మానసా పన సియాతీతారమ్మణా అతీతారమ్మణా సియుం. పచ్చుప్పన్నానాగతగోచరా పచ్చుప్పన్నారమ్మణా అనాగతారమ్మణా సియుం. కామే వీసతి కుసలాకుసలా క్రియతో కిరియవసేన కామే నవ మానసా, వోట్ఠబ్బం వోట్ఠబ్బనకిచ్చవసేన పచ్చుప్పన్నారమ్మణం, ఆవజ్జనకిచ్చవసేన తికాలారమ్మణం. మహాకిరియమానసా జవనకిచ్చవసేన తికాలారమ్మణా, సన్తే పఞ్ఞత్తికాలే నవత్తబ్బారమ్మణా. ద్వే అభిఞ్ఞామానసాపి అభిఞ్ఞాకిచ్చవసేన అతీతాదిగోచరా సియుం. ఇమే మానసా పఞ్ఞత్తికాలేపి సన్తే నవత్తబ్బా భవన్తి. రూపారూపభవేసు మయా వుత్తతో సేసాని సబ్బాని చిత్తాని అతీతారమ్మణాదినా అతీతారమ్మణాదివసేన పణ్డితేన న వత్తబ్బాని న కథితబ్బాని హోన్తి ఏవ, పఞ్ఞత్తారమ్మణాని ఏవ హోన్తీతి అత్థో.

౩౨౭. కామతో చ క్రియా పఞ్చ కామావచరవసేన పఞ్చ కిరియా, రూపతో రూపావచరవసేన పఞ్చమీ క్రియా అభిఞ్ఞాచిత్తం, ఏతేసం ఛన్నం చిత్తానం నత్థి కిఞ్చి ఏకమ్పి అగోచరం అనారమ్మణం, సబ్బారమ్మణన్తి అత్థో. ‘‘పఞ్చమీ క్రియా’’తి వచనం అభిఞ్ఞాచిత్తవసేన వుత్తం. సుద్ధఝానస్స పఞ్చమరూపకిరియస్స పఞ్ఞత్తారమ్మణం ఏవాతి వేదితబ్బం.

౩౨౮. నిబ్బానఞ్చ చతుబ్బిధం ఫలం, మగ్గం రూపఞ్చ అరూపం చిత్తచేతసికసఙ్ఖాతం నామఞ్చ గోచరం కాతుం యాని చిత్తాని సక్కోన్తి, తాని చిత్తాని మే వద, ఆచరియ, తాని మయ్హం కథేహి.

౩౨౯-౩౦. చత్తారో ఞాణసంయుత్తా, పుఞ్ఞతో పుఞ్ఞవసేన చత్తారో ఞాణసమ్పయుత్తా, క్రియతో తథా కిరియవసేన చత్తారో ఞాణసమ్పయుత్తా, ద్వే అభిఞ్ఞామానసా, కిరియావోట్ఠబ్బనమ్పి చాతి ఏకాదస చిత్తాని నిబ్బానఞ్చ ఫలఞ్చ మగ్గఞ్చ రూపఞ్చ అరూపం నామఞ్చ గోచరం కాతుం సక్కోన్తి.

౩౩౧-౪. చిత్తేసు పన సబ్బేసు యాని చిత్తాని అరహత్తఫలం అరహత్తమగ్గం గోచరం కాతుం సక్కోన్తి, తాని కతి చిత్తాని మే వద తాని మయ్హం త్వం కథేహి. సబ్బేసు పన చిత్తేసు, ఛ చ చిత్తాని మే సుణ, భో భద్దముఖ, త్వం మయ్హం వచనం సుణోహి, సబ్బేసు పన చిత్తేసు ఛ చిత్తాని అరహత్తఫలం అరహత్తమగ్గం గోచరం కాతుం సక్కోన్తి. చత్తారో ఞాణసంయుత్తా, కిరియా చ వోట్ఠబ్బనమ్పి చ కిరియాభిఞ్ఞామనో చాతి ఛ చ చిత్తాని గోచరం కాతుం సక్కోన్తి. పుఞ్ఞతో పుఞ్ఞవసేన చత్తారో ఞాణసమ్పయుత్తా, పుఞ్ఞతో పుఞ్ఞవసేన అభిఞ్ఞాచిత్తఞ్చ అరహత్తఫలం మగ్గం గోచరం కాతుం న సక్కోన్తి.

౩౩౫-౮. అరహతో ఖీణాసవస్స మగ్గచిత్తం ఫలమానసం వా పుథుజ్జనా వా సేక్ఖా వా విజానితుం న సక్కోన్తి. కస్మా కారణా? పుథుజ్జనో సోతాపన్నస్స మానసం న జానాతి, సోతాపన్నో సకదాగామిస్స మానసం న జానాతి, సకదాగామీ అనాగామిస్స మానసం న జానాతి, అనాగామీ అరహన్తస్స మానసం న జానాతి. హేట్ఠిమో హేట్ఠిమో పుగ్గలో ఉపరూపరి ఠితస్స పుగ్గలస్స మానసం నేవ జానాతి, ఉపరూపరి ఠితో పుగ్గలోపి హేట్ఠిమస్స హేట్ఠిమస్స పుగ్గలస్స మానసం జానాతి.

౩౩౯-౩౪౨. యో ధమ్మో యస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణం హోతి, తం ఆరమ్మణం ఏకం ఏకం ఉద్ధరిత్వా ఇతో పరం పవక్ఖామి. కుసలారమ్మణం కామే కామే అట్ఠవిధం కుసలం అట్ఠవిధస్స కామావచరకుసలస్స ఆరమ్మణం హోతి. కథం? పుబ్బేవ కతం అట్ఠవిధం మహాకుసలం పచ్ఛా సోమనస్ససహగతఞాణసమ్పయుత్తచిత్తద్వయేన వా సోమనస్ససహగతఞాణవిప్పయుత్తచిత్తద్వయేన వా ఉపేక్ఖాసహగతఞాణసమ్పయుత్తద్వయేన వా ఉపేక్ఖాసహగతఞాణవిప్పయుత్తద్వయేన వా అనుస్సరణకఆలాదీసు తస్స అట్ఠవిధస్స కుసలస్స జవనకిచ్చవసేన ఆరమ్మణం హోతి, విప్పటిసారకాలాదీసు ద్వాదసవిధస్స అకుసలస్స ఆరమ్మణం హోతి, కుసలస్స అభిఞ్ఞామానసస్స చ కిరియస్స అభిఞ్ఞామానసస్స చ ఆరమ్మణం హోతి, ఏకాదసవిధస్స కామావచరవిపాకస్స తదారమ్మణవసేన ఆరమ్మణం హోతి. తథా కామక్రియస్సాతి జవనకిచ్చవసేన హసనస్స ఆవజ్జనకిచ్చవసేన వోట్ఠబ్బనస్స జవనకిచ్చవసేన మహాకిరియస్స ఆరమ్మణం హోతి, ఏతేసం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణం సియా భవేయ్య. రూపావచరపుఞ్ఞాని పఞ్చ తతో ఛరాసితో కామవిపాకం వజ్జేత్వా పఞ్చన్నం రాసీనం ఆరమ్మణాని హోన్తి. తదా లోభమూలమోహమూలవసేన అత్తనా పటిలద్ధఝానానం అనుస్సరణకాలే తస్స దసవిధస్స అకుసలస్స ఆరమ్మణం హోతి, తిహేతుకపటిసన్ధినో సత్తస్స ఝానతో పరిహీనస్స ఝానం పచ్చవేక్ఖతో ఝానారమ్మణం దోమనస్సయుత్తం హోతి, తదా తస్స పటిఘద్వయస్స ఆరమ్మణం హోతి. కామక్రియస్సాతి ఏకన్తపరిత్తారమ్మణాని కిరియామనోధాతుహసనాని వజ్జేత్వా ఆవజ్జనకిచ్చవసేన వోట్ఠబ్బనస్స, జవనకిచ్చవసేన మహాకిరియస్స చ ఆరమ్మణం హోతి.

౩౪౩. ఆరుప్పకుసలఞ్చాపి, తేభూమకుసలస్స చ మహాకుసలస్స చ అభిఞ్ఞాకిచ్చవసేన పఞ్చమరూపకుసలస్స చ దుతియచతుత్థఅరూపకుసలస్స చ తేభూమకక్రియస్సాపి వోట్ఠబ్బనస్స మహాకిరియస్స చ అభిఞ్ఞాకిచ్చవసేన పఞ్చమరూపకిరియస్స చ దుతియచతుత్థారుప్పకిరియస్స చ ఆరమ్మణం హోతి, దుతియారుప్పకిరియస్స చ పఠమారుప్పకిరియాయ ఆరమ్మణేన భవితబ్బం, చతుత్థారుప్పకిరియస్స చ తతియారుప్పకిరియాయ ఆరమ్మణేన భవితబ్బం, ఏవఞ్చ సతి కథం పఠమారుప్పకుసలం దుతియారుప్పకిరియస్స ఆరమ్మణం హోతి, తతియారుప్పకుసలఞ్చ చతుత్థారుప్పకిరియస్స ఆరమ్మణం హోతీతి చే వత్తబ్బం, యదా పుథుజ్జనయోగీ వా సేక్ఖో వా యోగీ రూపసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠహిత్వా ఆకాసానఞ్చాయతనసఙ్ఖాతం పఠమారుప్పసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా వీతరాగో హుత్వా అత్తనా అధిగతా సమాపత్తియో గహేత్వా పుథుజ్జనసేక్ఖకాలే అత్తనా అనధిగతం దుతియం అరూపసమాపత్తిం సమాపజ్జి, తదా ఖీణాసవకాలే సమాపజ్జితం దుతియం అరూపకిరియం పఠమారుప్పకుసలం ఆరమ్మణం కరోతి, ఏవం పఠమారుప్పకుసలం దుతియారుప్పకిరియస్స ఆరమ్మణం హోతి.

యదా యోగీ రూపసమాపత్తియో సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠహిత్వా పఠమారుప్పకుసలం దుతియారుప్పకుసలం తతియారుప్పకుసలఞ్చ సమాపజ్జిత్వా ఖీణాసవో హుత్వా అత్తనా అధిగతా సమాపత్తియో గహేత్వా అత్తనా అనధిగతం చతుత్థం అరూపసమాపత్తిం సమాపజ్జి, తదా చతుత్థారుప్పకిరియా తతియారుప్పకుసలం ఆరమ్మణం కరోతి, ఏవం చతుత్థారుప్పకిరియస్స తతియారుప్పకుసలం ఆరమ్మణం హోతి, పచ్ఛా ఖీణాసవకాలే సమాపజ్జితా రూపారూపసమాపత్తియో హోన్తి. యథా హోతి, తథా ఏవ అకుసలస్సపి ఆరమ్మణం హోతి.

౩౪౪-౭. అరూపావచరపాకానన్తి జాతినిద్ధారణం, చతుత్థదుతియానం అరూపపాకానమ్పి ఆరమ్మణం హోతి, ‘‘చతుత్థదుతియాన’’న్తి వత్తబ్బే తియానం-సద్దస్స లోపం కత్వా ‘‘చతుత్థదూ’’తి వుత్తం, తదా ద్విన్నం అరూపపాకానం పఠమారుప్పతతియారుప్పజవనాని ఆరమ్మణాని హోన్తి, ‘‘యస్స కుసలస్స ఝానస్స యం ఆరమ్మణం గహేత్వా బ్రహ్మలోకే పటిసన్ధి హోతీ’’తి వచనతో సకసకకుసలానం ఆరమ్మణభూతాని ఆకాసానఞ్చాయతనఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనాని తేసం దుతియచతుత్థారుప్పపాకానం ఆరమ్మణాని హోన్తి, ఏవం అరూపకుసలం ఇమేసం అట్ఠరాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. అపరియాపన్నపుఞ్ఞమ్పి చతుబ్బిధలోకుత్తరకుసలమ్పి కామావచరతో కామావచరవసేన కుసలస్స ఞాణసమ్పయుత్తమహాకుసలస్స చ క్రియస్స వోట్ఠబ్బనస్స, ఞాణసమ్పయుత్తతో కిరియస్స చ రూపతో రూపావచరవసేన పఞ్చమస్స రూపకుసలస్స చ పఞ్చమస్స రూపకిరియస్స చాతి చతున్నం రాసీనం ఆరమ్మణం సదా హోతి, అయమేత్థ అధిప్పాయో – సేక్ఖానం ఞాణసమ్పయుత్తమహాకుసలస్స, వోట్ఠబ్బనస్స, పఞ్చమస్స రూపకుసలస్స చ తివిధం లోకుత్తరపుఞ్ఞం ఆరమ్మణం హోతి. ఖీణాసవస్స వోట్ఠబ్బనస్స, ఞాణసమ్పయుత్తమహాకిరియస్స, పఞ్చమస్స రూపకిరియస్స చ అరహత్తపుఞ్ఞం ఆరమ్మణం హోతి. యథా తథా ఏవ సబ్బం అకుసలం కామావచరతో కామావచరవసేన కుసలస్స మహాకుసలస్స, క్రియస్స హసనవోట్ఠబ్బనమహాకిరియస్స చ రూపావచరతో పన రూపావచరవసేన పఞ్చమస్స రూపకుసలస్స, పఞ్చమస్స రూపకిరియస్స చ ఆరమ్మణం హోతి, యథా తథా ఏవ సబ్బస్స అకుసలస్స చ కామావచరవిపాకానం తదారమ్మణకిచ్చవసేన ఏకాదసన్నఞ్చాతి ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణం భగవతా ఈరితం.

౩౪౮-౩౫౨. విపాకారమ్మణం కామే సబ్బం విపాకారమ్మణం కామావచరతోపి కామావచరవసేనపి కుసలస్స మహాకుసలస్స, క్రియస్స హసనవోట్ఠబ్బనమహాకిరియస్స చ రూపావచరతో చేవ రూపావచరవసేన చ ఏవ పఞ్చమస్స రూపకుసలస్స, పఞ్చమస్స రూపకిరియస్స చ కామావచరపాకానం కామావచరవిపాకానం ఏకాదసన్నఞ్చ తథేవ అకుసలస్స చ ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణం హోతి. రూపే విపాకారమ్మణం కామావచరతోపి చ కామావచరవసేనపి చ కుసలస్స మహాకుసలస్స, క్రియస్స చ వోట్ఠబ్బనమహాకిరియస్స చ రూపావచరతో చేవ రూపావచరవసేన చ ఏవ కుసలస్స చ అపుఞ్ఞస్స చాతి పఞ్చన్నం రాసీనం గోచరో హోతి, అరూపావచరపాకేసు అయం నయో భగవతా మతో. వట్టే న పరియాపన్నా నప్పవిట్ఠాతి అపరియాపన్నా, తేసం పుగ్గలానం పాకాపి కామతో కామావచరవసేన కుసలస్స ఞాణసమ్పయుత్తమహాకుసలస్స, క్రియస్స చ వోట్ఠబ్బనఞాణసమ్పయుత్తమహాకిరియస్స చ రూపతోపి రూపావచరవసేనపి కుసలస్స పఞ్చమస్స రూపకుసలస్స, క్రియస్స చ పఞ్చమస్స రూపకిరియస్స చ ఏవం ఆరమ్మణం హోతీతి. ఏత్థాయమధిప్పాయో అపరియాపన్నపుఞ్ఞే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

౩౫౩-౬. కామే ఇదం సబ్బకిరియచిత్తం కామావచరతోపి చ కామావచరవసేనపి చ కుసలస్స మహాకుసలస్స, క్రియస్స చ హసనవోట్ఠబ్బనమహాకిరియస్స చ రూపావచరతో చేవ రూపావచరవసేన చ ఏవ కుసలస్స పఞ్చమస్స రూపకుసలస్స, క్రియస్స చ పఞ్చమస్స రూపకిరియస్స చ ఏకాదసకామావచరపాకస్స చ తథేవ అకుసలస్స చ ఏతేసం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణం హోతి. యం క్రియామానసం రూపే రూపావచరే యం కిరియామానసం, కామపాకం తతో వినా తతో రాసితో కామపాకం వినా వజ్జేత్వా పఞ్చన్నం పన రాసీనం ఆరమ్మణం హోతి. కామావచరతో కామావచరవసేన కిరియస్స వోట్ఠబ్బనమహాకిరియస్స ఆరమ్మణం హోతి, హసనం ఏకన్తపరిత్తారమ్మణత్తా రూపకిరియం ఆరమ్మణం న కరోతి. క్రియాచిత్తం పనారుప్పే అరూపకిరియాచిత్తం పన తేసం పఞ్చన్నం ఏవ చ రాసీనం ఆరుప్పక్రియస్సాపి పఠమారుప్పకిరియం దుతియారుప్పకిరియస్స ఆరమ్మణం హోతి, తతియారుప్పకిరియం చతుత్థారుప్పకిరియస్స ఆరమ్మణం హోతి. ఇతి ఛన్నం రాసీనం గోచరో హోతియేవ.

౩౫౭-౮. రూపం చతుసముట్ఠానం, రూపారమ్మణసఞ్ఞితం;

కామావచరపుఞ్ఞస్స, తథేవ కుసలస్స చ;

అభిఞ్ఞాద్వయచిత్తస్స, కామపాకక్రియస్స చ.

ద్విచక్ఖువిఞ్ఞాణమనోధాతుద్వయసన్తీరణత్తయమహాపాకస్స చ కామకిరియస్స చాతి ఏకాదసవిధస్స కామకిరియస్స చ ఛన్నం ఏతేసం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి.

౩౫౯-౩౬౦. నిబ్బానారమ్మణం కామరూపావచరతో కామరూపావచరవసేన సేక్ఖానం ఞాణసమ్పయుత్తమహాకుసలస్స, రూపావచరవసేన పఞ్చమస్స రూపకుసలస్స చ కామరూపకిరియస్స చ ఖీణాసవానం వోట్ఠబ్బనఞాణసమ్పయుత్తమహాకిరియస్స చ పఞ్చమరూపకిరియస్స చ ఉభయస్సాపి చిత్తస్స ఆరమ్మణం హోతి. అపరియాపన్నతో చేవ లోకుత్తరవసేన చ ఏవ ఫలస్స, కుసలస్స చ ఏతేసం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి.

౩౬౧-౨. నానప్పకారకం సబ్బం, పఞ్ఞత్తారమ్మణం పన తేభూమకస్స పుఞ్ఞస్స మహాకుసలస్స, సుద్ధఝానస్స పఞ్చవిధస్స రూపకుసలస్స, పఠమారుప్పతతియారుప్పకుసలస్స చ తథేవ అకుసలస్స చ రూపారూపవిపాకస్స సబ్బస్స రూపవిపాకస్స, పఠమారుప్పతతియారుప్పవిపాకస్స చ తేభూమకక్రియస్స చ హసనవోట్ఠబ్బనమహాకిరియస్స సబ్బస్స రూపకిరియస్స, పఠమారుప్పతతియారుప్పకిరియస్స చాతి నవన్నం పన రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి.

౩౬౩-౪. రూపారమ్మణికా ద్వే తు ద్వే చిత్తుప్పాదా రూపారమ్మణికా, ద్వే ద్వే సద్దాదిగోచరా ద్వే ద్వే చిత్తుప్పాదా సద్దారమ్మణాదిగోచరా, తయో మనోధాతుసఙ్ఖాతా చిత్తుప్పాదా పఞ్చారమ్మణికా నామ మతా భగవతా. ఇధ ఇమస్మిం కామావచరాధికారే ఏకచత్తాలీసేవ చిత్తుప్పాదా ఛళారమ్మణికా మతా. అయం కామావచరచిత్తానం ఆరమ్మణక్కమో.

౩౬౫-౯. పఞ్చాభిఞ్ఞా వివజ్జేత్వా, రూపారూపా అనాసవా ఇమే సబ్బే చిత్తుప్పాదా ధమ్మారమ్మణగోచరా హోన్తి. పఠమారుప్పకుసలం దుతియారుప్పచేతసో కుసలస్స ఆరమ్మణం హోతి, దుతియారుప్పచేతసో విపాకస్స చ ఆరమ్మణం హోతి, దుతియారుప్పచేతసో కిరియస్స చ ఆరమ్మణం హోతి. దుతియారుప్పచేతసో కిరియస్స పఠమారుప్పకుసలారమ్మణభావే కారణం హేట్ఠా వుత్తమేవ. పఠమారుప్పపాకోయం, దుతియారుప్పచేతసో కుసలస్స చ దుతియారుప్పచేతసో విపాకస్స చ దుతియారుప్పచేతసో కిరియస్స చ ఆరమ్మణం న హోతి. హి కస్మా? తేసం దుతియారుప్పకుసలవిపాకకిరియానం పఠమారుప్పకుసలారమ్మణత్తా. పఠమం తు క్రియాచిత్తం పఠమం కిరియాచిత్తం పన దుతియారుప్పచేతసో పుఞ్ఞస్స ఆరమ్మణం న హోతి. దుతియారుప్పచేతసో విపాకస్స ఆరమ్మణం న హోతి. రూపారూపభవేసు హి ఖీణాసవా విపాకచిత్తాని చుతివసేన సకసకకుసలానం ఆరమ్మణం కరోన్తి. పఠమం తు క్రియాచిత్తం పన దుతియారుప్పచేతసో కిరియస్స ఆరమ్మణం హోతి. ఇతి ఏవం ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన చిత్తానం ఆరమ్మణుప్పత్తి విభావినా ధీరేన ఞేయ్యా.

౩౭౦-౩. పుథుజ్జనస్స సేక్ఖస్స, అరూపారమ్మణం ద్విధా ద్విప్పకారం కుసలం కుసలస్స దుతియారుప్పకుసలస్స ఆరమ్మణం హోతి, తం పఠమారుప్పకుసలం దుతియారుప్పవిపాకస్స ఆరమ్మణం సియా భవేయ్య. ఖీణాసవస్స భిక్ఖుస్స, పఠమారుప్పమానసం ఆరమ్మణం తిధా తిప్పకారం హోతి. ఇతి వచనం మహేసినా వుత్తం. క్రియస్సాపి దుతియారుప్పకిరియస్సాపి పఠమారుప్పకిరియా ఆరమ్మణం హోతి. కుసలమ్పి పఠమారుప్పకుసలమ్పి దుతియారుప్పకిరియస్స చ ఆరమ్మణం హోతి. కుసలం పఠమారుప్పకుసలం దుతియారుప్పవిపాకస్స ఆరమ్మణం హోతి. ఏవం ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన పఠమారుప్పమానసం ఆరమ్మణం తిధా హోతి. తతియారుప్పచిత్తమ్పి చతుత్థారుప్పచేతసో కుసలస్స ఆరమ్మణం హోతి, చతుత్థారుప్పచేతసో విపాకస్స చ తం ఆరమ్మణం హోతి. ఏవమేవ యథా పఠమారుప్పమానసం ఆరమ్మణం ద్విధా హోతి, ఏవమేవ తథా తతియారుప్పచిత్తం ఆరమ్మణం ద్విధా హోతి. యథా పఠమారుప్పమానసం ఆరమ్మణం తిధా హోతి, ఏవమేవ తథా తతియారుప్పచిత్తం ఆరమ్మణం తిధా సియా.

౩౭౪. యం యం పన ఇధారబ్భ ఇధ ఇమస్మిం అధికారే యం యం గోచరం ఆరబ్భ పటిచ్చ యే యే చిత్తుప్పాదా జాయన్తి, సో సో గోచరో తేసఞ్చ తేసఞ్చ చిత్తుప్పాదానం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి.

౩౭౫. యో పన నరో ఇమస్స అభిధమ్మావతారస్స కిర పారం దుత్తరం ఇధ ఇమస్మిం లోకే ఉత్తరతి, సో నరో అభిధమ్మమహణ్ణవే పారం దుత్తరం ఉత్తరం ఉత్తరతి ఏవ.

ఇతి అభిధమ్మావతారటీకాయ

ఆరమ్మణవిభాగవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఛట్ఠో పరిచ్ఛేదో.