౨౪. చతువీసతిమో పరిచ్ఛేదో
పచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౩౯౫. ఇదాని నేసం పచ్చయవిధిం దస్సేతుం ‘‘యేస’’న్తిఆది ఆరద్ధం.
పటిచ్చ ఏనం ఫలమేతి పవత్తతి, తిట్ఠతి, ఉప్పజ్జతి వాతి పచ్చయో, హినోతి పతిట్ఠాతి ఏత్థాతి హేతు, అనేకత్థత్తా ధాతుసద్దానం హి-సద్దో మూల-సద్దో వియ పతిట్ఠత్థో వేదితబ్బో, హినోతి వా ఏతేన కమ్మనిదానభూతేన ఉద్ధం ఓజం అతిహరన్తేన మూలేన వియ పాదపో తప్పచ్చయం ఫలం గచ్ఛతి విరుళ్హిం ఆపజ్జతీతి హేతు, హేతు చ సో మూలట్ఠేన, పచ్చయో చ ఉపకారకట్ఠేనాతి హేతుపచ్చయో, హేతు హుత్వా పచ్చయో హేతుభావేన పచ్చయోతి అత్థో.
ఏవం ఆరమ్మణపచ్చయాదీసు దట్ఠబ్బం. స్వాయం పటిసన్ధియం కమ్మసముట్ఠానానం, పవత్తియం చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం, ఉభయత్థ సహజాతనామధమ్మానఞ్చ పచ్చయో. సబ్బలోకియలోకుత్తరన్తి ఇమినా పఞ్ఞత్తియాపి లోకే విదితభావేన లోకియపదేన సఙ్గహితత్తా రూపాదిభేదేసు ఛబ్బిధేసు సఙ్ఖతాసఙ్ఖతపఞ్ఞత్తిధమ్మేసు న కోచి ధమ్మో ఆరమ్మణపచ్చయో న హోతీతి దస్సేతి. తేనేవ ‘‘యం యం ధమ్మం ఆరబ్భా’’తి అనియతో కతోతి. నను చ ‘‘యం యం ధమ్మ’’న్తి (పట్ఠా. ౧.౧.౨-౩) వుత్తత్తా పఞ్ఞత్తియా గహణం న హోతీతి? నాయం దోసో ధమ్మసద్దస్స ఞేయ్యవచనత్తా. ఆరబ్భాతి ఆలమ్బిత్వా, గహేత్వాతి అత్థో. ఉప్పజ్జన్తీతి ఇదం నిదస్సనమత్తం. తే పన తం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జన్తి చేవ తిట్ఠన్తి చ. యథా హి దుబ్బలో పురిసో దణ్డం వా రజ్జుం వా ఆలమ్బిత్వా ఉట్ఠహతి చేవ తిట్ఠతి చ, ఏవం చిత్తచేతసికా ధమ్మా రూపాదిఆరమ్మణం ఆలమ్బిత్వా ఉప్పజ్జన్తి చేవ తిట్ఠన్తి చాతి.
జేట్ఠకట్ఠేన ఉపకారకో ధమ్మో అధిపతిపచ్చయో. జేట్ఠకట్ఠేనాతి చ పముఖభావేన. అత్తాధీనానఞ్హి పతిభూతో ధమ్మో అధిపతీతి సో తేసం పముఖభావేన పవత్తతి. ‘‘ఛన్దాధిపతి ఛన్దసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం అధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదివచనతో ఛన్దాదయో చత్తారో ధమ్మా సహజాతనామరూపానం సహజాతాధిపతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తత్థ సహజాతాధిపతీ’’తిఆది. ‘‘ఛన్దవతో కిం నామ కమ్మం న సిజ్ఝతీ’’తిఆదికం పురిమాభిసఙ్ఖారూపనిస్సయం లభిత్వా ఉప్పజ్జమానే చిత్తుప్పాదే ఛన్దాదయో ధురభూతా జేట్ఠకభూతా సమ్పయుత్తధమ్మే, తంసముట్ఠానరూపే చ సాధయమానా వసే వత్తయమానా హుత్వా పవత్తన్తి, తే చ తేసం వసేన వత్తన్తి హీనాదిభావేన తదనువత్తనతో. తేన తే అధిపతిపచ్చయా హోన్తి, నో చ ఖో ఏకతో. యదా హి ఛన్దం ధురం ఛన్దం జేట్ఠకం కత్వా చిత్తం పవత్తతి, తదా ఛన్దోవ అధిపతి, న ఇతరే. ఏస నయో సేసేసుపి. అధిపతిభావోపి హి నేసం అత్తనో పవత్తినివారకే అభిభుయ్య పవత్తనతో హోతి. అవసేసన్తి యథావుత్తానం తేసం గరుకాతబ్బతాభావతో, గరుకతస్సేవ చ ఆరమ్మణాధిపతిభావవచనతో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘యం యం ధమ్మం గరుం కత్వా యే యే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా, తే తే ధమ్మా తేసం తేసం ధమ్మానం అధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౩). తత్థ గరుం కత్వాతి గరుకారచిత్తీకారవసేన వా అస్సాదనవసేన వా గరుం భారికం లద్ధబ్బం అనవఞ్ఞాతం కత్వా. గరుకాతబ్బఞ్హి ఆరమ్మణం తన్నిన్నపోణపబ్భారానం అస్సాదనపచ్చవేక్ఖణమగ్గఫలానం అత్తనో వసే వత్తయమానం వియ పచ్చయో హోతి, తస్మా అయం అత్తాధీనానం పతిభావేన ఉపకారకత్తా అధిపతిపచ్చయో దట్ఠబ్బో.
అన్తరయతీతి అన్తరం, బ్యవధాయకన్తి అత్థో, నాస్స అన్తరం విజ్జతీతి అనన్తరో, సోయేవ పచ్చయోతి అనన్తరపచ్చయో, అనన్తరభావేన ఉపకారకో ధమ్మోతి అధిప్పాయో. అనన్తరనిరుద్ధాతి అత్తనో నిరోధానన్తరం అనురూపచిత్తుప్పాదస్స ఉప్పత్తిపచ్చయభావేన తస్స ఉప్పత్తియా పురిమభాగే అనన్తరం హుత్వా నిరుద్ధా, రూపధమ్మా పన అనన్తరపచ్చయా నత్థి.
సమనన్తరభావేన ఉపకారకో ధమ్మో సమనన్తరపచ్చయో, తథా సమనన్తరపచ్చయోపీతి ఠపేత్వా ఉపసగ్గమత్తం న ఏత్థ కోచి విసేసో. యో హి అనన్తరపచ్చయో, సోవ సమనన్తరపచ్చయోతి. పురిమపచ్ఛిమానఞ్హి అనన్తరుప్పాదభావతో నిరన్తరుప్పాదనసమత్థతా అనన్తరపచ్చయతా, రూపకలాపానం వియ సణ్ఠానాభావతో పచ్చయపచ్చయుప్పన్నానం సహట్ఠానాభావతో చ ‘‘ఇదమితో ఉద్ధం హేట్ఠా తిరియ’’న్తి విభాగాభావా అత్తనో ఏకత్తమివ ఉపనేత్వా సుట్ఠు అనన్తరభావేన ఉప్పాదేతుం సమత్థతా సమనన్తరపచ్చయతా, తస్మా ధమ్మతో అవిసేసేపి వినేయ్యవసేన బ్యఞ్జనత్థమత్తతో విసేసం గహేత్వా తేసం విసుం దేసనా కతా. యమ్పి ‘‘అత్థానన్తరతాయ అనన్తరపచ్చయో, కాలానన్తరతాయ సమనన్తరపచ్చయో’’తి ఆచరియానం మతం, తం ‘‘నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం కుసలం ఫలసమాపత్తియా సమనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదీహి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౮) విరుజ్ఝతీతిఆదినా పటిక్ఖిత్తం.
ఉప్పజ్జమానోవ సహుప్పాదనవసేన ఉపకారకో ధమ్మో సహజాతపచ్చయో పకాసస్స పదీపో వియ, సో పనాయం ‘‘చిత్తచేతసికా ధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞం, సహజాతరూపానఞ్చ, మహాభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం, ఉపాదారూపానఞ్చ, పటిసన్ధిక్ఖణే వత్థువిపాకా అఞ్ఞమఞ్ఞ’’న్తి చ తివిధో హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘చిత్తచేతసికా’’తిఆది. యమ్పి హి పాళియం అరూపక్ఖన్ధాదివసేనస్స ఛబ్బిధతం వుత్తం, తమ్పి ఏత్థేవ సఙ్గహితం. యో పనేత్థ సేసరూపధమ్మానం, ఉభయత్థ వత్థునో చ పవత్తియా అరూపధమ్మానం, ఉపాదారూపానఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం మహాభూతానం సహజాతపచ్చయత్తాభావో, సో పచ్చయభావసామత్థియవిసేసాయోగతోతి దట్ఠబ్బం.
అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉప్పాదనుపత్థమ్భనభావేన అత్తనో ఉపకారకస్స ఉపకారకో ధమ్మో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో. అఞ్ఞమఞ్ఞుపత్థమ్భకతిదణ్డకం వియ ఉపకారకతా చ అఞ్ఞమఞ్ఞతావసేనేవ దట్ఠబ్బా, న సహజాతాదివసేన. సహజాతాదిపచ్చయో హోన్తోయేవ హి కోచి కస్సచి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో న హోతి చిత్తచేతసికానం చిత్తజరూపే సతి, మహాభూతానం ఉపాదారూపే సతి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయత్తాభావతో. యథాహ ‘‘చత్తారో ఖన్ధా అరూపినో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన పచ్చయో, చత్తారో మహాభూతా…పే… ఓక్కన్తిక్ఖణే నామరూపం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౭). ఆచరియేన పన పచ్చయుప్పన్నధమ్మే అపరామసిత్వా వుచ్చమానత్తా అవిసేసేన వుత్తం ‘‘తథా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో’’తి.
తరుఆదీనం పథవీ వియ అధిట్ఠానాకారేన, చిత్తకమ్మాదీనం పటాదయో వియ చ నిస్సయాకారేన ఉపకారకో ధమ్మో నిస్సయపచ్చయో. వత్థురూపానీతి సత్తన్నం విఞ్ఞాణధాతూనం అధిట్ఠానాకారేన నిస్సయపచ్చయభూతాని వత్థురూపాని. మహాభూతా చిత్తచేతసికా చాతి అఞ్ఞమఞ్ఞం, ఉపాదారూపానఞ్చ తథేవ నిస్సయభూతాని మహాభూతాని అఞ్ఞమఞ్ఞం, సహజాతరూపానఞ్చ నిస్సయాకారేన పచ్చయాని చిత్తచేతసికాని, తదధీనవుత్తితాయ అత్తనో ఫలేన నిస్సితో న పటిక్ఖిత్తోతి నిస్సయో.
యథా పన భుసో ఆయాసో ఉపాయాసో, ఏవం భుసో నిస్సయో ఉపనిస్సయో, బలవకారణన్తి అత్థో, తస్మా బలవకారణభావేన ఉపకారకో ధమ్మో ఉపనిస్సయపచ్చయోతి వేదితబ్బో. సో ఆరమ్మణూపనిస్సయో అనన్తరూపనిస్సయో పకతూపనిస్సయోతి తివిధోతి ఆహ ‘‘ఆరమ్మణా’’తిఆది. తత్థ –
‘‘దానం దత్వా సీలం సమాదియిత్వా ఉపోసథకమ్మం కత్వా తం గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖతి, పుబ్బే సుచిణ్ణాని గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖతి, ఝానా వుట్ఠహిత్వా ఝానం గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖతి, సేఖా గోత్రభుం గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తి, వోదానం గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తి, సేఖా మగ్గా వుట్ఠహిత్వా మగ్గం గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తీ’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౩) –
ఏవమాదినా నయేన ఆరమ్మణూపనిస్సయో తావ ఆరమ్మణాధిపతినా సద్ధిం నానత్తం అకత్వావ విభత్తో. తేనాహ ‘‘ఆరమ్మణూపనిస్సయో ఆరమ్మణాధిపతియేవా’’తి. కిఞ్చాపి నానత్తం అకత్వా విభత్తో, తథాపి అయం తేసం విసేసో – యం ఆరమ్మణం గరుం కత్వా చిత్తచేతసికా ఉప్పజ్జన్తి, తం నియమతో తేసం ఆరమ్మణేసు బలవారమ్మణం హోతి. ఇతి గరుకాతబ్బమత్తట్ఠేన ఆరమ్మణాధిపతి, బలవకారణట్ఠేన ఆరమ్మణూపనిస్సయోతి చ ఏవమేతేసం నానత్తం వేదితబ్బం.
అనన్తరూపనిస్సయోపి ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ఖన్ధా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం కుసలానం ఖన్ధానం ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౩) నయేన అనన్తరపచ్చయేన సద్ధిం నానత్తం అకత్వావ విభత్తోతి ఆహ ‘‘అనన్తరూపనిస్సయో పన అనన్తరపచ్చయోవా’’తి. ఏవం సన్తేపి అత్తనో అనన్తరా అనురూపచిత్తుప్పాదవసేన అనన్తరపచ్చయో, బలవకారణవసేన అనన్తరూపనిస్సయపచ్చయోతి ఏవమేతేసం నానత్తం వేదితబ్బం.
పకతియా ఏవ పచ్చయన్తరరహితేన అత్తనో సభావేనేవ ఉపనిస్సయో పకతూపనిస్సయో, ఆరమ్మణఅనన్తరేహి అమిస్సోవ పుథగేవ కోచి ఉపనిస్సయోతి వుత్తం హోతి. అథ వా పకతో ఉపనిస్సయో పకతూపనిస్సయో. పకతోతి చేత్థ ప-కారో ఉపసగ్గో, సో అత్తనో ఫలస్స ఉప్పాదనసమత్థభావేన సన్తానే నిప్ఫాదితభావం, ఉపసేవితభావఞ్చ దీపేతి, తస్మా అత్తనో సన్తానే నిప్ఫన్నో వా కాయికసుఖదుక్ఖసద్ధాసీలాది ఉపసేవితో వా ఉతుభోజనాది పకతూపనిస్సయోతి అత్థో. ఉపసేవనఞ్చేత్థ దువిధం ఉపయోగోపసేవనం ఆరమ్మణూపసేవనఞ్చ. ఏవఞ్చ కత్వా అనాగతస్సాపి ఉపనిస్సయపచ్చయతా లద్ధా హోతి. కాయికసుఖ…పే… యో చాతి ఏత్థ కాయికసుఖదుక్ఖాని రాగసద్ధాదీనం, ఉతుభోజనాదయో చిత్తసమాధానాదీనం, సద్ధాసీలాదయో సద్ధాసీలాదీనఞ్చ ఉపనిస్సయా హోన్తి. ఆది-సద్దేన యం యం ఉపనిస్సాయ యస్స యస్స సమ్భవో, తం తం తస్స తస్స ఉపనిస్సయపచ్చయభూతం సఙ్గణ్హాతి. పచ్చయమహాపదేసో హేస, యదిదం ఉపనిస్సయపచ్చయోతి.
పచ్చయుప్పన్నతో పఠమతరం ఉప్పజ్జిత్వా వత్తమానభావేన ఉపకారకో ధమ్మో పురేజాతపచ్చయో. సో చ రూపధమ్మోవ సమానో అరూపధమ్మస్సేవ హోతి. తేనాహ ‘‘వత్థుపురేజాతో నామా’’తిఆది. యథా చేత్థ ‘‘వత్థురూపానీ’’తి హదయవత్థునోపి గహణం, ఏవం ‘‘రూపాదీనీ’’తిఆది-గ్గహణేన ధమ్మారమ్మణస్సాపి గహణం దట్ఠబ్బం. నను చ పఞ్చారమ్మణానేవ ఆరమ్మణపురేజాతభావేన ఆగతానీతి? సచ్చం ఆగతాని, పఞ్హావారే పన ‘‘సేఖా వా పుథుజ్జనా వా చక్ఖుం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సన్తీ’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౪) అవిసేసేన పచ్చుప్పన్నచక్ఖాదీనమ్పి గహితత్తా ధమ్మారమ్మణస్స ఆరమ్మణపురేజాతభావో న సక్కా పటిబాహితుం. అత్థతోపి హేతం సిద్ధం ‘‘యం యం పచ్చుప్పన్నం ఆరమ్మణం గహేత్వా మనోద్వారే చిత్తం పవత్తతి, తం తస్స ఆరమ్మణపురేజాతం హోతీ’’తి. ఏత్థ చ నిస్సయారమ్మణాకారాదీహి విసిట్ఠా పురేజాతభావేన వినా ఉపకారభావం అగచ్ఛన్తానం వత్థారమ్మణానం పురేజాతాకారేన ఉపకారకతా పురేజాతపచ్చయతాతి అయమస్స నిస్సయారమ్మణపచ్చయతాహి విసేసో.
గిజ్ఝపోతకసరీరానం ఆహారాసా చేతనా వియ పురేజాతానం రూపానం ఉపత్థమ్భకభావేన ఉపకారకో ధమ్మో పచ్ఛాజాతపచ్చయో. మనోసఞ్చేతనాహారవసేన హి పచ్ఛాజాతచిత్తచేతసికేహి వినా సన్తానట్ఠితిహేతుభావం అగచ్ఛన్తానం పచ్ఛాజాతాకారేన చిత్తచేతసికానం ఉపకారకతా విప్పయుత్తాకారాదీహి విసిట్ఠా పచ్ఛాజాతపచ్చయతాతి ఏవం సబ్బపచ్చయానం పచ్చయన్తరాకారవిసిట్ఠా ఉపకారకతా దట్ఠబ్బా. సో పన ‘‘పచ్ఛాజాతా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్స పచ్ఛాజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౧) ఆగతత్తా ఏకవిధోతి ఆహ ‘‘చిత్తచేతసికావా’’తి.
పురిమపురిమపరిచితగన్థో వియ ఉత్తరుత్తరస్స గన్థస్స కుసలాదిభావేన అత్తసదిసపగుణబలవభావవిసిట్ఠం అత్తసజాతియతాగాహకం ఆసేవనం, తేన పచ్చయా సజాతియధమ్మావ ఆసేవనపచ్చయో. భిన్నజాతికా హి భిన్నజాతికానం ఆసేవనగుణేన పగుణబలవభావవిసిట్ఠం కుసలాదిభావసఙ్ఖాతం అత్తనో గతిం గాహాపేతుం న సక్కోన్తి, న చ సయం తతో గణ్హన్తి. తే పన అనన్తరాతీతాని లోకియకుసలాకుసలాని చేవ అనావజ్జనకిరియాజవనాని చాతి ఆహ ‘‘ఠపేత్వా ఆవజ్జనద్వయ’’న్తిఆది. ‘‘న మగ్గపచ్చయా ఆసేవనే ఏక’’న్తి (పట్ఠా. ౧.౧.౨౨౧) వచనతో అహేతుకకిరియాసు హసితుప్పాదస్సేవ ఆసేవనభావేన, ఆవజ్జనద్వయం ఆసేవనపచ్చయో న హోతి, లోకుత్తరమ్పి కుసలం భిన్నజాతికస్సేవ ఫలస్స పురేచరత్తా న తేన, ఆసేవనగుణం గణ్హాపేతి, విపాకాబ్యాకతమ్పి కమ్మవసేన. విపాకభావప్పత్తం కమ్మపరిణామితం కమ్మవేగక్ఖిత్తం పతితం వియ హుత్వా పవత్తమానం అత్తనో సభావం గాహేత్వా పరిభావేత్వా నేవ అఞ్ఞవిపాకం పవత్తేతి, న చ పురిమవిపాకానుభావం గహేత్వా ఉప్పజ్జతి. లోకుత్తరవిపాకమ్పి హి కిఞ్చాపి జవనవసేన ఉప్పజ్జతి, ఆసేవనగుణం పన గణ్హాతి, న చ అఞ్ఞం గాహాపేతి. యమ్పి ‘‘ఆసేవనవినిముత్తం జవనం నత్థీ’’తి ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన వుత్తం, తమ్పి ‘‘యేభుయ్యవసేన వుత్త’’న్తి విఞ్ఞాయతి, ఇతరథా పన ఆచరియస్స అసమపేక్ఖితావిధాయకత్తప్పసఙ్గతో. తథా హి వుత్తం పట్ఠానట్ఠకథాయం ‘‘లోకుత్తరో పన ఆసేవనపచ్చయో నామ నత్థీ’’తి (పట్ఠా. అట్ఠ. ౧.౧౨). మగ్గో పన గోత్రభుతో ఆసేవనం న గణ్హాతీతి నత్థి భూమిఆదివసేన నానాజాతికతాయ అనధిప్పేతత్తా. తథా హి వుత్తం పట్ఠానే ‘‘గోత్రభు మగ్గస్స ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో, వోదానం మగ్గస్స ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౬).
చిత్తప్పయోగసఙ్ఖాతఆయూహనకిరియాభావేన సహజాతానం, నానక్ఖణికానఞ్చ ఉపకారకో ధమ్మో కమ్మపచ్చయో. కమ్మన్తి హి చేతనా వుచ్చతి, సా చ ఆయూహనబ్యాపారా. పచ్చయుప్పన్నేన సహ ఉప్పన్నా సహజాతా, పచ్చయుప్పన్నతో నానక్ఖణే భవా నానక్ఖణికా. సహజాతా లోకియలోకుత్తరా చేతనాతి సమ్బన్ధో. సా సహజాతనామానం, తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం పచ్చయో, ఇతరా పన విపాకకటత్తారూపానన్తి దట్ఠబ్బం. సాసవకుసలాకుసలచేతనాతి అత్తనో ఉప్పాదవిసిట్ఠే సన్తానే సేసపచ్చయసమాగమే పవత్తమానానం విపాకకటత్తారూపానం సన్తానవిసేసనకిరియాభావేన ఉపకారికా కామరూపారూపకుసలచేతనా, అకుసలచేతనా చ. తస్సా హి తథా కిరియాభావేన పవత్తత్తా తేసం పవత్తి, న అఞ్ఞథా. ఇతరా పన సహజాతానం ఆయూహనకిరియాభావేన పవత్తమానా ఉపకారికాతి వత్తబ్బం. అవధారణేన పనేత్థ చేతనాసమ్పయుత్తం అభిజ్ఝాదికమ్మం పటిక్ఖిపతి సతిపి విపాకధమ్మసభావే చేతనావజ్జానం అతంసభావత్తా. అనాసవ…పే… పచ్చయోతి ఇమినా లోకియకుసలచేతనాయ విసేసమత్తం దస్సేతి, న నానక్ఖణికకమ్మపచ్చయతాభావం. ఏవఞ్చ కత్వా వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘అరూపావచరచేతనా, పన లోకుత్తరచేతనా చ ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధా అత్తనో అత్తనో విపాకక్ఖన్ధానం నానక్ఖణికకమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి.
అత్తనో నిరుస్సాహసన్తభావేన సహజాతనామరూపానం నిరుస్సాహసన్తభావాయ ఉపకారకా అరూపధమ్మావ విపాకపచ్చయో. తేనాహ ‘‘విపాకచిత్తచేతసికా’’తి. తే హి పయోగేన అసాధేతబ్బతాయ కమ్మస్స కతత్తా నిప్ఫజ్జనమత్తతో నిరుస్సాహసన్తభావా హోన్తి, న కిలేసవూపసమసన్తభావా. నిరుస్సాహసన్తభావతో ఏవ హి భవఙ్గాదయో దువిఞ్ఞేయ్యా. పఞ్చద్వారేపి హి జవనప్పవత్తియావ రూపాదీనం గహితతా విఞ్ఞాయతి. అభినిపాతసమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణమత్తా పన విపాకా దువిఞ్ఞేయ్యా ఏవ.
రూపారూపానం ఉపత్థమ్భకట్ఠేన ఉపకారో ఆహారపచ్చయో. సతిపి హి జనకభావే ఉపత్థమ్భకత్తమేవ ఆహారస్స పధానకిచ్చం, జనయన్తోపి చ ఆహారో అవిచ్ఛేదవసేన ఉపత్థమ్భేన్తోవ జనేతీతి ఉపత్థమ్భనభావోవ ఆహారభావోతి. తత్థ కబళీకారో ఆహారో రూపకాయస్సేవ ఉపత్థమ్భకో, సేసా తయో రూపారూపకాయస్స. న కేవలఞ్హి తే నామధమ్మానమేవ అవిచ్ఛేదహేతుకా, అథ ఖో పటిసన్ధియం కటత్తారూపానం, పవత్తే చిత్తజరూపానమ్పి.
తేసు తేసు కిచ్చేసు పచ్చయుప్పన్నధమ్మేహి అత్తానం అనువత్తాపనకసఙ్ఖాతఆధిపచ్చట్ఠేన పచ్చయో ఇన్ద్రియపచ్చయో. అధిపతిపచ్చయధమ్మానఞ్హి పవత్తివినివారకే అభిభవిత్వా పవత్తనేన గరుభావో అధిపతియట్ఠో, ఇన్ద్రియానం పన దస్సనాదికిచ్చేసు చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి, జీవనే కమ్మజరూపేహి, అరూపధమ్మేహి చ జీవన్తేహి సుఖితాదిభావేసు సుఖితాదీహి అధిమోక్ఖపగ్గహఉపట్ఠానావిక్ఖేపప్పజాననేసు ‘‘అనఞ్ఞాతం ఞస్సామీ’’తి పవత్తియం ఆజాననే, అఞ్ఞాతావిభావే చ సద్ధాదిసహజాతేహీతి ఏవం తంతంకిచ్చేసు చక్ఖాదిపచ్చయేహి ధమ్మేహి చక్ఖాదీనం అనువత్తనియతామత్తం ఇన్ద్రియానం ఆధిపచ్చట్ఠోతి అయమేవ తేసం విసేసో. రూపసత్తక-గ్గహణేన చక్ఖాదీని పఞ్చ, ఇత్థిపురిసిన్ద్రియద్వయఞ్చ దస్సేతి. జీవితిన్ద్రియం పన అరూపజీవితిన్ద్రియేన సద్ధిం ఏకతో కత్వా జీవిత-గ్గహణేన గహితం. ఏవఞ్హి ద్వావీసతి ఇన్ద్రియాని హోన్తి. ‘‘అనాదిమతి సంసారే అనఞ్ఞాతం అసచ్ఛికతం చతుసచ్చధమ్మం, నిబ్బానమేవ వా ఞస్సామీ’’తి పవత్తస్స ఇన్ద్రియం అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం, పఠమమగ్గఞాణం. ఆజానతో పఠమమగ్గేన దిట్ఠమరియాదం అనతిక్కమిత్వా జానతో ఇన్ద్రియం అఞ్ఞిన్ద్రియం, సోతాపత్తిఫలతో యావ అరహత్తమగ్గా ఛసు ఞాణం, అఞ్ఞాతావినో చతూసు సచ్చేసు పరినిట్ఠితకిచ్చస్స ఇన్ద్రియం అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం, అరహత్తఫలఞాణం. పఠమం పరియాయతో ఇన్ద్రియత్తం సన్ధాయ రూపసత్తక-గ్గహణేన గహేత్వాపి పున కథఞ్చి ఉపకారకత్తాభావతో ఇత్థిపురిసిన్ద్రియానం ఏత్థ అగ్గహణం దస్సేతుం ‘‘తేసూ’’తిఆది వుత్తం. తాని హి యేభుయ్యేన లిఙ్గాదీహి అనువత్తియమానానిపి పచ్చయభావతో నానువత్తీయన్తీతి వుత్తోవాయమత్థో.
ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానలక్ఖణూపనిజ్ఝానవసేన ఉపగన్త్వా ఆరమ్మణనిజ్ఝానం ఝానపచ్చయతా, సో చ వితక్కాదీనమేవ ఆవేణికో సభావోతి ఆహ ‘‘ఝానపచ్చయో’’తిఆది. తే పన పటిసన్ధియం కటత్తారూపానం, పవత్తే చిత్తజరూపానం, ఉభయత్థ నామధమ్మానఞ్చ పచ్చయాతి దట్ఠబ్బం.
సుగతితో, దుగ్గతితో, కుసలతో, అకుసలతో వా నియ్యానట్ఠేన సహజాతానం ఉపకారకతా మగ్గపచ్చయతా, సా చ సమ్మాదిట్ఠాదీనన్తి ఆహ ‘‘మగ్గపచ్చయో’’తిఆది. సఙ్కప్ప-గ్గహణేన సమ్మాసఙ్కప్పం, మిచ్ఛాసఙ్కప్పఞ్చ దస్సేతి. ఏవం సేసేసుపి. మిచ్ఛాసఙ్కప్పాదయో హి అపాయమగ్గఙ్గా, మిచ్ఛాసతిమిచ్ఛావాచాదయో చేత్థ తథాపవత్తచిత్తుప్పాదా, చేతనా చ, అయమ్పి ఝానపచ్చయే వుత్తానమేవ పచ్చయుప్పన్నానం పచ్చయోతి దట్ఠబ్బం.
పరమత్థేన భిన్నానమ్పి ఏకీభావగతానం వియ ఏకుప్పాదాదిభావసఙ్ఖాతసమ్పయోగలక్ఖణేన ఉపకారకతా సమ్పయుత్తపచ్చయతా, సా చ నామధమ్మానమేవ, న రూపధమ్మానన్తి ఆహ ‘‘సమ్పయుత్తపచ్చయో’’తిఆది.
అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధతాయ యుత్తానమ్పి సమానానం విప్పయుత్తభావేన విసంసట్ఠతాయ నానత్తూపగమనేన ఉపకారకతా విప్పయుత్తపచ్చయతా, సా చ వత్థూనం, చిత్తచేతసికానమేవ వాతి ఆహ ‘‘విప్పయుత్తపచ్చయో’’తిఆది. ఛ వత్థూని హి సత్తన్నం విఞ్ఞాణానం యథారహం పటిసన్ధియం, పవత్తే, చిత్తచేతసికా పటిసన్ధియం కటత్తారూపానం, పవత్తియం చిత్తసముట్ఠానానఞ్చ విప్పయుత్తపచ్చయో. వత్థుపురేజాతానీతి ఇదం చక్ఖాదివత్థువసేనేవ వుత్తం, హదయవత్థు పన పటిసన్ధియమ్పి పచ్చయభావతో సహజాతమ్పి లబ్భతి. వుత్తమ్పి హేతం అబ్యాకతపదస్స సహజాతవిభఙ్గే ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతా ఖన్ధా కటత్తారూపానం, ఖన్ధా వత్థుస్స, వత్థు ఖన్ధానం విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో’’తి. తథా పచ్ఛాజాతా చిత్తచేతసికాతి చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదివసేనేవ వుత్తం, ‘‘సహజాతా కుసలా ఖన్ధా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదివచనతో (పట్ఠా. ౧.౧.౪౩౪) పన సహజాతాపి లబ్భన్తి. ఏవఞ్చ కత్వా వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘విప్పయుత్తపచ్చయో సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతవసేన తివిధో’’తి. అయం పన రూపధమ్మో సమానో రూపధమ్మస్స పచ్చయో న హోతి సమ్పయోగాసఙ్కాయ అభావతో.
యేసఞ్హి నామానం చక్ఖాదీనం అబ్భన్తరతో నిక్ఖమన్తానం వియ పవత్తి, రూపానఞ్చ నామసన్నిస్సయేనేవ ఉప్పజ్జమానానం సమ్పయోగాసఙ్కా హోతి, తేసమేవ విప్పయుత్తపచ్చయతా వుత్తా. రూపానం పన రూపేహి సాసఙ్కా నత్థి, వత్థుసన్నిస్సయేనేవ చ జాయన్తానం నామానం విసయమత్తం ఆరమ్మణన్తి తేనాపి తేసం సమ్పయోగాసఙ్కా నత్థి. పచ్చుప్పన్నసభావేన అత్థిభావేన తాదిసస్సేవ ధమ్మస్స ఉపత్థమ్భకత్తేన ఉపకారకతా అత్థిపచ్చయతా. సతిపి హి జనకత్తే ఠితియంయేవ సాతిసయో అత్థిపచ్చయానం బ్యాపారోతి ఉపత్థమ్భకతా తేసం గహితా, తే చ రూపజీవితిన్ద్రియాదీనేవాతి ఆహ ‘‘అత్థిపచ్చయో’’తిఆది. రూపజీవితిన్ద్రియఞ్హి కటత్తారూపానం, కబళీకారాహారో ఇమస్స కాయస్స, ఆరమ్మణపురేజాతాని చిత్తచేతసికానం నిస్సయపచ్చయే వుత్తధమ్మా, తత్థేవ వుత్తపచ్చయుప్పన్నఞ్చ అత్థిపచ్చయో. నిస్సయపచ్చయే వుత్తధమ్మాతి చ వత్థురూపమహాభూతచిత్తచేతసికానం ధమ్మసామఞ్ఞేనేవ గహణం, న నిస్సయపచ్చయభావీనంయేవ. పచ్ఛాజాతానమ్పి చిత్తచేతసికానం పురేజాతస్స కాయస్స పఞ్హావారే పచ్చయభావేన నిద్దిట్ఠత్తా. ఏత్థ చ అత్థిభావాభావేన అనుపకారకానమేవ అత్థిభావేన ఉపకారకతాయ అత్థిపచ్చయతాభావతో నత్థి నిబ్బానస్స సబ్బదా భావినో అత్థిపచ్చయతా, ఉప్పాదాదియుత్తానం వా నత్థిభావోపకారతావిరుద్ధో ఉపకారకభావో అత్థిపచ్చయతాతి న తస్స తప్పచ్చయత్తప్పసఙ్గో.
నత్థిపచ్చయోతిఆదీసు అనన్తరతామత్తేన, చిత్తనియామకభావేన వా ఉపకారకతా అనన్తరపచ్చయతా. ఏకస్మిం ఫస్సాదిధమ్మసముదాయే పవత్తమానే దుతియస్స అభావతో అత్తనో ఠితియా ఓకాసమలభన్తానం అనన్తరం ఉప్పజ్జమానకచిత్తచేతసికానం ఓకాసదానవసేన ఉపకారకతా నత్థిపచ్చయతా. అత్తనో సభావావిగమేన అప్పవత్తమానానం విగతభావేన ఉపకారకతా విగతపచ్చయతా. అత్థతో పన ద్విన్నమ్పి అనన్తరపచ్చయభావీధమ్మత్తా అవిసేసో వుత్తో. సభావతామత్తేన ఉపకారకతా అత్థిపచ్చయతా, నిరోధానుపగమనవసేన ఉపకారకతా అవిగతపచ్చయతాతి పచ్చయవిసేసో తేసం ధమ్మావిసేసేపి వేదితబ్బో. ధమ్మానఞ్హి సమత్థతావిసేసం సబ్బాకారేన ఞత్వా భగవతా చతువీసతిపచ్చయా దేసితాతి భగవతి సద్ధాయ ‘‘ఏవం విసేసా ఏతే ధమ్మా’’తి సుతమయఞాణం ఉప్పాదేత్వా చిన్తాభావనామయఞాణేహి తదభిసమయాయ యోగో కరణీయో. అవిసేసేపి ధమ్మసామత్థియస్స తథా తథా వినేతబ్బపుగ్గలానం వసేన హేట్ఠా వుత్తోపి పచ్చయో పున పకారన్తరేన వుచ్చతి యథా అహేతుకదుకం వత్వాపి హేతువిప్పయుత్తదుకం వియాతి దట్ఠబ్బం.
యస్మా మహాభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం, ఉపాదారూపానఞ్చ సహజాతపచ్చయా, మహాభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం అఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయపచ్చయా, ఉపాదారూపానం నిస్సయపచ్చయావ, కబళీకారో ఆహారో ఇమస్స కాయస్స ఆహారపచ్చయో, మహాభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం, ఉపాదారూపానఞ్చ జీవితిన్ద్రియం కటత్తారూపానఞ్చ అత్థిఅవిగతఇన్ద్రియపచ్చయా, తస్మా వుత్తం ‘‘రూపం రూపస్స…పే… సత్తధా పచ్చయో హోతీ’’తి.
రూపం అరూపస్సాతిఆదీసుపి హేట్ఠా వుత్తపచ్చయుప్పన్నధమ్మే సుట్ఠు ఉపలక్ఖేత్వా పచ్చయో యోజేతబ్బో. రూపం రూపారూపస్సాతి నత్థీతి ఇదం సహజాతపచ్చయభూతమ్పి రూపం రూపారూపద్వయస్స పచ్చయభావేన అనాగతన్తి కత్వా వుత్తం.
సబ్బేసం పచ్చయానం ఆరమ్మణపచ్చయే ఉపనిస్సయపచ్చయే, సహజాతనానక్ఖణికచేతనాయ కమ్మపచ్చయే, సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతాదిభేదస్స అత్థిపచ్చయే చ సమోధానతో సబ్బేపి పచ్చయా సఙ్ఖేపతో చతుబ్బిధాయేవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సబ్బే పనిమే’’తిఆది.
ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ
అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ
పచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిగమనకథావణ్ణనా
౧౪౦౦-౨. సబ్బధమ్మేసు అప్పటిహతగతితాయ సున్దరా మతి ఇమస్సాతి సుమతి, తస్స సుమతిస్స భగవతో మతివిచారం ఞాణచారం బోధేతీతి సుమతిమతివిచారబోధనో. విరుద్ధా మతి యేసం తే విమతినో, విరుద్ధా మతీతి చ విరుద్ధదస్సనన్తి అత్థో. తేసం విమోహం వినాసేతీతి విమతివిమోహవినాసనో. యతో యస్మా నామతో సుమతినా భిక్ఖునా మానతో బహుమానేన ఆయాచితసమ్మానతో ఆయాచితో హుత్వా సమ్మా అవనతో సదాయేవ మతో అయం, తతో తస్మా మయా రచితో అభిధమ్మావతారో. తథా హి భావనా సాధూనం సమ్భావనా హితవిభావనా హితప్పకాసనతో సదా తోసదాతి యోజనా.
౧౪౦౩-౧౪. అయుత్తం వా విరుద్ధం వాతి ఏత్థ ‘‘అట్ఠకథాయ విముఖభూతం అయుత్తం నామ, పాళియా విముఖభూతం విరుద్ధ’’న్తి వదన్తి. బ్యప్పథానన్తి చ వాచనామగ్గానన్తి అత్థో. తివిధాతి ఏకో బ్యప్పథో సద్దసమ్పన్నో, న అత్థసమ్పన్నో, ఏకో అత్థసమ్పన్నో, న సద్దసమ్పన్నో, ఏకో ఉభయసమ్పన్నోతి తిప్పకారాతి అత్థో. హితమేవ అత్థోతి హితత్థో, తం అత్తనో కామేతీతి హితత్థకామో. అసంకిణ్ణకులాకులేహి అసమ్భిన్నకులేహి సంకిణ్ణే. కేలాసోయేవ సిఖరోతి కేలాససిఖరో, సో హి హిమవతో చతురాసీతియా కూటసహస్సానం పామోక్ఖో రజతమయో మహాసిఖరో. తదాకారేహి సబ్బసేతేహి పాసాదేహి పటిమణ్డితత్తా కేలాస…పే… మణ్డితో. కణ్హదాసేనాతి ఏవంనామకేన ఉపాసకేన. పాచీనపాసాదేతి పాచీనదిసాభాగసన్నిస్సితే పాసాదే. అయన్తి అయమభిధమ్మావతారో.
నిట్ఠితాయం అభిధమ్మత్థవికాసినీ నామ
అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనా.
నిగమనకథా
౧. రమ్మే పులత్థినగరే నగరాధిరాజే,
రఞ్ఞా పరక్కమభుజేన మహాభుజేన;
కారాపితే వసతి జేతవనే విహారే,
యో రమ్మహమ్మియవరూపవనాభిరామే.
౨. సమ్పన్నసీలదమసంయమతోసితేహి,
సమ్మానితో వసిగణేహి గుణాకరేహి;
పత్తో మునిన్దవచనాదిసు నేకగన్థ-
జాతేసు చాచరియతం మహితం విదూహి.
౩. ఞాణానుభావమిహ యస్స చ సూచయన్తీ,
సంవణ్ణనా చ వినయట్ఠకథాదికానం;
సారత్థదీపనిముఖా మధురత్థసార-
సన్దీపనేన సుజనం పరితోసయన్తీ.
౪. తస్సానుకమ్పమవలమ్బియ సారిపుత్త-
త్థేరస్స థామగతసారగుణాకరస్స;
యో సాసనే జినవరస్స రతిం ఉళారం,
పప్పోతి నన్దిపరివేణనివాసవాసీ.
౫. స సాధయం సోతుహితం అనప్పకం,
సుమఙ్గలోదీరితనామవిస్సుతో;
అకాభిధమ్మత్థవికాసినిం ఇమం,
పకాసయన్తిం మధురత్థసమ్పదన్తి.
అభిధమ్మావతారటీకా సమత్తా.