౨౩. తేవీసతిమో పరిచ్ఛేదో

కిలేసప్పహానకథావణ్ణనా

౧౩౭౫. ఇదాని ఇమిస్సాయేవ చతుత్థఞాణాయ ఞాణదస్సనవిసుద్ధియా ఆనుభావవిజాననత్థం యేన యే ధమ్మా పహాతబ్బా, తేసం పహానఞ్చ అభిసమయకాలే పరిఞ్ఞాదికిచ్చాని చ దస్సేతుం ‘‘ఏతేసు యేన యే ధమ్మా’’తిఆది ఆరద్ధం. యే ధమ్మాతి యే సంకిలేసధమ్మా. సంయోజనాదీసు ఖన్ధేహి ఖన్ధానం, ఫలేన కమ్మస్స, దుక్ఖేన వా సత్తానం సంయోజనట్ఠేన బన్ధనట్ఠేన సంయోజనాని. సమ్పయుత్తధమ్మానం విబాధనట్ఠేన, ఉపతాపనట్ఠేన, సంకిలిట్ఠతాయ చ కిలేసా. అభినివేసాదివసేన మిచ్ఛావిపరీతం పవత్తనతో మిచ్ఛాసభావాతి మిచ్ఛత్తా. లోకే ధమ్మా, లోకపరియాపన్నా ధమ్మా, లోకప్పవత్తియం సతి అనుపరమధమ్మత్తా వాతి లోకధమ్మా. మచ్ఛేరస్స భావో, కమ్మం వాతి మచ్ఛరియం. విపరీతట్ఠేన విపల్లాసా. నామకాయస్స చ రూపకాయస్స చ గన్థనతో గన్థా. అరియేహి అగన్తబ్బా, అయుత్తా గతీతి వా అగతి. ఆసవన్తీతి ఆసవా, ఆభవగ్గతో సబ్బమోకాసలోకం, ఆగోత్రభుతో సబ్బే ధమ్మే బ్యాపేత్వా పవత్తన్తీతి అత్థో, ఆసవన్తి సంసారదుక్ఖన్తి వా ఆసవా, చక్ఖాదీహి వా సంవరాసంవరద్వారేహి సత్తసన్తానే ఆసవన్తి వణతో యూసాని సన్దన్తి వియాతి ఆసవా, ఆసవన్తి వా ఏతేహి చిత్తాని విసయేసూతి ఆసవా. సంసారమహాసాగరప్పత్తిహననతో ఓఘా వియాతి ఓఘా. హేట్ఠా వుత్తనయేన యోజనతో యోగా. నివారేన్తి లోకియలోకుత్తరగుణవిసేసాధిగమన్తి నీవరణాని. అనిచ్చాదిధమ్మసభావం అతిక్కమ్మ పరతో అసభావతో ఆమసన్తీతి పరామాసా. మణ్డూకం పన్నగో వియ ఆరమ్మణం భుసం ఆదియన్తీతి ఉపాదానాని. అప్పహీనభావేన సత్తసన్తానే అనుసేన్తి మూసికవిసం వియ అనురూపకారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీతి అనుసయా. చిత్తస్స మలీనభావకరణట్ఠేన మలా. అకుసలకమ్మాని చ తాని దుగ్గతీనం పథా చాతి అకుసలకమ్మపథా. ఇధ పన కమ్మపథభావం అప్పత్తానం తంసభావతో గహణం దట్ఠబ్బం. చిత్తం ఉప్పజ్జతి ఏత్థాతి చిత్తుప్పాదో, చేతసికరాసి, అకుసలో చ సో చిత్తుప్పాదో చాతి అకుసలచిత్తుప్పాదో.

కామభవతో ఉపరికోట్ఠాసభావతో తతియమగ్గప్పత్తియా ఉద్ధం భజితబ్బతో, సేవితబ్బతో చాతి ఉద్ధమ్భాగా, రూపారూపభవా, తేసం హితాని తత్థుప్పజ్జనఖన్ధాదియోజనతోతి ఉద్ధమ్భాగియాని, తానియేవ సంయోజనానీతి ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనాని. రూపారూపభవతో హేట్ఠిమకోట్ఠాసభావతో తత్థుప్పాదకిలేసానం అప్పహీనభావేన తతియమగ్గప్పత్తియా హేట్ఠా భజితబ్బతో వా అధోభాగా, కామభవా, తేసం హితాని సంయోజనానీతి అధోభాగియసంయోజనానీతి.

ఇమేసు పన దససు రూపభవసంయోజనం, అరూపభవసంయోజనం, కామభవసంయోజనఞ్చ అత్థతో లోభోవ, సక్కాయదిట్ఠిసీలబ్బతపరామాసాపి దిట్ఠియేవ, తస్మా ధమ్మతో సత్త సంయోజనాని.

మిచ్ఛాసఙ్కప్పో మిచ్ఛావాయామో మిచ్ఛాసమాధీతి తథా పవత్తానం వితక్కవీరియసమాధీనమధివచనం. మిచ్ఛావాచాదయో తయో తథా పవత్తా చేతనా. మిచ్ఛాసతి పన చిత్తుప్పాదో. మిచ్ఛాఞాణం తథా పవత్తో మోహో. మిచ్ఛావిముత్తి లోకథూపికాదీసు మోక్ఖోతి పవత్తమిచ్ఛాగాహో.

కారణూపచారేనాతి లాభహేతుకో లాభో, అలాభహేతుకో అలాభోతిఆదినా కారియస్స కారణవసేన ఉపచరణేన. లోకధమ్మగ్గహణన్తి లోకధమ్మగ్గహణేన గహణం.

ఆవాసే మచ్ఛరియం, ఆవాసహేతుకం వా మచ్ఛరియన్తి ఆవాసమచ్ఛరియం. ఏవం కులమచ్ఛరియాదీనిపి. తత్థ ఆవాసోతి విహారాది. కులన్తి ఉపట్ఠాకకులం, ఞాతికులఞ్చ. లాభోతి పచ్చయలాభోయేవ. వణ్ణోతి సరీరవణ్ణో చ గుణవణ్ణో చ. ధమ్మోతి ఆగమో, అధిగమో చ.

‘‘తయో’’తి వత్థుం అభిన్దిత్వా వుత్తం, భిన్దిత్వా చ పన వుచ్చమానే ద్వాదస హోన్తి.

అభిసజ్జనూపనయ్హనవసేన పవత్తనతో అభిజ్ఝాబ్యాపాదానం కాయగన్థతా దట్ఠబ్బా. ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి ఏవం అవత్థుమ్హి పవత్తో అభినివేసో ఇదంసచ్చాభినివేసో. సీలబ్బతపరామాసఇదంసచ్చాభినివేసకాయగన్థా చేత్థ అత్థతో దిట్ఠియేవ, తస్మా ధమ్మతో తయో కాయగన్థా.

‘‘ఛన్దదోసమోహభయానీ’’తి అగతికారణత్తా వుత్తం, ఛన్దాదీహి పన అకత్తబ్బకరణం, కత్తబ్బాకరణఞ్చ అగతి నామ.

ఆసవేసు కామరాగభవరాగా అత్థతో లోభోతి ధమ్మతో తయో ఆసవా.

తేసమేవాతి కామరాగాదీనమేవ. తే హి ఓఘో వియ అత్తని పతితే అపాయసముద్దం పాపేన్తి, సంసారదుక్ఖతో చ సీసం ఉక్ఖిపితుం న దేన్తి, ఖన్ధాదీని చ ఖన్ధాదీహి యోజేన్తి.

కాముపాదానాదీనీతి కాముపాదానదిట్ఠుపాదానసీలబ్బతుపాదానఅత్తవాదుపాదానాని. దిట్ఠుపాదానాదీని చేత్థ తథా పవత్తా దిట్ఠియేవ, కాముపాదానం లోభోతి ధమ్మతో ద్వే ఉపాదానాని.

సత్తానుసయాతి ఏత్థ యది అప్పహీనట్ఠేన సత్తసన్తానే అనుసేన్తీతి అనుసయా. కస్మా సత్తేవ వుత్తా, నను అఞ్ఞేసమ్పి కిలేసానం అప్పహీనభావో విజ్జతీతి? న మయం అప్పహీనమత్తేన అనుసయం వదామ, కిన్తు అప్పహీనభావేన థామగతకిలేసా అనుసయాతి, థామగమనఞ్చ నేసం అఞ్ఞేహి అసాధారణో సభావో దట్ఠబ్బో. తథా హి ధమ్మసభావవేదినా తథాగతేన ఇమేయేవ అనుసయా వుత్తా, కామరాగోయేవ అనుసయో కామరాగానుసయో. ఏవం సేసేసుపి. అపరే పన ‘‘కామరాగస్స అనుసయో’’తిఆదినిబ్బచనం వత్వా కామరాగాదీనం బీజభూతా అత్తభావస్స కిలేససమ్భూతా కిలేసుప్పాదనసత్తి అనుసయాతి వణ్ణేన్తి, తేసం మతపటిక్ఖేపో ఇధ పపఞ్చావహత్తా అనాహటో.

పాణస్స అతిపాతో పాణాతిపాతో, పాణోతి వోహారతో సత్తో, పరమత్థతో జీవితిన్ద్రియం. తస్మిం పాణే పాణసఞ్ఞినో జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకప్పయోగసముట్ఠాపికా వధకచేతనా పాణాతిపాతో. పరభణ్డే తథాసఞ్ఞినో తదాదాయకప్పయోగసముట్ఠాపికా థేయ్యచేతనా అదిన్నాదానం. అసద్ధమ్మకామతాయ కాయద్వారప్పవత్తా అగన్తబ్బట్ఠానవీతిక్కమచేతనా కామేసుమిచ్ఛాచారో. అభూతం వత్థుం భూతతో పరం విఞ్ఞాపేతుకామస్స తథా విఞ్ఞాపనప్పయోగసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదో. సో పన పరస్స అత్థభేదకరోవ కమ్మపథో, ఇతరో కమ్మమేవ. సంకిలిట్ఠచిత్తస్స పరభేదనకామతాయ, అత్తపియకమ్యతాయ వా పరభేదకప్పయోగసముట్ఠాపికా చేతనా పిసుణవాచా. సాపి ద్వీసు భిన్నేసుయేవ కమ్మపథో. పరమమ్మచ్ఛేదకప్పయోగసముట్ఠాపికా ఏకన్తఫరుసచేతనా ఫరుసవాచా. అనత్థవిఞ్ఞాపనప్పయోగసముట్ఠాపికా సంకిలిట్ఠచేతనా సమ్ఫప్పలాపో నామ. సో పన పరేహి గహితేయేవ కమ్మపథో హోతి. ‘‘అహో వతేదం మమ హోతూ’’తి ఏవం పరభణ్డాభిజ్ఝాయనలక్ఖణా అభిజ్ఝా. ‘‘అహో వతాయం సత్తో వినస్సేయ్యా’’తి ఏవం మనోపదోసలక్ఖణో బ్యాపాదో. ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినా నయేన విపరీతదస్సనలక్ఖణా మిచ్ఛాదిట్ఠి. ఏత్థ చ నత్థికఅహేతుకఅకిరియదిట్ఠీహియేవ కమ్మపథభేదో.

ఇమేసు చ పాణాతిపాతాది తివిధం కాయకమ్మమేవ. తం కాయవచీద్వారేసుయేవ ఉప్పజ్జతి, న మనోద్వారే. తథా ముసావాదాది చతుబ్బిధం వచీకమ్మమేవ. అభిజ్ఝాదికం పన తివిధం మనోకమ్మమేవ. తం తీసుపి ద్వారేసు పవత్తతి. ద్వారన్తరేసుపి పవత్తమానస్స సకసకనామాపరిచ్చాగో వుత్తోయేవ. ధమ్మతో చేత్థ ఆదితో సత్త చేతనాసభావా, ఇతరే తయో చేతనాసమ్పయుత్తాతి దట్ఠబ్బా. మహాసావజ్జఅప్పసావజ్జప్పయోగాదిభేదో పన తత్థ తత్థ వుత్తనయేన వేదితబ్బో.

ఏతానీతి ఇమాని మగ్గఞాణాని. యథాసమ్భవన్తి తంతంమగ్గానురూపం.

అపాయం గచ్ఛన్తి ఏతేహీతి అపాయగమనీయా. సేసాతి న అపాయగమనీయా. ఓళారికాతి తతియమగ్గేన పహాతబ్బావత్థం ఉపాదాయ ఓళారికా. తేనాహ ‘‘సుఖుమా తతియమగ్గఞాణవజ్ఝా’’తి. సుఖుమా కామరాగపటిఘాతి సమ్బన్ధో. చతుత్థమగ్గఞాణవజ్ఝా ఏవాతి అవధారణేన పఠమమగ్గాదివజ్ఝతం నివత్తేతి. న హి రూపరాగాదీనం అపాయగామినియావత్థాపి అత్థి, యతో తే పఠమఞాణవజ్ఝాపి సియున్తి.

యత్థ యత్థ పన ఏవ-సద్దేన అవధారణం అకత్వా యం యం దుతియఞాణవజ్ఝన్తి వా తతియఞాణవజ్ఝన్తి వా చతుత్థఞాణవజ్ఝన్తి వా వక్ఖతి, తత్థ తత్థ సో సో పురిమఞాణేహి హతాపాయగమనీయాదిభావోవ హుత్వా ఉపరిఞాణవజ్ఝో హోతీతి వేదితబ్బో. తేన లోభ…పే… చతుత్థఞాణవజ్ఝానీతి ఏత్థ లోభాదయో హేట్ఠిమమగ్గవజ్ఝాపి హోన్తేవ.

యసేతి పరివారే.

దుక్ఖే సుఖన్తి సఞ్ఞాచిత్తవిపల్లాసాతి సమ్బన్ధో.

అగతియో పఠమమగ్గఞాణవజ్ఝాతి కిఞ్చాపి ఛన్దాదయో తణ్హాదిసభావా ఉపరిమగ్గవజ్ఝా, తథాపి తమ్మూలకస్స అకత్తబ్బకరణస్స, కత్తబ్బాకరణస్స చ అపాయగమనీయతాయ పఠమమగ్గఞాణవజ్ఝా.

కతాకతకుసలాకుసలవిసయం యం విప్పటిసారభూతం కుక్కుచ్చం, తం ఇధ తతియఞాణవజ్ఝం వుత్తం. యం పన ‘‘కుక్కుచ్చపకతతాయ ఆపత్తిం ఆపజ్జతీ’’తి వుత్తం కుక్కుచ్చం, తం సన్ధాయ ‘‘కుక్కుచ్చవిచికిచ్ఛా సోతాపత్తిమగ్గేన పహీయన్తీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧౧౭౬) ధమ్మసఙ్గణీఅట్ఠకథాయం వుత్తం, తస్మా ద్విన్నం వచనానం అయం అధిప్పాయో వేదితబ్బో. అఞ్ఞేసుపి ఏదిసేసు ఠానేసు అధిప్పాయోవ పరియేసితబ్బో, న విరోధతో పచ్చేతబ్బం. ఓళారికానవసేసప్పహానం వా సన్ధాయ కుక్కుచ్చస్స పఠమతతియఞాణవజ్ఝతా వుత్తా. యం పన అరహతో ఉప్పజ్జమానం ‘‘భగవతా పటిక్ఖిత్తం అనువసిత్వా అనువసిత్వా ఆవసథపిణ్డం భుఞ్జితున్తి కుక్కుచ్చాయన్తో న పటిగ్గహేసీ’’తి (పాచి. ౨౦౪) ఆగతం కుక్కుచ్చం, న తం నీవరణం. న హి నీవరణం అరహతో ఉప్పజ్జతి, నీవరణపతిరూపకం పన కప్పతీతి వీమంసనభూతం వినయకుక్కుచ్చం నామ, తం తథాపవత్తచిత్తుప్పాదోవ.

కామరాగపటిఘానుసయా అనుసహగతా తతియఞాణవజ్ఝా, ఓళారికానం పన దుతియఞాణవజ్ఝతా హేట్ఠా వుత్తనయావ.

అకుసలచిత్తుప్పాద-గ్గహణేన చేత్థ మక్ఖపలాసమాయాసాఠేయ్యథమ్భసారమ్భాదీనం సఙ్గహో కతోతి దట్ఠబ్బం.

౧౩౭౬. తేన తేనాతి తేన తేన ఘాతకేన సద్ధిం. కిం పనేతాని ఏతే ధమ్మే ఘాతేన్తాని అతీతానాగతే ఘాతేన్తి, ఉదాహు పచ్చుప్పన్నేతి. కిం పనేత్థ, యది తావ అతీతానాగతే, అఫలో వాయామో ఆపజ్జతి. కస్మా? పహాతబ్బానం తదా నత్థితాయ. అథ పచ్చుప్పన్నే, తథాపి అఫలో వాయామేన సద్ధిం పహాతబ్బానం అత్థితాయ. అథాపి కథఞ్చి పహానం సియా, సంకిలేసికా మగ్గభావనా ఆపజ్జతి పహాతబ్బప్పహాయకానం సహావట్ఠానతో? సచ్చమేతం, యే పన మగ్గేన అసముగ్ఘాటితత్తా కారణలాభే సతి అవస్సం ఉప్పజ్జనారహా కిలేసా, తే అత్తనో ఉప్పత్తియా అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదేన్తాని ఏతాని తే అనాగతే ఘాతేన్తి నామ.

౧౩౭౭-౮౨. పరిఞ్ఞాదీని కిచ్చానీతి పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియాభావనావసేన చత్తారి కిచ్చాని. వుత్తానీతి ‘‘దుక్ఖం పరిఞ్ఞేయ్య’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౫.౧౦౯౯), ‘‘యో, భిక్ఖవే, దుక్ఖం పస్సతీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౧౧౦౦) చ వుత్తాని. సచ్చాభిసమయేతి చతున్నం అరియసచ్చానం పటివిజ్ఝనక్ఖణే.

యథాసభావతోతి అవిపరీతసభావేన. ‘‘జానితబ్బానీ’’తి వత్వా కథం పనేతం జానితబ్బం, కథం నామ ఏకేకస్స ఞాణస్స ఏకక్ఖణే చత్తారి కిచ్చాని సమ్భవన్తి. న హి తాదిసం కిఞ్చి లోకే దిట్ఠం అత్థి, న చ వచనం లబ్భతీతి చోదనం మనసి నిధాయ తేసం జాననవిధిం ఉపమావసేన తావ దస్సేతుం ‘‘పదీపో హీ’’తిఆది వుత్తం. విదంసేతీతి దస్సేతి. పరియాదియతీతి ఖేపేతి.

౧౩౮౩-౪. పరిఞ్ఞాభిసమయేనాతి అనవసేసతో పరిచ్ఛిజ్జ జాననసఙ్ఖాతేన పటివిజ్ఝనేన. అభిసమేతీతి అసమ్మోహవసేన పటివిజ్ఝతి. పహానాభిసమయేనేవాతి సముచ్ఛేదప్పహానసఙ్ఖాతేన పటివిజ్ఝనేన అసమ్మోహతోవ అభిసమేతి. భావనావిధినాతి సహజాతాదిపచ్చయతావసేన భావనాభిసమయవిధినా. మగ్గఞాణఞ్హి సమ్మాసఙ్కప్పాదివసేన మగ్గపుబ్బభాగభావనాసమ్భూతేన అరియమగ్గభావనాసఙ్ఖాతేన పటివిజ్ఝనేన అభిసమేతీతి అట్ఠఙ్గికం మగ్గం అసమ్మోహతో పటివిజ్ఝతి. తఞ్హి సమ్పయుత్తధమ్మేసు సమ్మోహం విద్ధంసేన్తం అత్తనిపి సమ్మోహం విద్ధంసేతియేవ. నిరోధన్తి నిబ్బానం. సచ్ఛికరోతీతి పచ్చక్ఖకరణవసేన పటివిజ్ఝతి. ‘‘నిరోధం సచ్ఛికరోతీ’’తి నిరోధసచ్చమేకం ఆరమ్మణపటివేధేన చత్తారిపి సచ్చాని అసమ్మోహపటివేధేన మగ్గఞాణం పటివిజ్ఝతి.

ఏవం యుత్తివసేన విభావితం ఏకపటివేధం ఆగమేనపి సాధేతుం ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆది వుత్తం. మగ్గసమఙ్గిస్స ఞాణన్తి హి ‘‘యో ను ఖో, ఆవుసో, దుక్ఖం పస్సతి, దుక్ఖసముదయమ్పి సో పస్సతి, దుక్ఖనిరోధమ్పి, దుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదమ్పి సో పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౧౦౦) ఏకసచ్చదస్సనసమఙ్గినో అఞ్ఞసచ్చదస్సనసమఙ్గిభావవిచారణాయం తమత్థం సాధేతుం ఆయస్మతా గవమ్పతిత్థేరేన వుత్తం. అఞ్ఞథా కమాభిసమయే సతి పురిమదిట్ఠస్స పున అదస్సనతో సముదయాదిపస్సతో దుక్ఖాదిదస్సనం పున అవత్తబ్బం సియా. ఇదాని పనేత్థ ఉపమాసంసన్దనం కరోన్తో ఆహ ‘‘పదీపో’’తిఆది. నిస్సయాభావహేతుతాయ దుక్ఖపరిఞ్ఞాయ వట్టిజ్ఝాపనసదిసతా, పటిపక్ఖవిద్ధంసనతాయ సముదయప్పహానస్స అన్ధకారవినాసనసదిసతా, ఞాణాలోకపరిబ్రూహనతాయ మగ్గభావనాయ ఆలోకవిదంసనసదిసతా, తేన తేన మగ్గేన యథా యథా నిరోధస్స సచ్ఛికిరియా, తథా తథా కిలేసస్నేహపరియాదానం హోతీతి నిరోధసచ్ఛికిరియాయ స్నేహపరియాదానసదిసతా కారణూపచారేన వుత్తా.

౧౩౮౫-౬. అపరాయపి ఉపమాయ తమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉగ్గచ్ఛన్తో’’తిఆది. ఓభాసేతీతి పకాసేతి. పటిహఞ్ఞతీతి పటిప్పస్సమ్భేతి. ఏత్థాపి యథా సూరియో రూపగతాని ఓభాసేతి, ఏవం మగ్గఞాణం దుక్ఖం పరిజానాతి. యథా అన్ధకారం వినాసేతి, ఏవం సముదయం పజహతి. యథా ఆలోకం దస్సేతి, ఏవం సహజాతాదిపచ్చయతాయ మగ్గం భావేతి. యథా సీతం పటిప్పస్సమ్భేతి, ఏవం సబ్బకిలేసదరథపరిళాహపటిప్పస్సద్ధిభూతం నిరోధం సచ్ఛికరోతీతి ఉపమాసంసన్దనం దట్ఠబ్బం.

౧౩౮౮. అప్పేతీతి పప్పోతి. దుక్ఖపరిఞ్ఞాయ సక్కాయతీరసమతిక్కమభావతో ఓరిమతీరప్పజహనసదిసతా, మగ్గభావనాయ సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మవహనతాయ భణ్డవహనసదిసతా, ఏత్తావతా పఞ్ఞాభావనాయ నానాకిలేసవిద్ధంసనవసప్పవత్తో ఆనిసంసో దస్సితో హోతీతి.

అరియఫలసమాపత్తినిరోధసమాపత్తియోపి పనస్సా ఆనిసంసాతి దట్ఠబ్బం. తా పన సఙ్ఖేపతో ఏవం దట్ఠబ్బా – ‘‘అరియఫలసమాపత్తీ’’తి హి చతున్నమ్పి ఫలట్ఠానం అత్తనో అత్తనో అరియఫలస్స దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థం నిరోధే అప్పనా. చత్తారోపి హి అరియపుగ్గలా సకం సకం ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తి. కేచి పన ‘‘అనాగామిఅరహన్తోవ సమాపజ్జన్తి సమాధిస్మిం పరిపూరకారితాయా’’తి వదన్తి, తం అకారణం అత్తనా పటిలద్ధసమాపత్తిసమాపజ్జనే సమాధిస్మిం పరిపూరకారితాయ కాతబ్బాభావతో. సబ్బసో అసముచ్ఛిన్నకిలేసస్స హి పుథుజ్జనస్సాపి అత్తనా పటిలద్ధలోకియసమాపత్తిసమాపజ్జనం లబ్భతి, కిమఙ్గం పన సముచ్ఛిన్నేకచ్చకిలేసానం అరియానం. ఉపరిమా పన హేట్ఠిమం పుబ్బే పటిలద్ధమ్పి న సమాపజ్జన్తి పుగ్గలన్తరభావం ఉపగతత్తా. సముగ్ఘాటితకమ్మకిలేసనిరోధనేన హి పుథుజ్జనేహి వియ సోతాపన్నస్స, సోతాపన్నాదీహి సకదాగామిఆదీనం పుగ్గలన్తరభావూపగమనం అత్థి, అనన్తరఫలత్తా చ లోకుత్తరకుసలానం హేట్ఠిమతో ఉపరిమో భవన్తరగతో వియ హోతీతి తస్స తస్స అరియస్స తం తం ఫలం భవఙ్గసదిసం హోతి, తస్మా పుగ్గలన్తరభావూపగమనేన పటిప్పస్సద్ధత్తా నత్థి ఉపరిమస్స హేట్ఠిమఫలసమాపత్తియా సమాపజ్జనం, హేట్ఠిమో పన ఉపరిమం న సమాపజ్జతి అనధిగతత్తాతి చత్తారోపి పుగ్గలా సకసకఫలమేవ సమాపజ్జన్తి. తం పన సమాపజ్జితుకామేన అరియసావకేన రహోగతేన పటిసల్లీనేన ఉదయబ్బయాదివసేన సఙ్ఖారా విపస్సితబ్బా. తస్స పవత్తానుపుబ్బవిపస్సనస్స సఙ్ఖారారమ్మణగోత్రభుఞాణానన్తరం ఫలసమాపత్తివసేన నిరోధే చిత్తం అప్పేతి. ఫలసమాపత్తినిన్నచిత్తతాయ చేత్థ సేఖస్స ఫలమేవ ఉప్పజ్జతి, న మగ్గో. అఞ్ఞో ఏవ హి విపస్సనాచారో అరియమగ్గావహో, అఞ్ఞో ఫలసమాపత్తిఆవహో.

తథా హి అరియమగ్గవీథియం అనులోమఞాణాని అనిబ్బిద్ధపుబ్బానం థూలథూలలోభక్ఖన్ధాదీనం సాతిసయం పదాలనేన లోకియఞాణేసు ఉక్కంసపారమిప్పత్తాని మగ్గానుకూలాని హుత్వా ఉప్పజ్జన్తి, ఫలసమాపత్తివీథియం పన తాని తేన తేన మగ్గేన తేసం తేసం కిలేసానం సముచ్ఛిన్నత్తా కిలేసవిక్ఖమ్భనే నిరుస్సుక్కాని కేవలం అరియానం ఫలసమాపత్తిసుఖసమఙ్గిభావస్స పరికమ్మప్పత్తాని హుత్వా ఉప్పజ్జన్తీతి న తేసం కుతోచి వుట్ఠానసమ్భవో. యతో నేసం పచ్ఛిమో సఙ్ఖారనిమిత్తతో వుట్ఠహిత్వా మగ్గస్స అనన్తరపచ్చయో భవేయ్య, తేనేవ చ ఫలసమాపత్తియా అనన్తరపచ్చయభూతం ఞాణం సఙ్ఖారారమ్మణమేవ హోతి, న నిబ్బానారమ్మణన్తి వేదితబ్బం. పుబ్బాభిసఙ్ఖారవసేన చస్సా పబన్ధవసేన పవత్తిపరిచ్ఛిన్నకాలాపగమే భవఙ్గవసేన తతో వుట్ఠానఞ్చ వేదితబ్బం.

నిరోధసమాపత్తి పన తతియచతుత్థఫలట్ఠానం అనుపుబ్బనిరోధవసేన చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం అప్పవత్తి. అనాగామిఅరహన్తోయేవ హి కామచ్ఛన్దాదిసముచ్ఛిన్దనేన సమాధిస్మిం పరిపూరకారితాయ సమథఫలసమన్నాగతత్తా నిరోధం సమాపజ్జన్తి. తథా హేతం సమథవిపస్సనానం యుగనన్ధభావప్పవత్తనవసేన ద్వీహి బలేహి సమన్నాగతస్సేవ సమ్భవతి, తస్మా తం సమాపజ్జితుకామేన అనాగామినా, ఖీణాసవేన వా అట్ఠసమాపత్తిలాభినా రహోగతేన పటిసల్లీనేన పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తత్థ సఙ్ఖారా అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సితబ్బా, తతో దుతియం తతియం చతుత్థం ఆకాసానఞ్చాయతనం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తథేవ తత్థ సఙ్ఖారా సమ్మసితబ్బా, అథ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ నానాబద్ధావికోపనం సఙ్ఘపటిమాననం సత్థుపక్కోసనం అద్ధానపరిచ్ఛేదోతి చతుబ్బిధం పుబ్బకిచ్చం కాతబ్బం.

తత్థ సరీరతో విసంయుత్తా మఞ్చపీఠాదయో సత్తాహబ్భన్తరే యథా న నస్సన్తి, తథా అధిట్ఠానం నానాబద్ధావికోపనం. సరీరసంయుత్తే విసుం అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థి. సఙ్ఘో పన ఞత్తికమ్మాదీసు కిఞ్చిదేవ కమ్మం కత్తుకామో ‘‘యావ మం న పక్కోసతి, తావదేవ వుట్ఠహిస్సామీ’’తి పుబ్బాభోగకరణం సఙ్ఘపటిమాననం. సత్థా చ ‘‘సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనాదీసు యావ మం న పక్కోసతి, తావదేవ వుట్ఠహిస్సామీ’’తి పుబ్బాభోగకరణం సత్థుపక్కోసనం. సత్తాహబ్భన్తరే అత్తనో ఆయుసఙ్ఖారస్స పవత్తనసమత్థతావలోకనం అద్ధానపరిచ్ఛేదో. ఏవం కతపుబ్బకిచ్చేన నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జితబ్బం. అథేకం వా ద్వే వా చిత్తవారే అతిక్కమిత్వా అచిత్తకో హోతి, నిరోధం ఫుసతి, తతో యథాపరిచ్ఛేదం తతియచతుత్థఫలానం అఞ్ఞతరేన నిరోధా వుట్ఠహిస్సతీతి. ఏవమయం దువిధా సమాపత్తి లోకుత్తరపఞ్ఞాయ ఆనిసంసో.

౧౩౯౨-౪. సదేవకలోకతో ఉత్తిణ్ణేన, ఉత్తరితరేన వాతి లోకుత్తరేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన. పఞ్ఞాయ భావనన్తి సమ్బన్ధో. హితభావనన్తి ఇధలోకపరలోకహితవిభావనం ఇమం పఞ్ఞాభావనం. సుఖసంహితన్తి సినిద్ధచ్ఛాయుదకవన్తతాదినా సుఖసహితం. హితన్తి యోగకమ్మస్స హితం. ఉత్తమన్తి ఉగ్గతతమం, అచ్చుగ్గతం బలవన్తమ్పీతి అధిప్పాయో. అవిగ్గహకమ్పదన్తి విగ్గహఞ్చ కమ్పఞ్చ న దేతీతి అవిగ్గహకమ్పదన్తి అత్థో.

ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ

అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ

కిలేసప్పహానకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.