౨౨. బావీసతిమో పరిచ్ఛేదో

ఞాణదస్సనవిసుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా

౧౩౧౯-౨౧. ఇదాని ఞాణదస్సనవిసుద్ధియా నిద్దేసే అనుప్పత్తే సా యస్స ఞాణస్స అనన్తరం ఉప్పజ్జతి, తం తావ దస్సేన్తో ‘‘ఇతో పర’’న్తిఆదిమాహ. ఇతో పరన్తి ఇతో అనులోమఞాణతో ఉపరి. ఆవజ్జనియఠానత్తాతి ఆవజ్జనకిచ్చం కరోన్తం కిరియమనోధాతు వియ మగ్గస్స ఆవజ్జనట్ఠానే ఠితత్తా అబ్బోహారికమేవ ఉభయవిసుద్ధిలక్ఖణాభావతో. కిఞ్చాపి ఏవం, తథాపి వుట్ఠానగామినివిపస్సనాయ పరియోసానత్తా విపస్సనాపక్ఖియమేవాతి ఆహ ‘‘విపస్సనాయ సోతస్మిం, పతితత్తా విపస్సనా’’తి. ఏతేనస్స పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిభజనం దస్సేతి.

౧౩౨౨. పుథుజ్జనేసు భవం పోథుజ్జనికం, తదేవ గోత్తం అరియేహి అసమ్మిస్సా పుథుజ్జనసమఞ్ఞాతి పోథుజ్జనికగోత్తం. ఏకవంసజానఞ్హి సమానా సమఞ్ఞా ‘‘గోత్త’’న్తి వుచ్చతి, గం తాయతి బుద్ధిం, అభిధానఞ్చ ఏకంసికవిసయతాయ రక్ఖతీతి కత్వా. వా-సద్దో వక్ఖమానత్థవికప్పనే. అభిభుయ్య పవత్తితో గోత్రభూతి సమ్బన్ధో. గోత్తం వుచ్చతి నిబ్బానం ‘‘అరియో’’తి బుద్ధియా, అభిధానస్స చ తాయనతో పవత్తనతోతి అధిప్పాయో. తతో భవతీతి తతో గోత్తతో ఆరమ్మణపచ్చయతో భవతి. ఇతి-సద్దో చేత్థ హేతుత్థో దట్ఠబ్బో. తేన యస్మా తతో భవతి, తస్మా గోత్రభూతి అత్థో.

౧౩౨౩-౫. ఞాణదస్సనవిసుద్ధి ఏవ ఞాణదస్సనసుద్ధికం. తం సమ్పాదేతుం పనిచ్ఛతా తేన భిక్ఖునా యం అఞ్ఞం కిఞ్చిపి కాతబ్బం, తం నత్థీతి సమ్బన్ధో. కస్మా నత్థీతి చే ఆహ ‘‘యం హీ’’తిఆది. ‘‘కతమేవా’’తి వుత్తే ‘‘కథ’’న్తి అనుయోగస్స ఉపట్ఠితత్తా ‘‘అనులోమావసానం హీ’’తిఆదినా తం సమత్థేతి.

౧౩౨౬-౭. ఏవం ఉప్పన్నఅనులోమఞాణస్స పనస్స ఏతేహి తీహిపి అనులోమఞాణేహి అత్తనో బలానురూపేన థూలథూలే సచ్చపటిచ్ఛాదకతమమ్హి అన్తరధాపితే సబ్బసఙ్ఖారగతే చిత్తం న పక్ఖన్దతి, న లగ్గతి, పదుమపలాసతో ఉదకం వియ పతికుటతి పతివట్టతి, సబ్బం నిమిత్తారమ్మణమ్పి సబ్బం పవత్తారమ్మణమ్పి పలిబోధతో ఉపట్ఠాతి, అథస్స సబ్బస్మిం నిమిత్తప్పవత్తారమ్మణే పలిబోధతో ఉపట్ఠితే దుతియస్స వా తతియస్స వా అనులోమఞాణస్స అనన్తరం గోత్రభుఞాణం ఉప్పజ్జతి. తేనాహ ‘‘తస్సా’’తిఆది. పఠమావజ్జనఞ్చేవ పఠమాభోగతాపి చాతి పఠమావజ్జనం పఠమాభోగభూతం. సకత్థే హి అయం తా-పచ్చయోతి. తత్థ ఆవజ్జనం చిత్తసన్తానస్స పరిణామనవసేన, ఆభోగో అత్తనో ఆభుజనవసేన దట్ఠబ్బో.

౧౩౨౮-౩౩. అనన్తరాదీహీతి అనన్తరసమనన్తరఆసేవనఉపనిస్సయనత్థివిగతవసేన ఛహి పచ్చయేహి. ముద్ధన్తి ముద్ధభూతం. ఏకన్తికతాయ ఏకవారమేవ చ ఉప్పజ్జనతో పునరావత్తాభావేన పన అనావత్తం. అనావజ్జనమ్పి చాతి అనావజ్జనమ్పిసమానం. సఞ్ఞం దత్వా వియాతి ‘‘ఏవం ఉప్పజ్జాహీ’’తి సఞ్ఞం దత్వా వియ. అనిబ్బిద్ధపుబ్బన్తి అపదాలితపుబ్బం. విద్ధంసేన్తోవాతి వినాసేన్తో ఏవ. జాయతీతి నిబ్బత్తతి. ఏత్థ చ ఇమం ఉపమం ఆహరన్తి – ఏకో కిర ఇస్సాసో అట్ఠఉసభమత్తే పదేసే ఫలకసతం ఠపాపేత్వా వత్థేన ముఖం వేఠేత్వా సరం సన్నయ్హిత్వా చక్కయన్తే అట్ఠాసి, అఞ్ఞో పురిసో చక్కయన్తం ఆవిజ్ఝిత్వా యదా ఇస్సాసస్స ఫలకం అభిముఖం హోతి, తదా తత్థ దణ్డకేన సఞ్ఞం దేతి. ఇస్సాసో దణ్డకసఞ్ఞం అముఞ్చిత్వావ సరం ఖిపిత్వా ఫలకసతనిబ్బిజ్ఝతి. తత్థ దణ్డకసఞ్ఞం దేన్తో వియ గోత్రభుఞాణం, ఇస్సాసో వియ మగ్గఞాణం, దణ్డకసఞ్ఞం అముఞ్చిత్వావ ఫలకసతం నిబ్బిజ్ఝనం వియ మగ్గఞాణస్స గోత్రభుఞాణేన దిన్నసఞ్ఞం అముఞ్చిత్వావ నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా అనిబ్బిద్ధపుబ్బానం అపదాలితపుబ్బానం లోభదోసమోహక్ఖన్ధానం నిబ్బిజ్ఝనన్తి.

౧౩౩౫-౮. అనామతగ్గ…పే… మహోదధిన్తి అట్ఠమభవతో పట్ఠాయ నిబ్బత్తకం అఞ్ఞాతకోటిం సంసారవట్టదుక్ఖమహాసముద్దం. పాణాతిపాతాదిపఞ్చవేరాని చేవ పఞ్చవీసతి మహాభయాని చాతి సబ్బవేరభయాని. అనేకేపి ఆనిసంసేతి రతనత్తయే నివిట్ఠసద్ధాదికే ఆనిసంసే. ఆదిమగ్గేనాతి సోతాపత్తిమగ్గసఙ్ఖాతేన పఠమమగ్గేన. పఠమమగ్గఞాణవణ్ణనా.

౧౩౩౯. తస్సేవానన్తరన్తి తస్స అనన్తరంయేవ. ద్వేపి తీణి వాతి నాతితిక్ఖపఞ్ఞస్స ద్వే, తిక్ఖపఞ్ఞస్స తీణి ఫలచిత్తాని.

౧౩౪౦-౩. ‘‘అజానిత్వా వదన్తి తే’’తి వత్వా తత్థ కారణం దస్సేతుం ‘‘ఏకస్సా’’తిఆది వుత్తం. పఞ్చమం మగ్గచిత్తన్తి ఇమినావ ఛట్ఠస్స అభావదీపనేన ‘‘ఏకం ఫలచిత్త’’న్తి వదతో గోదత్తత్థేరస్స వాదోపి పటిక్ఖిత్తో.

౧౩౪౪. ‘‘ఏత్తావతా’’తి పఠమమగ్గస్స ఉప్పత్తిఅనన్తరం ఫలస్స ఉప్పత్తిమత్తేన. సోతాపన్నోతి వుచ్చతీతి సోతాపన్నో నామ దుతియో అరియపుగ్గలోతి వుచ్చతి. సో దేవరజ్జచక్కవత్తిరజ్జాదిపమాదట్ఠానం ఆగమ్మ భుసం పమత్తోపి హుత్వా కామసుగతియం సత్తక్ఖత్తుమేవ సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తకరణసమత్థో హోతి. యథాహ –

‘‘కిఞ్చాపి తే హోన్తి భుసం పమత్తా,

న తే భవం అట్ఠమమాదియన్తీ’’తి. (ఖు. పా. ౬.౯; సు. ని. ౨౩౨; నేత్తి. ౧౧౫);

రూపారూపలోకేసు పన న తథా నియమోతి ఆచరియా.

౧౩౪౭. ఫలాదీనన్తి ఆది-సద్దేన పహీనకిలేసాదికే సఙ్గణ్హాతి. తథా చ ‘‘ఇమినా వతాహం మగ్గేన ఆగతో’’తి పఠమం మగ్గం పచ్చవేక్ఖతి, తతో ‘‘అయం మే ఆనిసంసో లద్ధో’’తి ఫలం పచ్చవేక్ఖతి, తతో ‘‘ఇమే నామ మే కిలేసా పహీనా’’తి పహీనకిలేసే పచ్చవేక్ఖతి, తతో ‘‘ఇమే నామ మే కిలేసా అవసిట్ఠా’’తి ఉపరిమగ్గత్తయవజ్ఝే కిలేసే పచ్చవేక్ఖతి, అవసానే ‘‘అయం మే ధమ్మో ఆరమ్మణతో పటివిద్ధో’’తి అమతం నిబ్బానం పచ్చవేక్ఖతి. ఇతి సోతాపన్నస్స పఞ్చ పచ్చవేక్ఖణఞాణాని హోన్తి. యథా చ సోతాపన్నస్స, ఏవం సకదాగామిఅనాగామీనమ్పి. అరహతో పన అవసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణం నామ నత్థి. ఏవం సబ్బానిపి ఏకూనవీసతి పచ్చవేక్ఖణఞాణాని. తేనాహ ‘‘పచ్చవేక్ఖణఞాణాని, భవన్తేకూనవీసతీ’’తి.

౧౩౪౮-౫౦. యాసం పచ్చవేక్ఖణవసేన ఇమాని ఞాణాని పవత్తన్తి, తా దస్సేతుం ‘‘మగ్గో ఫలఞ్చా’’తిఆదిమాహ. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదోయేవ చేసో. పహీనావసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణఞ్హి సేఖానమ్పి హోతి వా న వా. న హి సబ్బేవ తత్థ సమత్థా హోన్తి. తేనేవ హి మహానామో భగవన్తం పుచ్ఛి ‘‘కో సు నామ మే ధమ్మో అజ్ఝత్తం అప్పహీనో, యేన మే ఏకదా లోభధమ్మాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౧౭౫). యోగమారభతేతి తస్మింయేవ వా ఆసనే నిసిన్నో, అపరేన వా సమయేన కామరాగబ్యాపాదానం తనుభావకరాయ సకదాగామిమగ్గసఙ్ఖాతాయ దుతియాయ భూమియా అధిగమత్థాయ విపస్సనాయోగం కరోతి, దుతియభావో చస్స దేసనావసేన, ఉప్పత్తివసేన చ వేదితబ్బో. సమ్పయుత్తానం పన నిస్సయభావేన తే ధమ్మా భవన్తి ఏత్థాతి భూమి, యస్మా వా సమానేపి లోకుత్తరభావే సయమ్పి భవతి, న నిబ్బానం వియ అపాతుభూతం, తస్మాపి ‘‘భూమీ’’తి వుచ్చతి. ఞాణేన పరిమజ్జతీతి తేన తేనాకారేన ఇన్ద్రియానం తిక్ఖతరతం సమ్పాదేత్వా, బలబోజ్ఝఙ్గానఞ్చ పటుతరభావం సాధేత్వా లక్ఖణత్తయం తీరణవసేన పరిమజ్జతి.

౧౩౫౧-౨. తత్థ అపరాపరం ఞాణం చారేన్తో పరివత్తేతి. తేనాహ ‘‘విపస్సనావీథిం ఓగాహతీ’’తి. హేట్ఠా వుత్తనయేనాతి ఉదయబ్బయఞాణాదీనం ఉప్పాదనే వుత్తనయేనేవ. గోత్రభుస్స అనన్తరన్తి ఏత్థ గోత్రభు వియ గోత్రభు. పఠమమగ్గపురేచారికఞాణఞ్హి పుథుజ్జనగోత్తాభిభవనతో, అరియగోత్తభవనతో చ నిప్పరియాయతో ‘‘గోత్రభూ’’తి వుచ్చతి, ఇదం పన తంసదిసతాయ పరియాయతో గోత్రభు. ఏకచ్చసంకిలేసవిసుద్ధియా, పన అచ్చన్తవిసుద్ధియా ఆరమ్మణకరణతో చ ‘‘వోదాన’’న్తి వుచ్చతి. తేనాహ పట్ఠానే ‘‘అనులోమం వోదానస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭). యస్మా పన పటిసమ్భిదామగ్గే ‘‘ఉప్పాదాదిఅభిభవనట్ఠం ఉపాదాయ అట్ఠ గోత్రభుధమ్మా సమాధివసేన ఉప్పజ్జన్తి, దస గోత్రభుధమ్మా విపస్సనావసేన ఉప్పజ్జన్తీ’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౧.౬౦) గోత్రభునామవసేనేవ ఆగతం, తస్మా ఇధాపి ‘‘గోత్రభుస్స అనన్తర’’న్తి వుత్తం గోత్తసఙ్ఖాతనిబ్బానతో భూతన్తి కత్వా. దుతియమగ్గఞాణవణ్ణనా.

౧౩౫౫-౭. యన్తి యస్మా. సకిదేవాతి ఏకవారమేవ. ఇమం లోకం ఆగన్త్వాతి ఇమినా పఞ్చసు సకదాగామీసు చత్తారో వజ్జేత్వా ఏకోవ గహితో. ఏకచ్చో హి ఇధ సకదాగామిఫలం పత్వా ఇధేవ పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో ఇధ పత్వా దేవలోకే పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో దేవలోకే పత్వా తత్థేవ పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో దేవలోకే పత్వా ఇధూపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయతీతి ఇమే చత్తారోపి ఇధ న గహితా. యో పన ఇధ పత్వా దేవలోకే యావతాయుకం వసిత్వా ఇధూపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయతి, అయమేకోవ ఇధ గహితోతి. అన్తకరో భవేతి దుక్ఖస్సన్తకరో భవేయ్య, భవే వా అన్తకరో భవస్స అన్తకరోతి అత్థో. తతియాయ భూమియా పత్తియాతి సమ్బన్ధో. బ్యాపాదకామరాగానం పహానాయాతి తేసంయేవ సకదాగామిమగ్గేన తనుకరానం సంయోజనానం నిరవసేసప్పహానాయ. తతియమగ్గఞాణవణ్ణనా.

౧౩౬౩-౭. పటిసన్ధివసేన కామభవస్స అనాగమనతో అనాగామీ. తేనాహ ‘‘తత్థేవ పరినిబ్బాయీ’’తి. తత్థేవాతి సుద్ధావాసే వా అఞ్ఞత్థ వా యత్థ ఉప్పన్నో, తత్థేవ పరినిబ్బాయి. అనావత్తిసభావోతి తస్మా లోకా ఇధ పటిసన్ధిగ్గహణవసేన ఇమం లోకం పునరాగమనాభావతో అనావత్తనసభావో, బుద్ధదస్సనథేరదస్సనధమ్మస్సవనానం పనత్థాయ ఆగమనం హోతియేవ. రూపరాగాదిపహానాయాతి రూపరాగఅరూపరాగమానఉద్ధచ్చఅవిజ్జాసఙ్ఖాతానం పఞ్చన్నం ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనానం నిరవసేసప్పహానాయ. విద్ధంసాయాతి వినాసాయ. చతుత్థమగ్గఞాణవణ్ణనా.

౧౩౭౧-౪. మహాఖీణాసవోతి మహానుభావతో నిబద్ధపూజావచనమేతం, న ఉపాదాయవచనం ‘‘యథా మహామోగ్గల్లానో’’తి. న హి చూళఖీణాసవో నామ అత్థి. అనుప్పత్తో సదత్థో సకత్థో, పూజత్థో వా ఏతేనాతి అనుప్పత్తసదత్థో, సదత్థోతి చ అరహత్తం వేదితబ్బం. తఞ్హి అత్తుపనిబన్ధనట్ఠేన, అత్తానం అవిజహనట్ఠేన, అత్తనో పరమత్థట్ఠేన చ అత్తనో అత్థత్తా ‘‘సదత్థో’’తి వుచ్చతి. ఖీణాని దసపి భవసంయోజనాని ఏతస్సాతి ఖీణసంయోజనో. దక్ఖిణం అరహతీతి దక్ఖిణేయ్యో. చతస్సోపీతి సోతాపత్తిమగ్గో సకదాగామిమగ్గో అనాగామిమగ్గో అరహత్తమగ్గోతి చతస్సోపి. విసుద్ధికామేనాతి అత్తనో విసుద్ధిం ఇచ్ఛన్తేన. తపోయేవ ధనమస్సాతి తపోధనో, తేన.

ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ

అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ

ఞాణదస్సనవిసుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.