౨౧. ఏకవీసతిమో పరిచ్ఛేదో

పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా

౧౨౯౮. అట్ఠఞాణవసేనేవాతి ఉదయబ్బయఞాణాదీనం అట్ఠన్నం ఞాణానం వసేన. విపస్సనాచారస్స మత్థకప్పత్తియా సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం సిఖాపత్తా విపస్సనా. సిఖాపత్తి పనస్సా ఉదయబ్బయఞాణాదీనం అట్ఠఞాణానం వసేనాతి ఆహ ‘‘అట్ఠఞాణవసేనా’’తి. నవమన్తి సచ్చానులోమికఞాణం. ఇతి ఉదయబ్బయాదీని అట్ఠ, ఇదఞ్చ నవమఞాణం పటిపదాఞాణదస్సనన్తి పవుచ్చతి. పటిపజ్జతి ఏతాయ అరియమగ్గోతి పటిపదా, ఉదయబ్బయాదీనం జాననట్ఠేన, పచ్చక్ఖతో దస్సనట్ఠేన ఞాణదస్సనఞ్చాతి కత్వా.

౧౨౯౯. తాని పన ఞాణాని సరూపతో దస్సేతుం ‘‘అట్ఠ ఞాణానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉదయబ్బయానుపస్సనాఞాణం కిఞ్చాపి తీరణపరిఞ్ఞాయ పతిట్ఠం, తథాపి యథావుత్తట్ఠేన పటిపదాఞాణదస్సనమ్పి హోతియేవాతి తమ్పి ఇధ వుత్తం. ఇతరత్థ పన ఉప్పన్నమత్తం అప్పగుణం సన్ధాయ వుత్తం. అప్పగుణఞ్హి నిచ్చసఞ్ఞాదిపహానసిద్ధియా పహానపరిఞ్ఞాయ అధిట్ఠానభూతం. యతో తదధిగమేన అట్ఠారససు మహావిపస్సనాసు ఏకచ్చా అధిగతావ హోన్తి. న హి ఉదయబ్బయానం పచ్చక్ఖతో పటివేధేన వినా సామఞ్ఞాకారానం తీరణమత్తేన సాతిసయం పటిపక్ఖప్పహానం సమ్భవతి. అసతి చ పటిపక్ఖప్పహానే కుతో ఞాణాదీనం వజిరమివ అవిహతవేగతా తిఖిణవిసదాదితా వా, తస్మా పగుణభావప్పత్తం ఉదయబ్బయఞాణం పహానపరిఞ్ఞాపక్ఖియమేవ దట్ఠబ్బం.

౧౩౦౦-౨. భఙ్గేతి సఙ్ఖారానం భఙ్గే. యథాభూతదస్సావీ భాయతి ఏతస్మాతి భయం, తేభూమకధమ్మా, తేసు భయతో ఉపతిట్ఠన్తేసు భాయితబ్బాకారగ్గాహిఞాణం భయేఞాణం. తథా హేతం ‘‘భయతుపట్ఠానఞాణ’’న్తి వుచ్చతి. ముచ్చితుం ఇచ్ఛతీతి ముచ్చితుకమ్యం, చిత్తం, పుగ్గలో వా, తస్స భావో ముచ్చితుకమ్యతా, తం పన ఞాణమేవాతి ఆహ ‘‘ఞాణం ముచ్చితుకమ్యతా’’తి. పున పటిసఙ్ఖానాకారేన పవత్తం ఞాణం పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణం. నిరపేక్ఖతాయ సఙ్ఖారానం ఉపేక్ఖనవసేన పవత్తం ఞాణం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం. గాథాబన్ధత్థం పన విసన్ధినిద్దేసో. ఓళారికోళారికస్స సచ్చపటిచ్ఛాదకతమస్స విగమనేన సచ్చపటివేధానుకూలత్తా సచ్చానులోమికం. తం పన ఇదన్తి ఆహ ‘‘సచ్చానులోమఞాణన్తి, అనులోమం పవుచ్చతీ’’తి.

౧౩౦౩. నను చ ఉదయబ్బయఞాణస్స పగేవ సిద్ధత్తా కిమత్థం పున తత్థాపి అభియోగోతి చే? అనిచ్చాదిలక్ఖణసల్లక్ఖణత్థం. ఉదయబ్బయఞాణఞ్హి హేట్ఠా దసహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠం హుత్వా యాథావసరసతో తిలక్ఖణం సల్లక్ఖేతుం నాసక్ఖి, ఉపక్కిలేసవినిముత్తం పన సక్కోతి, తస్మా లక్ఖణసల్లక్ఖణత్థం పున తత్థేవ యోగో కాతబ్బో. లక్ఖణాని చస్స ఉదయబ్బయాదీనం అమనసికారా, సన్తతిఇరియాపథఘనఛన్నతాయ చ నోపట్ఠహన్తి, తస్మా ఉదయబ్బయం మనసి కత్వా సన్తతిం ఉగ్ఘాటేత్వా అనిచ్చలక్ఖణం, అభిణ్హపీళనం పరిగ్గహేత్వా ఇరియాపథం ఉగ్ఘాటేత్వా దుక్ఖలక్ఖణం, ధాతుయో వినిబ్భుజిత్వా ఘనవినిబ్భోగం కత్వా అనత్తలక్ఖణఞ్చ సల్లక్ఖేత్వా ‘‘అనిచ్చా దుక్ఖా అనత్తా’’తి సఙ్ఖారా పునప్పునం సమ్మసితబ్బా. తస్సేవం తులయతో తీరయతో యదా సఙ్ఖారగతం అత్తనో లహుఉపట్ఠానేన, ఞాణస్స చ తిక్ఖతాయ తిరోహితుప్పాదాదిభేదం భిజ్జమానమేవ ఉపట్ఠాతి, భఙ్గేయేవ తస్స ఞాణం సన్తిట్ఠతి, తదా భఙ్గానుపస్సనా నామ విపస్సనాఞాణం అధిగతం హోతి. తస్స తదేవ సఙ్ఖారనిరోధారమ్మణభఙ్గానుపస్సనం ఆసేవన్తస్స యదా సబ్బభవయోనిగతిట్ఠితినివాసేసు సఙ్ఖారా భిజ్జనసభావతాయ యక్ఖరక్ఖసాదయో వియ మహాభయం హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి, తదాస్స భయతుపట్ఠానఞాణం అధిగతం హోతి. కిం పనిదం ఞాణం భాయతీతి? న భాయతి. తఞ్హి ‘‘అతీతా సఙ్ఖారా నిరుద్ధా, పచ్చుప్పన్నా నిరుజ్ఝన్తి, అనాగతా నిరుజ్ఝిస్సన్తీ’’తి తీరణమత్తమేవ హోతి, బ్యసనాపన్నానం పన సబ్బసఙ్ఖారానం భయతో ఉపట్ఠితానం గహణేన భయతుపట్ఠానఞాణన్తి వుచ్చతీతి.

తస్స తం భయతుపట్ఠానఞాణం ఆసేవన్తస్స యదా సబ్బభవగతేసు సఙ్ఖారేసు తాణం వా లేణం వా పరాయణం వా న పఞ్ఞాయతి, ఉక్ఖిత్తాసికో వియ పచ్చామిత్తో సాదీనవా ఏవ సఙ్ఖారా ఉపట్ఠహన్తి, తస్స సఙ్ఖారానం ఆదీనవమేవ పస్సన్తస్స ఆదీనవఞాణం నామ ఉప్పన్నం హోతి. తస్సేవం సబ్బసఙ్ఖారే ఆదీనవతో పస్సన్తస్స యదా తిభవపరియాపన్నేసు నిబ్బేదో ఉప్పజ్జతి, ఉక్కణ్ఠా సణ్ఠహన్తి, సబ్బసఙ్ఖారవిసంయుత్తే సన్తిపదే అభిరతిం పటిలభతి, తదాస్స నిబ్బిదానుపస్సనం నామ ఞాణం ఉప్పన్నం హోతి. తస్స యదా ఇమినా నిబ్బిదాఞాణేన సబ్బసఙ్ఖారేసు నిబ్బిన్దన్తస్స ఏకసఙ్ఖారేపి చిత్తం న సజ్జతి, సబ్బస్మా సఙ్ఖారతో సప్పముఖగతస్స వియ మణ్డూకస్స ముచ్చితుకామతా ఉప్పజ్జతి, తదా ముచ్చితుకమ్యతాఞాణం నామ ఉప్పన్నం హోతి. తస్సేవం సబ్బసఙ్ఖారేహి ముచ్చితుకామస్స నిచ్చసుఖసుభఅత్తాకారేన పన ఉపట్ఠితుం అసమత్థతం పాపేత్వా ముచ్చనస్స ఉపాయసమ్పాదనత్థం అనిచ్చన్తికతాదీహి అనిచ్చలక్ఖణం, అభిణ్హపటిపీళనతాదీహి దుక్ఖలక్ఖణం, అజఞ్ఞకతాదీహి పటిక్కూలతం, తుచ్ఛతాదీహి అనత్తలక్ఖణఞ్చ ఆరోపేత్వా సబ్బసఙ్ఖారగతం పరిగ్గణ్హన్తస్స పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణం నామ ఉప్పన్నం హోతి. తేన పనేవం పరిగ్గహితసఙ్ఖారేన యా సా ‘‘సుఞ్ఞమిదం అత్తేన వా అత్తనియేన వా’’తిఆదినా ద్వికోటికాదిభేదా సుఞ్ఞతా వుత్తా, సా పరిగ్గహేతబ్బా. తస్సేవం సుఞ్ఞతో దిస్వా తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సమ్మసన్తస్స యదా భయఞ్చ నన్దిఞ్చ విప్పహాయ విస్సట్ఠభరియస్స వియ సఙ్ఖారగతేసు ఉపేక్ఖా సన్తిట్ఠతి, తీసు భవేసు చిత్తం న సమ్పసారియతి, తదాస్స సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం నామ ఉప్పన్నం హోతి. తం పనేతం యావ నిబ్బానం న పస్సతి, తావ దిసాకాకో వియ కూపకయట్ఠిం పునప్పునం సఙ్ఖారమేవ అనభిమతమ్పి నిస్సాయ సఙ్ఖారవిచిననేపి మజ్ఝత్తమేవ హుత్వా తిట్ఠతి. తేన వుత్తం ‘‘ఏతేసు పన ఞాణేసూ’’తిఆది.

౧౩౦౬. విపస్సనా…పే… వుట్ఠానగామినీతి సిఖం ఉత్తమభావం పత్తత్తా సిఖాపత్తా. వుట్ఠానం గచ్ఛతీతి వుట్ఠానగామినీ. ‘‘వుట్ఠాన’’న్తి హి బహిద్ధా నిమిత్తభూతా అభినివిట్ఠవత్థుతో చేవ అజ్ఝత్తప్పవత్తతో చ వుట్ఠహనతో మగ్గో వుచ్చతి, తం గచ్ఛతీతి వుట్ఠానగామినీ, మగ్గేన సద్ధిం ఘటీయతీతి అత్థో.

౧౩౦౭. తన్తి యం సిఖాపత్తా విపస్సనా సచ్చానులోమఞాణన్తి చ వుచ్చతి, తం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం. ఆసేవన్తస్సాతి పునప్పునం సమ్మసనవసేన సేవన్తస్స భావేన్తస్స బహులీకరోన్తస్స. తస్స హి అధిమోక్ఖసద్ధా భావనావసేన బలవతరా నిబ్బత్తిస్సతి, వీరియం సుపగ్గహితం పటిపక్ఖవిధమనసమత్థం హోతి, ఆరమ్మణాభిముఖభావేన సతి సుపతిట్ఠితా హోతి, పస్సద్ధిసుఖానం సాతిసయతాయ చిత్తం సుసమాహితం, తతోవ అనులోమఞాణుప్పత్తియా పచ్చయో భవితుం సమత్థా తిక్ఖతమా సఙ్ఖారుపేక్ఖా ఉప్పజ్జతి.

౧౩౦౮-౧౨. అనిచ్చా…పే… వోతరతేవ సాతి అనిచ్చాదీసు ఏకేన ఆకారేన సమ్మసన్తీ సత్తక్ఖత్తుం పవత్తిత్వా భిజ్జన్తీ భవఙ్గం ఓతిణ్ణా నామ హోతి, తతో పరం భవఙ్గవారోతి కత్వా. సఙ్ఖారుపేక్ఖాకతనయేనాతి అనిచ్చాదినా ఆరమ్మణకరణవసేనేవ సఙ్ఖారుపేక్ఖాయ కతనయేన, న సమ్మసితనయేన. తేనాహ ‘‘అనిచ్చాది…పే… కురుమాన’’న్తి. భవఙ్గావట్టనం కత్వాతి భవఙ్గస్స నివత్తనం కత్వా చిత్తస్స భవఙ్గవసేన పవత్తితుం అదత్వా. పరికమ్మన్తి మగ్గస్స పరికమ్మత్తా పటిసఙ్ఖారకత్తా. ఉపచారన్తి మగ్గస్స ఆసన్నత్తా, సమీపచారిత్తా వా.

౧౩౧౩-౬. అనులోమత్తం సయమేవ వదతి ‘‘పురిమాన’’న్తిఆదినా. ఇదఞ్హి అనిచ్చలక్ఖణాదివసేన సఙ్ఖారే ఆరబ్భ పవత్తత్తా, ‘‘ఉదయబ్బయవన్తానంయేవ వత ధమ్మానం ఉదయబ్బయఞాణం ఉప్పాదవయే అద్దసా’’తి చ ‘‘భఙ్గవన్తానంయేవ వత భఙ్గానుపస్సనం భఙ్గమద్దసా’’తి చ ‘‘సభయంయేవ వత భయతుపట్ఠానస్స భయతో ఉపట్ఠిత’’న్తి చ ‘‘సాదీనవేయేవ వత ఆదీనవానుపస్సనం ఆదీనవమద్దసా’’తి చ ‘‘నిబ్బిన్దితబ్బేయేవ వత నిబ్బిదాఞాణం నిబ్బిన్ద’’న్తి చ ‘‘ముచ్చితబ్బమ్హియేవ వత ముచ్చితుకమ్యతాఞాణం ముచ్చితుకామం జాత’’న్తి చ ‘‘పటిసఙ్ఖాతబ్బమేవ వత పటిసఙ్ఖాఞాణేన పటిసఙ్ఖాత’’న్తి చ ‘‘ఉపేక్ఖితబ్బంయేవ వత సఙ్ఖారుపేక్ఖాయ ఉపేక్ఖిత’’న్తి చ అత్థతో వదమానం వియ ఇమేసఞ్చ అట్ఠన్నం ఞాణానం కతకిచ్చతాయ అనులోమేతి సబ్బాసంయేవ విపస్సనానం లక్ఖణత్తయసమ్మసనకిచ్చత్తా, తథా ఉపరి చ అరియమగ్గే సత్తతింసాయ బోధిపక్ఖియధమ్మానం తాయ పటిపదాయ పత్తబ్బతాయ. న హి అనులోమఞాణే థూలథూలసచ్చపటిచ్ఛాదకసంకిలేసవిక్ఖమ్భనవసేన అప్పవత్తన్తే గోత్రభుఞాణం ఉప్పజ్జతి, గోత్రభుఞాణే చ అనుప్పన్నే మగ్గఞాణం న ఉప్పజ్జతి, తస్మా పురిమపచ్ఛిమానం భాగానం అనులోమత్తా ‘‘అనులోమన్తి సఞ్ఞిత’’న్తి. తేనేవాతి హేట్ఠిమఞాణానం అనులోమముఖేన, ఉపరి బోధిపక్ఖియానం అనులోమనతో చ. సచ్చానులోమఞాణన్తి పవుచ్చతి మగ్గసచ్చస్స అనులోమికత్తా. వుట్ఠానగామినియాతి సఙ్ఖారారమ్మణాయ వుట్ఠానగామినియా విపస్సనాయ. పరియోసానన్తి పురిమా కోటి. సఙ్ఖారారమ్మణవిపస్సనాసు హి అయం విసేసతో వుట్ఠానగామినివిపస్సనాతి. అసఙ్ఖతారమ్మణం పన సబ్బేన సబ్బం అరియమగ్గసఙ్ఖాతం వుట్ఠానం గచ్ఛతి ఉపేతీతి. తతోపి హి విసేసతో ‘‘వుట్ఠానగామినివిపస్సనా’’తి వత్తబ్బతం లభతీతి ఆహ ‘‘ఞేయ్యం సబ్బప్పకారేనా’’తిఆది.

౧౩౧౭-౮. కిత్తితాతి థోమితా, అరియమగ్గాధిట్ఠానతాయ మహన్తానం సీలక్ఖన్ధాదీనం ఏసనతో గవేసనతో మహేసినా సమ్మాసమ్బుద్ధేన. సన్తకిలేసతాయ సన్తా. యోగన్తి భావనం, భావనాభియోగం వా.

ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ

అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ

పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.