౨౦. వీసతిమో పరిచ్ఛేదో

మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా

౧౨౬౩. ఇదాని కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధియా అనన్తరం ఉద్దిట్ఠాయ మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధియా నిద్దేసక్కమో అనుప్పత్తో, సా పన యస్మా ఓభాసాదిఉపక్కిలేససమ్భవే సతి హోతి, ఓభాసాదయో చ ఉదయబ్బయఞాణే సమ్భవన్తి, ఉదయబ్బయఞాణఞ్చ తిలక్ఖణవిపస్సనాయ సతి ఉప్పజ్జతి, తస్స చ కలాపసమ్మసనం ఆది. తఞ్హి అతీతాదిభేదభిన్నానం ధమ్మానం సఙ్ఖిపిత్వా వవత్థానవసేన పవత్తనతో ఆదికమ్మికస్స సుకరసమ్మసనం, తస్మా పఠమం తత్థేవ అభియోగం కరోన్తేన కమతో తం సమ్పాదేతబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘కలాపసమ్మసనేనేవా’’తిఆది ఆరద్ధం. అథ వా ద్విన్నం విసుద్ధీనమన్తరే కలాపసమ్మసనం హోతి, తఞ్చ ఖో ద్వీసు ఏకాయ విసుద్ధియా సఙ్గహేతబ్బం, మగ్గామగ్గఞాణస్స చ ఆదిభూతత్తా తత్థేవస్స సఙ్గహో యుత్తోతి ఏత్థేవ నం సఙ్గహితుకామతాయ వుత్తం ‘‘కలాపసమ్మసనేనేవా’’తిఆది. కేచి పన కలాపసమ్మసనం నామ ఏకవిసుద్ధియమ్పి న అన్తోగధన్తి తం అనామసిత్వావ విపస్సనాచారం వణ్ణేన్తి. కలాపసమ్మసనేనేవాతి అతీతాదిభేదభిన్నానం ధమ్మానం సఙ్ఖిపిత్వా వవత్థానవసేన కలాపతో, కలాపానం వా సమ్మసనేన మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిపస్సనాయ యోగో కరణీయో. అథ వా భుమ్మత్థే కరణనిద్దేసవసేన కలాపసమ్మసనే యోగో కరణీయోతి అత్థో. ‘‘కలాపసమ్మసనేనేవ యోగో కరణీయో’’తి వత్వాపి తం పన విసుద్ధిమగ్గతో (విసుద్ధి. ౨.౬౯౨) గహేతబ్బన్తి గన్థవిత్థారపరిహారత్థం ఇధ న దస్సితన్తి.

౧౨౬౪. పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్సాతి సన్తతిపచ్చుప్పన్నస్స, ఖణపచ్చుప్పన్నస్స వా. ఆదితో పన ఖణపచ్చుప్పన్నస్స ఉదయవయం దుప్పరిగ్గహం, తస్మా సన్తతిపచ్చుప్పన్నవసేన పఠమం ఉదయబ్బయానుపస్సనం కాతబ్బం. నిబ్బత్తీతి ద్విన్నం పచ్చుప్పన్నానం వసేన పఠమాభినిబ్బత్తి చ ఖణనిబ్బత్తి చ. విపరిణామోతి వినాసో.

౧౨౬౫. అనుపస్సనాపి ఞాణన్తి యా ఉదయస్స చ వయస్స చ అనుపస్సనా, సా ఞాణన్తి వరఞాణేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన దేసితం. తత్రాయం పాళి –

‘‘కథం పచ్చుప్పన్నానం ధమ్మానం విపరిణామానుపస్సనే పఞ్ఞా ఉదయబ్బయానుపస్సనే ఞాణం? జాతం రూపం పచ్చుప్పన్నం, తస్స నిబ్బత్తిలక్ఖణం ఉదయో. విపరిణామలక్ఖణం వయో. అనుపస్సనా ఞాణం. జాతా వేదనా…పే… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం… జాతం చక్ఖుం…పే… జాతో భవో పచ్చుప్పన్నో, తస్స నిబ్బత్తిలక్ఖణం ఉదయో. విపరిణామలక్ఖణం వయో. అనుపస్సనా ఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౧.౪౯).

ఏత్థ పన ఉదయదస్సనం యావదేవ ఖయదస్సనన్తి వయదస్సనస్స పధానతం దస్సేతుం ‘‘విపరిణామానుపస్సనే పఞ్ఞా’’తి వత్వా తం పన వయదస్సనం ఉదయదస్సనపుబ్బకన్తి వుత్తం ‘‘ఉదయబ్బయానుపస్సనే ఞాణ’’న్తి.

౧౨౬౬-౮. పుబ్బే ఉప్పత్తితోతి జననతో పుబ్బే అనుప్పన్నస్సాతి వుత్తం హోతి. నిచయో రాసి వా నత్థి, యతో ఆగచ్ఛేయ్య ఉప్పజ్జమానం అలద్ధత్తభావస్స సబ్బేన సబ్బం అవిజ్జమానత్తా. తేనాహ ‘‘తథా ఉప్పజ్జతో’’తిఆది. యథా అనాగతే అద్ధానే ఇమే ధమ్మా సబ్బేన సబ్బం నత్థి, ఏవం అతీతేపి అద్ధానన్తి దస్సేన్తో ‘‘తథా నిరుజ్ఝమానస్సా’’తిఆదిం వత్వా అవిజ్జమానానంయేవ రూపారూపధమ్మానం హేతుపచ్చయసమవాయే ఉప్పాదో, ఉప్పజ్జిత్వా చ సబ్బసో అభావూపగమోతి ఇమమత్థం సముదాయగతం తదేకదేసభూతాయ ఉపమాయ విభావేతుం ఇమస్మిం ఠానే అట్ఠకథాయ (విసుద్ధి. ౨.౭౨౩) వీణూపమా ఆగతా. సా ఇధాపి ఆహరిత్వా వత్తబ్బాతి అధిప్పాయేన ‘‘ఏత్థ వీణూపమా’’తిఆదిమాహ. ఏతస్సత్థస్సాతి అవిజ్జమానానంయేవ ఉప్పాదో, ఉప్పన్నానఞ్చ పరతో అభావోతి ఇమస్స అత్థస్స పకాసనే. వీణూపమాతి వీణావసేన ఆగతా ఉపమా. సా పనేవం దట్ఠబ్బా – యథా వీణాయ వాదియమానాయ ఉప్పన్నస్స సద్దస్స నేవ ఉప్పత్తితో పుబ్బే సన్నిచయో అత్థి, న ఉప్పజ్జమానో సన్నిచయతో ఆగతో. న నిరుజ్ఝమానస్స దిసావిదిసాగమనం అత్థి, న నిరుద్ధో కత్థచి సన్నిచితో తిట్ఠతి, అథ ఖో వీణఞ్చ వీణవాదనఞ్చ పురిసస్స చ తజ్జం వాయామం పటిచ్చ అహుత్వా సమ్భోతి, హుత్వా పటివేతి, ఏవం సబ్బేపి రూపారూపధమ్మా అహుత్వా సమ్భోన్తి, హుత్వా పటివేన్తీతి.

౧౨౬౯-౭౦. ఏవం సఙ్ఖేపతో ఉదయబ్బయమనసికారవిధిం దస్సేత్వా పున యాని ఏతస్సేవ ఉదయబ్బయఞాణస్స విభఙ్గే ‘‘అవిజ్జాసముదయా రూపసముదయో’’తి (పటి. మ. ౧.౫౦) పచ్చయసముదయట్ఠేన రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి, ‘‘తణ్హాసముదయా…పే… కమ్మసముదయా…పే… ఆహారసముదయా రూపసముదయో’’తి (పటి. మ. ౧.౫౦) పచ్చయసముదయట్ఠేన రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి, నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి, రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సన్తో ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణాని పస్సతి. ‘‘అవిజ్జానిరోధా రూపనిరోధో’’తి (పటి. మ. ౧.౫౦) పచ్చయనిరోధట్ఠేన రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి, ‘‘తణ్హానిరోధా…పే… కమ్మనిరోధా…పే… ఆహారనిరోధా రూపనిరోధో’’తి (పటి. మ. ౧.౫౦) పచ్చయనిరోధట్ఠేన రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి, విపరిణామలక్ఖణం పస్సన్తోపి రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి, రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సన్తో ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణాని పస్సతి. తథా ‘‘అవిజ్జాసముదయా వేదనాసముదయో’’తి (పటి. మ. ౧.౫౦) పచ్చయసముదయట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి, ‘‘తణ్హాసముదయా…పే… కమ్మసముదయా…పే… ఫస్ససముదయా వేదనాసముదయో’’తి (పటి. మ. ౧.౫౦) పచ్చయసముదయట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి, నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తో వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి, వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సన్తో ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణాని పస్సతి. ‘‘అవిజ్జానిరోధా…పే… తణ్హానిరోధా…పే… కమ్మనిరోధా…పే… ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో’’తి (పటి. మ. ౧.౫౦) పచ్చయనిరోధట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి, విపరిణామలక్ఖణం పస్సన్తోపి వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి, వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సన్తో ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణాని పస్సతి, వేదనాక్ఖన్ధస్స వియ సఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణక్ఖన్ధానం. అయం పన విసేసో – విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స ఫస్సట్ఠానే ‘‘నామరూపసముదయా నామరూపనిరోధా’’తి.

ఏవం ఏకేకస్స ఖన్ధస్స ఉదయబ్బయదస్సనే దస దస కత్వా సమపఞ్ఞాస లక్ఖణాని వుత్తాని, తేసం వసేనపి ‘‘ఏవమ్పి రూపసముదయో, ఏవమ్పి రూపవయో, ఏవమ్పి రూపం ఉదేతి, ఏవమ్పి రూపం వేతీ’’తి పచ్చయతో చేవ ఖణతో చ విత్థారేన చ మనసికారవిధిం దస్సేతుం ‘‘తస్సేవ ఞాణస్సా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అవిజ్జాసముదయాతి అవిజ్జాయ ఉప్పాదా, అత్థిభావాతి అత్థో. నిరోధవిరుద్ధో హి ఉప్పాదో అత్థిభావో హోతి, తస్మా పురిమభవసిద్ధాయ అవిజ్జాయ సతి ఇమస్మిం భవే రూపసముదయో రూపస్స ఉప్పాదో హోతీతి అత్థో. ఆది-సద్దసఙ్గహితేసు ‘‘తణ్హాసముదయా రూపసముదయో, కమ్మసముదయా రూపసముదయో, ఆహారసముదయా రూపసముదయో’’తి చ, తథా వయదస్సనే ‘‘అవిజ్జానిరోధా రూపనిరోధో, తణ్హానిరోధా… కమ్మనిరోధా… ఆహారనిరోధా రూపనిరోధో’’తి చ ఆదీసు అవిజ్జాదీహి తీహి అతీతకాలికాని తేసం సహకారీకారణభూతాని ఉపాదానాదీనిపి గహితానేవాతి వేదితబ్బం.

పవత్తిపచ్చయేసు కబళీకారాహారస్స బలవతాయ సో ఏవ గహితో ‘‘ఆహారసముదయా’’తి. తస్మిం పన గహితే పవత్తిపచ్చయతాసామఞ్ఞేన ఉతుచిత్తానిపి గహితానేవ హోన్తీతి చతుసముట్ఠానికరూపస్స పచ్చయతో ఉదయదస్సనం విభావితమేవాతి దట్ఠబ్బం. అవిజ్జాతణ్హూపనిస్సయసహితేనేవ కమ్మునా రూపకాయస్స నిబ్బత్తి, అసతి చ అవిజ్జూపనిస్సయాయ భవనికన్తియా జాతియా అసమ్భవోయేవాతి. యథా రూపస్స అవిజ్జాతణ్హూపనిస్సయతా, ఏవం వేదనాదీనమ్పి దట్ఠబ్బా. ఆహారో పన ఉప్పన్నస్స రూపస్స పోసకో కబళీకారాహారస్స అధిప్పేతత్తా, కామం యథాధిట్ఠానత్తా వా దేసనాయ. ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన వా ఆహారగ్గహణం. అవిజ్జానిరోధాతి అగ్గమగ్గఞాణేన అవిజ్జాయ అనుప్పాదనిరోధతో అనాగతస్స రూపస్స అనుప్పాదనిరోధో హోతి పచ్చయాభావే అభావతో. ‘‘తణ్హానిరోధా కమ్మనిరోధో’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఆహారనిరోధాతి పవత్తిపచ్చయస్స కబళీకారాహారస్స అభావే. రూపనిరోధోతి తంసముట్ఠానరూపస్స అభావో హోతీతి. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బం. అయం పన విసేసో – ‘‘ఫుట్ఠో వేదేతి, ఫుట్ఠో సఞ్జానాతి, ఫుట్ఠో చేతేతీతి (సం. ని. ౪.౯౩), ఫస్సపచ్చయా వేదనా, చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా, సఞ్ఞా చేతనా’’తి వచనతో ఫస్సో వేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధానం పవత్తిపచ్చయో, తన్నిరోధా చ తేసం నిరోధో, మహాపదానమహానిదానసుత్తేసు, అభిధమ్మే చ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయవారే ‘‘నామరూపపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి (దీ. ని. ౨.౫౭, ౯౭; కథా. ౭౧౯) వచనతో నామరూపం విఞ్ఞాణస్స పవత్తిపచ్చయో, తన్నిరోధా చ తస్స నిరోధోతి వుత్తం ‘‘ఫస్ససముదయా వేదనాసముదయో’’తిఆది.

౧౨౭౧. దస దసాతి రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయదస్సనే అవిజ్జా తణ్హా కమ్మం ఆహారోతి ఇమేసం పచ్చయానం అత్థితాసఙ్ఖతలక్ఖణాని చేవ రూపస్స నిబ్బత్తిలక్ఖణఞ్చాతి ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణాని, వయదస్సనే అవిజ్జాదీనం చతున్నం పచ్చయానం అనుప్పాదనిరోధో, రూపస్స ఖణనిరోధో చాతి ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణానీతి రూపక్ఖన్ధస్స దస లక్ఖణాని, తథా వేదనాక్ఖన్ధాదీనం చతున్నం చత్తాలీస లక్ఖణానీతి ఏవం సమపఞ్ఞాస లక్ఖణాని హోన్తి. తేనాహ ‘‘పఞ్ఞాస లక్ఖణానీ’’తి. లక్ఖణట్ఠో పన తేసం చతున్నం పచ్చయానం అత్థితా, అనుప్పాదనిరోధో చాతి అట్ఠ లక్ఖీయతి ఏతేహి రూపాదీనం ఉదయో చ వయో చాతి లక్ఖణాని. చతున్నఞ్హి పచ్చయానం అత్థితాహి రూపాదిఉదయో లక్ఖీయతి, అనుప్పాదనిరోధఅచ్చన్తనిరోధేహి వయో, నిబ్బత్తివిపరిణామాని పన సఙ్ఖతలక్ఖణానేవాతి. ధమ్మే సమనుపస్సతీతి రూపాదికే ధమ్మే ఉదయబ్బయవన్తే సమనుపస్సతి. ఏత్థ చ కేచి తావ ఆహు ‘‘అరూపక్ఖన్ధానం ఉదయబ్బయదస్సనం అద్ధాసన్తతివసేన, న ఖణవసేనా’’తి, తేసం మతేన ఖణతో ఉదయబ్బయదస్సనమేవ న సియా. అపరే పనాహు ‘‘పచ్చయతో ఉదయబ్బయదస్సనేన అతీతాదివిభాగం అనామసిత్వా సబ్బసాధారణతో అవిజ్జాదిపచ్చయా వేదనాయ సమ్భవం లబ్భమానతం పస్సతి, న ఉప్పాదం. అవిజ్జాదిఅభావే చ తస్సా అసమ్భవం అలబ్భమానతం పస్సతి, న భఙ్గక్ఖణతో. ఉదయబ్బయస్స దస్సనే పచ్చుప్పన్నానం ఉప్పాదం, భఙ్గఞ్చ పస్సతీ’’తి, తం అయుత్తం. సన్తతివసేన హి రూపారూపధమ్మే ఉదయబ్బయతో మనసి కరోన్తస్స అనుక్కమేన భావనాయ బలప్పత్తకాలే ఞాణస్స తిక్ఖవిసదభావప్పత్తియా ఖణతో ఉదయబ్బయా ఉపట్ఠహన్తీతి.

౧౨౭౨-౫. అయఞ్హి పఠమం పచ్చయతో ఉదయబ్బయం మనసి కరోన్తో పచ్ఛా అవిజ్జాదికే పచ్చయధమ్మే విస్సజ్జేత్వా ఉదయబ్బయవన్తే ఖన్ధే గహేత్వా తేసం పచ్చయతో ఉదయబ్బయదస్సనముఖేన ఖణతోపి ఉదయబ్బయం మనసి కరోతి. తస్స యదా ఞాణం తిక్ఖం విసదం హుత్వా పవత్తతి, తదా రూపారూపధమ్మా ఖణే ఖణే ఉప్పజ్జన్తా, భిజ్జన్తా చ హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. తేన వుత్తం ‘‘ఏవం రూపుదయో హోతీ’’తిఆది. తత్థ ఏవం రూపుదయోతి ఏవం వుత్తనయేన అవిజ్జాసముదయా…పే… తణ్హాసముదయా…పే… కమ్మ…పే… ఆహారసముదయాపి రూపస్స సమ్భవో. ఏవమస్స వయోతి ఏవం వుత్తనయేనేవ అవిజ్జానిరోధా…పే… తణ్హానిరోధా…పే… కమ్మ…పే… ఆహారనిరోధా రూపస్స వయో అనుప్పాదోతి అయం పచ్చయతో విత్థారేన మనసికారో. ఉదేతి ఏవం రూపమ్పీతి ఏవం సముదయతో కమ్మసముట్ఠానరూపమ్పి ఆహారఉతుచిత్తసముట్ఠానరూపమ్పి ఉదేతి ఉప్పజ్జతి నిబ్బత్తతి. ఏవం రూపం తు వేతీతి కమ్మసముట్ఠానరూపమ్పి ఆహారఉతుచిత్తసముట్ఠానరూపమ్పి ఏవం వేతి నిరుజ్ఝతీతి అయం ఖణతో విత్థారేన మనసికారో. తేన వుత్తం ‘‘ఏవం పచ్చయతోపేత్థ ఖణతో ఉదయబ్బయ’’న్తి. సబ్బధమ్మా పాకటా హోన్తీతి ఇతి ఇమే ధమ్మా అహుత్వా సమ్భోన్తి, హుత్వా పటివేన్తి. యథా పచ్చుప్పన్నే, ఏవం అతీతానాగతేపీతి నయవసేన అతీతాదిధమ్మానం ద్వేధా ఉదయబ్బయం పస్సతో సచ్చపటిచ్చసముప్పాదనయలక్ఖణభేదా పాకటా హోన్తి. తస్సేవం పాకటీభూతసబ్బధమ్మసభావస్స ‘‘ఏవం కిర నామిమే ధమ్మా అనుప్పన్నపుబ్బా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా నిరుజ్ఝన్తీ’’తి నిచ్చనవావ హుత్వా సఙ్ఖారా ఉపట్ఠహన్తి. న కేవలఞ్చ నిచ్చనవావ, ఉదకే దణ్డకేన కతలేఖా వియ, ఆరగ్గే ఠపితసాసపో వియ, విజ్జుసఞ్చారో వియ చ పరిత్తకాలట్ఠాయినో ఉపట్ఠహన్తి. తేనాహ ‘‘ఉదకే దణ్డరాజీవా’’తిఆది. ఉదకే దణ్డరాజిఆదయోవ కిఞ్చాపి ఉత్తరుత్తరి అతిపరిత్తట్ఠాయిభావనిదస్సనత్థం దస్సితా, తథాపి దన్ధనిరోధా ఏవ నిదస్సితా, తతోపి లహుతరనిరోధత్తా సఙ్ఖారానం. తథా హి గమనస్సాదానం దేవపుత్తానం హేట్ఠుపరియేన పరిముఖం ధావన్తానం సిరసి, పాదే చ బద్ధఖురధారాసన్నిపాతతోపి సీఘతరో రూపనిరోధో వుత్తో, పగేవ అరూపధమ్మానం. న కేవలం పరిత్తతరకాలట్ఠాయినోవ ఉపట్ఠహన్తి, అథ ఖో అసారాపి ఖాయన్తీతి ఆహ ‘‘కదలీ’’తిఆది. తత్థ మణ్డలాకారేన ఆవిజ్ఝియమానం అలాతమేవ అలాతచక్కం. మన్తోసధప్పభావితా ఇన్దజాలాదికా మాయా.

౧౨౭౬-౭. ఏత్తావతాతి య్వాయం కలాపసమ్మసననియోజనతో పట్ఠాయ యావ ఉదయబ్బయపటివేధాయ భావనా విధి ఆరద్ధో, ఏత్తావతా భావనావిధానేన కలాపసమ్మసనమ్పి ఉదయబ్బయఞాణుప్పాదస్సేవ పరికమ్మన్తి. ఉదయబ్బయదస్సనం ఞాణన్తి సమ్బన్ధో. లక్ఖణాని చ…పే… ఠితన్తి వయధమ్మమేవ ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నఞ్చ వయం ఉపేతీతి ఇమినా ఆకారేన సమపఞ్ఞాస లక్ఖణాని పటివిజ్ఝిత్వా ఠితం. అధునా ఉప్పన్నం న తావ బలప్పత్తన్తి ఆహ ‘‘తరుణ’’న్తి. కలాపసమ్మసనాదివసేన పవత్తసమ్మసనం నిప్పరియాయేన విపస్సనాసమఞ్ఞం లభతి. ఉదయబ్బయానుపస్సనాదివసేన పవత్తమేవ లభతీతి ఆహ ‘‘యస్స చా’’తిఆది.

౧౨౭౮-౮౦. అథస్స ఇమాయ తరుణవిపస్సనాయ విపస్సన్తస్స దస విపస్సనుపక్కిలేసా ఉప్పజ్జన్తీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘విపస్సనాయా’’తిఆది. ఏతాయాతి ఉదయబ్బయానుపస్సనాసఙ్ఖాతాయ తరుణవిపస్సనాయ, న భఙ్గానుపస్సనాదిసఙ్ఖాతాయ తరుణవిపస్సనాయ, నాపి నిబ్బిదానుపస్సనాదిసఙ్ఖాతాయ బలవవిపస్సనాయాతి అత్థో. న హి తదా విపస్సనుపక్కిలేసా ఉప్పజ్జన్తీతి. విపస్సకస్సాతి చ విపస్సకస్సేవాతి ఏవ-కారో లుత్తనిద్దిట్ఠో. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘సమ్పత్తపటివేధస్సా’’తిఆది. దిట్ఠిగ్గాహాదివత్థుభావేన విపస్సనం ఉపక్కిలేసన్తీతి ఉపక్కిలేసా. సమ్పత్తో చతుసచ్చఫలపటివేధో యేన సో సమ్పత్తపటివేధో, సో చ సోతాపన్నాదీనం అఞ్ఞతరో హోతీతి ఆహ ‘‘సోతాపన్నాదినో’’తి. అపిచాతి అయం వక్ఖమానసముచ్చయత్థో. ఇదఞ్చ ఉక్కట్ఠనిద్దేసవసేన వుత్తం బలవవిపస్సనాపత్తస్సాపి అనుప్పజ్జనతో. సమ్పత్తపటివేధస్సాతి వా బలవిపస్సనాపత్తం సన్ధాయ వుత్తం. సోపి హి పటివేధప్పత్తియా ఆసన్నారహదేసే ఠితత్తా సమ్పత్తపటివేధో నామ హోతి. ఏవఞ్చ సతి అపిచాతి వుత్తసముచ్చయత్థో హోతి. అథ వా అపి-సద్దో వుత్తసముచ్చయత్థో. చ-సద్దో అవుత్తసముచ్చయత్థో. తేన నిక్ఖిత్తకమ్మట్ఠానం సఙ్గణ్హాతి. విపస్సనం ఆరభిత్వా అన్తరా వోసానం ఆపన్నస్సాపి విపస్సనుపక్కిలేసా న ఉప్పజ్జన్తి. విప్పటిపన్నస్సాతి సీలవిపత్తిఆదివసేన యథా తథా విప్పటిపన్నకస్స, గరహితబ్బపటిపన్నస్సాతి అత్థో. అథ వా విప్పటిపన్నస్సాతి విపస్సనాభావనాసఙ్ఖాతాయ సమ్మాపటిపత్తియా అభావేన విరహితపటిపత్తికస్స.

౧౨౮౧. విపస్సనాపటిపత్తియేవ హి ససమ్భారా పుబ్బభాగే సమ్మాపటిపత్తి, తదఞ్ఞా విప్పటిపత్తి, తేనేవస్స విసుద్ధిపక్ఖే ‘‘సమ్మావ పటిపన్నస్సా’’తి వుత్తం. సా చ నిక్ఖిత్తధురస్సాపి హోతీతి ఇమస్మిం పక్ఖే నిక్ఖిత్తకమ్మట్ఠానోపి ఇమినావ సఙ్గహితో హోతీతి. సమ్మావ పటిపన్నస్సాతి హేట్ఠా వుత్తవిధానేన సమ్మా ఏవ పటిపన్నస్స, న విప్పటిపన్నస్స వా నిక్ఖిత్తధురస్స వా. యుత్తయోగస్సాతి యుత్తేన యోగేన, ఞాణేన వా భావనమనుయుఞ్జనసీలస్స. సా పన యుత్తయోగితా సమథవసేనాపి హోతీతి తన్నివత్తనత్థమాహ ‘‘సదా విపస్సకస్సేవా’’తి. ఉప్పజ్జన్తీతి ఏత్థాపి ఏవ-కారో సమ్బన్ధితబ్బో, తేన న నుప్పజ్జన్తీతి అత్థో. అఞ్ఞథా మగ్గామగ్గఞాణస్సేవ అసమ్భవతో. కిరాతి అనుస్సుతియం. సా పనేసా అనుస్సుతి పాళివసేనేవ ఆగతాతి దట్ఠబ్బం. యథాహ –

‘‘కథం ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితం మానసం హోతి? అనిచ్చతో మనసికరోతో ఓభాసో ఉప్పజ్జతి, ఓభాసో ధమ్మోతి ఓభాసం ఆవజ్జేతి, తతో విక్ఖేపో ఉద్ధచ్చం, తేన ఉద్ధచ్చేన విగ్గహితమానసో అనిచ్చతో ఉపట్ఠానం యథాభూతం నప్పజానాతి. దుక్ఖతో…పే… అనత్తతో ఉపట్ఠానం యథాభూతం నప్పజానాతి. తథా అనిచ్చతో మనసికరోతో ఞాణం ఉప్పజ్జతి…పే… పీతి పస్సద్ధి సుఖం అధిమోక్ఖో పగ్గహో ఉపట్ఠానం ఉపేక్ఖా నికన్తి ఉప్పజ్జతి, నికన్తి ధమ్మోతి నికన్తిం ఆవజ్జేతి, తతో విక్ఖేపో ఉద్ధచ్చం, తేన ఉద్ధచ్చేన విగ్గహితమానసో అనిచ్చతో ఉపట్ఠానం యథాభూతం నప్పజానాతి. దుక్ఖతో…పే… అనత్తతో ఉపట్ఠానం యథాభూతం నప్పజానాతీ’’తి (పటి. మ. ౨.౬).

౧౨౮౨. ఇదాని తేసం ఓభాసాదీనం సరూపవిభావనత్థం తేసు ఉప్పన్నేసు విపస్సనాయ ఉపక్కిలిస్సనాకారఞ్చ దస్సేతుం ‘‘విపస్సనాయా’’తిఆది వుత్తం. విపస్సనాయ ఓభాసోతి విపస్సనాచిత్తసముట్ఠితం, ససన్తతిపతితఉతుసముట్ఠానఞ్చ భాసురం రూపం. తత్థ విపస్సనాచిత్తసముట్ఠానం యోగినో సరీరట్ఠమేవ పభస్సరం హుత్వా తిట్ఠతి, ఇతరం సరీరం ముఞ్చిత్వా ఞాణానుభావానురూపం సమన్తతో ఫరతి, తం తస్సేవ పఞ్ఞాయతి, తేన ఫుట్ఠోకాసే రూపగతమ్పి పస్సతి. పస్సన్తో చ చక్ఖువిఞ్ఞాణేన పస్సతి, ఉదాహు మనోవిఞ్ఞాణేనాతి వీమంసితబ్బమేతన్తి వదన్తి. ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన పన ‘‘దిబ్బచక్ఖులాభినో వియ తం మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞేయ్యమేవాతి యుత్తం వియ దిస్సతీ’’తి (విసుద్ధి. మహా. ౨.౭౩౩) వుత్తం.

౧౨౮౩-౪. మగ్గప్పత్తో ఫలప్పత్తో, అహమస్మీతి గణ్హతీతి ‘‘న వత మే ఇతో పుబ్బే ఏవరూపో ఓభాసో ఉప్పన్నపుబ్బో, అద్ధా అరియమగ్గం పత్తోస్మి, ఫలం సచ్ఛాకాసి’’న్తి అమగ్గంయేవ ‘‘మగ్గో’’తి గణ్హాతి. తస్సేవం పన గణ్హతోతి తస్స అమగ్గంయేవ ‘‘మగ్గో’’తి గణ్హన్తస్స. విపస్సనావీథీతి పటిపాటియా పవత్తమానా విపస్సనావ ఉక్కన్తా నామ హోతి, యోగినో ‘‘మగ్గం పత్తోస్మీ’’తి అధిమానేన విస్సట్ఠత్తా. విపస్సనావీథిన్తిపి పాఠో, తస్సేవం గణ్హతో విపస్సనా తతోయేవ వీథిం ఉక్కన్తా నామ హోతీతి అత్థో. ఓభాసమేవ సో భిక్ఖు, అస్సాదేన్తో నిసీదతీతి సో భిక్ఖు అత్తనా ఆరద్ధం విపస్సనం విస్సజ్జేత్వా ఓభాసమేవ లోభవసేన వా దిట్ఠివసేన వా అస్సాదేన్తో నిసీదతి. సో ఖో పనాయం ఓభాసో కస్సచి భిక్ఖునో పల్లఙ్కట్ఠానమత్తమేవ ఓభాసేన్తో ఉప్పజ్జతి, కస్సచి అన్తోగబ్భం, కస్సచి బహిగబ్భం, కస్సచి సకలవిహారం గావుతం అడ్ఢయోజనం యోజనం ద్వియోజనం తియోజనం, కస్సచి పథవీతలతో పట్ఠాయ యావ అకనిట్ఠబ్రహ్మలోకా ఏకాలోకం కురుమానో, యథా సముద్దమ్హి యోజనమత్తే మచ్ఛకచ్ఛపా పఞ్ఞాయన్తి, ఏవం ఉప్పజ్జన్తి. భగవతో పన దససహస్సిలోకధాతుం ఓభాసేన్తో ఉదపాది.

౧౨౮౫. విపస్సనాపీతీతి విపస్సనాచిత్తసమ్పయుత్తా పీతి. ఖుద్దికాదికా హేట్ఠా వణ్ణితాయేవ, అయఞ్చ పఞ్చవిధా పీతి ఉదయబ్బయానుపస్సనాయ వీథిపటిపన్నాయ అనుక్కమేన ఉప్పజ్జతి. మత్థకప్పత్తేన పన ఉదయబ్బయఞాణేన సద్ధిం ఫరణాపీతియేవ హోతి. ఉపచారప్పనక్ఖణతో అఞ్ఞదాపి హి ఫరణాపీతి హోతియేవాతి. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘సకలసరీరం పూరయమానా ఉప్పజ్జతీ’’తి (విసుద్ధి. ౨.౭౩౪; ధ. స. అట్ఠ. ౧.ధమ్ముద్దేసవార ఝానఙ్గరాసివణ్ణనా).

౧౨౮౬-౭. యోగినో…పే… హోన్తి హీతి యస్సాయం పస్సద్ధి ఉప్పన్నా, తస్స యోగినో రత్తిట్ఠానే వా దివాట్ఠానే వా నిసిన్నస్స కాయచిత్తాని పస్సద్ధానేవ హోన్తి, నేవ దరథో హోతీతి అత్థో. పస్సద్ధిఆదీని ఛ యుగళాని అఞ్ఞమఞ్ఞయోగీనీతి పస్సద్ధియా ఉప్పన్నాయ ఇతరాపి ఉప్పన్నాయేవ హోన్తీతి కిచ్చదస్సనముఖేన తా సబ్బాపి దస్సేన్తో ‘‘లహూని చా’’తిఆదిమాహ. ఏత్థ చ కాయ-గ్గహణేన రూపకాయస్సాపి గహణం వేదితబ్బం, న వేదనాదిక్ఖన్ధత్తయస్సేవ. కాయపస్సద్ధిఆదయో హి రూపకాయస్సాపి దరథాదినిమ్మద్దకాతి. కమ్మఞ్ఞానేవ హోన్తీతి న కేవలం కమ్మఞ్ఞానేవ సువిసదాని ఉజుకానియేవ హోన్తి, అవినాభావితాయ పన తదుభయం విసుం న వుత్తం. కాయచిత్తానం పస్సద్ధాదిభావో చ తేసం అపస్సద్ధాదిహేతుభూతానం ఉద్ధచ్చాదిథినమిద్ధాదిదిట్ఠిమానాదిసేసనీవరణాదిఅస్సద్ధియాదిమాయాసాఠేయ్యాదిసంకిలేసధమ్మానం విద్ధంసనవసేనేవ తదా విపస్సనాచిత్తుప్పాదస్స పవత్తనతో.

౧౨౮౮-౯౦. మనుస్సానం అయన్తి మానుసీ, మనుస్సయోగ్యకామసుఖరతి. తాదిసేహి మనుస్సవిసేసేహి అనుభవితబ్బతానతివత్తనతో దిబ్బరతిపి సఙ్గహితా, మానుసీసదిసతాయ, కామసుఖభావేన దిబ్బా రతి వా మానుసీ, తస్సా అతిక్కన్తతాయ న మానుసీతి అమానుసీ, తం అమానుసిం. సుఞ్ఞాగారన్తి యం కిఞ్చి వివిత్తం సేనాసనం, విపస్సనం ఏవ వా, సాపి హి నిచ్చభావాదిసుఞ్ఞతాయ, యోగినో సుఖసన్నిస్సయతాయ చ ‘‘సుఞ్ఞాగార’’న్తి వత్తబ్బతం లభతి. చిత్తస్స అనుపసమకరానం కిలేసానం విగమేన సన్తచిత్తస్స సంసారే భయస్స ఇక్ఖనేన భిక్ఖునో సమ్మా ఞాయేన రూపారూపధమ్మానం ఉదయబ్బయానుపస్సనాదివసేన తే విపస్సతో సమ్మసతో సమ్మారద్ధవిపస్సనానం మనుస్సానం విసయతాయ అమానుసీ విపస్సనాపీతిసుఖసఞ్ఞితా రతి హోతీతి అయమేత్థ గాథాయ సఙ్ఖేపత్థో. దుతియగాథా పన ఉదయబ్బయఞాణమేవ సన్ధాయ వుత్తా. తత్థ యతో యతోతి రూపతో, అరూపతో వా.

౧౨౯౧. ఞాణాదయోతి ఞాణసద్ధాదయో సత్త. వుత్తనయేనాతి ‘‘ఞాణన్తి విపస్సనాఞాణం, సద్ధాతి విపస్సనాచిత్తసమ్పయుత్తా సద్ధా’’తిఆదినా వుత్తనయానుసారేన విపస్సనావసేనేవ ఞేయ్యా. తత్థ ఞాణం రూపారూపధమ్మే ఉదయబ్బయానుపస్సనావసేన తులయన్తస్స తీరేన్తస్స విస్సట్ఠఇన్దవజిరమివ అవిగతవేగం తిఖిణం సూరం అతివిసదం ఉప్పజ్జతి. తథా హి తేన యోగీ ‘‘మగ్గం పత్తోస్మీ’’తి మఞ్ఞతి. సద్ధాతి కిలేసకాలుసియాపగమేన చిత్తచేతసికానం అతిసయపసాదభూతా బలవతీ సద్ధా, న పన కమ్మఫలం, రతనత్తయం వా సద్దహనవసేన పవత్తా. సతిపి సూపట్ఠితా అచలా పబ్బతరాజసదిసా ఉప్పజ్జతి. ఇమిస్సా చ ఉప్పన్నాయ సో యం యం ఠానం పచ్చవేక్ఖతి, తం తం ఠానమస్స అనుపవిసిత్వా ఓక్ఖన్దిత్వా పక్ఖన్దిత్వా పరిభణ్డభూతస్స యథాకమ్మూపగఞాణస్స ఉపట్ఠహన్తే పరలోకవిసయత్తా వణ్ణాయతనవిసయమతీతన్తి దిబ్బచక్ఖునో పరలోకో వియ సతియా ఉపట్ఠాతి. సుఖం పన సకలసరీరం అభిసన్దమానం అతిపణీతం ఉప్పజ్జతి. తస్మిఞ్హి ఉప్పన్నే తంసముట్ఠితేహి అతిపణీతేహి రూపేహి సబ్బో కాయో పరిఫుటో, పరిబ్రూహితో చ హోతి. ఉపేక్ఖా పన విపస్సనుపేక్ఖా చేవ ఆవజ్జనుపేక్ఖా చ. తత్థ విచినితవిచయత్తా సఙ్ఖారానం విచిననే మజ్ఝత్తభావేన ఠితా విపస్సనుపేక్ఖా. సా పన అత్థతో తథాపవత్తా తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖావ. మనోద్వారావజ్జనచిత్తసమ్పయుత్తా వేదనా ఆవజ్జనే అజ్ఝుపేక్ఖనవసేన పవత్తియా ఆవజ్జనుపేక్ఖాతి వుచ్చతి. దువిధా పనేసా తదా ఉప్పజ్జతి. తథా హి తస్మిం సమయే సబ్బసఙ్ఖారానం ఉదయబ్బయే మజ్ఝత్తభూతా విపస్సనుపేక్ఖా బలవతీ ఉప్పజ్జతి, మనోద్వారే ఆవజ్జనుపేక్ఖాపి. సా హిస్స తం తం ఠానం ఆవజ్జన్తస్స విస్సట్ఠఇన్దవజిరమివ, పత్తపుటే పక్ఖన్దతత్తనారాచో వియ చ సూరా తిఖిణా హుత్వా పవత్తతి. వీరియమ్పి అసిథిలమనచ్చారద్ధం సమ్పయుత్తధమ్మే కిలేసపక్ఖతో కోసజ్జపక్ఖతో పగ్గణ్హన్తం సుపగ్గహితముప్పజ్జతి, నికన్తి చ ఓభాసాదిపటిమణ్డితాయ విపస్సనాయ ఆలయం కురుమానా భావనాయ సాతిసయప్పవత్తియా సుఖుమా సన్తాకారా ఉప్పజ్జతి. యా కిలేసోతి పరిగ్గహితుమ్పి న యుత్తా. యథా చ ఓభాసే, ఏవం ఏతేసుపి అఞ్ఞస్మిం ఉప్పన్నే యోగావచరో ‘‘న వత మే ఇతో పుబ్బే ఏవరూపా పీతి ఉప్పన్నపుబ్బా, ఏవరూపా పస్సద్ధి ఞాణం సద్ధా సతి సుఖం ఉపేక్ఖా వీరియం నికన్తి ఉప్పన్నపుబ్బా, అద్ధా మగ్గఫలప్పత్తోస్మీ’’తి గణ్హాతి, తస్సేవం గణ్హతో విపస్సనా వీథిఉక్కన్తా నామ హోతి. సో తేయేవ అస్సాదేన్తో నిసీదతి. ఇమే చ పన విపస్సనుపక్కిలేసా యేభుయ్యేన సమథవిపస్సనాలాభినో ఉప్పజ్జన్తి. సో సమాపత్తివిక్ఖమ్భితానం కిలేసానం అసముదాచారతో ‘‘అరహా అహ’’న్తి చిత్తం ఉప్పాదేతీతి.

౧౨౯౨-౩. ఉపక్లేసస్స వత్థుతోతి నిప్పరియాయతో దిట్ఠిమానతణ్హా ఇధ ఉపక్కిలేసా తేసం వత్థుతో ఉప్పత్తిట్ఠానతాయ, న సభావతో అకుసలత్తా. యథా పన ఓభాసాదయో, ఏవం నికన్తిపి దిట్ఠిగ్గాహాదీనం ఠానం హోతీతి వత్థుభావోపిస్సా యుజ్జతేవ. తంతమావజ్జమానస్స, భావనా పరిహాయతీతి తం తం ఓభాసాదికం ఆవజ్జమానస్స దిట్ఠిమానతణ్హావసేన ‘‘మమ ఓభాసో’’తిఆదిగ్గాహం పవత్తేన్తస్స భావనా వీథిం ఓక్కమిత్వా పరివట్టతి. అప్పం సుతమేతస్సాతి అప్పస్సుతో.

౧౨౯౪-౭. బహుస్సుతో పన ఓభాసాదీసు ఉప్పన్నేసు ‘‘అయం ఖో మే ఓభాసో ఉప్పన్నో, సో ఖో పనాయం అనిచ్చో సఙ్ఖతో పటిచ్చసముప్పన్నో ఖయధమ్మో వయధమ్మో విరాగధమ్మో నిరోధధమ్మో’’తి వా, సచే ఓభాసో అత్తా భవేయ్య, అత్తాతి గహేతుం వట్టేయ్య, అనత్తా చ పనాయం అత్తాతి గహితో, తస్మా ‘‘సో అవసవత్తనట్ఠేన అనత్తా, హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చో, ఉదయబ్బయపటిపీళనట్ఠేన దుక్ఖో’’తిఆదినా సమనుపస్సతి, సో ఏవం సమనుపస్సన్తో ఉపక్కిలేసజటం విజటేత్వా ఓభాసాదయో ధమ్మా న మగ్గో, ఉపక్కిలేసవినిముత్తం పన వీథిపటిపన్నం విపస్సనాఞాణం మగ్గోతి మగ్గఞ్చ అమగ్గఞ్చ వవత్థపేతి. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బోభాసాదయో’’తిఆది. మగ్గామగ్గేసు ఞాణన్తి మగ్గామగ్గఞాణం, మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధీతి వుత్తం హోతి. మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధిపత్తియా చ తేన యోగినా తిణ్ణం సచ్చానఞ్చ వవత్థానం కతం హోతి. కథం? దిట్ఠివిసుద్ధియా తావ నామరూపవవత్థాపనేన దుక్ఖసచ్చవవత్థానం కతం హోతి, కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధియా పచ్చయపరిగ్గహేన సముదయసచ్చస్స వవత్థానం. అభిధమ్మనయస్మిఞ్హి సబ్బకిలేసా, కమ్మఞ్చ సముదయసచ్చం, ఇమిస్సం మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధియం సమ్మా మగ్గస్స అవధారణేన మగ్గసచ్చం. తదుపాయభూతస్స హి మగ్గస్స అవధారణేన తం అవధారితమేవాతి ఏవం లోకియేనేవ తావ ఞాణేన తిణ్ణం సచ్చానం వవత్థానం కతం హోతి.

ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ

అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ

మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.