౧౯. ఏకూనవీసతిమో పరిచ్ఛేదో

కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా

౧౨౨౭. అనన్తరం నిద్దిట్ఠాయ దిట్ఠివిసుద్ధియా విసయభావేన దస్సితత్తా ‘‘ఏతస్సా’’తి వుత్తం, న తదఞ్ఞతో విసేసనత్థం తదఞ్ఞస్స చ అభావతో. అజ్ఝత్తం వా హి విపస్సనాభినివేసో హోతు బహిద్ధా వా, అత్థసిద్ధియం పన లక్ఖణతో సబ్బమ్పి నామరూపం అనవసేసతో పరిగ్గహితమేవ హోతీతి. జానిత్వా హేతుపచ్చయేతి హేతుపచ్చయే పరిగ్గణ్హిత్వా, హేతుపచ్చయే పరిగ్గణ్హనహేతూతి వుత్తం హోతి. పచ్చయపరిగ్గహణహేతు హిస్స అద్ధత్తయే కఙ్ఖావితరణం హోతీతి. వితరిత్వాతి అతిక్కమిత్వా, విక్ఖమ్భేత్వాతి అత్థో. తం పన ఞాణం తథావిగతం వసిభావప్పత్తం ఝానం వియ యోగినో సన్తానే పబన్ధవసేన పవత్తతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘ఠిత’’న్తి.

౧౨౨౯-౩౦. నామరూపస్స…పే… ఆవజ్జిత్వాతి యథా నామ కుసలో భిసక్కో రోగం దిస్వా తస్స సముట్ఠానం పరియేసతి, యథా వా పన అనుకమ్పకో పురిసో కుమారం ఉత్తానసేయ్యం రథికాయ నిపన్నం దిస్వా ‘‘కస్స ను ఖో అయం పుత్తకో’’తి తస్స మాతాపితరో ఆవజ్జతి, ఏవమేవం నామరూపస్స కో హేతు, కో వా పచ్చయో భవే. న తావేతం అహేతుకం సబ్బత్థ, సబ్బదా, సబ్బేసఞ్చ ఏకసదిసభావాపత్తితో, న ఇస్సరాదిహేతుకం నామరూపతో ఉద్ధం ఇస్సరాదీనం అభావతో. యేపి నామరూపమత్తమేవ ఇస్సరాదయోతి వదన్తి తేసం ఇస్సరాదిసఙ్ఖాతనామరూపస్స అహేతుభావాపత్తితో, తస్మా భవితబ్బమస్స హేతుపచ్చయేహి, ‘‘కో ను ఖో’’తి నామరూపస్స హేతుపచ్చయే ఆవజ్జిత్వాతి అత్థో. ఏవం తావ కత్వా ఇమస్స నామరూపస్స హేతుపచ్చయే పరిగ్గణ్హన్తేన ఓళారికత్తా, సుపాకటత్తా చ రూపస్స పచ్చయపరిగ్గహో సుకరోతి పఠమం తస్స పచ్చయపరిగ్గహో కాతబ్బోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘రూపకాయస్సా’’తిఆది. తత్థ యథా నామరూపస్స పచ్చయపరిగ్గహో అహేతువిసమహేతువాదనివత్తియా హోతి, ఏవం నిబ్బిదావిరాగావహభావేన తత్థ తత్థ అభిరతినివత్తియాపి ఇచ్ఛితబ్బోతి తం ద్వత్తింసాకారవసేన దస్సేతుం ‘‘కేసా లోమా’’తిఆది వుత్తం.

౧౨౩౨-౩. అవిజ్జా…పే… మతోతి అవిజ్జా తణ్హా ఉపాదానం కమ్మన్తి ఇదం చతుబ్బిధం ధమ్మజాతం ఏతస్స యథావుత్తస్స రూపకాయస్స హేతు, చతుబ్బిధో ఆహారో పచ్చయోతి అత్థో. కస్మా పన పురిమం హేతు, ఇతరో పచ్చయోతి చోదనం సన్ధాయ ‘‘జనకో’’తిఆదిం వత్వా తం లోకవసేన సమత్థేతుం ‘‘హేత్వఙ్కురస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ జనకోతి, అనుపాలకోతి చ అన్తోగతహేత్వత్థమిదం విసేసనం, జనకత్తా, అనుపాలకత్తాతి వుత్తం హోతి. తత్థ జనకత్తాతి నిబ్బత్తకత్తా. ఇమినా బీజం వియ అఙ్కురస్స అవిజ్జాదయో రూపకాయస్స అసాధారణకారణతాయ హేతూతి దస్సితం. అనుపాలకత్తాతి ఉపత్థమ్భకత్తా. ఇమినా పన అఙ్కురస్స పథవీసలిలాదయో వియ ఆహారో సాధారణకారణతాయ పచ్చయోతి దస్సితన్తి వేదితబ్బం.

౧౨౩౪-౭. ఇతిమే…పే… గతాతి ఏవమేతే అవిజ్జాదయో పఞ్చ ధమ్మా యథారహం హేతుభావం, పచ్చయభావఞ్చ గతా. మాతావ ఉపనిస్సయాతి అవిజ్జా భవేసు విజ్జమానదోసపటిచ్ఛాదనభావేన, తణ్హా పత్థనాభావేన, ఉపాదానం దళ్హగ్గాహభావేనాతి ఏవం సఙ్ఖారభవానం హేతుభూతా జనకసహాయతాయ భవనికన్తితంసహజాతఆసన్నకారణత్తా అభిసఙ్ఖారికా, అపస్సయభూతా వాతి మాతా వియ ఉపనిస్సయా హోన్తి. యథా పితుజనితసుక్కే పుత్తస్స ఉప్పత్తీతి పితా జనకో, ఏవం కమ్మం సత్తస్స ఉప్పాదకత్తా జనకన్తి ఆహ. యథా ధాతీ జాతస్స కుమారస్స వడ్ఢితా సన్ధారికా, ఏవం ఆహారో ఉప్పన్నస్స కాయస్స బ్రూహేతా, సన్ధారకో చాతి వుత్తం ‘‘ధాతీ…పే… భవే’’తి. కామఞ్చేత్థ అవిజ్జాదయో నామకాయస్సాపి పచ్చయో, పకారన్తరేన పన తస్స పాకటం పచ్చయపరిగ్గహవిధిం దస్సేతుం ‘‘చక్ఖుఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ చక్ఖుఞ్చాతి చ-సద్దో సముచ్చయత్థో, తేన చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆవజ్జనాదిం అజ్ఝత్తం సబ్బం పచ్చయజాతం సఙ్గణ్హాతి. రూపమాలోకమేవ చాతి పన చ-సద్దేన యథా బాహిరరూపం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయో, యథా చ ఆలోకో ఉపనిస్సయపచ్చయో, ఏవం అఞ్ఞమ్పి బాహిరం పచ్చయజాతం సఙ్గణ్హాతి. పటిచ్చాతి పచ్చయభూతం లద్ధాతి అత్థో. తేన చక్ఖుస్స నిస్సయపురేజాతఇన్ద్రియవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన, రూపాలోకానఞ్చ యథాసమ్భవం ఆరమ్మణఉపనిస్సయపురేజాతఅత్థిఅవిగతవసేన, ఇతరేసఞ్చ సద్దసఙ్గహితానం అనన్తరాదిసహజాతాదివసేన పచ్చయభావం దస్సేతి. ఆది-సద్దేన ఫస్సాదీనం వియ సహ పచ్చయేహి సోతవిఞ్ఞాణాదీనం సఙ్గహో వేదితబ్బో. ఏవం సమ్మసనూపగం సబ్బం నామం సహ పచ్చయేన సఙ్గహితం హోతి. తేనాహ ‘‘నామకాయస్స పచ్చయం పరిగణ్హతీ’’తి.

౧౨౩౮-౪౦. దిస్వానాతి ఏతరహి పవత్తిం దిస్వా. తథేవిదన్తి ఇమినా న కేవలం సప్పచ్చయతామత్తమేవ పచ్చామట్ఠం, అథ ఖో యాదిసేహి ఏతరహి పవత్తతి, తాదిసేహి అవిజ్జాదిపచ్చయేహేవ అతీతేపి పవత్తిత్థాతి పచ్చయసహితతాపి పచ్చామట్ఠాతి దట్ఠబ్బం. పుబ్బన్తేతి అతీతఖన్ధప్పబన్ధకోట్ఠాసే. పఞ్చధాగతాతి –

‘‘అహోసిం ను ఖో అహమతీతమద్ధానం, న ను ఖో అహోసిం అహమతీతమద్ధానం, కిం ను ఖో అహోసిం అహమతీతమద్ధానం, కథం ను ఖో అహోసిం అహమతీతమద్ధానం, కిం హుత్వా కిం అహోసిం ను ఖో అహమతీతమద్ధాన’’న్తి (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦; మహాని. ౧౭౪) –

పఞ్చహి ఆకారేహి ఆగతా, పవత్తా వా. అపరన్తేతి అనాగతే ఖన్ధప్పబన్ధకోట్ఠాసే. పఞ్చధా సముదీరితాతి –

‘‘భవిస్సామి ను ఖో అహమనాగతమద్ధానం, న ను ఖో భవిస్సామి అహమనాగతమద్ధానం, కిం ను ఖో భవిస్సామి అహమనాగతమద్ధానం, కథం ను ఖో భవిస్సామి అహమనాగతమద్ధానం, కిం హుత్వా కిం భవిస్సామి ను ఖో అహమనాగతమద్ధాన’’న్తి (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦; మహాని. ౧౭౪) –

ఏవం పఞ్చధా కథితా.

౧౨౪౧. పచ్చుప్పన్నేపి అద్ధానేతి ఏతరహి పటిసన్ధిం ఆదిం కత్వా చుతిపరియన్తే అద్ధానేపి. అద్ధాన-గ్గహణేన చేత్థ పచ్చుప్పన్నఖన్ధకోట్ఠాసమేవ వదతి. న హి తబ్బినిముత్తో అఞ్ఞో కోచి కాలో నామ అత్థీతి. ఛబ్బిధా పరికిత్తితాతి –

‘‘అహం ను ఖోస్మి, నో ను ఖోస్మి, కిం ను ఖోస్మి, కథం ను ఖోస్మి, అయం ను ఖో సత్తో కుతో ఆగతో, సో కుహిం గామీ చ భవిస్సతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦; మహాని. ౧౭౪) –

ఏవం ఛబ్బిధా వుత్తా. ‘‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్సా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౨౯-౧౩౦) వియ పదేసేపి సబ్బ-సద్దస్స పవత్తనతో ‘‘సబ్బా’’తి వత్వాపి ‘‘అనవసేసా’’తి వుత్తం. నత్థి ఏతిస్సా అవసేసో అవసిట్ఠోతి అనవసేసా, సోళసవిధాపి చేసా ఏకకఙ్ఖావసేనాపి అనవసిట్ఠా హుత్వాతి వుత్తం హోతి. పహియ్యతీతి విక్ఖమ్భనవసేన పహియ్యతి. కామం నామరూపమత్తం వినా సత్తస్స అదస్సనేన దిట్ఠివిసుద్ధియావ పచ్చుప్పన్నే కఙ్ఖా పహీనా, అతీతానాగతే కఙ్ఖానం పహానేన పన పచ్చుప్పన్నే కఙ్ఖాయ అతిసయప్పహానం దస్సేతుం ఇధేవ సా వుత్తా. అథ వా పచ్చుప్పన్నే నిస్సత్తనామరూపస్స పచ్చయేసు పవత్తకఙ్ఖాయ ఇధేవ తీరణతో సా ఇధ వుత్తా. వణ్ణభణనం వా ఏతం ఇధ పచ్చుప్పన్నకఙ్ఖాయ పహానవచనం యథా తం సోతాపత్తిమగ్గాదీసు పహీనానమ్పి చ పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పహానాతిఆదినా అనాగామిమగ్గాదీసు వచనన్తి.

౧౨౪౨. కమ్మవిపాకానం వసేనాపీతి పురిమకమ్మభవస్మిం మోహో అవిజ్జా, ఆయూహనం సఙ్ఖారా, నికన్తి తణ్హా, ఉపగమనం ఉపాదానం, చేతనా భవో ఇతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా పురిమకమ్మభవస్మిం ఇధ పటిసన్ధియా పచ్చయా, ఇధ పటిసన్ధి విఞ్ఞాణం, ఓక్కన్తి నామరూపం, పసాదో ఆయతనం, ఫుట్ఠో ఫస్సో, వేదయితం వేదనా ఇతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ఇధూపపత్తిభవస్మిం పురే కతస్స కమ్మస్స పచ్చయా, ఇధ పరిపక్కత్తా ఆయతనానం మోహో అవిజ్జా…పే… చేతనా భవో ఇతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా కమ్మభవస్మిం ఆయతిం పటిసన్ధియా పచ్చయాతి ఏవం వుత్తానం కమ్మవట్టవిపాకవట్టానం వసేన. కిలేసవట్టోపి చేత్థ కమ్మసహాయతాయ కమ్మవట్టేనేవ సఙ్గహితోతి దట్ఠబ్బం.

౧౨౪౩. దిట్ఠధమ్మవేదనీయన్తి ఏత్థ దిట్ఠధమ్మో వుచ్చతి పచ్చక్ఖభూతో పచ్చుప్పన్నో అత్తభావో, తత్థ వేదితబ్బఫలం కమ్మం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం. ఉపపజ్జాపరాపరియాహోసికమ్మవసా పనాతి ఉపపజ్జవేదనీయఅపరాపరియవేదనీయఅహోసికమ్మవసేన. ఉత్తరపదలోపవసేన హి ‘‘ఉపపజ్జాపరాపరియ’’న్తి వుత్తం. తత్థ పచ్చుప్పన్నభవతో అనన్తరం ఉపపజ్జిత్వా వేదితబ్బఫలం కమ్మం ఉపపజ్జవేదనీయం. అపరే అపరే దిట్ఠధమ్మతో అఞ్ఞస్మిం అఞ్ఞస్మిం యత్థకత్థచి అత్తభావే వేదితబ్బఫలం కమ్మం అపరాపరియవేదనీయం. అహోసి ఏవ కమ్మం, న తస్స విపాకో అహోసి, అత్థి, భవిస్సతి చాతి ఏవం వత్తబ్బకమ్మం అహోసికమ్మం.

పటిపక్ఖేహి అనభిభూతతాయ, పచ్చయవిసేసేన పటిలద్ధవిసేసతాయ చ బలవభావప్పత్తా తాదిసస్స పుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స వసేన సాతిసయా హుత్వా పవత్తా పఠమజవనచేతనా తస్మింయేవ అత్తభావే ఫలదాయినీ దిట్ఠధమ్మవేదనీయా నామ. సా హి వుత్తాకారేన బలవతి జవనసన్తానే గుణవిసేసయుత్తేసు ఉపకారానుపకారవసప్పవత్తియా, ఆసేవనాలాభేన అప్పవిపాకతాయ చ ఇతరద్వయం వియ పవత్తసన్తానుపరమాపేక్ఖం, ఓకాసలాభాపేక్ఖఞ్చ కమ్మం న హోతీతి ఇధేవ పుప్ఫమత్తం వియ పవత్తివిపాకమత్తం అహేతుకఫలం దేతి, సహేతుకఫలదానే పన పటిసన్ధిఆకడ్ఢనమ్పి ఆపజ్జేయ్య. తథా అసక్కోన్తన్తి కమ్మస్స విపాకదానం నామ ఉపధిప్పయోగాదిపచ్చయన్తరసమవాయేనేవ హోతీతి తదభావతో తస్మింయేవ అత్తభావే విపాకం దాతుం అసక్కోన్తం. అహోసికమ్మం…పే… విపాకోతి ఏత్థ ‘‘అహోసి కమ్మ’’న్తి పదం విసుం విసుం యోజేతబ్బం ‘‘అహోసి కమ్మం నాహోసి కమ్మవిపాకో, అహోసి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో, అహోసి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకో’’తి (పటి. మ. ౧.౨౩౪). తత్థ సకసకకాలాతిక్కన్తస్స ఉపపజ్జవేదనీయస్స, దిట్ఠధమ్మవేదనీయస్స చ వసేన పురిమం వుత్తం. తఞ్హి కమ్మస్స, విపాకకాలస్స చ అతీతత్తా తథా వత్తబ్బత్తం లభతి, దుతియం అనాగతే అరహత్తం పాపుణన్తస్స పురిమభవేసు కతం అదిన్నవిపాకం అపరాపరియవేదనీయం సన్ధాయ వుత్తం, తతియం పన అనన్తరభవే కతం ఉపపజ్జవేదనీయం, అరహతో అతీతభవేసు కతం అపరాపరియవేదనీయఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. అపరే పన ‘‘ఏకమేవ అతీతం కమ్మం అద్ధత్తయే విపాకాభావం సన్ధాయ తిధా విభజిత్వా వుత్త’’న్తి వదన్తి.

అత్థసాధికాతి దానాదిపాణాతిపాతాదిఅత్థస్స నిప్ఫాదికా. కా పన సాతి ఆహ ‘‘సత్తమజవనచేతనా’’తి. సా హి సన్నిట్ఠాపకచేతనా వుత్తనయేన పటిలద్ధవిసేసా, పటిసన్ధియా అనన్తరపచ్చయభావినో విపాకసన్తానస్స అనన్తరపచ్చయభావేన వా తథా అభిసఙ్ఖతా సమానా అనన్తరత్తభావే విపాకదాయినీ ఉపపజ్జవేదనీయం నామ. యేభుయ్యవుత్తియా చేత్థ ‘‘సత్తమజవనచేతనా’’తి వుత్తం. పచ్చవేక్ఖణవసితాదిపవత్తియం పన పఞ్చమాదికాపి హోతి. విపాకం దేతీతి పటిసన్ధిం దత్వా పవత్తివిపాకం దేతి, అదిన్నపటిసన్ధికం పన పవత్తివిపాకం దేతీతి నత్థి. చుతిఅనన్తరఞ్హి ఉపపజ్జవేదనీయస్స ఓకాసోతి ఆచరియా. పటిసన్ధియా పన దిన్నాయ జాతిసతేపి పవత్తివిపాకం దేతి. తేనాహ భగవా ‘‘తిరచ్ఛానగతే దానం దత్వా సతగుణా పాటికఙ్ఖితబ్బా’’తి (మ. ని. ౩.౩౭౯). ఉభిన్న…పే… దేతీతి యథావుత్తకారణవిరహతో దిట్ఠధమ్మూపపజ్జవేదనీయభావం అసమ్పత్తా పఞ్చ చేతనా విపాకదానసభావస్స అనుపచ్ఛిన్నత్తా యదా ఓకాసం లభతి, తదా పటిసన్ధివిపాకం, పవత్తివిపాకం వా దేతి. సతి సంసారప్పవత్తియాతి ఇమినా అసతి సంసారప్పవత్తియం అహోసికమ్మపక్ఖే తిట్ఠతి విపచ్చనోకాసస్స అభావతోతి దీపేతి.

౧౨౪౪. ఏవం తావ విపాకదానకాలవసేన చతుబ్బిధం దస్సేత్వా ఇదాని విపాకదానపరియాయతో, కిచ్చతో చ చతుబ్బిధతం దస్సేతుం ‘‘గరుక’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ గరుకన్తి మహాసావజ్జం, మహానుభావఞ్చ అఞ్ఞేన కమ్మేన పటిబాహితుం అసక్కుణేయ్యకమ్మం. బహులన్తి అభిణ్హసో కతం, ఏకవారం కత్వాపి అభిణ్హసమాసేవితఞ్చ. ఆసన్నన్తి మరణాసన్నకాలే అనుస్సరితం, తదా కతఞ్చ. కటత్తాకమ్మన్తి గరుకాదిభావం అసమ్పత్తం కతమత్తతోయేవ కమ్మన్తి వత్తబ్బకమ్మం. తత్థ కుసలం వా హోతు అకుసలం వా, గరుకాగరుకేసు యం గరుకం మాతుఘాతకాదికమ్మం వా మహగ్గతకమ్మం వా, తదేవ పఠమం విపచ్చతి. తథా బహులాబహులేసు యం బహులం సుసీల్యం దుస్సీల్యం వా, తదేవ పఠమం విపచ్చతి. దూరాసన్నేసు యం ఆసన్నం మరణకాలే అనుస్సరితం, తేనేవ ఉపపజ్జతి. ఆసన్నకాలే కతే చ వత్తబ్బమేవ నత్థీతి. కటత్తా పన కమ్మం పునప్పునం లద్ధాసేవనం పురిమానం అభావే పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢతి. ఇతి గరుకం సబ్బపఠమం విపచ్చతి. తథా హి తం ‘‘గరుక’’న్తి వుత్తం. గరుకే అసతి బహులీకతం, తస్మిమ్పి అసతి ఆసన్నం, తస్మిమ్పి అసతి కటత్తాకమ్మన్తి వుత్తం ‘‘పురిమజాతీసు కతకమ్మం విపచ్చతీ’’తి.

౧౨౪౫. పటిసన్ధిదానాదివసేన విపాకసన్తానస్స నిబ్బత్తకం జనకం. సుఖదుక్ఖసన్తానస్స, నామరూపప్పబన్ధస్స వా చిరతరప్పత్తిహేతుభూతం ఉపత్థమ్భకం. తేనాహ ‘‘సుఖదుక్ఖం ఉపత్థమ్భేతి, అద్ధానం పవత్తేతీ’’తి. సుఖదుక్ఖే పవత్తమానే బవ్హాబాధతాదిపచ్చయూపనిపాతనేన సణికం సణికం తస్స విబాధకం ఉపపీళకం. తేనాహ ‘‘సుఖదుక్ఖం పీళేతి బాధతి, అద్ధానం పవత్తితుం న దేతీ’’తి. తథా పటిపక్ఖకమ్మవిపాకస్స అప్పవత్తికరణవసేన ఉపచ్ఛేదకం పటిబాహకం ఉపఘాతకం. తేనాహ ‘‘తస్స విపాకం పటిబాహిత్వా’’తి.

రూపఞ్చ అరూపవిపాకక్ఖన్ధో చాతి రూపారూపవిపాకక్ఖన్ధో, కమ్మజరూపస్సాపి విపాకపరియాయో అత్థీతి ‘‘రూపారూపవిపాకక్ఖన్ధే’’తి వుత్తం. అఞ్ఞేన కమ్మేనాతి కుసలేన వా అకుసలేన వా అఞ్ఞేన కమ్మేన కత్తుభూతేన దిన్నాయ పటిసన్ధియా విపాకే జనితే. తేనాహ ‘‘జనితే విపాకే’’తి. పవత్తివిపాకం సన్ధాయ ‘‘జనితే విపాకే’’తి వదన్తి. ఉప్పజ్జనకసుఖదుక్ఖం ఉపత్థమ్భేతీతి ఉపత్థమ్భకకమ్మం కుసలం సమానం అఞ్ఞేనపి కుసలకమ్మేన ఉప్పజ్జమానకం సుఖం తస్స పటిపక్ఖవిబాధనవసేన ఉపత్థమ్భేతి. అకుసలం అఞ్ఞేన అకుసలకమ్మేన ఉపపజ్జమానం దుక్ఖం తథేవ ఉపత్థమ్భేతి. ఏవఞ్చ ఉపత్థమ్భేన్తం తం దీఘకాలం పవత్తేతి నామాతి ఆహ ‘‘అద్ధానం పవత్తేతీ’’తి. ఉప్పజ్జనకసుఖదుక్ఖం పీళేతీతి ఉపపీళకం అకుసలం సమానం సుఖితస్స రోగాదిఅన్తరాయకారణసమ్పాదకభావేన సుఖసన్తానం ఉపచ్ఛిన్దన్తం పీళేతి, కుసలఞ్చ రోగాదినా దుక్ఖితస్స భేసజ్జాదిసుఖాదికారణసమ్పాదకభావేన దుక్ఖసన్తానం విచ్ఛిన్దన్తం పీళేతి. కేచి పన ‘‘సుఖదుక్ఖస్స కారణం అసమ్పాదేన్తమ్పి పటిసన్ధిదాయకకమ్మస్స పవత్తివిపాకం పటిబాహిత్వా సయం విపాకదాయకకమ్మం ఉపపీళకకమ్మ’’న్తి వదన్తి. ఏవం సన్తే పన పటిసన్ధిదాయకమేవ జనకకమ్మన్తి వుత్తం సియా.

అపిచ ఉపఘాతకేన సహ ఇమస్స విసేసభావో ఆపజ్జతి, తం పటిసన్ధివిపాకస్స పటిబాహకన్తి చే? తం న, అవిసేసేన వుత్తత్తాతి. ‘‘దుబ్బలం కమ్మం ఘాతేత్వా’’తి వుత్తే ‘‘నను తస్స పుబ్బేయేవ సిద్ధత్తా, నిరుద్ధత్తా చ కథమిదం తదుపఘాతకం హోతీ’’తి ఆపన్నం చోదనం సన్ధాయ కమ్మస్స ఘాతనం నామ తస్స విపాకపటిబాహనమేవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తస్స విపాకం పటిబాహిత్వా’’తి. తంపటిబాహనఞ్చ అత్తనో విపాకుప్పత్తియా ఓకాసకరణన్తి వుత్తం ‘‘అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతీ’’తి. విపచ్చనాయ కతోకాసం కమ్మం విపక్కమేవ నామ హోతీతి ఆహ ‘‘ఏవం…పే… ఉప్పన్నం నామ హోతీ’’తి.

ఉపపీళకం అఞ్ఞస్స విపాకం ఉపచ్ఛిన్దతి, న సయం అత్తనో విపాకం దేతి, ఉపఘాతకం పన దుబ్బలకమ్మం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా అత్తనో విపాకం ఉప్పాదేతీతి అయమేతేసం విసేసో. కేచి పన ఆచరియా అపరేనాపి నయేన జనకాదికమ్మం ఇచ్ఛన్తి. కథం? యస్మిం కమ్మే కతే పటిసన్ధియం, పవత్తే చ విపాకకటత్తారూపానం ఉప్పత్తి హోతి, తం జనకం. యస్మిం పన కతే అఞ్ఞేన జనితస్స ఇట్ఠస్స వా అనిట్ఠస్స వా ఫలస్స విబాధకవిచ్ఛేదకపచ్చయానుప్పత్తియా, ఉపబ్రూహకపచ్చయుప్పత్తియా చ జనకానుభావానురూపం పరిపోసకచిరతరప్పబన్ధా హోన్తి, తం ఉపత్థమ్భకం. జనకేన నిబ్బత్తితం కుసలఫలం, అకుసలఫలం వా యేన పచ్చనీకభూతేన రోగధాతువిసమతాదినిమిత్తతాయ బాధీయతి, తం ఉపపీళకం. యేన పన కమ్మునా జనకసామత్థియవసేన చిరతరప్పబన్ధారహమ్పి సమానం ఫలవిచ్ఛేదకపచ్చయుప్పత్తియా ఉపహఞ్ఞతి విచ్ఛిజ్జతి, తం ఉపఘాతకన్తి.

ఏత్థ చ కేచి అప్పాబాధదీఘాయుకతాసంవత్తనవసేన దుతియస్స కుసలభావం, బవ్హాబాధఅప్పాయుకతాసంవత్తనవసేన పచ్ఛిమానం ద్విన్నం అకుసలభావఞ్చ వణ్ణేన్తి, భూరిదత్తాదీనం పన నాగాదీనం, ఇతో అనుప్పదిన్నయాపనకపేతానఞ్చ అపాయేసు అకుసలవిపాకస్స ఉపత్థమ్భనూపపీళనూపఘాతకాని కమ్మాని సన్తీతి చతున్నమ్పి కుసలాకుసలభావో న విరుజ్ఝతి. కిఞ్చాపి కమ్మానం కమ్మన్తరఞ్చేవ విపాకన్తరఞ్చ బుద్ధానం కమ్మవిపాకఞాణస్సేవ యాథావసరసతో పాకటం హోతి. బుద్ధావేణికఞ్హేతం అసాధారణం సావకేహి, విపస్సకేన పన ఏకదేసతో జానితబ్బం. న హి సబ్బేన సబ్బం అజానన్తస్స పచ్చయపరిగ్గహో పరిపూరతి, తస్మా తాదిసం పరిగ్గహం సన్ధాయ ‘‘ఇతి ఇమ’’న్తిఆది వుత్తం. యాదిసేహి పచ్చయేహి పచ్చుప్పన్నే అద్ధానే నామరూపస్స పవత్తి, తాదిసేహేవ ఇతరస్మిమ్పి అద్ధద్వయేతి ఏవం యథా అతీతానాగతే నయం నేతి, తం దస్సేతుం ‘‘యథా ఇద’’న్తిఆది వుత్తం. అద్ధత్తయేపి కిరియాకిరియాఫలమత్తతాదస్సనపరత్తా చోదనాయ. ఇతీ కమ్మఞ్చేవాతిఆదినా వుత్తస్సేవత్థస్స నిగమనవసేన వుత్తం. తస్సేవం…పే… పహియ్యతీతి తస్సేవం సమనుపస్సతో యా సా పుబ్బన్తాదయో ఆరబ్భ ‘‘అహోసిం ను ఖో అహ’’న్తిఆదినా నయేన పవత్తా విచికిచ్ఛా పహియ్యతి.

౧౨౪౬-౮. పహీనాయ పన తాయ సబ్బభవయోనిగతిఠితిసత్తావాసేసు హేతుఫలసమ్బన్ధవసేనేవ పవత్తనామరూపమత్తమేవ ఖాయతి. తేనేవాహ ‘‘హేతుఫలస్స సమ్బన్ధవసేనేవా’’తిఆది. కారణసామగ్గియం దానాదీహి సాధితకిరియాయ పవత్తమానాయ కారణమత్తే కత్తువోహారోతి ఆహ ‘‘కారణతో ఉద్ధం కారణం న చ పస్సతీ’’తి. పాక…పే… పటివేదకం న పస్సతీతి సమ్బన్ధో. పాకపటివేదకన్తి విపాకవిన్దకం. ఏవం అపస్సన్తో పన కారణే సతి కారకోతి, విపాకప్పవత్తియా సతి పటిసంవేదకోతి సమఞ్ఞామత్తేనేవ పణ్డితా వోహరన్తి. ఇచ్చేవం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. సుద్ధధమ్మాతి కేనచి సత్తేన వా పుగ్గలేన వా అమిస్సధమ్మా. ఏవేతన్తి ఏవంవిధం ఏతం దస్సనం సమ్మదస్సనం, అవిపరీతదస్సనన్తి అత్థో.

౧౨౪౯. బీజరుక్ఖాదికానం వాతి యథా బీజతో రుక్ఖో, రుక్ఖతో బీజన్తి ఏవం కారణపరమ్పరగవేసనే అనాదికాలికత్తా బీజరుక్ఖసన్తానస్స పుబ్బా కోటి నత్థి, ఏవం కమ్మపచ్చయా విపాకో, విపాకపచ్చయా కమ్మన్తి పరియేసనే అనాదికాలికత్తా కమ్మవిపాకసన్తానస్స పుబ్బా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఆది-సద్దేన ‘‘కుక్కుటియా అణ్డం, అణ్డతో కుక్కుటీ, పునపి కుక్కుటియా అణ్డ’’న్తి ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి.

౧౨౫౦-౩. అనాగతేపి సంసారేతి యథా అతీతే, ఏవం అనాగతేపి అద్ధానే ఖన్ధానం పటిపాటీతిఆదినా వుత్తసంసారే సతి. అప్పవత్తి న దిస్సతీతి కమ్మతో విపాకో భవిస్సతి, విపాకతో కమ్మన్తి అనాగతే కారియపరమ్పరాయ గవేసియమానాయ అపరిక్ఖీణసంయోజనస్స కమ్మవిపాకానం అప్పవత్తనం న దిస్సతి, పవత్తతి ఏవాతి అత్థో. హేతుఫలసమ్బన్ధవసేన పవత్తమానే సంసారే ‘‘పుబ్బా కోటి న పఞ్ఞాయతీ’’తి వచనేన కారణే ఆదిస్స అభావో వుత్తో, ‘‘అప్పవత్తి న దిస్సతీ’’తి వచనేన ఫలస్స అవసానాభావో వుత్తోతి. ఏతమత్థన్తి ‘‘కమ్మస్స కారకో నత్థీ’’తిఆదినా వుత్తమత్థం. అసయంవసీతి న సయంవసినో, మిచ్ఛాభినివేసపరవసాతి అత్థో. అఞ్ఞమఞ్ఞవిరోధినోతి ఇతరీతరవిరుద్ధా దిట్ఠియో వా దిట్ఠియా వా అఞ్ఞమఞ్ఞేన సహ విరోధినో. గమ్భీరఞాణగోచరతాయ గమ్భీరం. తథా నిపుణం. సత్తసుఞ్ఞతాయ, అఞ్ఞమఞ్ఞసభావసుఞ్ఞతాయ చ సుఞ్ఞం. పచ్చయన్తి నామరూపస్స పచ్చయం, తప్పచ్చయపటివేధేనేవ చ సబ్బం పటివిద్ధం హోతీతి.

౧౨౫౪-౬. కమ్మం నత్థి విపాకమ్హీతి కుట్టాదీసు రజాది వియ విపాకే సన్తిట్ఠమానం కమ్మం నత్థి. పాకో కమ్మే న విజ్జతీతి తథా కమ్మే సన్తిట్ఠమానో విపాకో నత్థి. యథావుత్తమేవత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా న సూరియే’’తిఆది వుత్తం. మణిమ్హీతి సూరియకన్తమణిమ్హి. న తేసం బహి సో అత్థీతి తే ముఞ్చిత్వా తేహి బహి సో అగ్గి నత్థి. సమ్భారేహీతి సమఙ్గీభూతేహి ఆతపాదీహి తీహి కారణేహి. న అన్తో కమ్మస్సాతిఆది అత్థతో హేట్ఠా వుత్తమ్పి ఉపమానిగమనత్థం పునపి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

౧౨౫౭-౮. యది హేతు, ఫలఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞరహితం, కథం హేతుతో ఫలం నిబ్బత్తతీతి ఆహ ‘‘కమ్మఞ్చ ఖో ఉపాదాయా’’తి. న కేవలం కమ్మఫలమేవ సుఞ్ఞం కత్తురహితం, సబ్బమ్పి ధమ్మజాతం కారకరహితన్తి దస్సేతుం ‘‘న హేత్థ దేవో’’తిఆదిగాథా వుత్తా. హేతుసమ్భారపచ్చయాతి ఏకేన హేతునా ఏకస్స, అనేకస్స వా ఫలస్స అనిబ్బత్తితో హేతుసమూహనిమిత్తం, సమ్భారోతి వా పచ్చయాధివచనన్తి హేతుపచ్చయనిమిత్తన్తి అత్థో.

౧౨౫౯. అద్ధాసు తరిత్వా కఙ్ఖన్తి తీసు అద్ధాసు సోళసవిధం కఙ్ఖం వితరిత్వా. న కేవలమేతం సోళసవిధమేవ కఙ్ఖం వితరతి, అథ ఖో ‘‘సత్థరి కఙ్ఖతీ’’తిఆదినయప్పవత్తం (ధ. స. ౧౧౨౩; విభ. ౯౧౫) అట్ఠవిధం కఙ్ఖమ్పి పజహతి. తథా హేత్థ బుద్ధో ధమ్మో సఙ్ఘో సిక్ఖాతి కఙ్ఖాయ గోచరభూతా లోకియా ధమ్మా అధిప్పేతా. న హి లోకుత్తరధమ్మే ఆరబ్భ కిలేసా పవత్తితుం సక్కోన్తి. పుబ్బన్తోతి అతీతా ఖన్ధాయతనధాతుయో, అపరన్తోతి అనాగతా, పుబ్బన్తాపరన్తోతి తదుభయం, అద్ధాపచ్చుప్పన్నం వా తదుభయభాగయుత్తత్తా. పటిచ్చసముప్పన్నధమ్మగ్గహణేన గహితో అట్ఠమో కఙ్ఖావిసయో నామరూపమత్తం, ఇదప్పచ్చయతా-గ్గహణేన పన తస్స పచ్చయో గహితో, తస్మా సోళసవత్థుకాయ పహీనాయ అట్ఠవత్థుకా కఙ్ఖా అప్పతిట్ఠావ హోతీతి. ఏతాసఞ్చ పహానేన ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతానిపి విక్ఖమ్భన్తి దిట్ఠేకట్ఠత్తా విచికిచ్ఛాయ. యథా హి దిట్ఠి సముచ్ఛిజ్జమానా విచికిచ్ఛాయ సద్ధింయేవ సముచ్ఛిజ్జతి, ఏవం విచికిచ్ఛా విక్ఖమ్భియమానా దిట్ఠియా సద్ధింయేవ విక్ఖమ్భీయతి. అత్తాభినివేసూపనిస్సయా హి ‘‘అహోసిం ను ఖో అహ’’న్తిఆదినయప్పవత్తా (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦; మహాని. ౧౭౪) సోళసవత్థుకా కఙ్ఖా, సా ఏవ చ పుబ్బన్తాదివత్థుభావేన వుత్తా, అత్తాభినివేసవత్థుకాని ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని, బుద్ధాదివత్థుకా చ తదేకట్ఠాతి. ఉట్ఠితన్తి ఉప్పజ్జిత్వా ఠితం.

౧౨౬౦-౨. కఙ్ఖావితరణం నామాతి యథావుత్తకఙ్ఖావితరణతో కఙ్ఖావితరణం నామ. న కేవలం కఙ్ఖావితరణం నామ, ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తిపి యథాభూతఞాణన్తిపి సమ్మాదస్సనన్తిపి ఇదం సముదీరితం. ఏత్థ చ ధరీయన్తి అత్తనో పచ్చయేహీతి ధమ్మా, తిట్ఠతి ఏత్థ ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి ఠితి, ధమ్మానం ఠితి ధమ్మట్ఠితి, పచ్చయధమ్మా. అథ వా ధమ్మోతి కారణం ‘‘ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు (విభ. ౭౧౮-౭౨౧) వియ, ధమ్మస్స ఠితిసభావో, ధమ్మతో చ అఞ్ఞో సభావో నత్థీతి పచ్చయధమ్మానం పచ్చయభావో, ధమ్మట్ఠితియం ఞాణం ధమ్మట్ఠితిఞాణం. సఙ్ఖారానం యథాభూతం అనిచ్చతాది యథాభూతం, తత్థ ఞాణన్తి యథాభూతఞాణం. సమ్మా పస్సతీతి సమ్మాదస్సనం. లద్ధప్పతిట్ఠోతి సాసనే పతిట్ఠా నామ అరియమగ్గో. అయం పన తం అనధిగతోపి తదధిగముపాయపటిపత్తియం ఠితత్తా లద్ధప్పతిట్ఠో వియ హోతీతి ‘‘లద్ధప్పతిట్ఠో’’తి వుత్తో. తతోయేవ చూళకో సోతాపన్నో, లోకియాహి సీలసమాధిపఞ్ఞాహి సమన్నాగతత్తా ఉత్తరి అప్పటివిజ్ఝన్తో సోతాపన్నో వియ నియతో, సుగతిపరాయణో చ హోతీతి చూళసోతాపన్నో. సోతాపన్నో హి ఖీణాపాయదుగ్గతివినిపాతోతి. అథ వా లద్ధప్పతిట్ఠో కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధిసమధిగమేన. సప్పచ్చయనామరూపదస్సనేన హి సమ్మద్దితదిట్ఠికణ్టకో వినిద్ధుతఅహేతుకవిసమహేతువాదో యథాసకపచ్చయేహేవ ధమ్మప్పవత్తిం ఞత్వా సాసనే పతిట్ఠితసద్ధో లద్ధప్పతిట్ఠో నామ హోతీతి. నామరూపవవత్థానేన దుక్ఖసచ్చం, ధమ్మట్ఠితిఞాణేన సముదయసచ్చం, తస్సేవ అపరభాగే అనిచ్చతో మనసికారాదివిధినా మగ్గసచ్చఞ్చ అభిఞ్ఞాయ పవత్తియా దుక్ఖభావం దిస్వా తస్స అప్పవత్తే నిరోధే ఏకంసేనేవ నిన్నజ్ఝాసయతాయ లోకియేనేవ ఞాణేన చతున్నం అరియసచ్చానం అధిగతత్తా అపాయేసు అభబ్బుప్పత్తికో, సోతాపన్నభూమియఞ్చ భబ్బుప్పత్తికో హోతీతి చూళసోతాపన్నో నామాతి వుత్తం ‘‘సోతాపన్నో హి చూళకో’’తి. తస్మాతి యస్మా ఏవం మహానిసంసమేతం ఞాణం, తస్మా సపఞ్ఞో అత్తనో హితానుపేక్ఖనపఞ్ఞాయ సమన్నాగతో. తేనాహ ‘‘అత్థకామో’’తి.

ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ

అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ

కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.