౧౮. అట్ఠారసమో పరిచ్ఛేదో

దిట్ఠివిసుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా

౧౧౭౦-౨. ఇదాని యస్మా ఏవం అభిఞ్ఞావసేన అధిగతానిసంసాయ థిరతరాయ సమాధిభావనాయ సమన్నాగతేన భిక్ఖునా పఞ్ఞా భావేతబ్బా హోతి. ఏవఞ్హి సా సబ్బాకారేన థిరతరా సిఖప్పత్తా చ హోతి, తస్మా తస్సా భావనానయవిభావనత్థమారభన్తో ఆహ ‘‘సమాధిం పనా’’తిఆది. కా పఞ్ఞాతి సరూపపుచ్ఛా. కో చత్థోతి ఇమిస్సా కో అత్థో. పఞ్ఞాతి పదం కం అభిధేయ్యత్థం నిస్సాయ వత్తతీతి అధిప్పాయో.

౧౧౭౩-౪. పఞ్ఞా విపస్సనాపఞ్ఞాతి ఇధాధిప్పేతమేవ పఞ్ఞం దస్సేతి, అఞ్ఞత్థ పన బహువిధో పఞ్ఞాపభేదో హోతి. పుఞ్ఞచిత్తసమాయుతాతి కుసలచిత్తసమ్పయుత్తా. ఏత్థ చ పుఞ్ఞ-గ్గహణేన దువిధమ్పి అబ్యాకతం నివత్తేతి, తథా ‘‘అత్థి సంకిలిట్ఠా’’తి ఏవం పవత్తం మిచ్ఛావాదం పటిసేధేతి. విపస్సనా-గ్గహణేన కమ్మస్సకతాదివసప్పవత్తం సేసకుసలపఞ్ఞం. జాననా వా పకారతోతి వుత్తే ‘‘కిమిదం పకారతో జాననం నామా’’తి అనుయోగం మనసి నిధాయ సఞ్జాననవిజాననాకారవిసిట్ఠం నానప్పకారతో జాననన్తి దస్సేతుం ‘‘సఞ్ఞావిఞ్ఞాణపఞ్ఞానం, కో విసేసో కిమన్తర’’న్తి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛం కత్వా విస్సజ్జనమాహ ‘‘సఞ్ఞావిఞ్ఞాణపఞ్ఞాన’’న్తిఆదినా. జాననత్తే సమేపి చాతి విసయవిజాననాకారే సమానేపి.

౧౧౭౫. సఞ్జాననమత్తంవాతి ‘‘నీలపీత’’న్తిఆదికం ఆరమ్మణే విజ్జమానం, అవిజ్జమానం వా సఞ్ఞానిమిత్తం కత్వా జాననం. తథా హేసా పున సఞ్జాననపచ్చయకరణరసా. మత్త-సద్దేన విసేసనివత్తిఅత్థేన విజాననప్పజాననాకారే నివత్తేతి, ఏవ-కారేన కదాచిపి ఇమిస్సా తే విసేసా న సన్తియేవాతి అవధారేతి. తేనాహ ‘‘లక్ఖణప్పటివేధ’’న్తిఆది. ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి లక్ఖణపటివేధం కాతుం నేవ సక్కోతి, విఞ్ఞాణకిచ్చమ్పి కాతుం న సక్కోతి, సఞ్ఞా కుతో పఞ్ఞాకిచ్చం కరేయ్యాతి లక్ఖణపటివేధం కాతుం న సక్కోతిచ్చేవ వుత్తం, న వుత్తం ‘‘మగ్గం పాపేతుం న సక్కోతీ’’తి.

౧౧౭౬. విఞ్ఞాణం పన ఆరమ్మణే పవత్తమానం న తత్థ సఞ్ఞా వియ నీలపీతాదికస్స సఞ్జాననవసేనేవ పవత్తతి, అథ ఖో తం తత్థ అనిచ్చతాదివిసేసం, అఞ్ఞఞ్చ తాదిసం విసేసం జానన్తమేవ పవత్తతీతి ఆహ ‘‘విఞ్ఞాణం పనా’’తిఆది. కథం పన విఞ్ఞాణం లక్ఖణపటివేధం కరోతీతి? పఞ్ఞాయ దస్సితమగ్గేన. లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనాయ హి అనేకవారం లక్ఖణాని పటివిజ్ఝిత్వా పవత్తమానాయ పగుణభావతో పరిచయవసేన ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేనపి విపస్సనా సమ్భవతి, యథా తం పగుణస్స గన్థస్స సజ్ఝాయనే ఞాయాగతాపి వారా న విఞ్ఞాయన్తి. లక్ఖణం పటివిజ్ఝితున్తి చ లక్ఖణానం ఆరమ్మణకరణం సన్ధాయ వుత్తం, న పటివిజ్ఝనం.

౧౧౭౭. ఉస్సక్కిత్వాతి ౨౨౦ ఉదయబ్బయాదిఞాణపటిపాటియా ఆరభిత్వా మగ్గం పాపేతుమేవ తం విఞ్ఞాణం న సక్కోతి అసమ్బోధసభావత్తా. వుత్తనయన్తి విఞ్ఞాణే వుత్తనయం. సా హి ఆరమ్మణఞ్చ జానాతి, లక్ఖణఞ్చ పటివిజ్ఝతి. అత్తనో పన అనఞ్ఞసాధారణేన ఆనుభావేన మగ్గం పాపేతుఞ్చ సక్కోతి. బాలగామికహేరఞ్ఞికానం కహాపణజాననమివ చ నేసం ఆరమ్మణజాననం వేదితబ్బం. యథా హి హేరఞ్ఞికఫలకే ఠపితం కహాపణరాసిం ఏకో అసఞ్జాతవోహారబుద్ధి బాలదారకో, ఏకో గామికపురిసో, ఏకో హేరఞ్ఞికోతి తీసు జనేసు పస్సమానేసు బాలదారకో కహాపణానం చిత్తవిచిత్తదీఘరస్సచతురస్సపరిమణ్డలభావమత్తమేవ జానాతి, ‘‘ఇదం మనుస్సానం ఉపభోగపరిభోగావహం రతనసమ్మత’’న్తి న జానాతి. గామికపురిసో తదుభయం జానాతి, ‘‘అయం ఛేకో మహాసారో, అయం కూటో, అయం అడ్ఢసారో, అయం పాదసారో’’తిఆదికం పన విభాగం న జానాతి. హేరఞ్ఞికో సబ్బేపి తే పకారే జానాతి, జానన్తో చ ఓలోకేత్వాపి జానాతి, ఆకోటితసద్దం సుత్వాపి జానాతి, గన్ధం ఘాయిత్వాపి రసం సాయిత్వాపి హత్థేన ధారయిత్వాపి ‘‘అసుకస్మిం గామే వా నిగమే వా నగరే వా పబ్బతే వా నదీతీరే వా కతో’’తిపి ‘‘అసుకఆచరియేన కతో’’తిపి జానాతి. తత్థ సఞ్ఞా అసఞ్జాతవోహారబుద్ధినో బాలదారకస్స కహాపణదస్సనం వియ విభాగం అకత్వా పిణ్డవసేనేవ ఆరమ్మణం గణ్హాతి నీలాదివసేన ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠానాకారగ్గహణతో, విఞ్ఞాణం గామికపురిసస్స కహాపణదస్సనమివ ఏకచ్చవిసేసగ్గహణసమత్థతాయ, పఞ్ఞా అనవసేసగ్గహణసమత్థతాయ హేరఞ్ఞికస్స కహాపణదస్సనమివ దట్ఠబ్బాతి.

౧౧౭౮-౮౦. సభావపటివేధనన్తి సకో భావో, సమానో వా భావో సభావో, తస్స పటివేధనం ఞాతపరిఞ్ఞాతీరణపరిఞ్ఞావసేన సభావసామఞ్ఞలక్ఖణపటివేధనం. ఘటపటాదిపటిచ్ఛాదకస్స బాహిరన్ధకారస్స దీపాలోకో వియ యథావుత్తధమ్మసభావపటిచ్ఛాదకస్స విద్ధంసనరసా. ఉప్పజ్జమానోయేవ హి ఞాణాలోకో హదయన్ధకారం విధమేన్తో ఉప్పజ్జతీతి ఆహ ‘‘సమ్మోహనన్ధకారస్స, విద్ధంసనరసా మతా’’తి. తతోయేవ సబ్బధమ్మేసు అసమ్ముయ్హనాకారేన పచ్చుపతిట్ఠతి, కారణభూతా వా సయం ఫలభూతం అసమ్మోహం పచ్చుపతిట్ఠాపేతీతి ఆహ ‘‘అసమ్మోహపచ్చుపట్ఠానా’’తి. విపస్సనాపఞ్ఞాయ ఇధాధిప్పేతత్తా సమాధి తస్సా పదట్ఠానం. తథా హి ‘‘సమాహితో యథాభూతం పజానాతీ’’తి (సం. ని. ౩.౫; ౪.౯౯; ౫.౧౦౭౧; అ. ని. ౧౧.౨) సుత్తపదన్తి ఆహ ‘‘సమాధాసన్నకారణా’’తి.

౧౧౮౧-౨. ధమ్మసభావపటివేధో నామ పఞ్ఞాయ ఆవేణికో సభావో, న తేనస్సా కోచి విభాగో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘లక్ఖణేనేకధా వుత్తా’’తి. లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకో వుచ్చతి వట్టం, తప్పరియాపన్నతాయ లోకే నియుత్తా, తత్థ వా విదితాతి లోకికా. తత్థ అపరియాపన్నత్తా అలోకికా. కతమా పనేత్థ లోకియా, కతమా లోకుత్తరా చాతి ఆహ ‘‘లోకియేనా’’తిఆది. లోకియకుసలచిత్తుప్పాదేసు మగ్గసమ్పయుత్తా లోకియేన మగ్గేన యుత్తా. విసేసతో పన దిట్ఠివిసుద్ధిఆదివిసుద్ధిచతుక్కసఙ్గహితమగ్గసంయుత్తా సముదాయే పవత్తా పఞ్ఞా తదేకదేసేసుపి పవత్తతీతి మగ్గ-గ్గహణం కతం, పచ్చేకమ్పి వా సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం మగ్గసమఞ్ఞాతి కత్వా. లోకతో ఉత్తరా ఉత్తిణ్ణాతి లోకుత్తరా. లోకుత్తరాపి హి మగ్గసమ్పయుత్తా భావేతబ్బా, విపస్సనాపరియోసానే లబ్భతేవాతి లోకుత్తర-గ్గహణం న విరుజ్ఝతి. తేనాహ ‘‘లోకుత్తరేనా’’తిఆది. సుతమయాదితోతిఆదిగ్గహణేన భావనామయం సఙ్గణ్హాతి.

౧౧౮౩-౫. అత్తనోవ చిన్తాయాతి తస్స తస్స అనవజ్జస్స అత్థస్స సాధనే పరోపదేసేన వినా అత్తనో ఉపాయచిన్తావసేనేవ. భూరిపఞ్ఞేనాతి మహాపఞ్ఞేన, పత్థటతాయ పథవీసమానపఞ్ఞేన వాతి అత్థో. పరతో పన సుత్వానాతి పరతో ఉపదేసం సుత్వా. సుతేనేవ చ నిప్ఫన్నాతి అన్తోగతహేత్వత్థమిదం విసేసనం, సుతేనేవ నిప్ఫన్నత్తాతి అత్థో. ‘‘నిప్ఫన్నత్తా సుతేన వా’’తి వా పాఠో. యథా వాపి తథా వాతి పరతో సుత్వా వా అసుత్వా వా. అప్పనాపత్తాతి ఇదం సిఖాపత్తం భావనామయం దస్సేతుం వుత్తం, న పన అప్పనాపత్తావ భావనామయాతి. తిస్సోపి పనేతా పఞ్ఞా పాళివసేన ఏవం వేదితబ్బా –

‘‘తత్థ కతమా చిన్తామయా పఞ్ఞా? యోగవిహితేసు వా కమ్మాయతనేసు యోగవిహితేసు వా సిప్పాయతనేసు యోగవిహితేసు వా విజ్జాఠానేసు కమ్మస్సకతం వా సచ్చానులోమికం వా రూపం అనిచ్చన్తి వా, వేదనా, సఞ్ఞా, సఙ్ఖారా, విఞ్ఞాణం అనిచ్చన్తి వా, యం ఏవరూపం అనులోమికం ఖన్తిం దిట్ఠిం రుచిం ముదిం పేక్ఖం ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తిం పరతో అసుత్వా పటిలభతి, అయం వుచ్చతి చిన్తామయా పఞ్ఞా. తత్థ కతమా సుతమయా పఞ్ఞా…పే… సుత్వా పటిలభతి, అయం వుచ్చతి సుతమయా పఞ్ఞా. సబ్బాపి సమాపన్నస్స పఞ్ఞా భావనామయా పఞ్ఞా’’తి (విభ. ౭౬౮).

ఏత్థ చ కిఞ్చాపి కమ్మాయతనాదివసేన చిన్తామయసుతమయపఞ్ఞా మహగ్గతలోకుత్తరవసేన భావనామయపఞ్ఞా చ వుత్తా, ఇధ పన అన్తిమభవికానం ద్విన్నం బోధిసత్తానమేవ లబ్భమానా చిన్తామయభూతా సచ్చానులోమికా పఞ్ఞా, పూరితపారమీనం అవసేసమహాపఞ్ఞానం లబ్భమానా సుతమయా సచ్చానులోమికా పఞ్ఞా, లోకుత్తరప్పనాపత్తాపి భావనామయపఞ్ఞావ అధిప్పేతా.

౧౧౮౬. పటిసమ్భిదాచతుక్కస్సాతి అత్థధమ్మనిరుత్తిపటిభానసఙ్ఖాతస్స పటిసమ్భిదాచతుక్కస్స వసేన. నను చేత్థ విపస్సనాపఞ్ఞా అధిప్పేతా, కస్మా పటిసమ్భిదా ఆహటాతి? విపస్సకానం ఞాణపాటవత్థం పఞ్ఞాప్పభేదే నిద్దిసియమానే పటిసమ్భిదాపఞ్ఞాపి వత్తుకామతాయ, పటిసమ్భిదాపఞ్ఞాయ వా విపస్సనాఫలభూతత్తా లోకియలోకుత్తరపఞ్ఞాధికారే వా లోకుత్తరపఞ్ఞాయ సహ పాపుణితబ్బం పటిసమ్భిదాపఞ్ఞమ్పి వత్తుకామతాయ ఇధేవ వుత్తాతి. అత్థధమ్మనిరుత్తీసు ఞాణన్తి ‘‘అత్థే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా, ధమ్మే ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా, తత్ర ధమ్మనిరుత్తాభిలాపే ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా’’తి (విభ. ౭౧౮) ఏవమాగతం అత్థాదీసు తీసు పభేదగతం ఞాణత్తయం. తీసుపీతి యథావుత్తేసు తీసుపి పటిసమ్భిదాఞాణేసు గోచరకిచ్చలక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానభూమిఆదివసేన తే ఆరమ్మణం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఇమాని ఞాణాని ఇదమత్థజోతకానీతి ఏవం పభేదగతం ఞాణం, పరిత్తమహగ్గతఅప్పమాణవసేన వా తీసు ఞాణేసు ఞాణం. పటిసమ్భిదారమ్మణమ్పి హి పటిభానపటిసమ్భిదా హోతి. తేనేవ చ సుత్తన్తభాజనీయపాళియం ‘‘ఞాణేసు ఞాణ’’న్తి, అట్ఠకథాయ చ ‘‘సబ్బత్థకఞాణం ఆరమ్మణం కత్వా ఞాణం పచ్చవేక్ఖన్తస్స పభేదగతం ఞాణ’’న్తి (విభ. అట్ఠ. ౭౧౮) అవిసేసేన వుత్తం. ఏవఞ్చ కత్వా మహగ్గతపటిసమ్భిదాఞాణస్స అభావేపి నిరుత్తిపటిసమ్భిదా పరిత్తారమ్మణా, తిస్సో పటిసమ్భిదా సియా పరిత్తారమ్మణా, సియా మహగ్గతారమ్మణా, సియా అప్పమాణారమ్మణాతి పటిభానపటిసమ్భిదాయ మహగ్గతారమ్మణతాపి పఞ్హాపుచ్ఛకపాళియం వుత్తా.

అభిధమ్మభాజనీయే పన –

‘‘యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం రూపారమ్మణం వా…పే… ధమ్మారమ్మణం వా, యం యం వా పనారబ్భ, తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతి…పే… అవిక్ఖేపో హోతి. యే వా పన తస్మిం సమయే అఞ్ఞేపి అత్థి అరూపినో ధమ్మా, ఇమే ధమ్మా కుసలా. తేసు ధమ్మేసు ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా. తేసం విపాకే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా. యాయ నిరుత్తియా తేసం ధమ్మానం పఞ్ఞత్తి హోతి, తత్ర ధమ్మనిరుత్తాభిలాపే ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా. యేన ఞాణేన తాని ఞాణాని జానాతి ‘ఇమాని ఞాణాని ఇదమత్థజోతకానీ’తి, తేసు ఞాణేసు ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా’’తి (విభ. ౭౨౫) –

చిత్తుప్పాదక్కమేన దేసనాయ పవత్తత్తా సావసేసో పాఠో కతో. చిత్తుప్పాదసఙ్గహితే అత్థే అసేసేత్వా దేసనా హి అభిధమ్మభాజనీయే పవత్తా, న సబ్బఞేయ్యేతి యథాదస్సితవిసయవచనవసేన ‘‘యేన ఞాణేన తాని ఞాణాని జానాతీ’’తి వుత్తం, న తం అఞ్ఞారమ్మణతం పటిసేధేతి దేసనాయ అతప్పరభావతో. ఏవఞ్చ కత్వా తత్థ నిబ్బానే, అనాగతేపి అత్థపటిసమ్భిదా సియా న వత్తబ్బా అతీతారమ్మణాతిపి అనాగతారమ్మణాతిపి పచ్చుప్పన్నారమ్మణాతిపీతి అత్థపటిసమ్భిదాయ నిబ్బానారమ్మణతా వుత్తా. ఏత్థ చ అత్థోతి సఙ్ఖేపతో హేతుఫలస్సేతం అధివచనం. హేతుఫలఞ్హి యస్మా హేతుఅనుసారేన అరీయతి అధిగమీయతి సమ్పాపుణీయతి, తస్మా అత్థోతి వుచ్చతి. ధమ్మోతిపి సఙ్ఖేపతో పచ్చయస్సేతం అధివచనం. సో హి యస్మా తం తం దహతి పవత్తేతి, సమ్పాపుణితుం వా ధారేతి, తస్మా ధమ్మోతి వుచ్చతి. నిరుత్తీతి సత్తానం మూలభాసాభూతా మాగధికభాసా, యాయ బుద్ధానం దేసనా హోతి. పటిభానన్తి హేట్ఠా వుత్తం ఞాణత్తయమేవ. వుత్తఞ్హేతం అభిధమ్మే ‘‘దుక్ఖే ఞాణం…పే… తస్స విపాకే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా’’తిఆది.

౧౧౮౭. యస్మా పనాయం సఙ్ఖేపత్థోవ, పభేదవసేన చ వుచ్చమానో పాకటో హోతి, తస్మా తం సఙ్గహేత్వా పభేదతోవ అత్థాదికే దస్సేతుం ‘‘యం కిఞ్చి పచ్చయుప్పన్న’’న్తిఆది ఆరద్ధం. యం కిఞ్చి పచ్చయుప్పన్నన్తి యం కిఞ్చి హేతాదిపచ్చయతో సముప్పన్నం. తం పన ‘‘ఇదం ఇతో నిబ్బత్త’’న్తి ఏవం హేతుఅనుసారేన విఞ్ఞాయమానమేవ ఇధ అధిప్పేతం, తథా కుసలాకుసలఫలభూతా విపాకా అబ్యాపారసన్తివసేన విఞ్ఞాయమానా, సేసా అబ్యాపారభూతా కిరియా ధమ్మా అవిపాకసన్తివసేన, అసఙ్ఖతం నిస్సరణభూతో నిరోధో నిబ్బుతిసన్తివసేన, బుద్ధవచనత్థభూతో ఖన్ధాదిపరమత్థధమ్మో ఇమాయ అయం దీపితోతి ఏవం పాళిఅనుసారేన విఞ్ఞాయమానోవ అత్థసమఞ్ఞం లభతీతి ఆహ ‘‘యం కిఞ్చి పచ్చయుప్పన్న’’న్తిఆది. తత్థ హేతుఫలం, భాసితత్థో చ సకసకహేతుపటిబద్ధో, భాసితపటిబద్ధో చ విఞ్ఞాయతీతి పరియాయతో, సేసం సకసకభావవసేనేవ విఞ్ఞాయతీతి నిప్పరియాయతోవ అత్థో నామ. తత్థ పరియాయత్థో సుత్తన్తభాజనీయవసేన వుత్తో, నిప్పరియాయత్థో అభిధమ్మభాజనీయవసేనాతి దట్ఠబ్బం. భాసితన్తి పాళిధమ్మమాహ. సేసం అత్థపఞ్చకేసు వుత్తనయేన యథారహం యోజేత్వా వేదితబ్బం.

ఏత్థ చ నిబ్బానం పత్తబ్బో అత్థో, భాసితత్థో ఞాపేతబ్బో అత్థో, ఇతరో నిబ్బత్తేతబ్బో అత్థోతి తివిధో హోతి అత్థో. మగ్గో సమ్పాపకో హేతు, భాసితం ఞాపకో హేతు, ఇతరం నిబ్బత్తకో హేతూతి ఏవం తివిధో హోతీతి దట్ఠబ్బం. కిరియాధమ్మానఞ్చేత్థ అవిపాకతాయ ధమ్మభావో న వుత్తో. యది ఏవం విపాకా న హోన్తీతి అత్థభావో న వత్తబ్బో? న, పచ్చయుప్పన్నభావతో. ఏవం సతి కుసలాకుసలానమ్పి పచ్చయుప్పన్నత్తా అత్థభావో ఆపజ్జతి? నాయం దోసో అప్పటిసిద్ధత్తా. విపాకస్స పన పధానహేతుతాయ పాకటభావతో ధమ్మభావో ఏవ తేసం వుత్తో, కిరియానం పచ్చయభావా ధమ్మభావో ఆపజ్జతీతి చే? నాయం దోసో అప్పటిసిద్ధత్తా. కమ్మఫలసమ్బన్ధస్స పన హేతుభావాభావతో ధమ్మభావో న యుత్తోతి. అపిచ ‘‘అయం ఇమస్స పచ్చయో, అయం పచ్చయుప్పన్నో’’తి ఏవం భేదమకత్వా కేవలం కుసలాకుసలే విపాకకిరియధమ్మే చ పచ్చవేక్ఖన్తస్స ధమ్మత్థపటిసమ్భిదా న హోన్తీతి తేసం అత్థధమ్మతా వుత్తాతి దట్ఠబ్బం.

౧౧౮౯. సభావనిరుత్తీతి అవిపరీతనిరుత్తి, అవిపరీతనిరుత్తీతి తస్స తస్స అత్థస్స బోధనే సబ్బకాలం పటినియతసమ్బన్ధో అబ్యభిచారవోహారో మాగధభాసాతి వుత్తం హోతి. సా హి సబ్బకాలం పటినియతసమ్బన్ధో, ఇతరా భాసా పన కాలన్తరేన పరివత్తన్తి. అత్థతో పనేసా నామపఞ్ఞత్తీతి ఆచరియా. యథాహు –

‘‘నిరుత్తి మాగధా భాసా, అత్థతో నామసమ్ముతీ’’తి.

అపరే పన – యది సభావనిరుత్తి పఞ్ఞత్తిసభావా, ఏవం సతి పఞ్ఞత్తి అభిలపితబ్బా, న వచనన్తి ఆపజ్జతి, ఏవఞ్చ సతి ‘‘తత్ర ధమ్మనిరుత్తాభిలాపే ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా’’తి ఇదం న సక్కా వత్తుం, అభిలపితబ్బోతి అభిలాపో. న హి వచనతో అఞ్ఞం అభిలపితబ్బం ఉచ్చారేతబ్బం అత్థి, అథ ఫస్సాదివచనేహి బోధేతబ్బం అభిలపితబ్బం, ఏవఞ్చ సతి అత్థధమ్మానమ్పి బోధేతబ్బత్తా తేసమ్పి నిరుత్తిభావో ఆపజ్జతి, అపిచ అట్ఠకథాయం ‘‘ఫస్సోతి చ సభావనిరుత్తి, ఫస్సా ఫస్సన్తి న సభావనిరుత్తీ’’తి (విభ. అట్ఠ. ౭౧౮) వచనతో విఞ్ఞత్తివికారసహితో సద్దో నిరుత్తీతి దస్సితమేవ, ‘‘తం సభావనిరుత్తిసద్దం ఆరమ్మణం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం సభావనిరుత్తాభిలాపే పభేదగతం ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా, ఏవమయం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా సద్దారమ్మణా నామ జాతా, న పఞ్ఞత్తిఆరమ్మణా’’తి చ అట్ఠకథాయం (విభ. అట్ఠ. ౭౧౮) వుత్తత్తా నిరుత్తిసద్దారమ్మణాయ సోతవిఞ్ఞాణవీథియా పరతో మనోద్వారే నిరుత్తిపటిసమ్భిదా పవత్తతి, ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘నిరుత్తిపటిసమ్భిదా పరిత్తారమ్మణా’’తి వచనం ఉపపన్నం హోతీతి వదన్తి. ఆచరియజోతిపాలత్థేరాదయో పనాహు – ‘‘నిరుత్తిపటిసమ్భిదా పచ్చుప్పన్నారమ్మణా’’తి వచనం పచ్చుప్పన్నం సద్దం గహేత్వా పచ్ఛాజాననం సన్ధాయ వుత్తం, ఏవఞ్చ సతి అఞ్ఞస్మిం పచ్చుప్పన్నారమ్మణే అఞ్ఞం పచ్చుప్పన్నారమ్మణన్తి వుత్తన్తి ఆపజ్జతి, యథా పన దిబ్బసోతఞాణం మనుస్సాదిసద్దభేదనిచ్ఛయస్స పచ్చయభూతం తంతంసద్దవిభావకం, ఏవం సభావాసభావనిరుత్తినిచ్ఛయస్స పచ్చయభూతం పచ్చుప్పన్నసభావనిరుత్తిసద్దారమ్మణం తంవిభావకం ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదాతి వుచ్చమానే న కోచి పాళివిరోధో, తం సభావనిరుత్తిసద్దం ఆరమ్మణం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్సాతి చ పచ్చుప్పన్నసద్దారమ్మణపచ్చవేక్ఖణం పవత్తేన్తస్సాతి న న సక్కా వత్తుం. తమ్పి హి ఞాణం సభావనిరుత్తిం విభావేన్తమేవ తంతంసద్దపచ్చవేక్ఖణానన్తరం తంతంపభేదనిచ్ఛయస్స హేతుభావతో నిరుత్తిం భిన్దన్తం పటివిజ్ఝన్తమేవ ఉప్పజ్జతీతి చ పభేదగతమ్పి హోతీతి.

౧౧౯౦. తివిధన్తి ఇదం హేట్ఠా విభావితనయమేవాతి. పచ్చవేక్ఖతోతి ఇమాని ఞాణాని ఇదమత్థజోతకానీతి అసమ్మోహవసేన పచ్చవేక్ఖన్తస్స. నను చ తీణి ఞాణానిపి అత్థధమ్మసభావం నాతివత్తన్తీతి ఞాణేసు ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా, ధమ్మపటిసమ్భిదా చ హోతి, కస్మా పన ‘‘తేసు…పే… మత’’న్తి విసుం వుత్తన్తి? సారమ్మణేసు తీసు ఞాణేసు పవత్తఞాణస్స అధిప్పేతత్తా. యఞ్హి ఞాణారమ్మణం ఞాణం తస్స ఆరమ్మణమ్పి అసమ్మోహవసేన పటివిజ్ఝన్తమేవ పవత్తతి, తం ఇధ పటిభానపటిసమ్భిదా నామ. ఏవఞ్చ కత్వా వుత్తం ‘‘ఇమాని ఞాణాని ఇదమత్థజోతకానీ’’తి. ఞాణమత్తారమ్మణం పన ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదాయేవ. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి అయం పటిసమ్భిదా సారమ్మణేసు ఞాణేసు పవత్తతి, ఆరమ్మణానం పన పభేదం హేట్ఠా ఞాణత్తయమేవ విభావేతి. యథా కిం? యథా ధమ్మదేసనాయ అసమత్థో బహుస్సుతో కిఞ్చాపి ధమ్మకథికేన కథేతబ్బం ధమ్మం జానాతి, దేసనా పన ధమ్మకథికస్సేవ విసయోతి, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. ఇమాసు పన పచ్ఛిమానం తిస్సన్నం సేఖాసేఖమగ్గక్ఖణే అసమ్మోహవసేన పటివేధో హోతి, అత్థపటిసమ్భిదాయ ఆరమ్మణకరణవసేనపి. తథా హి సా మగ్గఫలసభావాపి హోతి. ఏవఞ్చ కత్వా సా లోకియలోకుత్తరా, సేసా తిస్సో లోకియావ. తేనాహు పోరాణా –

‘‘లాభో తాసమసమ్మోహా, సేఖాసేఖపథక్ఖణే;

అత్థపఞ్ఞా యథాలమ్బా, సా ద్విధాఞ్ఞా తు సాసవా’’తి.

౧౧౯౧. ఇమా పన చతస్సో పటిసమ్భిదా పఞ్చహి ఆకారేహి విసదభావం గచ్ఛన్తీతి దస్సేతుం ‘‘పరియత్తీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ పరియత్తి నామ బుద్ధవచనస్స పరియాపుణనం, పాళిఅట్ఠకథాసు గణ్ఠిపదఅత్థపదవినిచ్ఛయకథా పరిపుచ్ఛా పరితో సబ్బతో ఞాతుం పుచ్ఛాతి కత్వా. సవనం సక్కచ్చం అట్ఠిం కత్వా సోతవిఞ్ఞాణవసేన గహణం, అధిగమో మగ్గుప్పత్తి. అట్ఠకథాయం పన ‘‘అధిగమో నామ అరహత్తమగ్గుప్పత్తీ’’తి (విభ. అట్ఠ. ౭౧౮) వుత్తం. తం సేఖభూమియం పభేదగమనం అప్పవిసయం, అసేఖభూమియం బహువిసయన్తి కత్వా వుత్తం. సాతిసయం వా అధిగమనం సన్ధాయేవ వుత్తం. సేఖేన పత్తానమ్పి హి ఇమాసం అరహత్తప్పత్తియా విసదభావాధిగమోతి. పుబ్బయోగో వియ పన అరహత్తప్పత్తి అరహతోపి పటిసమ్భిదావిసదతాయ పచ్చయో న న హోతీతి పఞ్చన్నమ్పి యథాయోగం సేక్ఖాసేక్ఖపటిసమ్భిదావిసదతాయ కారణతా యోజేతబ్బా. పుబ్బయోగో నామ పుబ్బబుద్ధానం సాసనే గతపచ్చాగతికభావేన యావ అనులోమగోత్రభుసమీపం, తావ విపస్సనాభియోగో. అధిగమపుబ్బయోగా చేత్థ అనుప్పన్నం ఉప్పాదేన్తి, ఉప్పన్నఞ్చ విసదం కరోన్తి, సేసాని పన సువిసదభావస్సేవ పచ్చయాతి దట్ఠబ్బం.

౧౧౯౨-౪. ఏవం ఏకవిధాదివసేన పఞ్ఞాయ పభేదం దస్సేత్వా ఇదాని భావనావిధానం విభావేతుం ‘‘కథం భావేతబ్బా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యస్మా ఇమాయ పఞ్ఞాయ ఖన్ధాదయో ధమ్మా భూమి, సీలవిసుద్ధి చేవ చిత్తవిసుద్ధి చాతి ఇమా ద్వే విసుద్ధియో మూలం, దిట్ఠివిసుద్ధి కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి ఞాణదస్సనవిసుద్ధీతి ఇమా పఞ్చ విసుద్ధియో సరీరం, తస్మా తేసు భూమిభూతేసు ధమ్మేసు ఉగ్గహపరిపుచ్ఛావసేన ఞాణపరిచయం కత్వా మూలభూతా ద్వే విసుద్ధియో సమ్పాదేత్వా సరీరభూతా పఞ్చ విసుద్ధియో సమ్పాదేన్తేన భావేతబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘ఖన్ధాదీసూ’’తిఆది ఆరద్ధం. ఖన్ధాదీసూతి ఖన్ధాయతనధాతుఇన్ద్రియపటిచ్చసముప్పాదాదిభేదేసు. భూమిభూతేసు చాతి లక్ఖణాదిగ్గహణవసేన ఞాణస్స పవత్తిట్ఠానభూతేసు. సీలం చిత్తవిసుద్ధిన్తి మూలభూతం సీలవిసుద్ధిం, చిత్తవిసుద్ధిఞ్చ. సతి హి సీలవిసుద్ధియం, చిత్తవిసుద్ధియఞ్చ అయం పఞ్ఞా మూలజాతా నామ హోతి, నాసతీతి. దిట్ఠివిసుద్ధాదయో పఞ్చాతి ఉపబ్రూహేతబ్బత్తా సరీరభూతా దిట్ఠివిసుద్ధిఆదయో పఞ్చ. ఇమిస్సా హి పఞ్ఞాయ సన్తానవసేన పవత్తమానాయ పాదపాణిసీసట్ఠానియా దిట్ఠివిసుద్ధిఆదయో ఇమా పఞ్చ విసుద్ధియో అవయవేన సముదాయూపలక్ఖణనయేన సరీరన్తి వేదితబ్బా. తాయ పఞ్ఞాయాతి ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాదివసేన ఖన్ధాదీసు ధమ్మేసు పవత్తపఞ్ఞాయ. జననాదితోతి జాతిజరామరణాదీహి.

౧౧౯౫-౬. ‘‘భావేతబ్బా’’తి వత్వా ఇదాని యస్మా ఖన్ధాదిభూమీసు సీలవిసుద్ధిచిత్తవిసుద్ధిసఙ్ఖాతేహి మూలేహి సుప్పతిట్ఠితేన పఞ్చవిసుద్ధిసఙ్ఖాతసరీరస్స వడ్ఢనేనేవ పఞ్ఞావడ్ఢనా నామ హోతి, తస్మా విపస్సనాపఞ్ఞాయ భూమిభూతేసు ఖన్ధాదీసు ఏకదేసదస్సనత్థం ‘‘రూపఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తేసు పఞ్చసు ఖన్ధేసు. యం కిఞ్చీతి అనవసేసపరియాదానం. అతీతానాగతాదికన్తిఆదినా పన తదేవ ఏకాదససు ఓకాసేసు పక్ఖిపిత్వా దస్సేతి. ఆది-గ్గహణేన పచ్చుప్పన్నస్స గహణం.

౧౧౯౭-౧౨౦౦. హీనన్తిఆదీసు అకుసలకమ్మసముట్ఠానతాయ హీనం, కుసలకమ్మసముట్ఠానతాయ పణీతం. అకుసలవిపాకుప్పత్తిహేతుభూతతాయ వా హీనం, విపరియాయేన పణీతం. దుప్పరిగ్గహభూతసుఖుమరూపాదివసేన దూరం, ఇతరవసేన సన్తికన్తిఆదినా అత్థో వేదితబ్బో. సబ్బం తం ఏకతో కత్వాతి అతీతాదివిభాగభిన్నం సబ్బం తం రూపరాసివసేన బుద్ధియా ఏకజ్ఝం గహేత్వా ‘‘మహాఉదకక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు వియ ‘‘రాసట్ఠేన రూపక్ఖన్ధో’’తి వుచ్చతి. సుత్తేపి హి వుత్తం ‘‘తదేకజ్ఝం అభిసంయూహిత్వా అభిసఙ్ఖిపిత్వా’’తి. వేదనాక్ఖన్ధోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏకేకేసు పన వేదనాదీసు ‘‘సముద్దో మయా దిట్ఠో’’తిఆదీసు వియ సముదాయవోహారస్స అవయవేపి దిస్సనతో ఖన్ధ-సద్దో రుళ్హీవసేన పవత్తతీతి దట్ఠబ్బం. యం తం కిఞ్చి వేదయితలక్ఖణన్తి సమ్బన్ధో. వేదనాక్ఖన్ధోయేవ వేదనాక్ఖన్ధతా. వేదనాయ అతీతాదివిభాగే విత్థారకథా విసుద్ధిమగ్గతో (విసుద్ధి. ౨.౪౯౭ ఆదయో) గహేతబ్బా. అభిసఙ్ఖారలక్ఖణన్తి సఙ్ఖారక్ఖన్ధస్స చేతనాపధానతాయ ఏవం వుత్తం, సమ్పయుత్తధమ్మే ఆరమ్మణే రాసికరణలక్ఖణం సమ్పిణ్డనలక్ఖణన్తి వుత్తం హోతి. అథ వా ‘‘సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తీ’’తి (సం. ని. ౩.౭౯) వుత్తత్తా యథా అత్తనో ఫలసఙ్ఖతం సమ్మదేవ నిప్ఫన్నం హోతి, ఏవం అభిసఙ్ఖరణసభావన్తి అత్థో. అయం పన కుసలాకుసలచేతనాయ వసేన వట్టతి.

౧౨౦౨-౫. ఏవం విపస్సనాపఞ్ఞాయ భూమిభూతే ధమ్మే ఏకదేసతో దస్సేత్వా ఇదాని సీలచిత్తవిసుద్ధీనం హేట్ఠా వుత్తత్తా తా అవత్వా ఇదం పఞ్ఞాభావనాయ ఆదిభూతం దిట్ఠివిసుద్ధిం దస్సేతుం ‘‘చత్తారో చ మహాభూతా’’తిఆది ఆరద్ధం. తం సమ్పాదేతుకామేన చ యోగావచరేన చతుధాతువవత్థానవసేన వా ద్వాదసాయతనవసేన వా పఞ్చక్ఖన్ధవసేన వా ఉభిన్నం సఙ్ఖేపకోట్ఠాసానం వసేన వా పటిలద్ధజ్ఝానవసేన వా నామరూపస్స వవత్థాపేతబ్బభావేపి తేన తేన ముఖేన వవత్థానప్పకాసనస్స అతిపపఞ్చావహత్తా యథాధిగతక్ఖన్ధవసేనేవ ఇధ వవత్థానం దస్సితం. ఏకాసీతియా చిత్తేనాతి ఏకాసీతియా లోకియచిత్తేన. లోకుత్తరచిత్తాని పన నేవ సుక్ఖవిపస్సకస్స, న సమథయానికస్స పరిగ్గహం గచ్ఛన్తి అనధిగతత్తా. చత్తారోరూపినో ఖన్ధేతి చత్తారో అరూపినో ఖన్ధే. సీతుణ్హాదివిరోధిపచ్చయసమవాయే వికారాపజ్జనతో రూపం రుప్పనలక్ఖణం. ఆరమ్మణాభిముఖం నమనతో నామం నమనలక్ఖణం. పరిగణ్హతీతి పరిచ్ఛేదకారికాయ పఞ్ఞాయ పరిచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హాతి.

౧౨౦౬-౯. తాలస్స కన్దం తు యమకన్తి ద్వీహి బీజేహి నిబ్బత్తితం ఏకీభూతం యమకతాలకన్దం. తఞ్హి యమకం భిన్నసన్తానమ్పి అభిన్నం వియ ఉపట్ఠాతి, ఏవం రూపారూపధమ్మాతి. నామఞ్చ రూపఞ్చాతి ఏతేనేవ తస్స దువిధభావే సిద్ధే ‘‘ద్విధా వవత్థపేతీ’’తి ఇదం నామరూపవినిముత్తస్స అఞ్ఞస్స అభావదస్సనత్థం. తేనేవాహ ‘‘నామతో రూపతో’’తిఆది. నామరూపమత్తతాయ అవినిచ్ఛితత్తా, సన్తానాదిఘనభేదస్స చ అకతత్తా అభినివేసేన వినా సమూహేకత్తగ్గహణవసేన ‘‘సత్తో’’తి పవత్తో సమ్మోహో సత్తసమ్మోహో, తస్స ఘాతత్థం విక్ఖమ్భనత్థం. బహుసుత్తవసేనాతి ‘‘యథా హీ’’తిఆదినా ఇధ దస్సితానం, అఞ్ఞేసఞ్చ ‘‘రూపఞ్చ హిదం, మహాలి, అత్తా అభవిస్స, నయిదం రూపం ఆబాధాయ సంవత్తేయ్యా’’తి (మహావ. ౨౦; సం. ని. ౩.౫౯) ఏవమాదీనం సమ్బహులానం సుత్తన్తానం వసేన. తన్తి తం నామరూపం.

౧౨౧౦-౨. అఙ్గసమ్భారాతి అఙ్గసమ్భారహేతు తన్నిమిత్తం అముఞ్చిత్వా సతి ఏవ తస్మిన్తి అత్థో. సద్దోతి వోహారో. ఖన్ధేసూతి పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు సన్తేసు తే అముఞ్చిత్వావ సత్తోతి సమ్ముతి వోహారో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా అక్ఖచక్కపఞ్జరఈసాదీసు అఙ్గసమ్భారేసు ఏకేనాకారేన ఏకజ్ఝం రాసి హుత్వా సణ్ఠితేసు ‘‘రథో’’తి వోహారమత్తం హోతి, పరమత్థతో పన ఏకేకస్మిం అఙ్గే ఉపపరిక్ఖియమానే రథో నామ నత్థి, ఏవమేవ ఉపాదానక్ఖన్ధసఙ్ఖాతేసు రూపారూపధమ్మేసు సన్తానవసేన పవత్తమానేసు ‘‘సత్తో’’తి వా ‘‘పుగ్గలో’’తి వా ‘‘జీవో’’తి వా వోహారమత్తం, పరమత్థతో పన ఏకేకస్మిం ధమ్మే ఉపపరిక్ఖియమానే ‘‘అస్మీ’’తి వా ‘‘అహ’’న్తి వా గాహస్స వత్థుభూతో సత్తో నామ నత్థి, కేవలం నామరూపమత్తమేవ అత్థీతి. ఏవం పస్సతో హి దస్సనం యథాభూతదస్సనం నామ హోతి, యం దిట్ఠివిసుద్ధీతి వుచ్చతి. సచే కోచి సత్తో నామ నత్థి, కథఞ్చరహి నామరూపమత్తే గమనాదిఅత్థకిచ్చసిద్ధతా హోతీతి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘యథాపీ’’తిఆది. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యథా దారుమయం యన్తం నిజ్జీవం జీవవిరహితం అబ్భన్తరే వత్తమానస్స జీవస్స అభావతో తతోయేవ నిరీహకం నిబ్యాపారం, అథ చ పన దారురజ్జుసమాయోగే పచ్చయవిసేసవసేన తం దారుయన్తం గచ్ఛతిపి తిట్ఠతిపి, సజీవం సబ్యాపారం వియ గమనాదికిచ్చం సాధేన్తమివ ఖాయతి, తథా ఇదం నామరూపమ్పి కిఞ్చాపి నిజ్జీవం నిరీహకఞ్చ, అథ చ పన అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్ఖతపచ్చయవిసేసస్స సమాయోగే సజీవం సబ్యాపారం గచ్ఛన్తం తిట్ఠన్తఞ్చ ఖాయతీతి.

౧౨౧౩. సచ్చతోతి భూతతో, పరమత్థతోతి వుత్తం హోతి. ఇదం నామరూపం అభిసఙ్ఖతం యన్తమివ సుఞ్ఞం జీవాదినా. పచ్చయేహి అభిసఙ్ఖతం ఇదం నామరూపం యన్తమివ సుఞ్ఞన్తి వా సమ్బన్ధో. దుక్ఖస్స పుఞ్జోతి నిచ్చాతురతాయ దుక్ఖస్స రాసి. తిణకట్ఠసాదిసోతి అత్తసుఞ్ఞతాయ తిణకట్ఠసమో.

౧౨౧౫. యమకన్తి యుగళం. సో చ యమకభావో అఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సితభావేనాతి ఆహ ‘‘ఉభో అఞ్ఞోఞ్ఞనిస్సితా’’తి. తతో ఏవ ఏకస్మిం భిజ్జమానస్మిం ఉభో భిజ్జన్తి. న హి కదాచి పఞ్చవోకారభవే మరణవసేన రూపే నిరుజ్ఝన్తే అరూపం అనిరుజ్ఝన్తం, అరూపే వా నిరుజ్ఝన్తే రూపం అనిరుజ్ఝన్తం అత్థి. ఏకవోకారభవచతువోకారభవేసు పన తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం అనిస్సాయ పవత్తియా కారణం హేట్ఠా వుత్తమేవాతి. సో పనాయం భఙ్గో పచ్చయవసేనేవ, పచ్చయనిరోధేనేవ నామరూపనిరోధోతి అత్థో. పచ్చయాతి పచ్చయభూతా, అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పచ్చయా హోన్తాపి ఏకస్మిం భిజ్జమానస్మిం ఉభో భిజ్జన్తియేవాతి అత్థో.

౧౨౧౬-౯. నిత్తేజన్తి తేజహీనం ఆనుభావవిరహితం. యత్థ పన తం నిత్తేజం, తం దస్సేతుం ‘‘న బ్యాహరతీ’’తిఆది వుత్తం. న హి అఞ్ఞథా సద్దహనుస్సాహనాదీసు నామం నిత్తేజన్తి సక్కా వత్తుం, నాపి రూపం సన్ధారణాబన్ధనాదీసు. తేనేవ హి ‘‘తథా రూపమ్పి నిత్తేజ’’న్తి వత్వా ‘‘భుఞ్జామీతి…పే… న విజ్జతీ’’తి వుత్తం.

౧౨౨౦-౧. నామం నిస్సాయాతిఆదినా బ్యతిరేకవసేనపి నామరూపానం నిత్తేజతంయేవ విభావేతి. రూపఞ్హి గమనాదికిరియాసు నామం నిస్సాయ పవత్తతి, నామం దస్సనాదికిరియాసు రూపం నిస్సాయ. అఞ్ఞమఞ్ఞం సన్నిస్సాయ చస్స అత్తకిచ్చసిద్ధిపి పచ్చేకం అసమత్థతం విభావేతి. తథా హి నామరూపస్స అత్తసుఞ్ఞతా, నిబ్యాపారతా చ సుట్ఠుతరం పాకటా హోన్తీతి. కథం పన పచ్చేకం అసమత్థానం సముదితభావే సతి సమత్థతా హోతి అసామగ్గియం అహేతూనం సామగ్గియమ్పి అహేతుకభావాపత్తితో. న హి పచ్చేకం దట్ఠుం అసక్కోన్తానం సతమ్పి సహస్సమ్పి సముదితం దట్ఠుం సక్కోతీతి చోదనం హదయే కత్వా ఆహ ‘‘ఇమస్స పనా’’తిఆది. ఉపమాయపి హి అసిద్ధో అత్థో సాధేతబ్బో. తేనేవాహ ‘‘ఉపమం తే కరిస్సామి, ఉపమాయపి ఇధేకచ్చే విఞ్ఞూ పురిసా భాసితస్స అత్థం జానన్తీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౫౮; అ. ని. ౮.౮; ౧౦.౯౫; జా. ౨.౧౯.౨౪). అయం పనేత్థ జచ్చన్ధపీఠసప్పీనం ఉపమా – యథా జచ్చన్ధో చ పీఠసప్పీ చ దిసా పక్కమితుకామా అస్సు. జచ్చన్ధో పీఠసప్పిం ఏవమాహ ‘‘అహం ఖో, భణే, సక్కోమి పాదేహి పాదకరణీయం కాతుం, నత్థి చ మే చక్ఖూని, యేహి సమం విసమం పస్సేయ్య’’న్తి. పీఠసప్పీ జచ్చన్ధం ఏవమాహ ‘‘అహం ఖో, భణే, సక్కోమి చక్ఖునా చక్ఖుకరణీయం కాతుం, నత్థి చ మే పాదా, యేహి అభిక్కమేయ్యం పటిక్కమేయ్యం వా’’తి. సో తుట్ఠహట్ఠో జచ్చన్ధో పీఠసప్పిం అంసకూటం ఆరోపేసి, పీఠసప్పీ జచ్చన్ధస్స అంసకూటే నిసీదిత్వా ఏవమాహ ‘‘వామం ముఞ్చ, దక్ఖిణం గణ్హ, దక్ఖిణం ముఞ్చ, వామం గణ్హా’’తి. తత్థ జచ్చన్ధోపి నిత్తేజో దుబ్బలో న సకేన బలేన గచ్ఛతి, తథేవ పీఠసప్పీ న సకేన బలేన గచ్ఛతి, న చ తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ గమనం న పవత్తతి, ఏవమేవ నామమ్పి నిత్తేజం న సకేన తేజేన ఉప్పజ్జతి, న తాసు తాసు కిరియాసు పవత్తతి, రూపమ్పి నిత్తేజం న సకేన తేజేన ఉప్పజ్జతి, న తాసు తాసు కిరియాసు పవత్తతి, న చ తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ ఉప్పత్తి వా పవత్తి వా న హోతీతి. తేనాహు పోరాణా –

‘‘న సకేన బలేన జాయరే,

నోపి సకేన బలేన తిట్ఠరే;

పరధమ్మవసానువత్తినో,

జాయరే సఙ్ఖతా అత్తదుబ్బలా.

‘‘పరపచ్చయతో చ జాయరే, పరఆరమ్మణతో సముట్ఠితా;

ఆరమ్మణపచ్చయేహి చ, పరధమ్మేహి చిమే పభావితా’’తి. (విసుద్ధి. ౨.౬౭౭);

౧౨౨౨-౩. ఇదాని నావాయన్తికూపమాయపి నామరూపానం అవసవత్తితం విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆదిగాథాద్వయం వుత్తం. తత్థ నిస్సాయాతి పతిట్ఠాయ. యన్తీతి గచ్ఛన్తి. మనుస్సే నిస్సాయాతి నేతుభూతే నియామకకమ్మకరాదిమనుస్సే అపస్సాయ. న హి తేసం అరణగ్గహణలఙ్కారసణ్ఠాపనఉదకసిఞ్చనాదికిరియాయ వినా నావా ఇచ్ఛితదేసం పాపుణాతి, యథా పన ఉభోపి అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ అణ్ణవే గచ్ఛన్తి, ఏవం నామఞ్చ రూపఞ్చ ఉభో అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సితా పవత్తన్తీతి అధిప్పాయో.

౧౨౨౪. సత్తసఞ్ఞం వినోదేత్వాతి యథావుత్తనయేహి అనాదికాలభావితం ఖన్ధపఞ్చకే సత్తగ్గాహం విక్ఖమ్భేత్వా. నామ…పే… వుచ్చతీతి ‘‘ఇదం నామం, ఏత్తకం నామం, న ఇతో భియ్యో. ఇదం రూపం, ఏత్తకం రూపం, న ఇతో భియ్యో’’తి చ ఏవం సబ్బాకారేన తేసం లక్ఖణసల్లక్ఖణముఖేన తమత్థభావదస్సనం ఏతం అత్తదిట్ఠిమలవిసోధనతో దిట్ఠివిసుద్ధీతి వుచ్చతి బుద్ధాదీహీతి అత్థో. న కేవలఞ్చేతం దిట్ఠివిసుద్ధియేవ వుచ్చతి, నామరూపవవత్థాపనన్తిపి ఏతస్సేవ అధివచనన్తి వేదితబ్బం. జాతిఆదితోతి జాతిజరాబ్యాధిఆదితో దుక్ఖతో. యథాహ ‘‘జాతిపి దుక్ఖా, జరాపి దుక్ఖా, బ్యాధిపి దుక్ఖో, మరణమ్పి దుక్ఖం, యమ్పిచ్ఛం న లభతి, తమ్పి దుక్ఖం, సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా’’తి (మహావ. ౧౪; సం. ని. ౫.౧౦౮౧; పటి. మ. ౨.౩౦). అన్తద్వయన్తి సస్సతుచ్ఛేదసఙ్ఖాతం అన్తద్వయం. అథ వా సత్తస్స అచ్చన్తం అత్థిభావసఙ్ఖాతం, తస్స నత్థిభావసఙ్ఖాతఞ్చ అన్తద్వయం. పరమత్థతో అనుపలబ్భనతో హి సత్తో అత్థీతి వజ్జితబ్బమేవ, లోకసఙ్కేతతోవ ఉపలబ్భనతో నత్థీతిపి వజ్జితబ్బమేవాతి. సుట్ఠుతరం పరిసుద్ధం కరోతీతి సమ్బన్ధో. దిట్ఠిగతాని మలానీతి దిట్ఠిగతసఙ్ఖాతాని మలాని. అసేసం నిస్సేసతో నాసం వినాసం విక్ఖమ్భనం ఉపేన్తి. తథా హేతం దిట్ఠిమలవిసోధనతో దిట్ఠివిసుద్ధీతి వుచ్చతి.

ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ

అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ

దిట్ఠివిసుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.