౧౭. సత్తరసమో పరిచ్ఛేదో

అభిఞ్ఞారమ్మణనిద్దేసవణ్ణనా

౧౧౦౪-౫. పఞ్చ ఇద్ధివిధాదీనీతి –

‘‘ఇద్ధివిధం దిబ్బసోతం, పరచిత్తవిజాననా;

పుబ్బేనివాసానుస్సతి, దిబ్బచక్ఖూతి పఞ్చధా’’తి. –

ఏవమాగతా పఞ్చ. సత్తాభిఞ్ఞా ఇమా పనాతి అతీతంసఞాణస్స పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణే, మనోమయఞాణస్స చ ఇద్ధివిధఞాణే అన్తోగధత్తా వుత్తం. అతీతంసఞాణం నామ పరేసం పచ్చుప్పన్నభవే యావ పటిసన్ధిపరియోసానం పవత్తచిత్తారమ్మణం ఞాణం. మనోమయఞాణమ్పి నామ మనోమయకాయాభినిమ్మానాదివసప్పవత్తం ఇద్ధివిధఞాణం.

౧౧౦౬. ఇదాని ఇమేసం అభిఞ్ఞాఞాణానం ఆరమ్మణవినిచ్ఛయే అసమ్మోహత్థం తం దస్సేతుమారభన్తో ఆహ ‘‘సత్తన్న’’న్తిఆది. చత్తారో ఆరమ్మణత్తికాతి పరిత్తారమ్మణత్తికో మగ్గారమ్మణత్తికో అతీతారమ్మణత్తికో అజ్ఝత్తారమ్మణత్తికోతి ఇమే చత్తారో ఆరమ్మణత్తికా. ఏత్థాతి ఇదం పచ్చామసనం కిం తికానం, ఉదాహు ఆరమ్మణానన్తి, కిఞ్చేత్థ – యది తికానం, తదయుత్తం. న హి తికేసు అభిఞ్ఞాఞాణాని పవత్తన్తి. అథ ఆరమ్మణానం, తమ్పి అయుత్తం. న హి అఞ్ఞం ఉద్దిసిత్వా అఞ్ఞస్స పచ్చామసనం యుత్తన్తి. యథా ఇచ్ఛసి, తథా హోతు. భవతు తావ తికానం, నను వుత్తం ‘‘తికేసు అభిఞ్ఞాఞాణాని నప్పవత్తన్తీ’’తి? నాయం విరోధో తికవోహారేన ఆరమ్మణానంయేవ గయ్హమానత్తా. అథ వా పన హోతు ఆరమ్మణానం, నను వుత్తం ‘‘అఞ్ఞం ఉద్దిసిత్వా అఞ్ఞస్స పచ్చామసనం అయుత్త’’న్తి. అయమ్పి న దోసో యథావుత్తకారణేనేవాతి.

౧౧౦౭-౧౦. పరిత్తాదీసు సత్తసూతి అసతిపి వత్థుభేదే భూమికాలసన్తానభేదవసేన భిన్నేసు పరిత్తమహగ్గతఅతీతానాగతపచ్చుప్పన్నఅజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణవసేన సత్తసు పరిత్తాదిఆరమ్మణవిభాగేసు. ఇద్ధివిధఞాణస్స మగ్గారమ్మణతాయ అభావతో ఇధ మగ్గారమ్మణత్తికో న లబ్భతి. కాయం చిత్తసన్నిస్సితం కత్వా అదిస్సమానేన కాయేన గన్తుకామోతి సమ్బన్ధో. చిత్తసన్నిస్సితకరణఞ్చ తం వియ కాయస్స అదిస్సమానసీఘగతికతావసేన తగ్గతికతాపాదనం. యథా చిత్తం న దిస్సతి సీఘగమనఞ్చ, ఏవం కాయమ్పి అదిస్సమానం, సీఘగమనఞ్చ కత్వా యథిచ్ఛితట్ఠానం గన్తుకామోతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. చిత్తవసేనాతి మహగ్గతచిత్తవసేన పరిణామేతీతి పాఠసేసో. తేనాహ ‘‘తం మహగ్గతే చ చిత్తస్మిం సమారోపేతీ’’తి. పాదకజ్ఝానఞ్హి సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ‘‘అయం కాయో ఇదం చిత్తం వియ అదిస్సమానో, సీఘగమనో చ హోతూ’’తి పరికమ్మం కరోతి, పరికమ్మం పన కత్వా పున సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తథేవ పరికమ్మం కరోన్తో కాయం గహేత్వా మహగ్గతే పాదకచిత్తే సమారోపేతి, తగ్గతికం కరోతి వియ, అదిస్సమానం, సీఘగమనఞ్చ కరోతి. తం పన సీఘగమనత్థం అభావితిద్ధిపాదానం వియ దన్ధం అప్పవత్తిత్వా కతిపయచిత్తవారేహేవ ఇచ్ఛితట్ఠానప్పత్తివసేన దట్ఠబ్బం, న ఏకచిత్తక్ఖణేనేవ. ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం లహుపరివత్తం, యథయిదం, భిక్ఖవే, చిత్త’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౮) హి ఏత్థ అఞ్ఞ-గ్గహణేనేవ రూపధమ్మానం గహితత్తా చిత్తక్ఖణవసేన రూపప్పవత్తి న యుత్తా. యత్థ యత్థ చ ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ తత్థేవ భిజ్జన్తి చ, న చ ఇద్ధిబలేన ధమ్మానం కేనచి లక్ఖణఞ్ఞథత్తం సక్కా కాతున్తి. చిత్తవసేన రూపకాయం పాదకజ్ఝానే సమారోపేన్తస్స కాయమేవ ఆరమ్మణన్తి ఆహ ‘‘కాయారమ్మణతో’’తి, కాయే వణ్ణారమ్మణతోతి వుత్తం హోతి. కాయసన్నిస్సితం కత్వా చిత్తన్తి ఏత్థ న చిత్తం కాయం వియ దన్ధం దిస్సమానం కరోతి, కిన్తు దన్ధదిస్సమానగతికరణమత్తమేవాతి దట్ఠబ్బం.

౧౧౧౨-౩. అనాగతమతీతఞ్చ కరోతి విసయం యదాతి మహాధాతునిధానే మహాకస్సపత్థేరాదీనం వియ అనాగతం అధిట్ఠహన్తానం అనాగతం ఆరమ్మణం కరోతి, కాయవసేన చిత్తపరిణామనకాలే తదేవ చిరనిరుద్ధం పాదకజ్ఝానం ఆరమ్మణం కరోన్తానం అతీతం ఆరమ్మణం కరోతి, తదా అతీతారమ్మణం, అనాగతగోచరఞ్చ హోతి, పచ్చుప్పన్నో గోచరో పచ్చుప్పన్నస్స రూపకాయస్స ఆరమ్మణకరణతో. హత్థిఆదయో అభినిమ్మినన్తస్సాపి హి కిఞ్చాపి పరికమ్మం అనాగతారమ్మణం హోతి, అధిట్ఠానచిత్తం పన పచ్చుప్పన్నారమ్మణమేవ. ఉపచారారమ్మణం వియ హి పటిభాగనిమిత్తం తేన సహ పాతుభూతమేవ తస్సారమ్మణం హోతి.

౧౧౧౪-౫. కాయం …పే… సియాతి అత్తనో కాయం చిత్తవసేన పరిణామనకాలే అజ్ఝత్తస్స కాయస్స ఆరమ్మణకరణతో, అత్తనో చిత్తం కాయవసేన పరిణామనకాలే చిత్తస్స ఆరమ్మణకరణతో. వా-సద్దేన అవుత్తసముచ్చయత్థేన గహితే అత్తనో కుమారవణ్ణాదిఅభినిమ్మానకాలే కాయస్స ఆరమ్మణకరణతో చ అజ్ఝత్తారమ్మణం సియా. బహిద్ధా రూపదస్సనేతి బహిద్ధా హత్థిఅస్సాదిరూపదస్సనకాలే.

౧౧౧౬-౮. పచ్చుప్పన్నే పరిత్తే చాతి సరూపవిభావనమేతం. దిబ్బసోతస్స హి పచ్చుప్పన్నోవ సద్దో ఆరమ్మణం హోతి, సో చ సభావతో పరిత్తోవ. కుచ్ఛిసద్దస్సాతి కుచ్ఛియం వాతసద్దస్స. తత్థ పాణకసద్దస్స పన సవనే బహిద్ధారమ్మణమేవ. వసితాపత్తస్స అత్తనో వితక్కవిప్ఫారసద్దసవనేపి అజ్ఝత్తారమ్మణన్తి వదన్తి, తం పన ఏకాదసభవఙ్గచిత్తతో ఉపరి భవఙ్గం పవత్తితుమదత్వా భవఙ్గతో వుట్ఠాయ ఆవజ్జనసమత్థతావసేన వసితాపత్తస్సేవ యుజ్జతి. ‘‘పరస్స చ సద్దస్సా’’తి సమ్బన్ధితబ్బం. న హి పరస్స కుచ్ఛిసద్దసవనేయేవ బహిద్ధారమ్మణం హోతి, అథ ఖో పరస్స చిత్తసముట్ఠానసద్దసవనేపీతి.

౧౧౧౯-౨౨. పరిత్తాదీసూతి పరిత్తమహగ్గతఅప్పమాణమగ్గఅతీతానాగతపచ్చుప్పన్నబహిద్ధారమ్మణేసు. పరిత్తానన్తి కామావచరచిత్తానం. మజ్ఝిమానన్తి పరిత్తఅప్పమాణానం మజ్ఝే భవత్తా మజ్ఝిమసఙ్ఖాతానం రూపారూపావచరచిత్తానం. మజ్ఝేభవతా చ దేసనావసేన, న సభావవసేన. చేతోపరియఞాణం పరస్స చిత్తమేవ జానాతి, అవసేసక్ఖన్ధత్తయం పన న జానాతీతి ఇమం మహాఅట్ఠకథావాదం సన్ధాయాహ ‘‘మగ్గచిత్తస్స జాననే’’తిఆది. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – యస్మా చేతోపరియఞాణం చిత్తమేవ జానాతి, తస్మా తం మగ్గారమ్మణం న హోతి, మగ్గసమ్పయుత్తచిత్తజాననతో పన పరియాయేన మగ్గారమ్మణతా అట్ఠకథాయం అనుఞ్ఞాతాతి. పట్ఠానే పన –

‘‘కుసలా ఖన్ధా ఇద్ధివిధఞాణస్స చేతోపరియఞాణస్స పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స యథాకమ్మూపగఞాణస్స అనాగతంసఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౦౪) –

వుత్తత్తా చత్తారోపి ఖన్ధా చేతోపరియఞాణస్స ఆరమ్మణం హోన్తి, తస్మా నిప్పరియాయేనేవ మగ్గారమ్మణతా లబ్భతీతి ఇదమేత్థ సఙ్గహకారానం సన్నిట్ఠానం.

౧౧౨౩-౫. అతీతసత్తదివసబ్భన్తరే, అనాగతసత్తదివసబ్భన్తరేయేవ చ పవత్తం పరచిత్తం చేతోపరియఞాణం జానాతి, తతో పట్ఠాయ పన పటిసన్ధిపరియోసానం, చుతిపరియోసానఞ్చ పవత్తం అతీతంసఞాణస్స, అనాగతంసఞాణస్స చ గోచరన్తి అధిప్పాయేనాహ ‘‘అతీతే’’తిఆది. అతీతస్స, అనాగతస్స చ పరచిత్తస్స జాననం సమ్భవతి, పచ్చుప్పన్నస్స పన న సమ్భవతీతి పుచ్ఛతి ‘‘కథఞ్చ పనా’’తిఆది. ఇతరో యత్థ సమ్భవతి, తం దస్సేతుం పచ్చుప్పన్నం తావ విభజిత్వా దస్సేన్తో ‘‘పచ్చుప్పన్నం తిధా వుత్త’’న్తిఆదిమాహ. ఖణసన్తతిఅద్ధతోతి ఖణపచ్చుప్పన్నం సన్తతిపచ్చుప్పన్నం అద్ధాపచ్చుప్పన్నన్తి ఏవం ఖణసన్తతిఅద్ధావసేన తిధా వుత్తం.

౧౧౨౬. తిక్ఖణసమ్పత్తన్తి ఉప్పాదట్ఠితిభఙ్గవసేన ఖణత్తయపరియాపన్నం. పచ్చుప్పన్నఖణాదికన్తి ఖణ-సద్దాదికం పచ్చుప్పన్నం ఖణపచ్చుప్పన్నన్తి వుత్తం హోతి. ఏకద్వేసన్తతివారపరియాపన్నన్తి ఏత్థ అన్ధకారే నిసీదిత్వా ఆలోకట్ఠానం గతస్స న చ తావ ఆరమ్మణం పాకటం హోతి, యావ పన తం పాకటం హోతి, ఏత్థన్తరే పవత్తా రూపసన్తతి, అరూపసన్తతి వా ‘‘ఏకద్వేసన్తతివారా’’తి వేదితబ్బా. ‘‘ఆలోకట్ఠానే విచరిత్వా ఓవరకం పవిట్ఠస్సాపి న తావ సహసా రూపం పాకటం హోతి, యావ తం పాకటం హోతి, పుబ్బేవ తత్థ నిసిన్నస్స వియ ఏత్థన్తరే ఏకద్వేసన్తతివారా వేదితబ్బా. దూరే ఠత్వా పన రజకాదీనం హత్థవికారం, ఘణ్టిభేరీఆదిఆకోటనహత్థవికారఞ్చ దిస్వా న పన తావ సద్దం సుణాతి, యావ పన తం సుణాతి, ఏత్థన్తరే ఏకద్వేసన్తతివారా వేదితబ్బా’’తి (విసుద్ధి. ౨.౪౧౬) ఏవం తావ మజ్ఝిమభాణకత్థేరా వదన్తి.

సంయుత్తభాణకా పన ‘‘రూపసన్తతి అరూపసన్తతీతి ద్వే సన్తతియో వత్వా ఉదకం అక్కమిత్వా గతస్స యావ తీరే అక్కన్తఉదకలేఖా న విప్పసీదతి, అద్ధానతో ఆగతస్స యావ కాయే ఉసుమభావో న వూపసమ్మతి, ఆతపా ఆగన్త్వా గబ్భం పవిట్ఠస్స యావ అన్ధకారభావో న విగచ్ఛతి, అన్తోగబ్భే కమ్మట్ఠానం మనసికత్వా దివా వాతపానం వివరిత్వా ఓలోకేన్తస్స యావ అక్ఖీనం ఫన్దనభావో న వూపసమ్మతి, అయం రూపసన్తతి నామ. ద్వే తయో జవనవారా అరూపసన్తతి నామాతి వత్వా తదుభయమ్పి సన్తతిపచ్చుప్పన్నం నామా’’తి (విసుద్ధి. ౨.౪౧౬) ఏవం ఏకమేవ సన్తతివారం వదన్తి. తత్థ మజ్ఝిమభాణకవాదే ఏకచ్చస్స సీఘమ్పి పాకటం హోతీతి ఏకద్వేసన్తతివారాతి ఏక-గ్గహణమ్పి కతం. ఆచరియధమ్మపాలత్థేరో పన ‘‘అతిపరిత్తసభావఉతుఆదిసముట్ఠానా వా ఏకద్వేసన్తతివారా వేదితబ్బా’’తిపి (విసుద్ధి. మహా. ౨.౪౧౬) ఆహ.

౧౧౨౭-౮. ఏకబ్భవపరిచ్ఛిన్నన్తి ఏకస్మిం భవే పటిసన్ధిచుతివసేన పరిచ్ఛిన్నం ఏకభవపరియాపన్నం ధమ్మజాతం. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘యో చావుసో మనో, యే చ ధమ్మా, ఉభయమేతం పచ్చుప్పన్నం, తస్మిం చే పచ్చుప్పన్నే ఛన్దరాగపటిబద్ధం హోతి విఞ్ఞాణ’’న్తిఆది, సన్తతిపచ్చుప్పన్నఞ్చేత్థ అభిధమ్మట్ఠకథాసు ఆగతం, అద్ధాపచ్చుప్పన్నం సుత్తే. కేచీతి అభయగిరివాసినో.

౧౧౨౯-౩౦. యథా చాతిఆది ఏత్థ తేసం ఓపమ్మదస్సనం. ఏకపుప్ఫం అత్తనో వణ్టేన ఏకస్స వణ్టం విజ్ఝతీతి సమ్బన్ధో. మహాజనస్సాపి…పే… విజ్ఝతీతి ‘‘అతీతం చిత్తం, అనాగతం చిత్తం, ఇమస్స చిత్తం, అసుకస్స చిత్త’’న్తి ఏవం విభాగం అకత్వా పరస్స చిత్తం జానామిచ్చేవ రాసివసేన మహాజనస్స చిత్తే ఆవజ్జితే ఏకస్స చిత్తం ఏకేన చిత్తేన ఉప్పాదక్ఖణే వా ఠితిక్ఖణే వా భఙ్గక్ఖణే వా ఏకన్తేన పటివిజ్ఝతీతి అత్థో.

౧౧౩౧-౨. తం పన తేసం వచనం అయుత్తన్తి దస్సేతుం ‘‘యేనావజ్జతీ’’తిఆది వుత్తం. వస్ససహస్సమ్పి హి ఏవం ఆవజ్జయతో ఆవజ్జనజవనానం ఏకస్మిం ఆరమ్మణే ఠానం నత్థి, అభిఞ్ఞాచిత్తఞ్చ సచే ఖణపచ్చుప్పన్నం జానాతి, ఆవజ్జనేన సహ ఏకారమ్మణే వత్తమానమేవ జానాతి, నో అఞ్ఞథా, తస్మా తేసం ఆవజ్జనజవనానం ద్విన్నం సహ ఏకస్మిం ఆరమ్మణే అట్ఠానాభావతో తం న యుజ్జతి. భవతు తావ కో ఏత్థ దోసోతి చే ఆహ ‘‘ఆవజ్జనజవనాన’’న్తిఆది. తత్థ మగ్గఫలవీథితో అఞ్ఞం అనిట్ఠట్ఠానం. మగ్గఫలవీథియఞ్హి ఆవజ్జనాదీనం సఙ్ఖారారమ్మణత్తా, గోత్రభుఆదీనఞ్చ నిబ్బానారమ్మణత్తా నానారమ్మణతా ఇట్ఠా, అఞ్ఞత్థ పన అనిట్ఠా, తస్మా అనిట్ఠే ఠానే జవనావజ్జనానం నానారమ్మణతాపత్తిదోసో అయుత్తోతి తం తేసం వచనం అయుత్తన్తి పకాసితం అట్ఠకథాసూతి అధిప్పాయో.

౧౧౩౩-౪. యది ఏవం, కథం చేతోపరియఞాణం పచ్చుప్పన్నారమ్మణం హోతీతి ఆహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. యస్మా ఏవం అయుత్తన్తి పకాసితం, తస్మా. జవనవారతోతి ఏకజవనవారవసేన. ఇదం పన ఖణపచ్చుప్పన్నానన్తరం లహుకం కత్వా పచ్చుప్పన్నదస్సనత్థం వుత్తం, యం పన వత్తమానజవనవీథితో అతీతానాగతవసేన ద్వితిజవనవీథిపరిమాణకాలే పవత్తం పరచిత్తం, తం సబ్బమ్పి ‘‘సన్తతిపచ్చుప్పన్నం నామా’’తి అట్ఠకథాయం (విసుద్ధి. ౨.౪౧౬) వుత్తం, తస్మా జవనవారతోతి ద్వితిజవనవారవసేన దీపేతబ్బం, న సకలేన పచ్చుప్పన్నద్ధునాతి అధిప్పాయో. నిద్దిట్ఠం సంయుత్తట్ఠకథాయం. తత్రాయం దీపనాతిఆది జవనవారస్స అద్ధాపచ్చుప్పన్నభావదీపనముఖేన ఇద్ధిచిత్తస్స పవత్తిఆకారదీపనం.

౧౧౩౯-౪౧. సన్తతిపచ్చుప్పన్నమ్పి అద్ధాపచ్చుప్పన్నేనేవ సఙ్గహేత్వా ఆహ ‘‘అద్ధావసా…పే… పనా’’తి. ఆనన్దాచరియో పనేత్థ అభిధమ్మమాతికాయ ఆగతస్స పచ్చుప్పన్నపదస్స అద్ధాసన్తతిపచ్చుప్పన్నపదత్థతా న కత్థచి పాళియం వుత్తా, తస్మా చిత్తసామఞ్ఞేన చిత్తం ఆవజ్జయమానం అభిముఖీభూతం విజ్జమానచిత్తం ఆవజ్జేతి, పరికమ్మాని చ తం తం విజ్జమానచిత్తం చిత్తసామఞ్ఞేనేవ ఆరమ్మణం కత్వా చిత్తజాననపరికమ్మాని హుత్వా పవత్తన్తి. చేతోపరియఞాణం పన విజ్జమానచిత్తం పటివిజ్ఝన్తం తేన సహ ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జతి. తత్థ యస్మా సన్తానగ్గహణతో ఏకత్తవసేన ఆవజ్జనాదీని చిత్తన్తేవ పవత్తాని, తఞ్చ చిత్తమేవ, యం చేతోపరియఞాణేన విభావితం, తస్మా సమానాకారప్పవత్తితో న అనిట్ఠే ఠానే నానారమ్మణతా హోతీతి ఖణపచ్చుప్పన్నవసేనేవ ఇమస్స పచ్చుప్పన్నారమ్మణతం ఇచ్ఛతి. ఇతరానీతి ఆవజ్జనపరికమ్మచిత్తాని. చక్ఖుద్వారే విఞ్ఞాణన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణం.

౧౧౪౩-౭. పరిత్తాదీసు అట్ఠసూతి చేతోపరియఞాణస్స వుత్తేసు పచ్చుప్పన్నారమ్మణం హిత్వా నవత్తబ్బారమ్మణఞ్చ పక్ఖిపిత్వా అట్ఠసు పరిత్తాదీసు. అతీతే…పే… ఫలమ్పి వాతి ఏత్థ అత్తనాతి నిదస్సనమత్తం. పరేహిపి భావితమగ్గం, సచ్ఛికతఫలఞ్చ పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన సమనుస్సరతి. వా-సద్దేన వా అవుత్తసముచ్చయత్థేన అత్తనా భావితం మగ్గం, ఫలమ్పి వా పరేహి భావితం మగ్గం, ఫలమ్పి వాతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. తథా చ వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘అత్తనా, పరేహి భావితమగ్గం, సచ్ఛికతఫలఞ్చ అనుస్సరణకాలే’’తి (విసుద్ధి. ౨.౪౧౭). ఏవ-కారం పన పదపూరణమత్తమేవ. ఫలమ్పి వాతి ఏత్థ ‘‘భావిత’’న్తి న సమ్బన్ధితబ్బం. న హి ఫలం భావేతబ్బం హోతి, అథ ఖో సచ్ఛికాతబ్బమేవాతి. సమనుస్సరతో మగ్గన్తి ఏత్థాపి ‘‘అత్తనా, పరేహి వా భావిత’’న్తి సమ్బన్ధితబ్బం. ఏకన్తతోతి నియమతో.

౧౧౪౮-౫౦. నను చ చేతోపరియఞాణయథాకమ్మూపగఞాణానిపి అతీతారమ్మణానేవ, కిం పన తేసం, ఇమస్స చ ఆరమ్మణే నానాకరణన్తి ఆహ ‘‘చేతోపరియఞాణమ్పీ’’తిఆది. కిఞ్చాపీతి అయం నిపాతసముదాయో, ఏకో వా నిపాతో విసేసానభిధాననిమిత్తే ఉపగమనే దట్ఠబ్బో. అథ ఖోతి విసేసాభిధానసమారమ్భే. చిత్తమేవాతి ఇదం పుబ్బే విచారితమేవ. అతీతే చేతనామత్తన్తి ఇదమ్పి పుబ్బే వియ మహాఅట్ఠకథావాదం సన్ధాయేవ వుత్తం. తత్థ హి యథాకమ్మూపగఞాణస్స చేతనామత్తమేవ ఆరమ్మణం హోతి, న చిత్తం, నాపి ఇతరే ధమ్మా, యతో తం యథాకమ్మూపగన్తి వుచ్చతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన యథాకమ్మూపగఞాణం అతీతచేతనామత్తమేవ ఆరమ్మణం కరోతీతి వుత్తం, హేట్ఠా దస్సితపాళివసేన సబ్బే చత్తారోపి ఖన్ధా యథాకమ్మూపగఞాణస్స ఆరమ్మణన్తి సఙ్గహకారానం సన్నిట్ఠానం. నత్థి కిఞ్చి అగోచరన్తి కిఞ్చి ఖన్ధం వా ఖన్ధపటిబద్ధం నామగోత్తాదిం వా అగోచరం నామ నత్థి. తఞ్హి అతీతక్ఖన్ధఖన్ధపటిబద్ధేసు ధమ్మేసు సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసమానగతికమేవాతి అధిప్పాయో.

౧౧౫౧-౨. అత్తక్ఖన్ధానుస్సరణేతి అత్తనో ఖన్ధానుస్సరణకాలే. సరణే…పే… గోచరన్తి ‘‘అతీతే విపస్సీ భగవా అహోసి, తస్స మాతా బన్ధుమతీ, పితా బన్ధుమా’’తిఆదినా నయేన నామగోత్తాదిం, పథవీనిమిత్తాదిఞ్చ అనుస్సరణకాలే నవత్తబ్బారమ్మణం హోతి. నవత్తబ్బగోచరన్తి హి పరిత్తారమ్మణఅతీతారమ్మణత్తికవసేన వుత్తం, అజ్ఝత్తారమ్మణత్తికవసేన పన ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనజ్ఝానస్స ఆరమ్మణభూతధమ్మారమ్మణకాలే నవత్తబ్బారమ్మణం హోతి, అవసేసపఞ్ఞత్తారమ్మణకాలే బహిద్ధారమ్మణం హోతి. నామగోత్తన్తి చేత్థ ఖన్ధపటిబద్ధో సమ్ముతిసిద్ధో బ్యఞ్జనత్థో, న బ్యఞ్జనం. బ్యఞ్జనఞ్హి సద్దాయతనసఙ్గహితత్తా పరిత్తం హోతి. యథాహ ‘‘నిరుత్తిపటిసమ్భిదా పరిత్తారమ్మణా’’తి (విభ. ౭౪౯).

౧౧౫౪. దిబ్బసోతసమన్తి యస్మా పచ్చుప్పన్నం, పరిత్తఞ్చ రూపం ఆరమ్మణం కరోతి, తస్మా పచ్చుప్పన్నారమ్మణం, పరిత్తారమ్మణఞ్చ హోతి, అత్తనో కుచ్ఛిగతరూపదస్సనే, పరస్స హదయనిస్సితలోహితదస్సనాదీసు చ అజ్ఝత్తారమ్మణం, బహిద్ధారమ్మణఞ్చ హోతి.

౧౧౫౫-౬. పరిత్తాదీసు అట్ఠసూతి పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స వుత్తేసు అతీతారమ్మణం వజ్జేత్వా అనాగతారమ్మణం పక్ఖిపిత్వా అట్ఠసు. నిబ్బత్తిస్సతి…పే… పజానతోతి ఇమినా నిబ్బత్తక్ఖన్ధజాననమాహ. అనాగతంసఞాణస్స అనాగతమగోచరం నత్థి. తమ్పి హి అనాగతక్ఖన్ధఖన్ధపటిబద్ధేసు ధమ్మేసు సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసమానగతికమేవ.

౧౧౬౩. జాననే నామగోత్తస్సాతి ‘‘అనాగతే మేత్తేయ్యో నామ సమ్మాసమ్బుద్ధో ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స సుబ్రహ్మా నామ పితా భవిస్సతి, బ్రహ్మవతీ నామ మాతా’’తిఆదినా నయేన నామగోత్తాదిజాననకాలే.

౧౧౬౪-౫. పరిత్తాదీసు పఞ్చసూతి పరిత్తమహగ్గతఅతీతఅజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణవసేన పఞ్చసు. కామకమ్మస్సాతి కామావచరకమ్మస్స.

౧౧౬౯. వివిధత్థవణ్ణపదన్తి నానప్పకారఅత్థపదేహి, బ్యఞ్జనపదేహి చ సమ్పన్నం. మధురత్థమతినీహరన్తి మధురత్థం అతినీహరఞ్చాతి పదచ్ఛేదో.

ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ

అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ

అభిఞ్ఞారమ్మణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.