౧౬. సోళసమో పరిచ్ఛేదో

అభిఞ్ఞానిద్దేసవణ్ణనా

౧౦౪౩-౭. పరన్తి విసిట్ఠం కత్వా, విసేసతోతి అత్థో. చతుత్థజ్ఝానమత్తేపీతి రూపావచరచతుత్థజ్ఝానమత్తేపి, నావస్సం అరూపజ్ఝానేహీతి అధిప్పాయో. అరూపావచరజ్ఝానం అప్పటిలద్ధోపి హి కతాధికారో భిక్ఖు అభిఞ్ఞా సమ్పాదేతుం సమత్థో హోతి. ఏత్థ చతుత్థజ్ఝానగ్గహణేనేవ హేట్ఠా తీణి ఝానాని గహితాని. తేసు హి అచిణ్ణవసీ చతుత్థజ్ఝానం ఉప్పాదేతుమ్పి న సక్కోతి. అభిఞ్ఞాసు అనుయోగం కాతుం వట్టతీతి వత్వా తత్థ పయోజనం దస్సేతుం ‘‘అభిఞ్ఞా నామా’’తిఆది వుత్తం. నిట్ఠఙ్గతాతి అధిగతానిసంసతాయ చేవ భావనాసుఖతాయ చ నిట్ఠం నిప్ఫత్తిం గతా. సమాధిభావనాయ హి లోకియాభిఞ్ఞా ఉదయఫలభావేన పాకటా. సో అభిఞ్ఞాయ చ సమాధినా చ సమన్నాగతో సుఖేనేవ పఞ్ఞాభావనం సమ్పాదేస్సతి.

౧౦౪౮-౯. దిబ్బానీతిఆది లోకియాభిఞ్ఞానం సరూపతో ఉద్దిసనం. దిబ్బాని చక్ఖుసోతానీతి దిబ్బచక్ఖుఞాణం, దిబ్బసోతఞాణఞ్చాతి దస్సేతి. ఇద్ధీతి ఇద్ధివిధఞాణం. ఇమా పన అభిఞ్ఞాయో పత్తుకామేన ఆదికమ్మికేన యోగినా యస్మా ఓదాతకసిణపరియన్తేసు అట్ఠసు కసిణేసు చతుత్థజ్ఝానం, తబ్బసేన చ అరూపసమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా వా న వా కసిణానులోమతాదీహి చుద్దసహి ఆకారేహి చిత్తం దమేతబ్బం. న హి ఏవం అదమేత్వా పుబ్బే అభావితభావనో ఆదికమ్మికో యోగావచరో పఞ్చ అభిఞ్ఞాయో నిప్ఫాదేస్సతీతి తస్మా తం చిత్తపరిదమనం అవస్సం కాతబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘కసిణానులోమతాదీహీ’’తిఆది వుత్తం. కసిణానులోమతాదీహీతి కసిణానులోమతా కసిణపటిలోమతా కసిణానులోమపటిలోమతా ఝానానులోమతా ఝానపటిలోమతా ఝానానులోమపటిలోమతా ఝానుక్కన్తికతా కసిణుక్కన్తికతా ఝానకసిణుక్కన్తికతా అఙ్గసఙ్కన్తికతా ఆరమ్మణసఙ్కన్తికతా అఙ్గారమ్మణసఙ్కన్తికతా అఙ్గవవత్థాపనతా ఆరమ్మణవవత్థాపనతాతి ఇమేహి చుద్దసహి ఆకారేహి.

తత్థ అట్ఠసు కసిణేసు పటిపాటియా సతక్ఖత్తుం సహస్సక్ఖత్తుమ్పి సమాపజ్జనం, తథేవ ఉప్పటిపాటియా, పటిపాటిఉప్పటిపాటివసేన చ సమాపజ్జనన్తి ఇమేసం తిణ్ణం ఆకారానం వసేన కసిణానులోమతాదయో వుత్తా. పఠమజ్ఝానతో పట్ఠాయ యావ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం, అయం ఝానానులోమతా నామ. తేసం పటిలోమతో ఝానపటిలోమతా నామ. అనులోమపటిలోమతో ఝానఅనులోమపటిలోమతా నామ.

పథవీకసిణే పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా తత్థేవ తతియం సమాపజ్జతి, తతో తదేవ ఉగ్ఘాటేత్వా ఆకాసానఞ్చాయతనం, తతో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనన్తి ఏవం కసిణం అనోక్కమిత్వా ఝానస్సేవ ఏకన్తరికభావేన ఉక్కమనం ఝానుక్కన్తికతా నామ. ఏవం ఆపోకసిణాదిమూలికాపి యోజనా కాతబ్బా. పథవీకసిణే పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా పున తదేవ తేజోకసిణే, తతో నీలకసిణే, తతో లోహితకసిణేతి ఝానం అనుక్కమిత్వా కసిణస్సేవ ఏకన్తరికభావేన ఉక్కమనం కసిణుక్కన్తికతా నామ. పథవీకసిణే పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా, తేజోకసిణే తతియం, నీలకసిణం ఉగ్ఘాటేత్వా ఆకాసానఞ్చాయతనం, లోహితకసిణతో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనన్తి ఇమినా నయేన ఝానస్స చేవ కసిణస్స చ ఉక్కమనం ఝానకసిణుక్కన్తికతా నామ.

పథవీకసిణే పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా తత్థేవ ఇతరేసమ్పి సమాపజ్జనం అఙ్గసఙ్కన్తికతా నామ. సబ్బకసిణేసు ఏకేకస్సేవ సమాపజ్జనం ఆరమ్మణసఙ్కన్తికతా నామ. పథవీకసిణే పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా, ఆపోకసిణే దుతియం, తేజోకసిణే తతియం, వాయోకసిణే చతుత్థం, నీలకసిణం ఉగ్ఘాటేత్వా ఆకాసానఞ్చాయతనం, పీతకసిణతో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం, లోహితకసిణతో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం, ఓదాతకసిణతో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి ఏవం అఙ్గానం, ఆరమ్మణానఞ్చ సమతిక్కమనం అఙ్గారమ్మణసఙ్కన్తికతా నామ.

పఠమజ్ఝానం నామ పఞ్చఙ్గికన్తి వవత్థపేత్వా దుతియం చతురఙ్గికం, తతియం తివఙ్గికం, చతుత్థం దువఙ్గికం, ఆకాసానఞ్చాయతనం…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి ఏవం ఝానఙ్గమత్తస్సేవ వవత్థాపనం అఙ్గవవత్థాపనం నామ. తథా ‘‘ఇదం పథవీకసిణం, ఇదం ఆపోకసిణ’’న్తిఆదినా ఆరమ్మణమత్తస్సేవ వవత్థాపనం ఆరమ్మణవవత్థాపనం నామ. అఙ్గారమ్మణవవత్థాపనమ్పి ఏకే ఇచ్ఛన్తీతి. అట్ఠకథాసు పన అనాగతత్తా అద్ధా తం భావనాసుఖం న హోతి. ఇమేహి పన చుద్దసహి ఆకారేహి చిత్తపరిదమనం కాతుం అట్ఠసమాపత్తిలాభీనం సతేసు, సహస్సేసు వా ఏకోవ సక్కోతి.

౧౦౫౦-౧. దన్తేతి చుద్దసహి ఆకారేహి దన్తే. సమాహితేతి చతుత్థజ్ఝానసమాధినా సమాహితే. సుద్ధేతి నీవరణదూరీభావేన, పచ్చనీకసమనేపి అబ్యావటాయ తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ సమ్పాదితసతిపారిసుద్ధియా సబ్భావేన వా సుపరిసుద్ధే. పరియోదాతేతి సుధన్తసువణ్ణస్స నిఘంసనేన వియ పరిసుద్ధత్తాయేవ పరియోదాతే, పభస్సరేతి వుత్తం హోతి. అథ వా వితక్కవిచారక్ఖోభవిరహవసేన పరియోదాతేతి వుత్తం హోతి. అనఙ్గణేతి ‘‘మాదిసస్స సమాధిసమ్పన్నస్స ఈదిసేన భవితబ్బ’’న్తి ఏవం ఝానపటిలాభపచ్చయానం ‘‘అహో వత మమేవ సత్థా పటిపుచ్ఛిత్వా పటిపుచ్ఛిత్వా భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేయ్యా’’తిఆదినయప్పవత్తానం పాపకానం ఇచ్ఛావచరానం అభావేన అనఙ్గణే. అనుపక్కిలేసేతి ఉపగన్త్వా కిలిస్సనట్ఠేన ఉపక్కిలేససఙ్ఖాతానం రాగాదీనం, ‘‘అభిజ్ఝా చిత్తస్స ఉపక్కిలేసో, బ్యాపాదో, కోధో’’తిఆదినా ఆగతానం చిత్తుపక్కిలేసానం వా విగతత్తా విగతుపక్కిలేసే. ముదుభూతేతి పగుణభావాపాదనేన సుభావితత్తా ముదుభూతే, వసిభావప్పత్తేతి వుత్తం హోతి. వసిభావప్పత్తఞ్హి చిత్తం సుపరిమద్దితం వియ చమ్మం సుపరికమ్మకతా వియ చ లాఖా ముదూతి వుచ్చతి. కమ్మనీయేతి ముదుత్తాయేవ ఇద్ధిపాదభావూపగమనేన కమ్మక్ఖమే, వికుబ్బనాదిఇద్ధికమ్మయోగ్యేతి వుత్తం హోతి. ముదుజాతఞ్హి చిత్తం కమ్మక్ఖమం హోతి, సుధన్తమివ సువణ్ణం, ఉభయమ్పి చేతం సుభావితత్తాయేవ హోతి. యథాహ – ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం భావితం బహులీకతం ముదుఞ్చ హోతి కమ్మనియఞ్చ, యథయిదం, భిక్ఖవే, చిత్త’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౭). ఠితేతి ఏతేసు పరిసుద్ధభావాదీసు నిచ్చలం అవట్ఠితే, భావనాపారిపూరియా వా పణీతభావం సమ్మసిత్వా ఠితే. అచలేతి ఠితత్తాయేవ అకమ్పే, ఆనేఞ్జప్పత్తేతి వుత్తం హోతి. ముదుకమ్మఞ్ఞభావేహి వా అత్తనో వసే ఠితత్తా ఠితే, సద్ధాదీహి పరిగ్గహితత్తా అస్సద్ధియాదీహి అకమ్పనతో అచలే.

అట్ఠఙ్గసమ్పన్నేతి ఠితిఅచలతానం విసుం విసుం అగ్గహణేన సమాహితేతి విసుం ఏకఙ్గం కత్వా. తాసం పన విసుం విసుం గహణే సువిసుద్ధతాదీనం సమాహితచిత్తస్స అఙ్గభూతత్తా సమాహితేతి ఇమం అఙ్గభావేన అగ్గహేత్వా సువిసుద్ధతాదీహి అట్ఠహి అఙ్గేహి సమ్పన్నతా వేదితబ్బా. ఇద్ధివిధాయాతి ఇద్ధికోట్ఠాసత్థాయ, ఇద్ధిప్పభేదాయ వా. అత్థతో పన ఇద్ధివిధా నామ ఏకస్స బహుభావాదిఅనేకవిధానపచ్చయభూతం అభిఞ్ఞాఞాణం. అభినీహరతీతి అభిఞ్ఞాధిగమత్థాయ పరికమ్మచిత్తం కసిణారమ్మణతో అపనేత్వా అభిఞ్ఞాభిముఖం పేసేతి. ఇద్ధివికుబ్బనన్తి ఏత్థ ఇజ్ఝతీతి ఇద్ధి, నిప్ఫజ్జతి పటిలబ్భతీతి వుత్తం హోతి. యఞ్హి నిప్ఫజ్జతి, పటిలబ్భతి చ, తం ఇజ్ఝతీతి వుచ్చతి. యథాహ –

‘‘కామం కామయమానస్స, తస్స చేతం సమిజ్ఝతీ’’తిఆది; (సు. ని. ౭౭౨; మహాని. ౧; నేత్తి. ౫,౪౪);

ఇద్ధియేవ వికుబ్బనం పకతివణ్ణవిజహనకిరియన్తి ఇద్ధివికుబ్బనం, ఇదం ఇద్ధీసు వికుబ్బనిద్ధియా పధానభావతో వుత్తం, ఇద్ధి చ వికుబ్బనఞ్చాతి వా ఇద్ధివికుబ్బనం. విసుం గహణమ్పి వుత్తకారణేనేవ దట్ఠబ్బం.

౧౦౫౨-౪. యథా పన తం నిప్ఫాదేతబ్బం, తం విధిం దస్సేతుం ‘‘అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝాన’’న్తిఆది వుత్తం. ఏత్థ చ ‘‘అనుపుబ్బేన చత్తారి ఝానాని సమాపజ్జిత్వా చతుత్థజ్ఝానతో వుట్ఠాయా’’తి కేచి, తం అయుత్తం. యదిచ్ఛకం సమాపజ్జనత్థఞ్హి చిత్తపరిదమనం, చతుత్థజ్ఝానమేవ చ అభిఞ్ఞాపాదకం, న ఇతరాని. సతం…పే… మానసన్తి సచే సతం ఇచ్ఛతి, ‘‘సతం హోమి, సతం హోమీ’’తి, సచే సహస్సం ఇచ్ఛతి, ‘‘సహస్సం హోమి, సహస్సం హోమీ’’తి ఏవం పరికమ్మమానసం కత్వా. ‘‘పరికమ్మమానస’’న్తి చ పాదకజ్ఝానతో వుట్ఠాయ ‘‘సతం హోమీ’’తిఆదినా పవత్తితకామావచరచిత్తం, పాదకజ్ఝానఞ్చ. అభి…పే… పునాతి ఏత్థ పుబ్బే అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానసమాపజ్జనం పరికమ్మచిత్తస్స సమాధానత్థం, పున సమాపజ్జనం అధిట్ఠానచిత్తస్స బలగ్గాహత్థం. అధిట్ఠాతీతి సతం ఆవజ్జేత్వా తతో పరం పవత్తానం తిణ్ణం, చతున్నం వా పుబ్బభాగచిత్తానం అనన్తరా ఉప్పన్నేన సన్నిట్ఠాపనవసేన అధిట్ఠానన్తి లద్ధనామేన అభిఞ్ఞాఞాణేన సన్నిట్ఠానం కరోతి, సతం నిప్ఫాదేతీతి అత్థో. ‘‘అధిట్ఠాన’’న్తి హి సబ్బత్థ అభిఞ్ఞాఞాణం వుచ్చతి.

౧౦౫౫-౭. నిమిత్తారమ్మణన్తి పటిభాగనిమిత్తారమ్మణం. పరికమ్మమనానేత్థ సతారమ్మణికానీతి ఏత్థ ఏతేసు పరికమ్మాధిట్ఠానేసు పరికమ్మమానసాని ‘‘సతం హోమీ’’తి పవత్తాని కామావచరమానసాని సతారమ్మణికాని ఏకేకస్స చిత్తస్స వసేన సతారమ్మణికాని హోన్తి పచ్చేకం ‘‘సతం హోమీ’’తి పవత్తనతో. సహస్సారమ్మణాదీసుపి ఏసేవ నయో. తదాధిట్ఠానచిత్తమ్పీతి తస్స సతాదికస్స అధిట్ఠానచిత్తమ్పి. సతారమ్మణికతా చ పన నేసం వణ్ణవసేన, నో సత్తపఞ్ఞత్తివసేన. రూపఞ్హి సతం వా సహస్సం వా కత్వా దస్సేతబ్బం, న పఞ్ఞత్తి. ఏత్థ చ యది నీలవణ్ణమేవ సతం అభినిప్ఫాదేతి, వణ్ణస్స తంతంసన్తానవసేన నానత్తేపి నీలవసేన ఏకత్తా ఏకమేకం పరికమ్మచిత్తం సబ్బం నీలజాతం ఆలమ్బతి.

యది పన నానావణ్ణనానాకిరియపరికమ్మచిత్తానమ్పి బహుభావో హోతి, ఏకమేకం ఏకేకవణ్ణం, ఏకేకవణ్ణేసు చ నానాకిరియం ఆరమ్మణం కరోతి. అధిట్ఠానచిత్తం పన వణ్ణసామఞ్ఞం గహేత్వాపి పరికమ్మారమ్మణం నానావణ్ణవన్తం అభినిప్ఫాదేతి అచిన్తేయ్యానుభావత్తా ఇద్ధివిసయస్స. అప్పనాచిత్తం వియాతి వియ-గ్గహణం అభిఞ్ఞాచిత్తస్స, ఝానచిత్తస్స చ పఠముప్పత్తియం సదిసభావతో వుత్తం, న తస్స అప్పనాభావతో. తేనేవ హి పుబ్బే వుత్తగ్గహణేన విసేసితన్తి. చతుత్థజ్ఝానికన్తి రూపావచరచతుత్థజ్ఝానవన్తం, తేన సమ్పయుత్తం. యది ఏవం చతుత్థజ్ఝానస్స, ఇమస్స చ కో విసేసోతి ఆహ ‘‘పరికమ్మవిసేసోవా’’తి. న హేత్థ పరికమ్మవిసేసం వినా అఞ్ఞో విసేసో అత్థి. అప్పనాయ పుబ్బభాగప్పవత్తానిపి తీణి చత్తారి జవనాని గహితగ్గహణేన, అగ్గహితగ్గహణేన వా పరికమ్మోపచారానులోమాని సబ్బపచ్ఛిమం గోత్రభునామకన్తిఆది సేసం సమానమేవ. తేనాహ ‘‘సేసం పుబ్బసమం ఇధా’’తి. ఇద్ధివిధఞాణవణ్ణనా.

౧౦౫౮. దిబ్బసోతన్తి దేవతానం పిత్తసేమ్హాదీహి అపలిబుద్ధేహి దూరేపి ఆరమ్మణగ్గహణసమత్థేహి దిబ్బసోతపసాదేహి సమానత్తా, దిబ్బవిహారవసేన పటిలద్ధత్తా, అత్తనా చ దిబ్బవిహారసన్నిస్సితత్తా దిబ్బం, సవనట్ఠేన సోతకిచ్చకరణతో, తంసదిసతాయ చ సోతం. ఇదన్తి యం ఉద్దేసే ‘‘దిబ్బాని చక్ఖుసోతానీ’’తి (అభిధ. ౧౦౪౮) దిబ్బసోతం ఉద్దిట్ఠం, తం ఇదన్తి అత్థో.

౧౦౫౯-౬౪. పఠమం ఓళారికసద్దం ఆవజ్జేత్వా పచ్ఛా సుఖుమసద్దస్స ఆవజ్జితబ్బతో ఆహ ‘‘మహన్తో సుఖుమోపి చా’’తి. పరిచయకరణత్థఞ్హి పఠమం అరఞ్ఞే సీహాదీనం సద్దే ఆదిం కత్వా సబ్బే ఓళారికతో పట్ఠాయ యథానుక్కమేన సుఖుమసద్దా ఆవజ్జితబ్బా, తథా పురత్థిమాదీసు దిసాసు ఓళారికానమ్పి సుఖుమానమ్పి సద్దానం సద్దనిమిత్తం మనసి కాతబ్బం. తస్స తే సద్దా పకతిచిత్తస్సపి పాకటా హోన్తి, పరికమ్మచిత్తస్స పన అతివియ పాకటా. తస్సాతి తస్స యోగినో. సద్దస్స నిమిత్తన్తి ఓళారికస్స, సుఖుమస్స వా సద్దస్స యథావుత్తం ఉపాదాయుపాదాయ లబ్భమానఓళారికసుఖుమాకారం. మనసి కుబ్బతోతి ‘‘ఇమిస్సా దిసాయ అయం సద్దో ఓళారికో, సుఖుమో వా’’తి ఏవం పరికమ్మచిత్తేన మనసి కరోన్తస్స. సద్దేసూతి యే పరికమ్మచిత్తస్స విసయభూతా ఓళారికా, సుఖుమా వా సద్దా, తేసు. అఞ్ఞతరన్తి యత్థ పరికమ్మకరణవసేన అభిణ్హం మనసికారో పవత్తో, తం ఏకం సద్దం. యది అభిఞ్ఞాచిత్తమ్పి పరికమ్మేన గహితమేవ ఆరమ్మణం కరోతి, కో పన తస్స, ఇమస్స వా విసేసోతి? వుచ్చతే – పరికమ్మచిత్తం అసుతస్స గహణతో సద్దమత్తం గణ్హాతి, అభిఞ్ఞాచిత్తం పన అసుతమ్పి గణ్హన్తం సవనాకారేన గహణతో అత్థావబోధస్స పచ్చయభావేనేవ గణ్హాతీతి అయమేతేసం విసేసో. సుతకోవిదాతి పరియత్తియం ఛేకా.

౧౦౬౫-౬. థామజాతన్తి జాతథామం, దళ్హభావప్పత్తన్తి అత్థో. వడ్ఢేతబ్బం పాదకజ్ఝానారమ్మణం కిత్తకన్తి ఆహ ‘‘ఏత్థన్తరగత’’న్తిఆది. పాదకజ్ఝానస్స హి ఆరమ్మణభూతం కసిణనిమిత్తం ‘‘ఏత్తకం ఠానం ఫరతూ’’తి మనసి కరిత్వా పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జన్తస్స కసిణనిమిత్తం తత్తకం ఠానం ఫరిత్వా తిట్ఠతి. సో సమాపత్తితో వుట్ఠాయ పున పాదకజ్ఝానం అసమాపజ్జిత్వాపి అనేకప్పభేదేపి సద్దే ఆవజ్జతి సుభావితభావనత్తా. తత్థ అఞ్ఞతరం సద్దం ఆరబ్భ ఉప్పన్నావజ్జనానన్తరం చత్తారి, పఞ్చ వా జవనాని ఉప్పజ్జన్తి, తేసు పచ్ఛిమం ఇద్ధిచిత్తం హోతి. ఏవం యత్తకం సద్దం ఇచ్ఛతి, తత్తకం తత్థ గతం ఆవజ్జిత్వా అభిఞ్ఞాఞాణేన జానాతి. యేన పన ఏవం కసిణనిమిత్తం అవడ్ఢితం, తేన పునపి పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జితబ్బమేవ. సో హి తం ఠానగతసద్దం పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వావ తతో వుట్ఠాయ అభిఞ్ఞాచిత్తేన సుణాతి. తతో ఏవ హి ‘‘పాదకారమ్మణేన…పే… సుణాతీతి సాసఙ్కం వదతీ’’తి (విసుద్ధి. మహా. ౨.౪౦౦) వుత్తం. ఇద్ధివిధలాభీ పన సేసాభిఞ్ఞలాభినో వియ విజ్జమానసద్దాదిఆరమ్మణమత్తమేవ అకత్వా ఆగన్తుకరూపనిమ్మాపనతో సబ్బథాపి ద్విక్ఖత్తుం పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వావ తం నిప్ఫాదేతి. ఏకఙ్గులద్వఙ్గుల-గ్గహణఞ్చేత్థ సుఖుమసద్దాపేక్ఖాయ కతం.

౧౦౬౮. సుణన్తోతి ఏవం పరిచ్ఛిన్దిత్వా పరిచ్ఛిన్దిత్వా సవనేన వసికతాభిఞ్ఞో హుత్వా యథావజ్జితే సుణన్తో. పాటియేక్కమ్పీతి ఏకజ్ఝం పవత్తమానేపి యావ బ్రహ్మలోకా ఏకకోలాహలం కత్వా ఉట్ఠితే సఙ్ఖభేరీపణవాదిసద్దే పచ్చేకం వత్థుభేదేన వవత్థాపేతుకామతాయ సతి ‘‘అయం సఙ్ఖసద్దో, అయం భేరీసద్దో, అయం పణవసద్దో’’తిఆదినా పచ్చేకంయేవ వవత్థాపేతుం సక్కోతియేవాతి. దిబ్బసోతఞాణవణ్ణనా.

౧౦౬౯-౭౩. చేతోపరియమానసన్తి పరియాతీతి పరియం, సరాగాదివసేన పరిచ్ఛిజ్జ జానాతీతి అత్థో. యేసఞ్హి ధాతూనం గతి అత్థో, బుద్ధిపి తేసం అత్థో హోతీతి. చేతసో పరియం చేతోపరియం, మనసి భవన్తి మానసం, ఞాణం, చేతోపరియఞ్చ తం మానసఞ్చాతి చేతోపరియమానసం. దిబ్బచక్ఖువసేనేవాతి దిబ్బచక్ఖుఉపనిస్సయేనేవ. తఞ్హి ఏతస్స ఉప్పాదనే పరికమ్మం. తస్మాతి యస్మా ఇదం దిబ్బచక్ఖువసేనేవ పవత్తతి, తస్మా. దిబ్బేన చక్ఖునాతి దిబ్బసదిసతాదీహి ‘‘దిబ్బచక్ఖూ’’తి లద్ధవోహారేన దిబ్బచక్ఖుఞాణేన దిస్వాతి సమ్బన్ధో. హదయన్తి న హదయవత్థు, అథ ఖో హదయమంసపేసి. యం బహి కమలమకుళసణ్ఠానం అన్తో కోసాతకీఫలసదిసన్తి వుచ్చతి. తఞ్హి నిస్సాయ ఇదాని వుచ్చమానం లోహితం తిట్ఠతి. హదయవత్థు పన ఇమం లోహితం నిస్సాయ పవత్తతి. లోహితం దిస్వాతి లోహితస్స వణ్ణం దిస్వా. దిబ్బచక్ఖునోపి హి వణ్ణమేవ దిస్సతి. తేనేవ హి తం చక్ఖుసదిసత్తా ‘‘చక్ఖూ’’తి వుచ్చతి. పరస్సాతి అఞ్ఞస్స. యథా హి యో పరో న హోతి, సో అత్తా, ఏవం యో అత్తా న హోతి, సో పరో. కథం పన దిబ్బచక్ఖునా లోహితస్స వణ్ణదస్సనేన పరచిత్తం విఞ్ఞేయ్యన్తి ఆహ ‘‘సోమనస్సయుతే’’తిఆది. లోహితన్తి రత్తం నిగ్రోధఫలసమానవణ్ణం. కాళకన్తి జమ్బుసదిసవణ్ణం. తిలతేలూపమన్తి అనేన పసన్నభావమాహ.

కథం పన చిత్తే సోమనస్స సహగతాదిమ్హి సతి కమ్మజస్స లోహితస్స వివిధవణ్ణభావాపత్తీతి? కిఞ్చాపి హదయవత్థుసన్నిస్సితభూతాని కమ్మజానేవ, తం పన లోహితం కమ్మజమేవాతి నత్థి చతుసన్తతిరూపస్సపి తత్థ లబ్భమానత్తా. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం ‘‘ఇదం రూపం సోమనస్సిన్ద్రియసముట్ఠానం, ఇదం దోమనస్సిన్ద్రియసముట్ఠానం, ఇదం ఉపేక్ఖిన్ద్రియసముట్ఠానన్తి పరస్స హదయలోహితవణ్ణం పస్సిత్వా’’తి (విసుద్ధి. ౨.౪౦౧) వుత్తం. ఏవమ్పి యం తత్థ అచిత్తజం, తస్స యథావుత్తవణ్ణభేదేన న భవితబ్బన్తి? భవితబ్బం సేససన్తతిరూపానం తదనువత్తనతో. యథా హి గమనాదీసు చిత్తజరూపాని ఉతుజకమ్మజాహారజరూపేహి అనువత్తీయన్తి, అఞ్ఞథా కాయస్స దేసన్తరప్పత్తియేవ న సియాతి, ఏవమిధాపి చిత్తజరూపం సేససన్తతిరూపేహి అనువత్తీయతి, పసాదకోధవేలాసు చ చక్ఖుస్స వణ్ణభేదాపత్తియేవ తస్సత్థస్స నిదస్సనం దట్ఠబ్బం, తస్మా సోమనస్సాదియుత్తచిత్తానురూపం ఉప్పన్నచిత్తసముట్ఠానరూపవసేన సేసతిసముట్ఠానరూపానమ్పి నానావణ్ణతా హోతియేవాతి సుట్ఠు వుత్తం ‘‘లోహితం లోహితం సియా’’తిఆది. దిస్వా హదయలోహితన్తి పఠమం తావ అనుమానఞాణేన లోహితం దిస్వా. కాతబ్బం థామతం గతన్తి ఉప్పాదేత్వా థామభావం గతం కాతబ్బం.

చేతోపరియఞాణఞ్హి ఉప్పాదేతుకామేన యోగినా దిబ్బచక్ఖులాభినా ఏవ సతా హేట్ఠా వుత్తనయేన రూపావచరచతుత్థజ్ఝానం అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం అభినీహారక్ఖమం కత్వా ఆలోకం వడ్ఢేత్వా దిబ్బేన చక్ఖునా పరస్స హదయమంసపేసిం నిస్సాయ వత్తమానస్స లోహితస్స వణ్ణదస్సనేన ఇదాని ఇమస్స చిత్తం ‘‘సోమనస్ససహగత’’న్తి వా ‘‘దోమనస్ససహగత’’న్తి వా ‘‘ఉపేక్ఖాసహగత’’న్తి వా నయగ్గాహవసేన వవత్థాపేత్వా పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ‘‘ఇమస్స చిత్తం జానామీ’’తి పరికమ్మం కాతబ్బం. కాలసతమ్పి కాలసహస్సమ్పి పునప్పునం పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తథేవ పటిపజ్జితబ్బం. తస్సేవం దిబ్బేన చక్ఖునా హదయలోహితవణ్ణదస్సనాదివిధినా పటిపజ్జన్తస్స ‘‘ఇదాని చేతోపరియఞాణం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి యం తదా పవత్తతీతి వవత్థాపితం చిత్తం, తం ఆరమ్మణం కత్వా మనోద్వారావజ్జనం తీణి చత్తారి వా జవనాని కామావచరాని జవన్తి. చతుత్థం, పఞ్చమం వా అభిఞ్ఞాచిత్తం రూపావచరచతుత్థజ్ఝానికం. తత్థ యం తేన అప్పనాచిత్తేన సమ్పయుత్తం ఞాణం, ఇదం చేతోపరియఞాణం. తఞ్హి యత్థ అనేన పరికమ్మం కతం, తం పరస్స చిత్తం పచ్చక్ఖతో పటివిజ్ఝన్తం విభావేన్తమేవ హుత్వా పవత్తతి, రూపం వియ చ దిబ్బచక్ఖుఞాణం, సద్దం వియ చ దిబ్బసోతఞాణం. తతో పరం పన కామావచరచిత్తేహి సరాగాదివవత్థాపనం హోతి నీలాదివవత్థాపనం వియ.

౧౦౭౪-౫. ఏవమధిగతస్స పన చేతోపరియఞాణస్స థామగమనవిధానమ్పి అధిగమవిధానసదిసమేవ, తదేవేత్థ ఆచరియేన దస్సితం. ఏవం థామగతేతిఆది థామగమనానిసంసదస్సనం. సబ్బమేవాతి ఇదం ‘‘కామావచరచిత్తం, రూపారూపేసు మానస’’న్తి ఉభయపదేనపి సమ్బన్ధితబ్బం, చతుపణ్ణాసవిధం కామావచరచిత్తం, పఞ్చదసరూపావచరచిత్తం, ద్వాదసఅరూపావచరచిత్తన్తి సబ్బమేవ, పచ్చేకం సరాగాదిప్పభేదకం విజానాతీతి అత్థో. పుథుజ్జనస్స వసేనాయం అభిఞ్ఞాకథాతి లోకుత్తరచిత్తం ఇధ అనుద్ధటం. తమ్పి హి ఉపరిమో, సదిసో వా అరియో హేట్ఠిమస్స, సదిసస్స చ చిత్తం జానాతి, హేట్ఠిమో పన ఉపరిమస్స చిత్తం న జానాతి. యథా చేతం, ఏవం అరూపావచరజ్ఝానే అకతాభినివేసో పుథుజ్జనో, సేఖోపి వా అరూపావచరచిత్తం న జానాతి. అట్ఠసమాపత్తికస్స పన వసేన ఇధారూపావచరచిత్తస్సాపి జాననం వుత్తం. అరహా పన ఆరుప్పే అకతాభినివేసోపి తప్పటిచ్ఛాదకఅవిజ్జాయ విహతత్తా తమ్పి జానాతియేవ. చేతోపరియఞాణవణ్ణనా.

౧౦౭౬-౭. పుబ్బే అతీతజాతీసు నివాసా నివుత్థా అత్తనో సన్తానే పవత్తా, సపరవిఞ్ఞాణేహి గోచరాసేవనాయ ఆసేవితా చ ఖన్ధా పుబ్బేనివాసా. పరవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతాపి హి పుబ్బే నివసింసు ఏత్థాతి పుబ్బేనివాసాతి వుచ్చన్తి, తే పన ఛిన్నవటుమకానుస్సరణాదీసు బుద్ధానంయేవ విసయా, పుబ్బే నివాసేసు సరూపవిభావకం ఞాణం పుబ్బేనివాసఞాణం. తేన. తదనుస్సతీతి తేసం పుబ్బేనివాసానం అనుస్సతి. హేట్ఠా తీసు ఝానేసు యథారహం పీతిసుఖేహి కాయచిత్తానం సమ్పీణనాయ చత్తారి ఝానాని సమాపజ్జితబ్బానీతి ఆహ ‘‘ఝానాని పనా’’తిఆది. అఞ్ఞథా పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వాయేవాతి వుత్తం సియా. యాయ నిసజ్జాయ నిసిన్నస్స అనుస్సరణారమ్భో, సా ఇధ సబ్బపచ్ఛిమా నిసజ్జా.

౧౦౭౮-౮౦. తతో పభుతి…పే… క్కమాతి తస్మిం భవే పురిమభవాదీసు కతం సబ్బమ్పి సఙ్గహేత్వా సబ్బమావజ్జితబ్బన్తిఆదినా విసుం విసుం రత్తిన్దివాదివసేన దస్సేతి. దివసే రత్తియం కతన్తి సబ్బపచ్ఛిమనిసజ్జాతో పట్ఠాయ ఆసనపఞ్ఞాపనం సేనాసనప్పవేసనన్తి పటిలోమేన సకలం రత్తిన్దివం కతకిచ్చం ఆవజ్జితబ్బం. కతమావజ్జితబ్బన్తి యం ఏత్థన్తరే కతకిచ్చం, సబ్బం తం పటిలోమక్కమేనేవ ఆవజ్జితబ్బన్తి అత్థో. ఏత్తకం పన పకతిచిత్తస్సపి పాకటం, పరికమ్మచిత్తస్స పన అతిపాకటమేవ. సచే పనేత్థ కిఞ్చి న పాకటం హోతి, పున పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఆవజ్జితబ్బం, ఏత్తకేన దీపే జలితే వియ పాకటం హోతి. పాదకజ్ఝానసమాపజ్జనఞ్హి సత్థకస్స వియ నిసానసిలా సతిపఞ్ఞానం నిసితభావావహం, తస్మా తా తంసమాపజ్జనేన పరమనేపక్కప్పత్తా హోన్తి. పురిమస్మిం భవేతి ఇమమ్హా భవా అనన్తరే పురిమస్మిం భవే.

౧౦౮౧. నిబ్బత్తం నామరూపఞ్చాతి అత్తనో పచ్చయేహి నిబ్బత్తనామరూపం. సాధుకన్తి సుట్ఠు అపరిహాపేత్వా ఆవజ్జితబ్బం. పహోతి హి ఇమిస్సా అభిఞ్ఞాయ కతాధికారో భిక్ఖు పఠమవారేనేవ పటిసన్ధిం ఉగ్ఘాటేత్వా చుతిక్ఖణే నామరూపం ఆరమ్మణం కాతుం, తథా అసక్కోన్తేనాపి ధురనిక్ఖేపం అకత్వా పాదకజ్ఝానమేవ పునప్పునం సమాపజ్జితబ్బం, తతో చ వుట్ఠాయ పునప్పునం ఆవజ్జితబ్బం. ఆవజ్జన్తేన చ పన పఠమం రూపం ఆవజ్జిత్వా పచ్ఛా నామం ఆవజ్జితబ్బన్తి ఆచరియా. అపరే పన విపరియాయేన వదన్తి.

తత్థ పచ్ఛిమనిసజ్జాతో పభుతి యావ పటిసన్ధితో ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తఞాణం అతీతజాతీసు నివుత్థధమ్మారమ్మణాభావతో పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం నామ న హోతి, తం పన పరికమ్మఞాణమేవ. యదా పనస్స పటిసన్ధిం అతిక్కమ్మ చుతిక్ఖణే ఉప్పన్నం నామరూపం ఆరమ్మణం కత్వా మనోద్వారావజ్జనం ఉప్పజ్జతి, తస్మిం నిరుద్ధే వుత్తనయేన అప్పనాచిత్తం ఉప్పజ్జతి, తేన సమ్పయుత్తం ఞాణం పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం నామ. తేనాహ ‘‘యదా పనా’’తిఆది.

ఏత్థాహ – కిం ఏకేనేవ అభిఞ్ఞాచిత్తేన చుతిక్ఖణే పవత్తనామరూపం సబ్బమ్పి ఆరమ్మణం కరోతి, ఉదాహు అఞ్ఞేన అఞ్ఞేనాతి. కిఞ్చేత్థ యది ఏకేనేవ, దూరతో చిత్తపటం పేక్ఖన్తస్స వియ అనిరూపితరూపేన వవత్థానం హోతి. యది చ అఞ్ఞేన అఞ్ఞేన, విసుం విసుం పాదకజ్ఝానసమాపజ్జనాదినా భవితబ్బన్తి? ఉభయథాపి న దోసో. ఇద్ధివిసయస్స హి అచిన్తేయ్యత్తా ఏకేనపి అభిఞ్ఞాచిత్తేన నామరూపే పస్సన్తో నిరూపితరూపేనేవ పస్సతి, న అనిరూపితరూపేనేవ పస్సతి, అఞ్ఞేనపి వా పఠమమేవ పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ సమాహితచిత్తేన కతపరికమ్మస్స పవత్తితత్తా పున సమాపజ్జనం వినా ఆవజ్జిత్వా ఆరమ్మణం కరోతియేవాతి. పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణవణ్ణనా.

౧౦౮౬-౮. దిబ్బచక్ఖునాతి దిబ్బసదిసత్తా, దిబ్బవిహారవసేన పటిలభితబ్బత్తా, అత్తనా చ దిబ్బవిహారసన్నిస్సితత్తా మహాజుతికతాదీహి వా దిబ్బం, రూపదస్సనట్ఠేన చక్ఖుమివాతి చక్ఖు. యథా హి మంసచక్ఖు విఞ్ఞాణాధిట్ఠితం సమవిసమం ఆచిక్ఖన్తం వియ పవత్తతి, ఇదం పన తతో సాతిసయం చక్ఖుకిచ్చకారీతి దిబ్బఞ్చ తం చక్ఖు చాతి దిబ్బచక్ఖు, తేన దిబ్బచక్ఖునా. కసిణారమ్మణన్తి అట్ఠన్నమ్పి కసిణానం వసేన కసిణారమ్మణం. అభినీహారక్ఖమం కత్వాతి చుద్దసవిధేన చిత్తపరిదమనేన అట్ఠఙ్గసమ్పన్నతాకరణేన అభినీహారక్ఖమం దిబ్బచక్ఖుఞాణాభిముఖం పేసనారహం పేసనయోగ్యం కత్వా. ‘‘తేజో…పే… కసిణమ్పి వా ఆసన్నం కాతబ్బ’’న్తి పాఠసేసో. ఆసన్నం కాతబ్బన్తి దిబ్బచక్ఖుఞాణుప్పత్తియా సమీపభూతం కారణభూతం కాతబ్బం, తత్థ ఉపచారజ్ఝానం పగుణతరం కత్వా తం వడ్ఢేత్వా ఇచ్ఛితక్ఖణే ఉపట్ఠానయోగ్యం కత్వా ఠపేతబ్బన్తి వుత్తం హోతి. ఏత్థాతి ఇమస్మిం దిబ్బచక్ఖునా రూపదస్సనవిసయే. సేట్ఠన్తి పరిదీపితన్తి ఆలోకకసిణస్సేవ పభావిస్సజ్జనసభావేన ఆలోకకరణేన ఇతరేహి విసిట్ఠత్తా విసిట్ఠన్తి పరిదీపితం.

౧౦౮౯-౯౦. ఉప్పాదేత్వాతి పఠమజ్ఝాననిద్దేసే వుత్తనయేన ఉపచారజ్ఝానుప్పాదనేన ఉప్పాదేత్వా. ఉపచారజ్ఝానుప్పత్తియా హి సద్ధిం పటిభాగనిమిత్తుప్పత్తి. యస్మా పాదకజ్ఝానం విజ్జమానేయేవ ఆలోకే అప్పనావసేన పవత్తిమత్తం వినా అత్తనో బలేన ఆలోకం ఫరితుం న సక్కోతి, నాపి యథాపత్థటం థావరం కాతుం, పరికమ్మం పన తదుభయమ్పి కాతుం సమత్థం, తస్మా ఉపచారభూమియంయేవ తం వడ్ఢేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఉపచారభూమియ’’న్తిఆది. ఉపచారభూమీతి చేత్థ ఆలోకస్స థావరకరణవసప్పవత్తం పరికమ్మచిత్తమేవాతి దట్ఠబ్బం. అప్పనన్తి ఝానవసేన అప్పనం. న హి అకతపరికమ్మస్స అభిఞ్ఞావసేన అప్పనా సిజ్ఝతి. తేనాహ ‘‘పాదకజ్ఝాననిస్సిత’’న్తి. పాదకజ్ఝాననిస్సితన్తి పాదకజ్ఝానారమ్మణం హోతి, న దిబ్బచక్ఖుస్స పరికమ్మనిస్సితం పరికమ్మారమ్మణం హోతి, తథా చ సతి ఆలోకవడ్ఢనాభావతో రూపదస్సనం న సియాతి అధిప్పాయో.

౧౦౯౧-౩. అన్తో…పే… భవేతి అన్తోగతమేవ రూపగతం పస్సితబ్బం భవే, న బహిద్ధా విక్ఖేపుప్పత్తిహేతుభావతో పస్సితబ్బం దిబ్బచక్ఖునాతి అధిప్పాయో. న హి ఆలోకే ఫరితేపి మంసచక్ఖుస్స ఆపాథం హోతి. పరికమ్మస్స వారో హి అతిక్కమతి తావదేతి ఇధ పరికమ్మం నామ యథావుత్తకసిణారమ్మణం ఉపచారజ్ఝానం, తం రూపగతం పస్సతో న పవత్తతి, కసిణాలోకవసేన చ రూపగతదస్సనం కసిణాలోకో చ పరికమ్మవసేనాతి తదుభయమ్పి పరికమ్మస్స అప్పవత్తియా న హోతి. తేనాహ ‘‘ఆలోకోపీ’’తిఆది. తస్మిం అన్తరహితే రూపగతమ్పి న చ దిస్సతి, రూపగతం పస్సతో పరికమ్మస్స వారో అతిక్కమతి, పరికమ్మపసుతస్స కసిణారమ్మణఞాణం హోతీతి రూపగతం దిస్సతి, కథం పటిపజ్జితబ్బన్తి ఆహ ‘‘తేనా’’తిఆది.

౧౦౯౪-౯. ఏవం అనుక్కమేనాతి పునప్పునం పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ అభిణ్హం ఆలోకఫరణేన. ఆలోకో థామవాతి ఆలోకగతో చిరట్ఠాయీ సియా, తథా చ సతి తత్థ సుచిరమ్పి రూపగతం పస్సతేవ. తేన వుత్తం ‘‘ఆలోకో ఏత్థా’’తిఆది. స్వాయమత్థో తిణుక్కూపమాయ విభావేతబ్బోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తిణుక్కాయా’’తిఆది. ఏకో కిర రత్తియం తిణుక్కాయ మగ్గం పటిపజ్జి, తస్స సా తిణుక్కా విజ్ఝాయి, అథస్స సమవిసమాని న పఞ్ఞాయింసు, సో తం తిణుక్కం భూమియం ఘంసిత్వా పున ఉజ్జాలేసి, సా పజ్జలిత్వా పురిమాలోకతో మహన్తరమాలోకం అకాసి, ఏవం పునప్పునం విజ్ఝాతం ఉజ్జాలయతో కమేన సూరియో ఉట్ఠాసి, సూరియే ఉట్ఠితే ‘‘ఉక్కాయ కమ్మం నత్థీ’’తి తం ఛడ్డేత్వా దివసమ్పి అగమాసి. తత్థ ఉక్కాలోకో వియ పరికమ్మకాలే కసిణాలోకో, ఉక్కాయ విజ్ఝాతాయ సమవిసమానం అదస్సనం వియ రూపగతం పస్సతో పరికమ్మస్స వారాతిక్కమేన ఆలోకే అన్తరహితే రూపగతానం అదస్సనం, ఉక్కాయ ఘంసనం వియ పునప్పునం పాదకజ్ఝానసమాపజ్జనం, ఉక్కాయ పురిమాలోకతో మహన్తతరాలోకకరణం వియ పున పరికమ్మం కరోతో బలవతరాలోకఫరణం, సూరియుట్ఠానం వియ థామగతాలోకస్స యథావడ్ఢితపరిచ్ఛేదం ఫరిత్వా అవట్ఠానం, తిణుక్కం ఛడ్డేత్వా దివసమ్పి గమనం వియ పదిత్తాలోకం వడ్ఢేత్వా థామగతేనాలోకేన దివసమ్పి రూపదస్సనం. ఏత్తావతా చ దిబ్బచక్ఖుస్స నానావజ్జనపరికమ్మఞ్చేవ దిబ్బచక్ఖుఞాణఞ్చ దస్సితం, న తస్స ఉప్పత్తిక్కమోతి తం దస్సేతుం ‘‘ఉప్పాదనక్కమోపీ’’తిఆది వుత్తం. తం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. తాని చత్తారి పఞ్చ వాతి పోత్థకేసు లిఖన్తి. ‘‘తీణి చత్తారి వా పనా’’తి పాఠో.

౧౧౦౦. తత్థ అత్థసాధకచిత్తన్తి యదత్థాయేస పటిపన్నో, తస్స తదత్థసాధనతో అత్థసాధకభూతం చిత్తం. తస్మిఞ్హి ఉప్పన్నే మంసచక్ఖుస్స అనాపాథయోగ్యం అన్తోకుచ్ఛిగతం హదయవత్థునిస్సితం హేట్ఠాపథవీతలనిస్సితం తిరోకుట్టపబ్బతపాకారగతం పరచక్కవాళగతన్తి ఇదం రూపం ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, మంసచక్ఖునా దిస్సమానం వియ హోతి. తదేవ చేత్థ రూపం సరూపతో విభావనసమత్థం చక్ఖువిఞ్ఞాణం వియ. న పన ఆవజ్జనపరికమ్మవసేన పవత్తాని పుబ్బభాగచిత్తాని. తాని హి ఆరమ్మణం కరోన్తానిపి న యాథావతో తం విభావేత్వా పవత్తన్తి ఆవజ్జనసమ్పటిచ్ఛనాదిచిత్తాని వియాతి.

౧౧౦౧-౨. నను చ అనాగతంసఞాణం యథాకమ్మూపగఞాణన్తి ద్వే అభిఞ్ఞాఞాణాని అత్థి, కస్మా తాని ఇధ న దస్సితానీతి ఆహ ‘‘అనాగతంసఞాణస్సా’’తిఆది. ఇజ్ఝన్తి దిబ్బచక్ఖునాతి విసుం పరికమ్మస్స అభావతో దిబ్బచక్ఖుఞాణపటిలాభేనేవ తస్స పరివారాని హుత్వా పటిలద్ధాని హోన్తి. తతోయేవ హి తాని తస్స పరిభణ్డఞాణానీతి వుచ్చన్తి. యథా హి సినేరుస్స పరివారట్ఠానియాని తంసిద్ధియా సిద్ధాని మేఖలట్ఠానాని పరిభణ్డానీతి వుచ్చన్తి, ఏవం ఇమానిపి దిబ్బచక్ఖుసిద్ధియా సిద్ధాని తస్స పరిభణ్డానీతి వేదితబ్బాని.

హోతు తావ ఏవమేతం, చుతూపపాతఞాణం పన కిం న దస్సితన్తి ఆహ ‘‘చుతూపపాతఞాణమ్పీ’’తిఆది. దిబ్బచక్ఖుఞాణమేవ హి చుతియం, ఉపపత్తియఞ్చ రూపం విభావేన్తం చుతూపపాతే పవత్తత్తా ‘‘చుతూపపాతఞాణ’’న్తి వుచ్చతి, అవసేసరూపవిభావనకాలే ‘‘దిబ్బచక్ఖూ’’తి వుచ్చతి, తస్మా పరమత్థతో నామద్వయేన ఆగతం ఏకమేవ ఞాణం, దిబ్బచక్ఖుఞాణం చుతూపపాతఞాణన్తి పన బ్యఞ్జనతోయేవ నానన్తి. కత్థచి మనోమయఞాణన్తిపి విసుం అభిఞ్ఞాఞాణం ఆగతం, తం అత్థతో ఇద్ధివిధఞాణమేవ. దిబ్బచక్ఖుఞాణవణ్ణనా.

౧౧౦౩. ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. అనేన తరేనాతి అనేన అభిధమ్మావతారనామకేన తరేన.

ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ

అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ

అభిఞ్ఞానిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.