౪. చతుత్థో పరిచ్ఛేదో

ఏకవిధాదినిద్దేసవణ్ణనా

౧౨౭. ఇతో పరం పవక్ఖామి, నయమేకవిధాదికం;

ఆభిధమ్మికభిక్ఖూనం, బుద్ధియా పన వుద్ధియా.

అహం ఇతో పరం ఇతో పరిచ్ఛేదతో పరం ఏకవిధాదికం నయం ఆభిధమ్మికభిక్ఖూనం బుద్ధియా వుద్ధిత్థాయ పవక్ఖామి దేసేస్సామి.

౧౨౮. సబ్బమేకవిధం చిత్తం, విజాననసభావతో సబ్బం చిత్తం విజాననసభావతో ఏకవిధం, దువిధఞ్చ భవే చిత్తం అహేతుకసహేతుకతో ఇదం చిత్తం దువిధం భవేయ్య.

౧౨౯. పుఞ్ఞాపుఞ్ఞవిపాకా హి, కామే దస చ పఞ్చ చ హి సచ్చం కామే కామావచరే కుసలాకుసలవిపాకా దస పఞ్చ చ కిరియా తిస్సో ఇతి సబ్బే అట్ఠారస చిత్తుప్పాదా అహేతుకా.

౧౩౦. అహేతుకతో చిత్తుప్పాదతో సేసా ఏకసత్తతి చిత్తుప్పాదా సహేతుకాతి సహేతుకా నామాతి మహేసినా తాదినా అవిపరీతసభావేన హేతువాదినా పచ్చయవాదినా నిద్దిట్ఠా.

౧౩౧. సవత్థుకావత్థుకతో సవత్థుకఅవత్థుకవసేన తథా ఉభయవసేన సవత్థుకవసేన, అవత్థుకవసేన చ సబ్బం వుత్తప్పకారేన చ మానసం తివిధం హోతి.

౧౩౨-౪. సబ్బో కామవిపాకో చ, రూపే పఞ్చదసాపి చ చిత్తుప్పాదా ఆదిమగ్గో పఠమమగ్గో హసితుప్పాదో మనోధాతుకిరియాపి చ దోమనస్సద్వయఞ్చాపి తేచత్తాలీస మానసా వినా వత్థుం వత్థుం వజ్జేత్వా న ఉప్పజ్జన్తి, ఏకన్తేన సవత్థుకా నామ. అరూపావచరవిపాకా చ ఏకన్తేన అవత్థుకా, మయా వుత్తతో చిత్తుప్పాదతో సేసాని ద్వేచత్తాలీస చిత్తాని ఉభయథా సవత్థుకావత్థుకవసేన సియుం.

౧౩౫. ఏకేకారమ్మణం చిత్తం, పఞ్చారమ్మణమేవ చ చిత్తం ఛళారమ్మణకఞ్చేతి ఏవం ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేనాపి తివిధం చిత్తం సియా.

౧౩౬-౮. విఞ్ఞాణాని చ ద్వే పఞ్చ, అట్ఠ లోకుత్తరాని చ అభిఞ్ఞామానసం ఠపేత్వా సబ్బం మహగ్గతఞ్చేవాతి తేచత్తాలీస చిత్తుప్పాదా పన ఏకేకారమ్మణా విఞ్ఞేయ్యా ధీరేన. తత్థ చిత్తే మనోధాతుత్తయం పఞ్చారమ్మణం ఈరితం భగవతా. మయా వుత్తచిత్తతో సేసాని తేచత్తాలీస చిత్తాని ఛళారమ్మణికాని మతాని సత్థునా, తథా ఏవం చిత్తం కుసలాకుసలాదితో తివిధం. ఆది-సద్దేన అబ్యాకతం గహేతబ్బం.

౧౩౯. అహేతుకం చిత్తం ఏకహేతుకఞ్చ చిత్తం ద్విహేతుకఞ్చ చిత్తం తిహేతుకఞ్చ చిత్తన్తి ఏవం ఇమినా పకారేన చిత్తం చతుబ్బిధం విభావినా విఞ్ఞాతబ్బం.

౧౪౦-౨. హేట్ఠా మయాపి నిద్దిట్ఠా అట్ఠారస చిత్తుప్పాదా అహేతుకా, విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసంయుత్తం చిత్తం ఏకహేతుకం ఏవం ఉదీరితం భగవతా. కామే కామావచరే పుఞ్ఞవిపాకక్రియతో కుసలవసేన చ విపాకవసేన చ కిరియావసేన చ ద్వాదసధా చిత్తుప్పాదా అకుసలా చ దసధా చాతి బావీసతి చిత్తుప్పాదా దుహేతుకా. కామే కామావచరే పుఞ్ఞవిపాకక్రియతో పుఞ్ఞవసేన చ విపాకవసేన చ కిరియావసేన చ ద్వాదసధా చిత్తుప్పాదా. సబ్బం మహగ్గతఞ్చేవ అప్పమాణం లోకుత్తరచిత్తఞ్చ తిహేతుకం.

౧౪౩-౫౦. రూపీరియాపథవిఞ్ఞత్తి-జనకాజనకాదితోతి రూపఇరియాపథవిఞ్ఞత్తిజనకవసేన రూపఇరియాపథజనకవసేన చ రూపజనకవసేన చ తికిచ్చాజనకవసేన చాతిఆదీహి పకారేహి సబ్బం చిత్తం చతుబ్బిధం హోతి. తత్థ తస్మిం చిత్తే ద్వాదసాకుసలా, కామధాతుయా కుసలా, తథా కామే దస కిరియా, అభిఞ్ఞామానసం ద్వయం, ఇమే బాత్తింస మానసా రూపాని సముట్ఠాపేన్తి, ఇరియాపథం కప్పేన్తి, విఞ్ఞత్తిం జనయన్తి. కుసలా మహగ్గతమానసా కిరియా చ మహగ్గతమానసా, అట్ఠ అనాసవచిత్తాని, ఛబ్బీసతి చ మానసా రూపాని సముట్ఠాపేన్తి, ఇరియాపథం కప్పేన్తి. చోపనం న పాపేన్తి విఞ్ఞత్తిం న జనయన్తీతి అత్థో. ఇమే చిత్తుప్పాదా దుకిచ్చనియతా, దస విఞ్ఞాణే ఠపేత్వా ద్వీసు భూమీసు విపాకా మనోధాతుద్వయసన్తీరణత్తయమహావిపాకరూపవిపాకానం వసేన అట్ఠారస పాకా మనోధాతు కిరియా చేవాతి ఇమాని ఏకూనవీసతి చిత్తాని రూపాని సముట్ఠాపేన్తి, ఇతరద్వయం న కరోన్తి, పున ద్వేపఞ్చవిఞ్ఞాణా పఠమం ‘‘దస విఞ్ఞాణే’’తి వుత్తత్తా ‘‘పునా’’తి వుత్తా. అరూపీసు విపాకా చ సబ్బేసం సత్తానం పటిసన్ధిచిత్తఞ్చ అరహతో చుతిచిత్తఞ్చ ఇమే సోళస మానసా తికిచ్చాని న కరోన్తి.

౧౫౧. ఏకద్వితిచతుట్ఠాన-పఞ్చట్ఠానప్పభేదతో ఏకకిచ్చద్వికిచ్చతికిచ్చచతుకిచ్చపఞ్చకిచ్చభేదేన పఞ్చధా చిత్తం పఞ్చపకారం చిత్తం పఞ్చనిమ్మలలోచనో బుద్ధో అక్ఖాసి కథేసి.

౧౫౨. కుసలాకుసలా సబ్బే, చిత్తుప్పాదా మహాక్రియా;

మహగ్గతా క్రియా చేవ, చత్తారో ఫలమానసా.

౧౫౩. సబ్బేవ పఞ్చపఞ్ఞాస చిత్తుప్పాదా జవనట్ఠానతోయేవ జవనకిచ్చవసేనేవ ఏకట్ఠానే ఏకకిచ్చే నిప్పపఞ్చేన సత్థునా తణ్హామానదిట్ఠివిరహితేన సత్థునా నియామితా కథితా.

౧౫౪. పున ద్వేపఞ్చవిఞ్ఞాణా చిత్తుప్పాదా దస్సనే సవనే తథా ఘాయనే సాయనట్ఠానే ఫుసనే పటిపాటియా సత్థునా నియామితా.

౧౫౫. మనోధాతుత్తికం ఆవజ్జనే పటిచ్ఛనే, ఏతే అట్ఠసట్ఠి చిత్తుప్పాదా ఏకట్ఠానికతం ఏకకిచ్చభావం గతా పత్తా భవన్తి.

౧౫౬-౮. చిత్తద్వయం ద్విట్ఠానికం నామ ఉదీరితం భగవతా, సోమనస్సయుతం చిత్తం పఞ్చద్వారే సన్తీరణం సియా. ఛద్వారే తదాలమ్బణఞ్చ బలవారమ్మణే అతిమహన్తారమ్మణే సతి సియా, తథా వోట్ఠబ్బనం పఞ్చద్వారేసు వోట్ఠబ్బనం హోతి. మనోద్వారేసు పన సబ్బేసం ఆరమ్మణానం ఆవజ్జనం హోతి, ఇదం చిత్తద్వయం ద్విట్ఠానికం నామ హోతి.

౧౫౯. పటిసన్ధియా ఠానతో పటిసన్ధియా కిచ్చవసేన భవఙ్గస్స ఠానతో భవఙ్గస్స కిచ్చవసేన చుతియా ఠానతో చుతియా కిచ్చవసేన తే మహగ్గతవిపాకా నవ తిట్ఠానికా తికిచ్చాతి మునినా మతా.

౧౬౦-౩. అట్ఠ కామా మహాపాకా, పటిసన్ధిభవఙ్గతో పటిసన్ధిభవఙ్గవసేన తదారమ్మణతో చేవ తదారమ్మణవసేన చ ఏవ చుతిట్ఠానవసేన చ అట్ఠ చిత్తాని చతుట్ఠానికచిత్తాని హోన్తి, ఇతి వచనం ధీరో నిద్దిసే, కుసలాకుసలపాకోపేక్ఖాసహగతద్వయం పఞ్చద్వారే సన్తీరణం భవే, ఛద్వారికేసుపి బలవారమ్మణే సతి తదారమ్మణతా సియా. పటిసన్ధిభవఙ్గానం ఠానవసేన చ చుతిట్ఠానవసేన చ ఇదం చిత్తద్వయం పఞ్చట్ఠానికచిత్తం నామాతి ఉదీరితం మునినా.

౧౬౪. పఞ్చకిచ్చం ద్వయం చిత్తం, అట్ఠకం పన చతుకిచ్చం, నవకం తికిచ్చం, ద్వే చిత్తుప్పాదా ద్వికిచ్చా, ఇమేసం ఇమేహి చిత్తుప్పాదేహి సేసం ఏకకం కిచ్చం.

౧౬౫. భవఙ్గావజ్జనఞ్చేవ, దస్సనం సమ్పటిచ్ఛనం;

సన్తీరణం వోట్ఠబ్బనం, జవనం భవతి సత్తమం.

౧౬౬. ఛబ్బిధం హోతి తం ఛన్నం తం చిత్తం ఛన్నం చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయమనోవిఞ్ఞాణానం పభేదతో ఛబ్బిధం హోతి, చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయమనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూనం సత్తన్నం వసేన చిత్తం సత్తధా హోతి.

౧౬౭. ఏకేకారమ్మణం ఛక్కం, పఞ్చారమ్మణభేదతో ఛళారమ్మణతో చేవ ఛళారమ్మణచిత్తవసేన మనో చిత్తం అట్ఠవిధం హోతి.

౧౬౮. తత్థ తస్మిం చిత్తే ద్వేపఞ్చవిఞ్ఞాణా ఏకేకగోచరా హోన్తి, ద్వే చిత్తుప్పాదా రూపారమ్మణికా, ద్వే ద్వే చిత్తుప్పాదా సద్దాదిగోచరా.

౧౬౯. పఞ్చాభిఞ్ఞావివజ్జితం సబ్బం మహగ్గతం, సబ్బం లోకుత్తరఞ్చ ఇతి ఇదం చిత్తం ఏకేకారమ్మణం భవే.

౧౭౦. ఇదం ఛక్కం ఏకేకారమ్మణం విభావినా ఞేయ్యం, మనోధాతుత్తయం పఞ్చారమ్మణికం నామ భవే.

౧౭౧. కామావచరచిత్తాని చత్తాలీసం తథా ఏకేకం సబ్బాని అభిఞ్ఞాని చ ఛళారమ్మణికానీతి ఛళారమ్మణికాని నామ పణ్డితేన విఞ్ఞేయ్యాని.

౧౭౨. సత్తవిఞ్ఞాణధాతూసు పచ్ఛిమం మనోవిఞ్ఞాణధాతుఞ్చ కుసలాకుసలాబ్యాకతవసేన తిధా కత్వా నవవిధం చిత్తం హోతి.

౧౭౩. మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా భేదో పుఞ్ఞాపుఞ్ఞవసేనేవ విపాకకిరియభేదతో ఛసత్తతివిధో హోతి.

౧౭౪. మనోధాతుం విపాకకిరియభేదతో ద్విధా కత్వా పుబ్బే వుత్తేహి నవధా చిత్తేహి మానసం దసధా హోతి.

౧౭౫. పచ్ఛిమం ధాతుద్వయం మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుద్వయం, మనోధాతుం కుసలవిపాకఅకుసలవిపాకకిరియావసేన తిధా కత్వా, మనోవిఞ్ఞాణధాతుఞ్చ కుసలాకుసలాబ్యాకతవసేన తివిధా కత్వా చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణేహి సహ చిత్తం ఏకాదసవిధం హోతి, ఇతి ఇదం వచనం పణ్డితో పరిదీపయే.

౧౭౬. మనోవిఞ్ఞాణధాతుమ్పి కుసలాకుసలాదితో కుసలాకుసలవిపాకకిరియావసేన చతుధా విభజిత్వాన తం చిత్తం చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణేహి సహ తిప్పకారాయ మనోధాతుయా చ సహ ద్వాదసధాపి ధీరో వదే.

౧౭౭-౯. చిత్తం చుద్దసట్ఠానభేదేన చుద్దసధా భవే, పటిసన్ధియా వసేన చ భవఙ్గవసేన చ చుతియా వసేన చ ఆవజ్జనస్స వసేన చ పఞ్చన్నం దస్సనాదీనం కిచ్చానం వసేన చ సమ్పటిచ్ఛనచేతసో వసేన చ సన్తీరణస్స వసేన చ వోట్ఠబ్బనజవనానం వసేన చ, యథా ఏవం తదారమ్మణచిత్తస్స వసేన చాతి ఏవం ఇమినా పకారేన ఠానభేదతో కిచ్చభేదేన చుద్దసధా చిత్తం హోతి, ఇతి ఇదం వచనం ధీరో పరిదీపయే పరిదీపేయ్య.

౧౮౦. భూమిపుగ్గలనానత్తవసేన భూమినానత్తవసేన, పుగ్గలనానత్తవసేన చ చిత్తానం పవత్తితో ఇదం చిత్తం బహుధా హోతి, ఇతి వచనఞ్చ ధీరో విభావయే పకాసేయ్య.

౧౮౧. ఇధ ఇమస్మిం సాసనే యో భిక్ఖు మతిమా ఇమస్మిం ఏకవిధాదినయే కుసలో ఛేకో హోతి, అభిధమ్మే పవత్తా అత్థా తస్స భిక్ఖునో హత్థగతా హత్థపవిట్ఠా ఆమలకా వియ సుద్ధమణికా వియ హోన్తి.

ఇతి అభిధమ్మావతారటీకాయ

ఏకవిధాదినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చతుత్థో పరిచ్ఛేదో.