౧౫. పన్నరసమో పరిచ్ఛేదో

అరూపావచరసమాధిభావనానిద్దేసవణ్ణనా

౯౮౦. ఏవం పథవీకసిణవసేన చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానాని దస్సేత్వా యస్మా సేసకసిణవసేన నిద్దిసియమానే గన్థగారవో హోతి, తస్మా తం సబ్బం ఠపేత్వా అరూపావచరం విభావేతుం ‘‘రూపారూప’’న్తిఆది ఆరద్ధం. రూపారూపమతీతేనాతి రూపారూపభవం అతిక్కన్తేన, పునానూపపత్తివసేన రూపారూపభవం అతిక్కన్తేన, పగేవ కామావచరభవం. రూపారూపాదివేదినాతి రూపారూపాదిభూమన్తరవేదినా.

౯౮౨-౪. యస్మా అయం అరూపావచరసమాధి నామ రూపవిరాగభావనా రూపవిరాగవసేనేవ అభినిప్ఫాదేతబ్బావ, తస్మా తం ఉప్పాదేతుకామస్స రూపే విరజ్జనాకారం, విరత్తమానసేన చ తదత్థాయ పటిపజ్జనవిధిం దస్సేతుం ‘‘రూపే ఖో’’తిఆది ఆరద్ధం. దణ్డనట్ఠేన దణ్డో, ముగ్గరాది, పరపీళనాధిప్పాయేన తస్స ఆదానం దణ్డాదానం. ఆది-సద్దేన సత్థాదానకలహవిగ్గహవివాదతువంతువంపేసుఞ్ఞాదీనం, అదిన్నాదానాదీనఞ్చ గహణం. చక్ఖురోగాదయోతి ఆది-సద్దేన సోతరోగాదీనం. రూపే ఆదీనవం దిస్వాతి కరజరూపాదిఓళారికరూపే తన్నిదానం దోసం దిస్వా. నిబ్బిన్దమానసోతి విరత్తమానసో. అరూపన్తి అరూపావచరభావనం. తమ్హా కసిణరూపాతి తమ్హా పటిభాగనిమిత్తసఙ్ఖాతా కసిణరూపా. నను చాయం రూపే ఆదీనవం దిస్వా తం సమతిక్కమత్థాయ పటిపజ్జతి, పటిభాగనిమిత్తఞ్చ అరూపం పణ్ణత్తిమత్తత్తాతి కథం తస్మా నిబ్బిజ్జతీతి అనుయోగం సన్ధాయ ఓపమ్మవసేన తమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సూకరాభిహతోవ సా’’తి. యథా హి వనే సూకరేన పహతమత్తో సునఖో తతో భీతో రూపదస్సనవేలాయం భత్తపచనఉక్ఖలిం దూరతో దిస్వా సూకరపటిభాగతాయ తస్సం సూకరాసఙ్కం ఉప్పాదేత్వా ఉత్రస్తో పలాయతేవ, ఏవమేవ రూపే నిబ్బిన్దమానసో తం అతిక్కమితుకామో తప్పటిభాగే కసిణరూపేపి నిబ్బిజ్జతి, సమతిక్కమితుకామోతి అధిప్పాయో.

౯౮౫-౬. చతుత్థే పన ఝానస్మిన్తి ఠపేత్వా పరిచ్ఛిన్నాకాసకసిణం నవసు పథవీకసిణాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం పటిలద్ధచతుత్థజ్ఝానే. కేచి పన ఆలోకకసిణమ్పి ఠపేత్వా అట్ఠసూతి వదన్తి. తస్స పన ఠపనే కారణం న దిస్సతి. సుట్ఠు చిణ్ణో చరితో అతిప్పగుణికతో ఆవజ్జనాదిలక్ఖణో వసీభావో ఏతేనాతి సుచిణ్ణవసీ. కరోతి…పే… యతోతి యస్మా ఇదం చతుత్థజ్ఝానచిత్తం మయా నిబ్బిన్దకసిణరూపం ఆరమ్మణం కరోతి. ఆసన్నసోమనస్సఞ్చాతి యతో తతియజ్ఝానస్స ఆసన్నతాయ ఆసన్నసోమనస్సపచ్చత్థికఞ్చ. థూలసన్తవిమోక్ఖతోతి సన్తవిమోక్ఖసఙ్ఖాతఅరూపజ్ఝానతో ఏతం యతో థూలం ఓళారికం. అరూపజ్ఝానఞ్హి యే తే సన్తా విమోక్ఖా అతిక్కమ్మ రూపే ఆరుప్పన్తిఆదీసు ‘‘సన్తవిమోక్ఖ’’న్తి వుచ్చతి, సన్తతాసిద్ధి చస్స అనుస్సతితో దట్ఠబ్బా.

౯౮౭-౯౧. చతుత్థేతి చతుత్థజ్ఝానే. పఠమారుప్పఞ్చ సన్తతో దిస్వాతి సమ్బన్ధో, సన్తవసేన మనసి కరిత్వాతి అత్థో. సన్తతో మనసికరణేనేవ చేత్థ పణీతతో, సుఖుమతో చ మనసికారో సిద్ధోవ హోతీతి న తే విసుం గహితా. పత్థరిత్వానాతి పగేవ వడ్ఢితం, తదా వడ్ఢనవసేన వా పత్థరిత్వా. పుబ్బకాలవసేన చేతం వుత్తం. తేన నం ఉగ్ఘాటేత్వా పచ్ఛా న వడ్ఢితబ్బన్తి దస్సేతి. న హి తం పచ్ఛా వడ్ఢనత్థాయ వాయమియమానమ్పి వడ్ఢతీతి. తేనాతి కసిణరూపేన.

ఇదానిస్స ఉగ్ఘాటనాకారం దస్సేతుం ‘‘ఆకాసో ఇతి వా’’తిఆదిం వత్వా పున తం సమత్థేతుం ‘‘ఉగ్ఘాటేన్తో హీ’’తిఆది వుత్తం. ఉదయవసేన, పరిచ్ఛేదఫరణవసేన చ అన్తాభావతో అనన్తో. న సంవేల్లేతీతి కటసారకకిలఞ్జాదయో వియ న పటిసంహరతి. నావజ్జన్తో న పేక్ఖన్తోతి అనావజ్జన్తో అనపేక్ఖన్తో. అఞ్ఞదత్థు తేన ఫుట్ఠోకాసం వుత్తనయేన మనసికరోన్తోయేవాతి అధిప్పాయో. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి – రూపావచరచతుత్థజ్ఝానస్స ఆరమ్మణభూతం కసిణరూపం సబ్బేన సబ్బం అమనసికరోతో, తేన చ ఫుట్ఠోకాసం ‘‘ఆకాసో ఆకాసో’’తి మనసికరోతో యదా తం భావనానుభావేన ఆకాసం హుత్వా ఉపట్ఠాతి, తదా సో కసిణం ఉగ్ఘాటేతి నామాతి.

౯౯౨-౫. ఏవం కసిణుగ్ఘాటనవసేన పటిలద్ధే ఆకాసనిమిత్తే పున పటిపజ్జనవిధిం, యస్సత్థాయ యేసం పటిపజ్జతి, తదత్థసిద్ధఞ్చ దస్సేతుం ‘‘కసిణుగ్ఘాటిమాకాసం నిమిత్త’’న్తిఆది వుత్తం. ఆకాసస్స అనిమిత్తభావేపి నిమిత్తేన ఫుట్ఠోకాసభావతో ‘‘నిమిత్త’’న్తి వుత్తం. పఞ్చ…పే… విక్ఖమ్భన్తీతి నను రూపావచరపఠమజ్ఝానస్స ఉపచారక్ఖణేయేవ నీవరణాని విక్ఖమ్భితాని, తతో పట్ఠాయ చ న తేసం పరియుట్ఠానం అత్థి. యది సియా, ఝానతో పరిహాయేయ్యాతి? సచ్చమేతం, ఇమస్స పన ఝానస్స వణ్ణభణనవసేనేతం వుత్తం యథా అఞ్ఞత్థాపి హేట్ఠా పహీనానం ఉపరి పహానవచనన్తి. యే పన ‘‘సబ్బే కుసలా ధమ్మా సబ్బేసం అకుసలానం పటిపక్ఖాతి కత్వా ఏవం వుత్త’’న్తి వదన్తి, తేహి దుతియజ్ఝానూపచారాదీసు నీవరణవిక్ఖమ్భనావచనస్స కారణం వత్తబ్బం హోతి. యమ్పి చేకే వదన్తి ‘‘సన్తేవ సుఖుమాని రూపావచరఅవిక్ఖమ్భనీయాని, తాని సన్ధాయేతం వుత్త’’న్తి, తం తేసం మతిమత్తం. న హి మహగ్గతకుసలేసు లోకుత్తరకుసలం వియ ఓధిసో పహానం నామ అత్థి. యో పన రూపావచరేహి అరూపానం ఉళారఫలతాదివిసేసో, సో భావనావిసేసేన సన్తతరప్పణీతతరభావేన తేసుయేవ పురిమపురిమేహి పచ్ఛిమపచ్ఛిమానం వియాతి దట్ఠబ్బం. ఇధాపీతి న కేవలం రూపావచరచతుత్థజ్ఝానే, ‘‘సేసాని కామావచరానీ’’తిఆదీసు పన ఇధ యం వత్తబ్బం అవుత్తం, తం రూపావచరజ్ఝాననిద్దేసే వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బం.

౯౯౭-౧౦౦౧. ‘‘పున భావేతుకామేనా’’తి వుత్తే పఠమమేవ పఠమారుప్పస్స భావితత్తా కిం భావేతుకామేనాతి అనుయోగే ‘‘దుతియారుప్పమానస’’న్తి వుత్తం, న పన ‘‘దుతియారుప్పమానసం భావేతుకామేనా’’తి ఇమినా అజ్ఝాసయేన. న హి పఠమం దుతియారుప్పం భావితన్తి. రూపావచరజ్ఝానం అనతిక్కమిత్వా అనధిగన్తబ్బతో తం మనసికారసముదాచారస్స హానభాగియభావావహనతో రూపావచరజ్ఝానమేతస్స పచ్చత్థికన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘ఆసన్న…పే… పచ్చత్థికన్తి చా’’తి. వీథిపటిపన్నాయ భావనాయ ఉపరూపరివిసేసావహభావతో, పణీతభావసిద్ధితో చ పఠమారుప్పతో దుతియారుప్పం సన్తతరసభావన్తి ఆహ ‘‘దుతియారుప్ప…పే… పనా’’తి. వక్ఖతి హి ‘‘సుపణీతతరా హోన్తి, పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా ఇధా’’తి (అభిధ. ౧౦౪౦). విఞ్ఞాణమిచ్చేవం మనసా కాతబ్బన్తి విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణం ఇచ్చేవం మనసా కాతబ్బం, కేవలం అనన్తం అనన్తన్తి న మనసి కాతబ్బం. తేనాహ ‘‘అనన్తన్తి…పే… మనసా నిధా’’తి. అనన్తం విఞ్ఞాణం అనన్తం విఞ్ఞాణన్తి పన మనసి కాతుం వట్టతి.

౧౦౦౨-౬. తస్మిం పన నిమిత్తస్మిన్తి తస్మిం పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణసఙ్ఖాతే విఞ్ఞాణనిమిత్తే. విచారేన్తస్స మానసన్తి భావనాచిత్తం పవత్తేన్తస్స. ఆకాసఫుటవిఞ్ఞాణేతి కసిణుగ్ఘాటిమాకాసం ఫరిత్వా పవత్తే పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణే ఆరమ్మణభూతే. అప్పేతీతి అప్పనావసేన పవత్తతి. సభావధమ్మేపి ఆరమ్మణసమతిక్కమభావనావిసేసభావతో ఇదం అప్పనాపత్తం హోతి చతుత్థారుప్పం వియ. అప్పనా…పే… నయోవాతి దుతియారుప్పజ్ఝానే పురిమభాగే తీణి, చత్తారి వా జవనాని కామావచరాని ఉపేక్ఖావేదనాసమ్పయుత్తానేవ హోన్తి. చతుత్థం, పఞ్చమం వా ఆరుప్పమానసన్తిఆదినా అప్పనానయో పఠమారుప్పజ్ఝానే వుత్తనయోవ. ఫరిత్వా పవత్తవిఞ్ఞాణన్తి పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణఞ్చన్తి వుచ్చతీతి రుళ్హీసద్దవసేన వుత్తభావమేవ పకాసేతుం ‘‘విఞ్ఞాణా…పే… సియా’’తి వుత్తం. పుబ్బే అనన్తస్స ఆకాసస్స ఆరమ్మణకరణవసేన అనన్తతాయ ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చ’’న్తి వుత్తన్తి. పున మనసికారవసేన వా అనన్తతాయ తథా వుత్తన్తి దస్సేతుం ‘‘మనక్కారవసేనాపీ’’తిఆది వుత్తం. దుతియారుప్పం భావేన్తో హి పఠమారుప్పం అనన్తతో అనవసేసతో మనసి కరోన్తో అనన్తన్తి మనసి కరోతి.

౧౦౧౦. పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణాభావోతి కసిణం ఉగ్ఘాటేత్వా ఆకాసో వియ ఆకాసానఞ్చాయతనం పహాయ తస్స అభావో మనసి కాతబ్బో. కస్మా పనేత్థ దుతియారుప్పవిఞ్ఞాణాభావం అమనసికత్వా పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణాభావో మనసి కాతబ్బోతి? వుచ్చతే – తయిదం ఆరమ్మణాతిక్కమనవసేన పత్తబ్బం, న పన అఙ్గాతిక్కమనవసేన. తథా చ సతి ఆరమ్మణేయేవ సాతిసయం దోసదస్సనేన తం సమతిక్కమితబ్బం, ఆరమ్మణఞ్చ దుతియారుప్పస్స పఠమారుప్పమేవ, తస్మా కసిణే ఆదీనవం దిస్వా తం ఉగ్ఘాటేత్వా తబ్బివిత్తాకాసస్స వియ పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణే ఆదీనవం దిస్వా తం పహాయ తదభావస్సేవ మనసికరణం యుత్తన్తి. అభయగిరివాసినో పన ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చాయతనాభావోయేవ మనసి కాతబ్బో’’తి వదన్తి, తే పన ఇమేసం ఆరమ్మణాతిక్కమనవసేన పత్తబ్బభావం అసల్లక్ఖేత్వా కథేన్తి. యది సల్లక్ఖేన్తి, అఞ్ఞత్థ దోసం దిస్వా అఞ్ఞస్స సమతిక్కమే అతిప్పసఙ్గదోసతో న ముచ్చన్తి.

అథాపి వదేయ్యుం – ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సతో సమాపజ్జతి, సతో సమాపజ్జిత్వా సతో వుట్ఠాతి, సతో వుట్ఠహిత్వా తఞ్ఞేవ విఞ్ఞాణం భావేతీ’తి వచనతో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనాభావోయేవ మనసి కాతబ్బో’’తి, తయిదం పాళిఅత్థం విరుజ్ఝిత్వా గహణవసేన చిన్తితం. న హేత్థ తఞ్ఞేవ విఞ్ఞాణన్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం అధిప్పేతం. యది హి తం అధిప్పేతం సియా, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనన్తి తస్స పధానభావేన నిద్దిట్ఠత్తా తఞ్ఞేవాతి వచనేనేవ పరియత్తం, కిం విఞ్ఞాణన్తి వచనేన. అథ సరూపనిద్దేసత్థం విఞ్ఞాణవచనం, ఏవం సతి తఞ్ఞేవ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనన్తి వుత్తం సియా, తస్మా విఞ్ఞాణన్తి వచనేన యం ఆరబ్భ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం పవత్తం, తస్సేవ ఆకాసానఞ్చాయతనస్స గహణం, న ఇతరస్సాతి సుట్ఠు వుత్తం.

౧౦౧౧-౨. పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణాభావోమనసికాతబ్బోతి వత్వా మనసికారవిధిం దస్సేతుం ‘‘తం పనా’’తిఆది వుత్తం. అకత్వా మనసాతి మనసా ఆరమ్మణం అకత్వా సబ్బేన సబ్బం తం అచిన్తేత్వా. ‘‘ఆకాసం ఆకాస’’న్తి మనసి కరోన్తస్స కసిణవివిత్తాకాసం వియ ‘‘నత్థి నత్థీ’’తి, ‘‘సుఞ్ఞం సుఞ్ఞ’’న్తి వా మనసి కరోన్తస్స విఞ్ఞాణవివిత్తం అభావమత్తమేవ ఉపట్ఠాతీతి ఆహ ‘‘నత్థీ’’తిఆది. వా-సద్దో అనియమత్థో, తేన ద్వీసు పకారేసు ఏకేనపి అత్థసిద్ధి హోతీతి దస్సేతి. అవుత్తవికప్పనత్థో వా వా-సద్దో, తేన ‘‘వివిత్తం వివిత్త’’న్తి ఇమస్సపి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అనియమో పనేత్థ తిణ్ణమ్పి విసుం విసుం పరియాయభావతోవ సిద్ధో. పరియాయసద్దా హి విసుం విసుంయేవ అత్థం సాధేన్తా పరియాయాతి లోకే నిరుళ్హా. యథాహు –

‘‘పరియాయేనేవ తే యస్మా, వదన్తత్థం న సంహతా;

పరియాయత్థం తతో సబ్బం, పరియాయేసు వవత్థిత’’న్తి.

౧౦౧౩-౬. తస్మిం నిమిత్తేతి పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణస్స అభావసఙ్ఖాతే ఝానుప్పత్తికారణభూతే నిమిత్తే. సతి సన్తిట్ఠతీతి అభావనిమిత్తారమ్మణా సతి సమ్మా సుప్పతిట్ఠితా హుత్వా తిట్ఠతి. సతిసీసేన చేత్థ ఉపచారజ్ఝానానుగుణానం సద్ధాపఞ్చమానం ఇన్ద్రియానం సకిచ్చయోగం దస్సేతి. ఉపచారజ్ఝానం పన ‘‘భియ్యోపి సమాధియతి మానస’’న్తి ఇమినా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. కసిణుగ్ఘాటిమా…పే… అభావకేతి ఏవం పవత్తవిఞ్ఞాణస్స నత్థిభావసఙ్ఖాతే వినాసాభావకే న పురే అభావాదికే. అప్పనానయో పనేత్థ పథవీకసిణే వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘అప్పనాయ నయో’’తిఆది.

౧౦౧౭-౯. ఏవం యం తత్థ అవసిట్ఠం, తం అతిదిసిత్వా ఇదాని విసేసం దస్సేతుం ‘‘ఆకాసగతవిఞ్ఞాణ’’న్తిఆది వుత్తం. పరికమ్మమనక్కారే తస్మిం అన్తరహితేతి ‘‘నత్థి నత్థీ’’తి పవత్తపరికమ్మమనసికారే అమనసికరణేన అస్మిం పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణే అన్తరహితే, న పన ఖణభఙ్గవసేన, ఝానపరిహానివసేన వా అన్తరహితే. ఖణభఙ్గవసేన హి అన్తరధానం ఖణే ఖణే ఉపలబ్భతి. పరిహానివసేన చ అన్తరధానే పున తం అనుప్పాదేత్వా ఉత్తరి ఞాణాధిగమోయేవ నత్థీతి. తస్సాపగమమత్తంవ పస్సన్తో వసతీతి తస్స పఠమారుప్పస్స అభావమత్తం పస్సన్తో సో యోగావచరో విహరతి. యథా కథం వియాతి ఆహ ‘‘సన్నిపాత’’న్తిఆది. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా నామ కోచి పురిసో మణ్డలమాళాదీసు కత్థచి కేనచిదేవ కరణీయేన సన్నిపతితం భిక్ఖుసఙ్ఘం దిస్వా కత్థచి గన్త్వా సన్నిపాతకిచ్చావసానే ఉట్ఠాయ పక్కన్తేసు భిక్ఖూసు పున తం ఠానం గన్త్వా ఓలోకేన్తో సుఞ్ఞమేవ పస్సతి, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బన్తి. తత్రిదం ఓపమ్మసంసన్దనం – యథా సో పురిసో సన్నిపతితం భిక్ఖుసఙ్ఘం దిస్వా గతో, తతో సబ్బేసు భిక్ఖూసు అపగతేసు తం ఠానం తేహి సుఞ్ఞమేవ పస్సతి, న పన తేసం కుతోచి అపగతకారణం, ఏవమయం యోగావచరో పుబ్బే విఞ్ఞాణఞ్చాయతనజ్ఝానచక్ఖునా పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణం దిస్వా నత్థీతి మనసికారేన తస్మిం అపగతే తతియారుప్పచక్ఖునా తస్స నత్థిభావమేవ పస్సతి, న తస్స అపగతకారణం వీమంసతి ఝానస్స తాదిసాభోగాభావతోతి.

౧౦౨౦-౪. చతుత్థా…పే… న చ సన్తన్తి యథా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనచిత్తం సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావప్పత్తియా సవిసేసం సన్తం, ఏవమయం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తి న చ సన్తా తదభావతోతి అధిప్పాయో. చ-సద్దో పనేత్థ అవుత్తసముచ్చయత్థో. తేన ‘‘సఞ్ఞా రోగో, సఞ్ఞా గణ్డో, సఞ్ఞా సల్లం, ఏతం సన్తం, ఏతం పణీతం, యదిదం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతన’’న్తి ఇమస్సపి సఙ్గహో వేదితబ్బో. చతుత్థం సన్తతోతి సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావేనేవ సవిసేసం సన్తతాయ, అసన్తభావకరరోగాదిసరిక్ఖకసఞ్ఞావిరహతో చ సన్తతో దిస్వా. ‘‘సన్తం సన్తమిదం చిత్త’’న్తి ఇమినా భావనాకారం దస్సేతి. విభఙ్గేపి హి తంయేవ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సన్తతో మనసి కరోతీతి అయమేవ భావనాకారో గహితో. అపరే పన ‘‘పాళియం ఇమస్స భావనాకారో న గహితో’’తి వత్వా తత్థ కారణం వదన్తి, తత్థ వత్తబ్బం విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాదితో గహేతబ్బం.

౧౦౨౭. తతియారుప్పసఙ్ఖాతక్ఖన్ధేసు చ చతూసుపి ఆరమ్మణభూతేసూతి అధిప్పాయో.

౧౦౨౯-౩౧. అభావమత్తమ్పీతి సుఞ్ఞతమత్తమ్పి ఏవం సుఖుమమ్పీతి అధిప్పాయో. సన్తారమ్మణతాయాతి సన్తం ఆరమ్మణం ఏతస్సాతి సన్తారమ్మణా, తబ్భావో సన్తారమ్మణతా, తాయ, న ఝానసన్తతాయ. న హి తతియారుప్పసమాపత్తి చతుత్థారుప్పతో సన్తతరా. చోదకో యం సన్తతో మనసి కరోతి, న తత్థ ఆదీనవదస్సనం భవేయ్య. అసతి చ ఆదీనవదస్సనే న సమతిక్కమో ఏవ సియాతి ‘‘సన్తతో చే మనక్కారో కథఞ్చ సమతిక్కమో’’తి ఆహ. ఇతరో ‘‘అనాపజ్జితుకామత్తా’’తిఆదినా పరిహారమాహ. తేన ఆదీనవదస్సనమ్పి అత్థేవాతి దస్సేతి. యస్మిఞ్హి ఝానే అభిరతి, తత్థ ఆవజ్జనసమాపజ్జనాదిపటిపత్తియా భవితబ్బం. సా పనస్స తతియారుప్పే సబ్బసోవ నత్థి, కేవలం సుఞ్ఞభావతో ఆరమ్మణకరణమత్తమేవ. తథా హేస కిఞ్చాపి తం సన్తతో మనసి కరోతి, అథ ఖ్వస్స ‘‘అహమేతం ఆవజ్జిస్సామి, సమాపజ్జిస్సామీ’’తి ఆభోగో సమన్నాహారో న హోతి. కస్మా? ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనతో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా పణీతతరతాయ. యథా హి రాజా మహతా రాజానుభావేన నగరవీథియం చరన్తో దన్తకారాదయో కమ్మకారే ఛేకే అనేకాని దన్తవికతిఆదీని సిప్పాని కరోన్తే దిస్వా ‘‘అహో వత రే ఛేకా ఆచరియా, ఈదిసాని సిప్పాని కరిస్సన్తీ’’తి ఏవం తేసం ఛేకతాయ తుస్సతి, న చస్స ఏవం హోతి ‘‘అహో వతాహమ్పి రజ్జం పహాయ ఏవరూపో సిప్పికో భవేయ్య’’న్తి. తం కిస్స హేతు? రజ్జసిరియా మహానిసంసతాయ, సో తేసం జీవితం తిణాయపి అమఞ్ఞమానో తే సమతిక్కమిత్వా గచ్ఛతి, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.

౧౦౩౨. సుఖుమం పరన్తి ఉక్కంసతో సుఖుమం, పఠమజ్ఝానూపచారతో పట్ఠాయ హి తచ్ఛేన్తియా వియ పవత్తమానాయ భావనాయ అనుక్కమేన సఙ్ఖారా తత్థ అన్తిమకోట్ఠాసతం పాపితాతి. యది ఏవం కథం భావనా అత్తనో కిచ్చం సాధేతి, నను చేసా తదవత్థం పాపితా ఆరమ్మణం న సమ్మా ఉపనిజ్ఝాయతీతి? నయిదమేవ దట్ఠబ్బం. భావనాబలేన సుఖుమభావం పాపితాపి చేసా అత్తనో కిచ్చే దుబ్బలత్తం న పాపితా, అథ ఖో విప్ఫారికతాభావం గమితా, తేన తథా సుఖుమాపి అత్తనో కిచ్చే న దుబ్బలా ఏవాతి న తత్థ తస్సా అసామత్థియం హోతి.

౧౦౩౩-౪. యాయ సఞ్ఞాయాతి యాదిసాయ సఞ్ఞాయ సద్దప్పవత్తిహేతుభూతాయ. సో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమఙ్గీ పుగ్గలో. నేవసఞ్ఞీ చ నాసఞ్ఞీ హోతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాసమఙ్గీ హోతి. న కేవలం తు సఞ్ఞావ ఏదిసీ సుఖుమా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా హోతి, అథ ఖో పన వేదనాదయోపి సుఖుమా, వేదనాపి నేవవేదనానావేదనా, చిత్తమ్పి నేవచిత్తంనాచిత్తం, ఫస్సోపి నేవఫస్సోనాఫస్సో. ఏస నయో సేససమ్పయుత్తధమ్మేసు. సఞ్ఞాసీసేన పన ‘‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతన’’న్తి వుత్తం ‘‘నానత్తకాయా నానత్తసఞ్ఞినో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౩౨, ౩౪౧, ౩౫౭, ౩౫౯; అ. ని. ౭.౪౪; ౯.౨౪) వియ. నను చేత్థ యది సఞ్ఞా అత్థి, కథం నేవసఞ్ఞాతి వత్తుం వట్టతి. యది నత్థి, కథం నాసఞ్ఞాతి అనుయోగం సన్ధాయ ఇమమత్థం ఉపమాహి సాధేతుం ‘‘పత్తమక్ఖనతేలేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పత్తమక్ఖణతేలేనాతి అన్తోవుత్థతాయ యాగుయా సద్ధిం అకప్పియట్ఠేన తేలం అత్థీతి, నాళిపూరాదీనం వసేన నత్థీతి చ వత్తబ్బేన పత్తే మక్ఖితతేలేన. మగ్గస్మిం ఉదకేన చాతి ఉపాహనతేమనమత్తట్ఠేన ఉదకం అత్థీతి, నహానవసేన నత్థీతి చ వత్తబ్బేన మగ్గస్మిం ఉదకేన.

౧౦౩౫-౭. అయం అత్థోతి కిఞ్చి విసేసం ఉపాదాయ సభావతో అత్థీతి వత్తబ్బస్సేవ ధమ్మస్స కిఞ్చి విసేసం ఉపాదాయ నత్థీతి వత్తబ్బతాసఙ్ఖాతో అయమత్థో. పటుసఞ్ఞాకిచ్చం కాతుం అసమత్థతాయ హి నేవసఞ్ఞతా, సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావేన నాసఞ్ఞతా చ హోతి. తేనాహ ‘‘పటుసఞ్ఞాయ కిచ్చస్సా’’తిఆది. ఆరమ్మణసఞ్జాననఞ్చేవ విపస్సనాయ విసయభావం ఉపగన్త్వా నిబ్బిదాజననఞ్చ పటుసఞ్ఞాకిచ్చం కథమయం సఞ్ఞావ సమానా సఞ్ఞాకిచ్చం కాతుం న సక్కోతీతి ఆహ ‘‘యథా దహనకిచ్చ’’న్తిఆది. న్హాతుకామస్స ఉణ్హసీతభావం అకత్వా సుఖజననతాయ సుఖోదకం, తస్మిం. తేజోధాతు యథా దహనకిచ్చం కాతుం న సక్కోతి, ఏవమేసా అతిసన్తారమ్మణే పవత్తత్తా ఆరమ్మణసఞ్జాననం కాతుం న సక్కోతి, పరమసుఖుమత్తం గతావ. తేనేవ హేసా అకతాభినివేసస్స విపస్సనాఞాణేన సుఖగ్గయ్హా న హోతీతి సేససమాపత్తీసు సఞ్ఞా వియ విపస్సనాయ విసయభావం ఉపగన్త్వా నిబ్బిదాజననమ్పి కాతుం న సక్కోతి, అఞ్ఞేసు హి ఖన్ధేసు అకతవిపస్సనాభినివేసో భిక్ఖు నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనక్ఖన్ధే సమ్మసిత్వా నిబ్బిదం పత్తుం సమత్థో నామ నత్థి, అపి ఆయస్మా సారిపుత్తో. పకతివిపస్సకో పన సారిపుత్తసదిసో భిక్ఖు ఖన్ధాదిముఖేన విపస్సనం అభినివిసిత్వా ద్వారారమ్మణేహి సద్ధిం ద్వారప్పవత్తధమ్మానం విపస్సనం ఆరభిత్వా ఠితో సక్కుణేయ్య తబ్బిసయం ఉదయబ్బయఞాణం ఉప్పాదేతుం, సోపి కలాపసమ్మసనవసేనేవ, నో అనుపదధమ్మవిపస్సనావసేన. న హి సారిపుత్తసదిసో భిక్ఖు చతుత్థారుప్పపరియాపన్నేసు ఫస్సాదిధమ్మేసు వినిబ్భుజిత్వా విసుం విసుం సరూపతో గహేత్వా అనిచ్చాదివసేన సమ్మసితుం సక్కోతి. కేవలం పన అవినిబ్భుజ్జ ఏకతో గహేత్వా కలాపతో సమూహతోయేవ సమ్మసితుం సమత్థో హోతి, ఏవం సుఖుమత్తేనేసా విజ్జతి.

౧౦౩౮-౪౦. రూపన్తి కసిణరూపసఙ్ఖాతం పటిభాగనిమిత్తం. ఆకాసన్తి కసిణుగ్ఘాటిమాకాసం. విఞ్ఞాణన్తి ఆకాసే పవత్తవిఞ్ఞాణం. తదభావకన్తి తస్స ఆకాసే పవత్తవిఞ్ఞాణస్స అభావకం. కమతోతి పఠమారుప్పం సమతిక్కమిత్వా హోతీతిఆదినా అనుక్కమతో. అత్తనా వుత్తమత్థం అట్ఠకథావచనం ఆహరిత్వా సాధేన్తో ‘‘ఆహ చా’’తిఆదిమాహ. ఇధాతి ఇమాసు చతూసు అరూపసమాపత్తీసు. పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా సమాపత్తియో హి పురిమాపురిమాహి సమాపత్తీహి సుపణీతతరా సుట్ఠు పణీతతరా, సున్దరపణీతతరాతి వా అత్థో. పాసాదతలసాటికాతి చతుభూమకపాసాదస్స హేట్ఠిమహేట్ఠిమతో ఉపరూపరి సవిసేసా పఞ్చ కామగుణా, చత్తారో పాసాదతలా చ థూలసణ్హసణ్హతరసణ్హతమసుత్తేహి విహితా ఆయామవిత్థారతో సమప్పమాణా సాటికా చ.

౧౦౪౨. రూపారూపభవం అభిభుయ్య నిబ్బానం యాతి, అథ వా నీవరణే అభిభుయ్య రూపారూపభవం యాతీతి అత్థో.

ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ

అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ

అరూపావచరసమాధిభావనానిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.