౧౪. చుద్దసమో పరిచ్ఛేదో
రూపావచరసమాధిభావనానిద్దేసవణ్ణనా
౭౮౯. ఏవం పరమత్థసమ్ముతివసేన ఉభయథాపి సబ్బధమ్మే సఙ్ఖేపతో దస్సేత్వా ఇదాని యస్మా తేసు ఉగ్గహణపరిచ్ఛేదాదివసేన కతపరిచయేన అత్థకామేన కులపుత్తేన ఏకంసతో భావనాయ అభియోగో కాతబ్బో, తస్మా భావనానయం సఙ్ఖేపతో దస్సేతుమారభన్తో ఆహ ‘‘భావనానయ’’న్తిఆది. తత్థ భావనానయన్తి లోకియలోకుత్తరభావనానయం, కుసలధమ్మానం వడ్ఢనక్కమన్తి అత్థో. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికం హితం ఆనయతి ఉపనేతీతి హితానయో, తం హితానయం. మానయన్తి మానేన్తో. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికత్థేహి అనుసాసనతో సత్తానం సుఖం ఆనేతీతి సుఖానయో, తం సుఖానయం. పరమం బ్యాకరోమి, పరమం భావనానయన్తి వా యోజనా.
౭౯౦. మనుస్సానం ధమ్మతో ఉత్తరం ఞాణదస్సనన్తి సమ్బన్ధో. తత్థ మనుస్సానం ధమ్మా నామ మనుస్సానం పకతిధమ్మభూతా దస కుసలకమ్మపథా, తతో ఉత్తరం ఞాణదస్సనం నామ మహగ్గతలోకుత్తరధమ్మా. తే హి జాననట్ఠేన ఞాణం, పచ్చక్ఖతో వియ దస్సనట్ఠేన చ దస్సనన్తి అధిప్పేతా. ‘‘ఉత్తరిమనుస్సాన’’న్తి వా యథాఠితవసేనేవ సమ్బన్ధో. బాలమనుస్సాదితో ఉత్తరిమనుస్సానం ఝాయీనఞ్చేవ అరియానఞ్చాతి అత్థో.
౭౯౧. సఙ్కస్సరసమాచారేతిఆదీహి సీలవిసుద్ధియా పయోజనదస్సనం. తత్థ సఙ్కాయ సరితబ్బో సమాచారో అస్సాతి సఙ్కస్సరసమాచారో. యం కిఞ్చి లామకకమ్మం దిస్వా ‘‘ఇదం అసుకేన కతం భవిస్సతీ’’తి ఏవం పవత్తేతబ్బాయ సఙ్కాయ అత్తనో వా పరే యంకిఞ్చి మన్తేన్తే దిస్వా ‘‘మమ ఇదఞ్చిదఞ్చ అసారుప్పం జానిత్వా మన్తేతీ’’తి ఏవం పవత్తసఙ్కాయ ఉపగన్తబ్బసమాచారోతి అత్థో. దుస్సీలేతి ఏతదేవ విభావేతుం ‘‘సీలవజ్జితే’’తి వుత్తం. దుస్సీలేతి వా దూసితసీలే ఖణ్డాదిభావం ఉపగతసీలే. సీలవజ్జితేతి సబ్బేన సబ్బం సీలవిరహితే. నత్థి ఝానన్తి లోకియజ్ఝానమ్పి తావ నత్థి. కుతో మగ్గోతి లోకుత్తరమగ్గో కుతో, కేన కారణేన లోకుత్తరధమ్మానం హేతుయేవ విజ్జతీతి అత్థో.
౭౯౨. చరన్తి తస్మిం సీలే పరిపూరకారితాయ పవత్తన్తీతి చారిత్తం. వారితం తాయన్తి రక్ఖన్తి తేన, వారితతో వా అత్తానం తాయతీతి వారిత్తం. యం భగవతా ‘‘ఇదం కాతబ్బ’’న్తి పఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదపూరణం, ఇదం చారిత్తం నామ. యం ‘‘న కాతబ్బ’’న్తి పటిక్ఖిత్తం, తస్స అకరణం వారిత్తం నామ. అచ్ఛిద్దన్తిఆదీసు యస్స సత్తసు ఆపత్తిక్ఖన్ధేసు మజ్ఝే సిక్ఖాపదం భిన్నం, తస్స సీలం ఛిద్దసాటకో వియ ఛిద్దం నామ హోతి, తబ్బిపరీతం అచ్ఛిద్దం. యస్స ఆదిమ్హి వా అన్తే వా భిన్నం, తస్స పరియన్తే ఛిన్నసాటకో వియ ఖణ్డం నామ హోతి, తదఞ్ఞం అక్ఖణ్డం. కమస్స ఆదరకరణవసేన అక్ఖణ్డన్తి, కమవిలఙ్ఘనవసేన ‘‘అక్ఖణ్డమచ్ఛిద్ద’’న్తి వా పాఠో. అకమ్మాస-గ్గహణేన అసబలత్తమ్పి వుత్తం, సబలకమ్మాసానం భేదస్స అప్పమత్తకభావతో. ఏత్తకో హి తేసం విసేసో. యస్స పటిపాటియా ద్వే తీణి సిక్ఖాపదాని భిన్నాని, తస్స పిట్ఠియా, కుచ్ఛియా వా ఉట్ఠితేన విసభాగవణ్ణేన కాళరత్తాదీనం అఞ్ఞతరేన సబలవణ్ణా గావీ వియ సబలం నామ హోతి. యస్స అన్తరన్తరా భిన్నాని, తస్స అన్తరన్తరా విసభాగవణ్ణబిన్దుచిత్రగావీ వియ కమ్మాసం నామ హోతి. యం పన తథావిధం న హోతి, తం ‘‘అసబలం అకమ్మాస’’న్తి వుచ్చతి. అనిన్దితన్తి ఇమినా భుజిస్సవిఞ్ఞుప్పసత్థఅపరామట్ఠసమాధిసంవత్తనికభావే సఙ్గణ్హాతి. తత్థ ‘‘ఇమినాహం సీలేన వా వతేన వా బ్రహ్మచరియేన వా దేవో వా భవిస్సామి దేవఞ్ఞతరో వా’’తి ఏవం తణ్హాయ అపరామట్ఠం తణ్హాదాసబ్యతో మోచితత్తా భుజిస్సం నామ. అదాసఞ్హి లోకే భుజిస్సోతి వదన్తి. యథావుత్తగుణపారిపూరియా బుద్ధాదీహి విఞ్ఞూహి పసంసితబ్బన్తి విఞ్ఞుప్పసత్థం. తణ్హాదిట్ఠీహి అపరామట్ఠం ఠితిభాగియం అపరామట్ఠం నామ. ఝానాదీనం పచ్చయో భవితుం సమత్థం విసేసభాగియం సమాధిసంవత్తనికం నామ.
౭౯౩-౭. వివేకసుఖన్తి కాయచిత్తూపధివివేకసుఖం. కాయవివేకసుఖమ్పి హి సమ్పన్నసీలస్సేవ దుస్సీలస్స సుఞ్ఞాగారాదీసు వసతోపి భేరవారమ్మణాదిఆపాథగమనేన దుక్ఖస్సేవ విసేసతో సమ్పజ్జనతో. అలఙ్కారో అనుత్తరోతి దేవబ్రహ్మరాజరాజమహామత్తాదీనం మజ్ఝే అనఞ్ఞసాధారణసోభాపటిలాభహేతుతాయ నిరుత్తరో అలఙ్కారవిసేసో. రతనన్తి చక్కవత్తీనం చక్కరతనాదితోపి సవిసేసం రతిజననతో అనుత్తరం రతనం. చక్కరతనాదికఞ్హి వట్టనిస్సితమేవ రతిం జనేతి, ఇదం పన వివట్టనిస్సితమ్పి జనేతీతి విసేసతో రతిజనకం హోతి. ఇచ్ఛితిచ్ఛితస్స సమ్పత్తివిసేసస్స నిప్ఫాదనతో చిన్తామణిసమన్తి చిన్తామణి. యానన్తి సంసారకన్తారతరణే యానం. సీతలన్తి చిత్తసీతిభావకరణేన సీతలం. కిలేసమలధోవనన్తి గఙ్గాయమునాదీహిపి దుబ్బిసోధనీయస్స కిలేసకాలుసియస్స ధోవనం. గుణానం మూలభూతన్తి సబ్బేసమ్పి లోకియలోకుత్తరగుణానం మూలభూతం. ‘‘సీలే పతిట్ఠాయ (సం. ని. ౧.౨౩), కో చాది కుసలానం ధమ్మానం, సీలఞ్చ సువిసుద్ధ’’న్తి (సం. ని. ౫.౩౬౯) చ ఆదివచనఞ్హేత్థ నిదస్సనం. దోసానం వీతిక్కమవత్థుభూతస్స బలస్స వినాసనతో దోసానం బలఘాతి.
తస్మాతి యస్మా ఏవంవిధానిసంససమ్పన్నం సీలం, తస్మా. దువిధలక్ఖణన్తి ఓక్ఖిత్తచక్ఖుఅప్పసద్దాదివసేన కాయకమ్మాదీనం అవిప్పకిణ్ణతాసాధనతో సమాధానలక్ఖణం, కుసలధమ్మానం మూలభావతో పతిట్ఠానలక్ఖణన్తి ఏవం దువిధలక్ఖణం, చారిత్తవారిత్తవసేన వా దువిధసభావన్తి అత్థో. అత్థానం కామేతి తస్స హితాసీసనవసేనాతి అత్థకామో. పియం సీలమస్సాతి పియసీలో.
౭౯౮-౯. కాతబ్బో పలిబోధస్సుపచ్ఛేదోతి సమ్బన్ధో. కతివిధో పనాయం పలిబోధో, కిం సరూపో చాతి ఆహ ‘‘పలిబోధా దసా’’తిఆది, ‘‘ఆహ మహాఅట్ఠకథాయ’’న్తి అధిప్పాయో. తత్థ ఆవాసోతి ఏకమ్పి ఓవరకం ఆదిం కత్వా యావ సకలోపి సఙ్ఘారామో, సో తత్థ పటిబద్ధచిత్తస్స పలిబోధో, న ఇతరస్స. కులన్తి ఞాతికులం వా ఉపట్ఠాకకులం వా, తం తేహి సంసట్ఠవిహరతోవ పలిబోధో. లాభోతి చత్తారో పచ్చయా, తేపి తత్థ సాపేక్ఖస్సేవ పలిబోధా. గణోతి సుత్తన్తికగణో వా ఆభిధమ్మికగణో వా. సో ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదానేన సమణధమ్మస్స ఓకాసాలాభినో పలిబోధో. కమ్మన్తి నవకమ్మం, తం కరోన్తేన వడ్ఢకిఆదీహి లద్ధాలద్ధం జానితబ్బం, కతాకతే ఉస్సుక్కం ఆపజ్జితబ్బన్తి సబ్బథాపి పలిబోధో. అద్ధానన్తి మగ్గగమనచిత్తస్స దుబ్బినోదనీయతాయ తం సమణధమ్మస్స పలిబోధో. ఞాతీతి ఏత్థ కుల-గ్గహణేన ఞాతికులస్సపి గహితత్తా ఏకేకా ఞాతి ఇధ గహితాతి దట్ఠబ్బా. యే పన విహారే ఆచరియుపజ్ఝాయాదయో, ఘరే మాతాదయో, తే గిలానా పలిబోధా. ఆబాధోతి యో కోచి రోగో, సో బాధయమానో పలిబోధో. గన్థోతి పరియత్తిపరిహరణం, తం సజ్ఝాయాదీహి నిచ్చబ్యావటస్సేవ పలిబోధో. ఇద్ధీతి పోథుజ్జనికఇద్ధి. సా హి దుప్పరిహారా అప్పమత్తకేనేవ భిజ్జతి, అయం పన విపస్సనాయ పలిబోధో, న సమాధిస్స సమాధిం పత్వా పటిలభితబ్బత్తా. తేతి తే పలిబోధా.
౮౦౦-౨. పలిబోధస్సుపచ్ఛేదం కత్వాతి ఏత్థ పఠమో తత్థ నిరపేక్ఖచిత్తతాయ, దుతియో అసంసగ్గేన, తతియో లాభసక్కారుప్పత్తిట్ఠానం పహాయ అఞ్ఞత్థ గమనేన, చతుత్థో యథారద్ధగన్థసమాపనేన, అఞ్ఞస్స సఙ్గాహణేన వా, పఞ్చమో యథారద్ధకమ్మస్స నిట్ఠాపనేన, సఙ్ఘాదీనం నియ్యాతనేన వా, ఛట్ఠో గన్త్వా కిచ్చతీరణేన, సత్తమో ఉపట్ఠహిత్వా ఞాతీనం పాకతికకరణేన, అట్ఠమో భేసజ్జకరణేన, వీరియాధిట్ఠానేన వా, నవమదసమా తత్థ అబ్యావటతాయ ఉపచ్ఛిన్దితబ్బా. ఉపసఙ్కమితబ్బోతి యత్థ సో వసతి, తత్థ ఉపసఙ్కమనవిధిఞ్చేవ ఉపసఙ్కమన్తేన పటిపజ్జితబ్బవిధానఞ్చ విసుద్ధిమగ్గే వుత్తనయేన వేదితబ్బం. ఇతో పరఞ్హి గన్థవిత్థారపరిహరణత్థం విసుద్ధిమగ్గే ఆగతవిత్థారం పహాయ పదత్థవణ్ణనమత్తం కరిస్సామ. కమ్మట్ఠానస్సాతి ఏత్థ యోగకమ్మస్స పవత్తిట్ఠానతాయ, ఉపరూపరిభావనాకమ్మస్స కారణభావతో చ కమ్మట్ఠానం. తం పన సబ్బత్థకపారిహారియవసేన దువిధం. తత్థ మేత్తా, మరణస్సతి, అసుభసఞ్ఞా చ సబ్బత్థ అత్థయితబ్బతో ఇచ్ఛితబ్బతో సబ్బత్థకకమ్మట్ఠానం నామ. చరియానుకూలం పన యం కిఞ్చి కమ్మట్ఠానం నిచ్చం పరిహరితబ్బత్తా పారిహారియకమ్మట్ఠానం నామ. ఇమం దువిధం కమ్మట్ఠానం యో దేతి, అయం కమ్మట్ఠానస్స దాయకో, సోపి ఈదిసో పరియేసితబ్బోతి దస్సేతుం ‘‘పియో గరూ’’తిఆది వుత్తం. పియోతి సీలసమ్పదాదీహి సత్తానం పియాయితబ్బో. గరూతి తతోయేవ గరుకాతబ్బో పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుం కత్వా దట్ఠబ్బో. భావనీయోతి సమ్భావనీయో. వత్తాతి కిఞ్చి ఆలసియమ్పి దిస్వా చోదేత్వా ఓవాదవసేన వదనసీలో. వచనక్ఖమోతి పటిపుచ్ఛక్ఖమో, పటిపుచ్ఛితో అసంహీరో హుత్వా సమ్భాసనక్ఖమోతి వుత్తం హోతి. గమ్భీరఞ్చ కథం కత్తాతి తిరచ్ఛానకథం అకథేత్వా దసకథావత్థుపటిసంయుత్తం గమ్భీరమేవ కథం కత్తా. నో చట్ఠానే నియోజకోతి అప్పవత్తితబ్బట్ఠానభూతే అహితే న నియోజకో. ఏవమాదిగుణోపేతన్తి ఆది-సద్దేన సద్ధాసమ్పదాదిగుణయోగం దస్సేతి. కాలేనాతి అత్తనో, ఆచరియస్స చ సప్పాయకాలేన.
౮౦౩. వత్తం కత్వాతి ఆచరియస్స నవకమహల్లకభావానురూపేన ఖన్ధకే ఆగతం ఆచరియవత్తం కత్వా. ఇదాని ఆచరియేన పటిపజ్జితబ్బవిధిం దస్సేతుం ‘‘తేనాపీ’’తిఆది వుత్తం. తేనాపీతి కమ్మట్ఠానదాయకేనపి. చరితం ఞత్వా దాతబ్బన్తి చేతోపరియఞాణలాభినా తస్స చిత్తాచారం, హదయలోహితం వా పస్సిత్వా ఇతరేన ‘‘త్వం కించరితోసి, కే వా పన తే ధమ్మా బహులం సముదాచరన్తీ’’తిఆదినా పటిపుచ్ఛిత్వా తస్స చరితం జానిత్వా తదనురూపేన దాతబ్బం.
౮౦౪. ఇరియాపథాదితోపి కేసఞ్చి చరితం జానితుం సక్కా, తం పన న ఏకన్తికం, ‘‘చరితం ఞత్వా’’తి వుత్తం, కతమం పన తం, కతివిధా వాతి ఆహ ‘‘చరితం పనిదం రాగదోసమోహవసేనా’’తిఆది. ఉస్సన్నభావేన సన్తానే చరతీతి చరితం, అసతి పటిపక్ఖభావనాయం సన్తానే పవత్తనారహా రాగాదయో.
౮౦౫. వోమిస్సకనయాతి సమ్పయోగవసేన, ఏకసన్తతిపరియాపన్నతావసేన చ నేసం సంసగ్గభేదా. చతుసట్ఠి భవన్తీతి –
‘‘రాగాదికే తికే సత్త, సత్త సద్ధాదికే తికే;
ఏకద్వితికమూలమ్హి, మిస్సతో సత్తసత్తక’’న్తి –
ఏవం వుత్తేహి నవహి సత్తకేహి యథారహం విభజియమానా తేసట్ఠి దిట్ఠియా సద్ధిం చతుసట్ఠి భవన్తి. తథా హి వుత్తం ఉపనన్దత్థేరేన –
‘‘రాగో దోసో చ మోహో చ, రాగేన పటిఘోపి చ;
సద్ధిం రాగేన మోహో చ, మోహోపి పటిఘేన చ.
‘‘రాగాదిత్తయమేకన్తి, సత్త రాగాదికే తికే;
సద్ధా బుద్ధి చ తక్కో చ, సద్ధిం సద్ధాయ బుద్ధి చ.
‘‘సద్ధాయ తక్కనఞ్చేవ, బుద్ధియా తక్కనమ్పి చ;
సద్ధాదిత్తయమేకన్తి, సత్త సద్ధాదికే తికే.
‘‘రాగాదికం తికఞ్చేక-మేకద్వితికభేదతో;
సద్ధాబుద్ధివితక్కేహి, యథాయోగం విమిస్సియ.
‘‘ఏకమూలే ద్విమూలే చ, పచ్చేకం సత్తకత్తయం;
తిమూలే సత్తకఞ్చేకం, ఞేయ్యం తం సత్తసత్తకం.
‘‘సద్ధిం రాగేన సద్ధా చ, సద్ధిం తేనేవ బుద్ధి చ;
తేనేవ తక్కనం తేన, సద్ధాబుద్ధి చ తేన చ.
‘‘సద్ధాసఙ్కప్పనం తేన, బుద్ధిసఙ్కప్పనమ్పి చ;
విమిస్సేత్వాన తేనేవ, సద్ధాబుద్ధివితక్కనం.
‘‘రాగమూలనయే చేవ-మేకం సత్తకముద్దిసే;
సద్ధిం దోసేన సద్ధా చ, సద్ధిం తేనేవ బుద్ధి చ.
‘‘తేనేవ తక్కనం తేన, సద్ధాబుద్ధి చ తేన చ;
సద్ధాసఙ్కప్పనం తేన, బుద్ధిసఙ్కప్పనమ్పి చ.
‘‘విమిస్సేత్వాన తేనేవ, సద్ధాబుద్ధివితక్కనం;
దోసమూలనయే చేవ-మేకం సత్తకముద్దిసే.
‘‘సద్ధిం మోహేన సద్ధా చ, సద్ధిం తేనేవ బుద్ధి చ;
తేనేవ తక్కనం తేన, సద్ధాబుద్ధి చ తేన చ.
‘‘సద్ధాసఙ్కప్పనం తేన, బుద్ధిసఙ్కప్పనమ్పి చ;
విమిస్సేత్వాన తేనేవ, సద్ధాబుద్ధివితక్కనం.
‘‘మోహమూలనయే చేవ-మేకం సత్తకముద్దిసే;
ఏకమూలే నయే చేవం, ఞేయ్యం తం సత్తకత్తయం.
‘‘మిస్సేత్వా రాగదోసేహి, సద్ధా తేహేవ బుద్ధి చ;
తేహి సఙ్కప్పనం తేహి, సద్ధాబుద్ధి చ తేహి చ.
‘‘సద్ధాసఙ్కప్పనం తేహి, బుద్ధిసఙ్కప్పనమ్పి చ;
తేహి ద్వీహేవ మిస్సేత్వా, సద్ధాబుద్ధివితక్కనం.
‘‘రాగదోసనయే చేవ-మేకం సత్తకముద్దిసే;
మిస్సేత్వా రాగమోహేహి, సద్ధా తేహేవ బుద్ధి చ.
‘‘తేహి సఙ్కప్పనం తేహి, సద్ధాబుద్ధి చ తేహి చ;
సద్ధాసఙ్కప్పనం తేహి, బుద్ధిసఙ్కప్పనమ్పి చ.
‘‘తేహి ద్వీహేవ మిస్సేత్వా, సద్ధాబుద్ధివితక్కనం;
రాగమోహనయే చేవ-మేకం సత్తకముద్దిసే.
‘‘మిస్సేత్వా దోసమోహేహి, సద్ధా తేహేవ బుద్ధి చ;
తేహి సఙ్కప్పనం తేహి, సద్ధాబుద్ధి చ తేహి చ.
‘‘సద్ధాసఙ్కప్పనం తేహి, బుద్ధిసఙ్కప్పనమ్పి చ;
తేహి ద్వీహేవ మిస్సేత్వా, సద్ధాబుద్ధివితక్కనం.
‘‘దోసమోహనయే చేవ-మేకం సత్తకముద్దిసే;
ద్విమూలమ్హి నయే చేవం, ఞేయ్యం తం సత్తకత్తయం.
‘‘రాగప్పటిఘమోహేహి, సద్ధా తేహేవ బుద్ధి చ;
తేహి సఙ్కప్పనం తేహి, సద్ధాబుద్ధి చ తేహి చ.
‘‘సద్ధాసఙ్కప్పనం తేహి, బుద్ధిసఙ్కప్పనమ్పి చ;
తేహి తీహేవ మిస్సేత్వా, సద్ధాబుద్ధివితక్కనం.
‘‘తిమూలమ్హి నయే చేవ-మేకం సత్తకముద్దిసే;
ఏవం తేసట్ఠి హోతీతి, విఞ్ఞేయ్యం నవసత్తకం;
దిట్ఠియాపి చ హోతేవ, చతుసట్ఠీతి కేచనా’’తి.
౮౦౬-౭. నను చ ‘‘చరితం ఞత్వా దాతబ్బ’’న్తి వుత్తం, కించరితస్స పన కిం కమ్మట్ఠానం అనుకూలన్తి ఇమం అనుయోగం సన్ధాయ తంతంచరితానుకూలకమ్మట్ఠానం దస్సేత్వా పున తస్స గణనతో అప్పనావహతో ఝానప్పభేదతో సమతిక్కమతో వడ్ఢనావడ్ఢనతో ఆరమ్మణతో భూమితో గహణతో పచ్చయతో భేదం దస్సేతుం ‘‘అసుభా చా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ దస అసుభాతి ఉద్ధుమాతకం వినీలకం విపుబ్బకం విచ్ఛిద్దకం విక్ఖాయితకం విక్ఖిత్తకం హతవిక్ఖిత్తకం లోహితకం పుళవకం అట్ఠికన్తి ఇమే దస. తథా కాయగతాసతి చాతి ఇమే ఏకాదస రాగవిక్ఖమ్భనస్స ఉపాయభావతో రాగచరితస్స అనుకూలా. అసుభ-గ్గహణేన చేత్థ తదారమ్మణసమాధిపుబ్బఙ్గమం కమ్మట్ఠానం గహితం. ఏవం సేసేసుపి యథారహం దట్ఠబ్బం. అప్పమాణసత్తారమ్మణత్తా అప్పమఞ్ఞా, మేత్తా కరుణా ముదితా ఉపేక్ఖాతి చతున్నం బ్రహ్మవిహారానమేతం అధివచనం. తే పన సవణ్ణకసిణా నీలకసిణం పీతకసిణం లోహితకసిణం ఓదాతకసిణన్తి ఇమేహి చతూహి వణ్ణకసిణేహి సహితా అట్ఠ దోసవిక్ఖమ్భనుపాయభావతో, అప్పటిఘాతవిసయత్తా చ దోసచరితస్స అనుకూలా.
౮౦౮. తం…పే… పనేకకన్తి ఏత్థ ఏకకన్తి ఇదం అనుస్సతిఅపేక్ఖం, అనుస్సతీసు ఏకన్తి అత్థో, న మోహచరితవితక్కచరితాపేక్ఖం తేసం అఞ్ఞస్సాపి అనుకూలస్స లబ్భనతో. తం పన మోహచరితస్స, వితక్కచరితస్స చ గణనబలేన చిత్తస్స పతిట్ఠానతో అనుకూలం.
౮౦౯-౧౧. పురిమా…పే… దేహినోతి ‘‘బుద్ధానుస్సతి ధమ్మానుస్సతి సఙ్ఘానుస్సతి సీలానుస్సతి చాగానుస్సతి దేవతానుస్సతీ’’తి ఇదం పాళిక్కమేన పురిమం అనుస్సతిఛక్కం సద్ధాచరితస్స అతిసప్పాయవసేన అనుకూలం. మరణూపసమాయుత్తా సతీతి మరణే, ఉపసమే చ యుత్తా సతి, మరణానుస్సతి, ఉపసమానుస్సతి చాతి వుత్తం హోతి. ఆహారనిస్సితా సఞ్ఞాతి ఆహారే పటిక్కూలసఞ్ఞా. ధాతువవత్థానన్తి చతుధాతువవత్థానం. బుద్ధిప్పకతిజన్తునోతి బుద్ధిచరితస్స సత్తస్స. సేసాని కసిణానీతి దోసచరితస్స అనుకూలేసు వుత్తేహి చతూహి వణ్ణకసిణేహి అవసేసాని పథవీఆపోతేజోవాయోఆలోకాకాసకసిణాని, ఏవం పురిమాని చత్తారి, ఇమాని ఛాతి దస ఇమస్సేవ ఉజువిపచ్చనీకా, ఇమస్స అసప్పాయన్తి గహేతబ్బవిసేసస్స అభావతో రాగాదిసబ్బచరితానం అనుకూలాతి వణ్ణితా.
౮౧౨. ఏకన్తవిపచ్చనీకభావతోతి రాగచరితాదీనం అసుభాదికమ్మట్ఠానస్స ఉజువిపచ్చనీకతాయ. అతిసప్పాయతోతి సద్ధాచరితాదీనం బుద్ధానుస్సతిఆదికమ్మట్ఠానస్స అతిసప్పాయతో. ఏవం ఉజువిపచ్చనీకవసేన, అతిసప్పాయవసేన చ ఇదం సబ్బం విసుం విసుం తేసం అనుకూలన్తి వుత్తం, న పన ఇతరస్స అననుకూలభావతో. న హి రాగాదీనం అవిక్ఖమ్భికా, సద్ధాదీనం వా అనుపకారికా కుసలభావనా నామ అత్థి. తథా హి మేఘియసుత్తే –
‘‘చత్తారో ధమ్మా ఉత్తరి భావేతబ్బా, అసుభా భావేతబ్బా రాగస్స పహానాయ, మేత్తా భావేతబ్బా బ్యాపాదస్స పహానాయ, ఆనాపానస్సతి భావేతబ్బా వితక్కుపచ్ఛేదాయ, అనిచ్చసఞ్ఞా భావేతబ్బా అస్మిమానసముగ్ఘాతాయా’’తి (అ. ని. ౯.౩; ఉదా. ౩౧) –
ఏకస్సేవ చత్తారో ధమ్మా భావేతబ్బాతి వుత్తా. తథా రాహులోవాదసుత్తేపి ‘‘మేత్తం, రాహుల, భావనం భావేహీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౨.౧౨౦) సత్త కమ్మట్ఠానాని వుత్తాని, న చాయస్మతో మేఘియస్స చత్తారిపి చరితాని సన్తి, నాపి రాహులత్థేరస్స సబ్బచరితాని, తస్మా వచనమత్తే అభినివేసం అకత్వా సబ్బత్థ అధిప్పాయో పరియేసితబ్బోతి వుత్తం హోతి.
౮౧౩-౪. కిఞ్చాపి వుత్తనయేన కమ్మట్ఠానానం గణనపరిచ్ఛేదోపి సక్కా ఞాతుం, సఙ్కరత్తా పన సుఖేన విఞ్ఞాతుం న సక్కాతి తేసం సామఞ్ఞతో, విసుం విసుం జాతితో చ గణనపరిచ్ఛేదం దస్సేతుం ‘‘కమ్మట్ఠానాని సబ్బానీ’’తిఆది వుత్తం. చత్తాలీసాతి నిద్దిసేతి పాళితో, అట్ఠకథాతో చ సమోధానేత్వా ‘‘సమచత్తాలీసా’’తి నిద్దిసేయ్య. కథం? కసిణాని దస…పే… సఞ్ఞా చాహారతా ఇతి. అసుభానుస్సతీ దసాతి దస-సద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో ‘‘దస అసుభా, దస అనుస్సతీ’’తి. దస అసుభా హేట్ఠా కథితావ. ‘‘పురిమానుస్సతిఛక్క’’న్తి ఏత్థ వుత్తా ఛ, మరణానుస్సతి కాయగతాసతి ఆనాపానస్సతి ఉపసమానుస్సతీతి ఇమా దస అనుస్సతియో. చతుధాతువవత్థానన్తి పథవాదీనం చతున్నం ధాతూనం వవత్థానం. సఞ్ఞా చాహారతాతి గాథాబన్ధవసేన గ-కారస్స లోపం కత్వా ఆహారగతా సఞ్ఞా ‘‘ఆహారతా సఞ్ఞా’’తి వుత్తా. ఆహారోయేవ వా ఆహారతా, తగ్గతా చ సఞ్ఞా ఉపచారతో ‘‘ఆహారతా’’తి వుత్తా, ఆహారే పటిక్కూలసఞ్ఞాతి అత్థో.
౮౧౫-౬. కిం ఇమేసు సబ్బేసుయేవ కమ్మట్ఠానేసు ఝానం నిబ్బత్తతీతి? ఆమ, నిబ్బత్తతి సబ్బేస్వేవ ఉపచారజ్ఝానం, అప్పనాఝానం పన కేసుచి న నిబ్బత్తతి, తస్మా కానిచి ఉపచారమేవ నిబ్బత్తేన్తి, కానిచి అప్పనమ్పి. కథం పనేతం దట్ఠబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఏతేసూ’’తిఆది. ఉపచారమేవ ఆవహన్తీతి ఉపచారావహా ‘‘అపేక్ఖో’’తిఆదీసు వియ హేత్థ అవధారణం దట్ఠబ్బం. తత్థ ఆనాపానస్సతిం, కాయగతాసతిఞ్చ హిత్వా సేసా బుద్ధానుస్సతిఆదయో అట్ఠ అనుస్సతియో, సఞ్ఞా, వవత్థానఞ్చాతి ఏతే దస నానప్పకారకత్తా, గమ్భీరత్తా, సభావధమ్మత్తా చ అసతి భావనావిసేసే ఉపచారావహా వుత్తా.
౮౧౭-౮. ఏవం ఉపచారప్పనావహతో దస్సేత్వా ఇదాని ఝానప్పభేదతో దస్సేతుం ‘‘అప్పనాయావహేసూ’’తిఆది వుత్తం. చతుక్కజ్ఝానికాతి చతుక్కనయవసేన చతుబ్బిధరూపావచరజ్ఝానవన్తో, తేసం ఏకేకస్సేవ ఆరమ్మణభూతాతి అత్థో. పఞ్చకనయవసేన పన ‘‘పఞ్చకజ్ఝానికా’’తి వేదితబ్బా. పఠమజ్ఝానికాతి పఠమజ్ఝానస్సేవ ఆరమ్మణభూతా, పటిక్కూలభావతో పన ఇతరేసం ఆరమ్మణాని న హోన్తి. పటిక్కూలేపి హి విసయే వితక్కబలేన పఠమజ్ఝానం అప్పేతి చణ్డసోతనదియం అరిత్తబలేన నావా వియ. సేసాని పన తదభావతో న తేసు అప్పేన్తి.
౮౧౯. తికజ్ఝానవహాతి చతుక్కనయేన తికజ్ఝానవహా, పఞ్చకనయేన పన చతుక్కజ్ఝానవహా, మేత్తాకరుణాముదితా హి మేత్తాదీనం సోమనస్ససహగతానమేవ ఆరమ్మణత్తా పఞ్చమజ్ఝానికా న హోన్తి. అప్పనప్పత్తా హి మేత్తాదయో సోమనస్సేన వినా నప్పవత్తన్తి. చతుత్థోపి బ్రహ్మవిహారోతి సమ్బన్ధో. బ్రహ్మానం ఉత్తమానం విహారో, బ్రహ్మభూతో వా విహారోతి బ్రహ్మవిహారో, సో ఉపేక్ఖాభావనావసేన చతుత్థజ్ఝానికో. తత్థాపి మేత్తాదివసేన పటిలద్ధజ్ఝానచతుక్కస్సేవేతం అప్పేతి, నేతరస్స. కస్మా? మేత్తాదీనం నిస్సన్దత్తా. యథా హి కసిణానం నిస్సన్దా ఆరుప్పా, యథా చ సమథవిపస్సనానిస్సన్దా నిరోధసమాపత్తి, ఏవం మేత్తాదినిస్సన్దా ఉపేక్ఖా. ఆరుప్పా చతుత్థజ్ఝానికాతి అఙ్గసమతావసేన ఆరుప్పాపి చతుత్థజ్ఝానస్సేవ పభేదాతి కత్వా వుత్తం.
౮౨౦. ఏవం ఝానభేదతో దస్సేత్వా పున సమతిక్కమతో దస్సేతుం ‘‘వసేనారమ్మణఙ్గాన’’న్తిఆది వుత్తం. ఆరమ్మణసమతిక్కమో అఙ్గసమతిక్కమోతి అతిక్కమితబ్బానం ఆరమ్మణానం, అఙ్గానఞ్చ వసేన సమతిక్కమో దువిధో. కిం సబ్బేస్వేవ దువిధో లబ్భతి, నోతి ఆహ ‘‘గోచరా…పే… తిక్కమో’’తి. చతూసు హి ఆరుప్పేసు ఆరమ్మణసమతిక్కమోవ హోతి ఆకాసకసిణవజ్జితేసు నవసు ఆరమ్మణేసు అఞ్ఞతరం సమతిక్కమిత్వా ఆకాసానఞ్చాయతనస్స, ఆకాసానఞ్చాయతనాదీని చ సమతిక్కమిత్వా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనాదీనం పత్తబ్బత్తా, అఙ్గాతిక్కమో పన అరూపే నత్థి చతున్నఞ్చాపి అఙ్గానం వసేన సమానత్తా. రూపే ఝానఙ్గతిక్కమోతి రూపావచరికకమ్మట్ఠానేసు వితక్కాదీనం ఝానఙ్గానం అతిక్కమో, ఇదఞ్చ లబ్భమానకవసేన వుత్తం. పఠమజ్ఝానికేసు దువిధోపి సమతిక్కమో నత్థి, నీవరణసమతిక్కమో ఇధ అట్ఠన్నమ్పి సమాపత్తీనం సాధారణత్తా న గహితో.
౮౨౧. ఏవం సమతిక్కమవసేన దస్సేత్వా పున వడ్ఢనావడ్ఢనవసేన దస్సేతుం ‘‘దసేవ కసిణానీ’’తిఆదిమాహ. ఇమేసు చత్తాలీసాయ కమ్మట్ఠానేసు దస కసిణానేవ వడ్ఢేతబ్బాని. న చ…పే… అసుభాదయోతి సేసా అసుభాదయో పన నేవ వడ్ఢేతబ్బా. కస్మా? పరిచ్ఛిన్నాకారేనేవ ఉపట్ఠానతో, ఆనిసంసాభావతో చ. తథా హి దస అసుభాని, కాయగతాసతి చ అత్తనో ఠితోకాసేన పరిచ్ఛిన్నత్తా పరిచ్ఛిన్నాకారేనేవ ఉపట్ఠహన్తి. వడ్ఢితేసుపి కుణపరాసి ఏవ ఉపట్ఠాతీతి న కోచి ఆనిసంసో అత్థి. అవడ్ఢితేసుపి హి తేసు కామరాగవిక్ఖమ్భనా హోతియేవ. యది ఏవం, అసుభజ్ఝానానం అప్పమాణారమ్మణతావచనం విరుజ్ఝతీతి? న విరుజ్ఝతి. ఏకచ్చో హి ఉద్ధుమాతకే వా అట్ఠికే వా మహన్తే నిమిత్తం గణ్హాతి, ఏకచ్చో అప్పకేతి ఇమినా పరియాయేన ఏకచ్చస్స పరిత్తారమ్మణజ్ఝానం హోతి, ఏకచ్చస్స అప్పమాణారమ్మణం. యో వా ఏతం ఆనిసంసాభావం అపస్సన్తో వడ్ఢేయ్య, తస్స వసేన అప్పమాణారమ్మణతా వుత్తా. ఆనాపాననిమిత్తమ్పి నాసికగ్గముఖనిమిత్తాదిపరిచ్ఛిన్నం ఉపట్ఠాతి, వడ్ఢయతోపి చ వాతరాసియేవ వడ్ఢతి. పిచుపిణ్డాదివసేన ఉపట్ఠహన్తమ్పి హి నిమిత్తం వాతసఙ్ఘాటమత్తమేవ, తథా బ్రహ్మవిహారనిమిత్తమ్పి వడ్ఢేన్తస్స సత్తరాసియేవ వడ్ఢేయ్య, న చ తేన కోచి అత్థో హోతి, తస్మా తదుభయమ్పి న వడ్ఢేతబ్బం. యం పన వుత్తం ‘‘మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతీ’’తిఆది (విభ. ౬౬౩), తమ్పి పరిగ్గహవసేన వుత్తం, న నిమిత్తవడ్ఢనవసేన. కిఞ్చి బ్రహ్మవిహారే పటిభాగనిమిత్తమేవ నత్థి, కిమయం వడ్ఢేయ్య, అప్పమాణారమ్మణతా పనేత్థ పరిగ్గహితమత్తవసేన వేదితబ్బా. ఆరుప్పారమ్మణేసు ఆకాసం కసిణుగ్ఘాటమత్తత్తా కసిణాపగమవసేనేవ మనసి కాతబ్బం, తతో పరం వడ్ఢయతో న కిఞ్చి హోతి, విఞ్ఞాణం సభావధమ్మత్తా న సక్కా వడ్ఢేతుం, పరికమ్మమేవ హి వడ్ఢేతుం సక్కా, విఞ్ఞాణాపగమో తస్స అభావమత్తత్తా, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనారమ్మణమ్పి సభావధమ్మత్తాయేవ న సక్కా వడ్ఢేతుం, తస్మా తానిపి న వడ్ఢేతబ్బాని. అప్పమాణారమ్మణతా ఆరుప్పానం విపులకసిణుగ్ఘాటిమాకాసే పవత్తియా వేదితబ్బా. బుద్ధానుస్సతిఆదయో చ అనిమిత్తత్తా న వడ్ఢేతబ్బా. పటిభాగనిమిత్తఞ్హి అయం వడ్ఢేయ్య, తఞ్చ నేసం నత్థి, తస్మా ఇమే అసుభాదయో తింస కమ్మట్ఠానాని పరిచ్ఛిన్నోకాసత్తా, పయోజనాభావతో, అవడ్ఢనతో చ న వడ్ఢేతబ్బాని.
౮౨౨-౩. ఏవం వడ్ఢనావడ్ఢనతో దస్సేత్వా పున ఆరమ్మణతో దస్సేతుం ‘‘దసేవ కసిణానీ’’తిఆది ఆరద్ధం. పటిభాగనిమిత్తాని హోన్తి ఆరమ్మణానీతి ఇమాని ద్వావీస పటిభాగనిమిత్తభూతాని ఆరమ్మణాని హోన్తి. సేసాతి అవసేసా అట్ఠారస నేవ పటిభాగనిమిత్తారమ్మణా సియుం.
౮౨౪-౫. ఇదాని భూమితో దస్సేతుం ‘‘అసుభానీ’’తిఆది వుత్తం. దేవేసు నప్పవత్తన్తి తత్థ అసుభానం, పటిక్కూలస్స చ ఆహారస్స అభావతో. తచపఞ్చకమ్పి హి తత్థ పవత్తమానం దిబ్బానుభావేన పటిక్కూలాకారేన నోపట్ఠాతి. అస్సాసపస్సాసానం బ్రహ్మలోకే అభావతో ‘‘ఆనాపానస్సతి చా’’తిఆది వుత్తం. ఝానానుభావనిబ్బత్తానఞ్హి అత్థస్స అభావతో నత్థి బ్రహ్మలోకే అస్సాసపస్సాసా.
౮౨౭. ఇదాని గహణతో దస్సేతుం ‘‘చతుత్థ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ చతుత్థం…పే… దిట్ఠేనేవ గహేతబ్బాతి వాయోకసిణం వజ్జేత్వా సేసా నవ కసిణా, దస అసుభానీతి ఇమాని ఏకూనవీసతి దిట్ఠేనేవ వత్థునా కరణభూతేన గహేతబ్బాని ఉగ్గహేతబ్బాని. తథా చ వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘దిట్ఠేన గహేతబ్బాని, పుబ్బభాగే చక్ఖునా ఓలోకేత్వా నిమిత్తం నేసం గహేతబ్బన్తి అత్థో’’తి (విసుద్ధి. ౧.౪౭).
౮౨౮-౩౧. సతియమ్పి చ కాయమ్హీతి కాయగతాసతియమ్పి. దిట్ఠేన తచపఞ్చకన్తి తచపఞ్చకమత్తమేవ దిట్ఠేన గహేతబ్బం. సేసమేత్థ సుతేనేవాతి ఏత్థ కాయగతాసతియం సేసం వక్కపఞ్చకాది సుతేనేవ గహేతబ్బం. ఇతి కాయగతాసతి దిట్ఠసుతేన గహేతబ్బా. ఉత్తరోట్ఠనాసికగ్గేసు ఫుట్ఠస్స అస్సాసపస్సాసస్స గహేతబ్బతో వుత్తం ‘‘ఆనాపానస్సతి ఏత్థ, ఫుట్ఠేన పరిదీపితా’’తి. ఉచ్ఛుసస్సాదీనం పత్తేసు చలమానవణ్ణగ్గహణముఖేన, సరీరసమ్ఫస్సవసేన చ వాతస్స గహేతబ్బత్తా వుత్తం ‘‘వాయోకసిణమేవేత్థ, దిట్ఠఫుట్ఠేన గయ్హతీ’’తి. ఆదితోవ గహేతబ్బా న హోన్తీతిఆదికమ్మికేన భావనారమ్భవసేన న పట్ఠపేతబ్బాని, హేట్ఠిమే తయో బ్రహ్మవిహారే, కసిణేసు రూపావచరచతుత్థజ్ఝానఞ్చ అనధిగన్త్వా సమ్పాదేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా.
౮౩౨-౫. ఏవం గహణవసేన దస్సేత్వా ఇదాని పచ్చయతో దస్సేతుం ‘‘కమ్మట్ఠానేసు హేతేసూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఏతేసు కమ్మట్ఠానేసూతి ఏత్థ యథారహం ఆరమ్మణానం, ఝానానఞ్చ గహణం వేదితబ్బం. ఆకాసకసిణస్స ఉగ్ఘాటేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా వుత్తం ‘‘ఆకాసకసిణం వినా’’తి. మేత్తాదిఏకేకస్మిం బ్రహ్మవిహారే తీణి తీణి ఝానాని పటిలభిత్వా ఠితస్సేవ ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారవసేన పఞ్చమజ్ఝానం ఉప్పజ్జతీతి వుత్తం ‘‘తయో బ్రహ్మవిహారా’’తిఆది. ద్విన్నం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనజవనానం సమనన్తరా నిరోధం ఫుసతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘చతుత్థమారుప్ప’’న్తిఆది. విపస్సనాభవసమ్పత్తిసుఖానం పచ్చయాతి విపస్సనాయ, భవసమ్పత్తియా, దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారస్స చ పచ్చయా హోన్తీతి అత్థో.
౮౩౬-౯. ఏవం పసఙ్గేన ఆగతం కమ్మట్ఠానవిభాగం దస్సేత్వా పున ఆచరియేన పటిపజ్జితబ్బవిధిం దస్సేతుం ‘‘కమ్మట్ఠానం గహేత్వా’’తిఆది వుత్తం. సన్తికే వసన్తస్సాతి ఆచరియేన సద్ధిం ఏకగేహే, ఏకవిహారే వా వసన్తస్స. కథేతబ్బన్తి పవత్తిం సుత్వా సుత్వా కథేతబ్బం. ఆగతస్సాగతక్ఖణేతి స-కారో పదసన్ధిమత్తకరో, ఆగతాగతక్ఖణేతి అత్థో. అథ వా ఆగతస్స ఆగతక్ఖణే కథేతబ్బం. ఈదిసేసు హి ఠానేసు ఆమేడితసామత్థియతోవ లబ్భతి. న హి ఏకవారమేవ ఆగతస్స తస్మిం ఖణే కథేతబ్బం, తతో పరం న కథేతబ్బన్తి యుజ్జతి.
నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారన్తి అతిసంఖిత్తం, అతివిత్థారఞ్చ అకత్వా తస్స సుఖేన ఉగ్గణ్హనప్పమాణం కథేతబ్బం. సచే పన సో పకతియావ ఉగ్గహితకమ్మట్ఠానో హోతి, సజ్ఝాయవసేన వా మనసికారవసేన వా కతపరిచయో, తస్స ఏకం, ద్వే వా నిసజ్జా అత్తనో సమ్ముఖావ సజ్ఝాయం కారేత్వా దాతబ్బం. ఏవం ఆచరియేన పటిపజ్జితబ్బవిధిం దస్సేత్వా పున గహితకమ్మట్ఠానేన తేన యోగినా ఉత్తరి కాతబ్బవిధానం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తేనపీ’’తిఆది. సమ్మట్ఠానన్తి యత్థ పహటో సమతి, తం సమ్మట్ఠానం, ఇదం సమ్మట్ఠానం వియాతి సమ్మట్ఠానం. యథా హి సమ్మట్ఠానే గహితే పుగ్గలం అత్తనో వేరీ అభిభవితుం న సక్కోతి, ఏవం కమ్మట్ఠానే గహితే మనోభుసఙ్ఖాతో కామరాగో తంసమఙ్గిపుగ్గలం అభిభవిత్వా అత్తనో వసే కాతుం న సక్కోతి. తేన వుత్తం ‘‘సమ్మట్ఠానం వియాతి సమ్మట్ఠాన’’న్తి. మనో అభిభవతీతి మనోభూ, తస్స మనోభునో. అట్ఠారసహి…పే… వివజ్జితేతి –
‘‘మహావాసం నవావాసం, జరావాసఞ్చ పన్థనిం;
సోణ్డిం పణ్ణఞ్చ పుప్ఫఞ్చ, ఫలం పత్థితమేవ చ.
‘‘నగరం దారునా ఖేత్తం, విసభాగేన పట్టనం;
పచ్చన్తసీమాసప్పాయం, యత్థ మిత్తో న లబ్భతి.
‘‘అట్ఠారసేతాని ఠానాని, ఇతి విఞ్ఞాయ పణ్డితో;
ఆరకా పరివజ్జేయ్య, మగ్గం సప్పటిభయం యథా’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౫౨) –
ఏవం వుత్తేహి అట్ఠారసహి విహారదోసేహి సబ్బకాలవియుత్తే. అనురూపేతి ఇమేసు అట్ఠారససు దోసేసు అఞ్ఞతరేనపి సమన్నాగతో అననురూపో నామ, తదభావేన అత్తనో యోగకమ్మస్స అనుకూలే. మహావిహారాదయో హి యోగకమ్మస్స అనుకూలా న హోన్తి, తస్మా మహావిహారే తావ వత్తకరణాదినా పలిబోధో హోతి. యత్థ పన సబ్బం కతమేవ, అవసేసాపి సఙ్ఘట్టనా నత్థి, ఏవరూపో మహావిహారోపి అనురూపోవ. నవవిహారే బహుం నవకమ్మం కాతబ్బం హోతి, తస్మా సో అసతి అఞ్ఞస్మిం అనుకూలే కారణే అననురూపో హోతి. తథా జిణ్ణవిహారోపి బహుపటిజగ్గితబ్బతాయ కమ్మట్ఠానన్తరాయికో. పన్థనిస్సితకో ఆగన్తుకేహి రత్తిన్దివం సమోకిణ్ణతాయ. యత్థ సోణ్డీ నామ పాసాణపోక్ఖరణీ హోతి, సో సోణ్డివిహారో. తత్థ బహూ పానీయత్థాయ సమోసరన్తి, తథా పణ్ణపుప్ఫఫలవతి విహారే తంతదత్థాయ. పత్థనీయే లోకసమ్మతే విహారే విహరన్తం ‘‘అరహా’’తి సమ్భావేన్తా బహూ ఆగచ్ఛన్తి. నగరసన్నిస్సితేపి విహారే విసభాగారమ్మణాపాథగమనాదీని హోన్తి. దారుసన్నిస్సితే కట్ఠహారికాదీహి అఫాసు హోతి. ఖేత్తసన్నిస్సితే విహారమజ్ఝేయేవ ఖలమణ్డలకరణాదినా అఫాసు హోతి. విసభాగపుగ్గలాధివుత్థేపి కలహనివారణాదీసు తే ఉపవదన్తి. పట్టనసన్నిస్సితే అభిణ్హం నావాసత్థేహి ఆగతమనుస్సేహి అఫాసు హోతి. పచ్చన్తనిస్సితే మనుస్సా బుద్ధాదీసు అప్పసన్నా హోన్తి. రజ్జసీమసన్నిస్సితే ద్విన్నం రాజూనం కలహే సతి ద్విన్నం విజితేసు పిణ్డాయ విచరన్తం భిక్ఖుం ‘‘అయం చరపురిసో’’తి గహేత్వా బన్ధనాదికం పాపేయ్యుం, అసప్పాయే అమనుస్సాదిఉపద్దవా హోన్తి. కల్యాణమిత్తానధివుత్థే ఉప్పన్నకఙ్ఖాయ వినోదకే అసతి మహాదోసోయేవాతి ఏతేపి విహారా అననురూపా, తస్మా తాదిసే విహారే పరివజ్జేత్వా వుత్తదోసవిరహితే అనురూపే విహారే విహాతబ్బం.
తస్స పన విహారస్స అనురూపభావో ఏవం వేదితబ్బోతి దస్సేతుం ‘‘గామతో’’తిఆది వుత్తం. గామతోతి గోచరగామతో. నాతిదూరేతి గోచరగామస్స అడ్ఢగావుతతో ఓరభాగతాయ న అతిదూరే. నచ్చాసన్నేతి పచ్ఛిమేన పమాణేన గోచరగామతో పఞ్చధనుసతికతాయ న అతిసన్నే. ఇమినా గమనాగమనసమ్పన్నతం దస్సేతి. గోచరగామస్స పన ఉత్తరదిసాయ వా దక్ఖిణదిసాయ వా నాతిదూరం నచ్చాసన్నం సేనాసనం విసేసేన గమనాగమనసమ్పన్నం హోతి, నాతిదూరనచ్చాసన్నతా చేత్థ నిదస్సనమత్తం. పఞ్చఙ్గసంయుతేతి పన వుత్తత్తా నాతిదూరనచ్చాసన్నతాయ సహ దివా అప్పకిణ్ణతాదీని చత్తారి సమోధానేత్వా పఞ్చఙ్గసంయుత్తతా వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –
‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, సేనాసనం పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, సేనాసనం నాతిదూరం హోతి నచ్చాసన్నం గమనాగమనసమ్పన్నం దివా అప్పకిణ్ణం రత్తిం అప్పసద్దం అప్పనిగ్ఘోసం అప్పడంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సం, తస్మిం ఖో పన సేనాసనే విహరన్తస్స అప్పకసిరేనేవ ఉప్పజ్జన్తి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారా, తస్మిం ఖో పన సేనాసనే థేరా భిక్ఖూ విహరన్తి బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా, తే కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా పరిపుచ్ఛతి పఞ్హం ‘ఇదం, భన్తే, కథం; ఇమస్స కో అత్థోతి. తస్స తే ఆయస్మన్తో అవివటఞ్చేవ వివరన్తి, అనుత్తానీకతఞ్చ ఉత్తానిం కరోన్తి, అనేకవిహితేసు చ కఙ్ఖాట్ఠానియేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖం పటివినోదేన్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, సేనాసనం పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం హోతీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౧౧).
ఏత్థ చ నాతిదూరనచ్చాసన్నభావేన గమనాగమనసమ్పన్నతా పఠమం అఙ్గం, దివా మహాజనసంకిణ్ణతాభావేన, రత్తియం జనాలాపసద్దాభావేన, సబ్బదాపి జనసన్నిపాతనిగ్ఘోసాభావేన అప్పకిణ్ణఅప్పసద్దఅప్పనిగ్ఘోసభావో దుతియం, డంసమకసాదిపరిస్సయాభావో తతియం, అప్పకసిరేన చీవరపిణ్డపాతాదిపచ్చయలాభో చతుత్థం, బహుస్సుతతాదిగుణసమన్నాగతానం థేరానం వసనభావో పఞ్చమన్తి ఇమేహి పఞ్చహి అఙ్గేహి సంయుత్తే సమన్నాగతే విహారస్మిం విహాతబ్బం.
౮౪౦-౧. పఠమం వుత్తఆవాసాదిమహాపలిబోధే ఉపాదాయ ఖుద్దకపలిబోధో, ఇదాని తం పలిబోధం సరూపతో దస్సేత్వా తస్స ఉపచ్ఛిన్దనాకారం ఆవి కాతుం ‘‘దీఘా కేసా’’తిఆది వుత్తం. సో పత్తో సుట్ఠు పచితబ్బోతి యోజనా.
౮౪౨-౫. పవివిత్తేతి జనవివిత్తే ఓకాసే. వజ్జేత్వా…పే… లోహితన్తి ఇమే చత్తారో కసిణదోసా, తస్మా ఏవరూపా మత్తికా వజ్జేత్వా. సణ్హాయాతి అపనీతతిణమూలసక్ఖరవాలుకాయ సుమద్దితాయ సుఖుమాయ. అరుణవణ్ణాయాతి అరుణనిభాయ, అరుణవణ్ణప్పభాయాతి అత్థో. బహిద్ధా వాపి తాదిసేతి బహిద్ధాపి విహారపచ్చన్తే పటిచ్ఛన్నట్ఠానే. సంహారిమన్తి సంహరితబ్బం గహేత్వా చరణయోగ్యం. తత్రట్ఠకన్తి యత్థ కతం, తత్థేవ తిట్ఠనకం.
౮౪౭-౫౦. పమాణతోతి వక్ఖమానప్పమాణతో. వట్టం ఆకోటేత్వాతి పరిమణ్డలం కత్వా ఆకోటేత్వా. తన్తి తం చమ్మం వా కటసారం వా దుస్సపట్టం వా. కణ్ణికన్తి కణ్ణికాసదిసం, పరిమణ్డలతో పదుమకణ్ణికాకారన్తి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘సమ’’న్తి. ‘‘కణ్ణికాసమ’’న్తి వా పాఠో. విదత్థిచతురఙ్గులన్తి చతురఙ్గులాధికవిదత్థిప్పమాణం. ఏతదేవ హి పమాణం సన్ధాయ అట్ఠకథాయం ‘‘సుప్పమత్తే వా సరావమత్తే వా’’తి (విసుద్ధి. ౧.౫౫) వుత్తం. వివట్టన్తి నిబ్బానం. కసిణపరికమ్మం కరోన్తోపి హి ఏత్తకేయేవ అట్ఠత్వా నిబ్బానత్థాయేవ వాయమతి. భేరీతలసమం కత్వాతి పాణికాయ ఘంసేత్వా నిన్నతున్నతట్ఠానాభావేన భేరీతలం వియ సమం కత్వా. సమ్మజ్జిత్వాన తం ఠానన్తి యస్మిం ఠానే నిసీదిత్వా తం కసిణం ఓలోకేతి, తం ఠానం సచే ఉక్లాపం హోతి, సమ్మజ్జిత్వా. న్హత్వాతి సరీరదరథవినోదనత్థం న్హత్వా.
౮౫౧-౨. తమ్హా కసిణమణ్డలా హత్థపాసప్పమాణస్మిం పదేసేతి తమ్హా కసిణమణ్డలస్స, ఠపితట్ఠానమ్హా అడ్ఢతేయ్యహత్థన్తరే పదేసే, కసిణమణ్డలస్స, పీఠస్స చ మజ్ఝం హత్థపాసప్పమాణం కత్వా పఞ్ఞత్తేతి వుత్తం హోతి. విదత్థిచతురఙ్గులే ఉచ్చేతి విదత్థిచతురఙ్గులం హుత్వా ఉచ్చే, విదత్థిచతురఙ్గులపాదకేతి వుత్తం హోతి. దూరే నిసిన్నస్స హి కసిణం న ఉపట్ఠాతి, ఆసన్నతరే నిసిన్నస్స హత్థపాణికాపదాదయో కసిణదోసా పఞ్ఞాయన్తి. ఉచ్చతరే నిసిన్నేన చ గీవం పణామేత్వా ఓలోకేతబ్బం హోతి, నీచతరే జణ్ణుకాని రుజ్జన్తి, తస్మా హత్థపాసప్పమాణే పదేసే విదత్థిచతురఙ్గులపాదకే పీఠే నిసీదితబ్బం. యస్మా చతూసు ఇరియాపథేసు సయనం కోసజ్జపక్ఖియం, ఠానచఙ్కమనాని ఉద్ధచ్చపక్ఖియాని, నిసజ్జా పన అలీనుద్ధచ్చపక్ఖియా, సన్తో ఇరియాపథో, తస్మా వుత్తం ‘‘నిసీదిత్వా’’తి, సమన్తతో ఊరుబద్ధాసనం పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వాతి అత్థో. యేనాకారేన నిసీదన్తస్స నిసజ్జా సుఖా హోతి, తం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ఉజుం కాయం పణిధాయా’’తి. ఉపరిమం సరీరం ఉజుకం ఠపేత్వా అట్ఠారసపిట్ఠికణ్టకే కోటియా కోటిం పటిపాదేత్వాతి అత్థో. ఏవఞ్హి నిసిన్నస్స చమ్మమంసనహారూని న ఓణమన్తి, అథస్స యా తేసం ఓణమనపచ్చయా ఖణే ఖణే వేదనా ఉప్పజ్జేయ్యుం, తా న ఉప్పజ్జన్తి. తాసు అనుప్పన్నాసు చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, కమ్మట్ఠానం న పరిపతతి. తతో చ పుబ్బేనాపరం విసేసప్పత్తియా వుద్ధిం ఫాతిం ఉపగచ్ఛతి. ఇదాని ఆరమ్మణపరిగ్గహుపాయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కత్వా పరిముఖం సతి’’న్తి, కమ్మట్ఠానాభిముఖం సతిం ఠపేత్వాతి అత్థో. అభి-సద్దేన హి సమానత్థో ఇధ పరి-సద్దో, అథ వా సమీపత్థేన పరి-సద్దేన ముఖస్స సమీపే సతిం కత్వాతి అత్థో. యథాహ – ‘‘అయం సతి ఉపట్ఠితా హోతి సుపట్ఠితా నాసికగ్గే వా ముఖనిమిత్తే వా. తేన వుచ్చతి పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా’’తి (విభ. ౫౩౭). అథ వా ‘‘పరీతి పరిగ్గహట్ఠో, ముఖన్తి నియ్యానట్ఠో, సతీతి ఉపట్ఠానట్ఠో. తేన వుచ్చతి ‘పరిముఖం సతి’’న్తి (పటి. మ. ౧.౧౬౪) వచనతో ‘‘పరిణాయికా’’తిఆదీసు వియ పరి-సద్దో పరిగ్గహట్ఠో, ‘‘సుఞ్ఞతవిమోక్ఖముఖ’’న్తిఆదీసు వియ ముఖ-సద్దో నియ్యానట్ఠోతి కత్వా పరిగ్గహితనియ్యానసతిం కత్వా సబ్బథా గహితాసమ్మోసం పరిచ్చత్తసమ్మోసం సతినేపక్కం ఉపట్ఠపేత్వాతి వుత్తం హోతి.
౮౫౩-౫. కామేస్వాదీనవం దిస్వాతి ‘‘కామా నామేతే అట్ఠికఙ్ఖలికూపమా నిరస్సాదట్ఠేనా’’తిఆదినా వత్థుకామకిలేసకామేసు ఆదీనవం పచ్చవేక్ఖిత్వా. నేక్ఖమ్మం దట్ఠు ఖేమతోతి నేక్ఖమ్మం ఖేమతో దిస్వా కామనిస్సరణం సబ్బదుక్ఖసమతిక్కమస్స ఉపాయభూతం నేక్ఖమ్మన్తి ఏవం నేక్ఖమ్మసఙ్ఖాతం సఉపచారజ్ఝానం, నిబ్బానం, విపస్సనం, సబ్బేపి వా కుసలధమ్మే ఖేమతో నిబ్భయతో దిస్వా, తత్థ జాతాభిలాసో హుత్వాతి వుత్తం హోతి. పరమం…పే… రతనత్తయేతి బుద్ధాదిరతనత్తయే రతనత్తయగుణానుస్సరణేన బలవపీతిపామోజ్జం జనయిత్వా. భాగీ…పే… ముత్తమన్తి ‘‘అహం ఇమాయ సబ్బబుద్ధపచ్చేకబుద్ధఅరియసావకేహి పటిపన్నాయ నేక్ఖమ్మపటిపత్తియా చిత్తవివేకాదిప్పవివేకజస్స సుఖస్స అద్ధా ఏకన్తేన భాగీ అస్సం, లాభీ భవేయ్య’’న్తి ఏవం పటిపత్తియం ఆనిసంసదస్సనేన తబ్బిసయం ఉత్తమం మహన్తం ఉస్సాహం కత్వా. ఆకారేన సమేనేవాతి అతిఉమ్మీలితఅతిమన్దాలోచనాని వజ్జేత్వా నాతిఉమ్మీలితనాతిమన్దాలోచనసఙ్ఖాతేన సమేన ఆలోచనాకారేన. అతిఉమ్మీలయతో హి అతిసుఖుమం, అవిభూతఞ్చ రూపగతం ఉపనిజ్ఝాయతో వియ చక్ఖు కిలమతి, అత్తనో సభావవిభావనతో చ మణ్డలం అతివిభూతం హోతి, తథా వణ్ణతో, లక్ఖణతో వా ఉపతిట్ఠేయ్య, తేనస్స నిమిత్తం నుప్పజ్జతి. అతిమన్దం ఉమ్మీలయతో చ గజనిమీలకేన పేక్ఖన్తస్స వియ రూపగతం మణ్డలం అవిభూతం హోతి. దస్సనే మన్దబ్యాపారతాయ కోసజ్జపాతతో చిత్తఞ్చ లీనం హోతి, ఏవమ్పి నిమిత్తం నుప్పజ్జతి, తస్మా యథా నామ ఆదాసతలే ముఖనిమిత్తం గణ్హన్తో న తత్థ అతిగాళ్హం ఉమ్మీలతి, న అతిమన్దం, అథ ఖో సమేన ఆకారేన గణ్హాతి, ఏవమేవ నాతిఉమ్మీలనాదినా సమేన ఆకారేన గణ్హన్తేన భావేతబ్బన్తి. నిమిత్తం గణ్హతాతి పథవీకసిణే చక్ఖునా గహితం నిమిత్తం మనసా గణ్హన్తేన.
౮౫౬-౭. ఇదాని నిమిత్తగ్గహణోపాయం దస్సేతుం ‘‘న వణ్ణో పేక్ఖితబ్బో’’తిఆది వుత్తం. న వణ్ణో పేక్ఖితబ్బో సోతి యో తత్థ పథవీకసిణే అరుణవణ్ణో, సో న చిన్తేతబ్బో వణ్ణవసేన మనసికరోతో వణ్ణకసిణభావూపగమనతో. చక్ఖువిఞ్ఞాణేన పన గహితగ్గహణం న సక్కా వారేతుం, తేనేవేత్థ ‘‘న ఓలోకేతబ్బో’’తి అవత్వా ‘‘మనసానుపేక్ఖితా హోతీ’’తిఆదీసు వియ మనసా చిన్తనవసేన పేక్ఖనగ్గహణం కతం. దట్ఠబ్బం న చ లక్ఖణన్తి యం తత్థ పథవీధాతుయా థద్ధలక్ఖణం న మనసికాతబ్బం తస్స మనసికారే ధాతుకమ్మట్ఠానస్స గహితత్తా. వణ్ణం పన అముఞ్చిత్వాతి దిస్వా గహేతబ్బత్తా పన వణ్ణం అముఞ్చిత్వా. ఉస్సదస్స వసేన హి చిత్తం పణ్ణత్తిధమ్మస్మిన్తి పథవీధాతుయా సత్తితో అధికభావేన ససమ్భారపథవియా ‘‘పథవీ’’తి వోహారో, తస్మిం ససమ్భారపథవిం ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తే పణ్ణత్తిధమ్మే ఆదాసతలగతముఖనిమిత్తే వియ చిత్తం ఠపేత్వా. ఏకగ్గమానసోతి పున నానారమ్మణే చిత్తం అవిసారేత్వా ఏకగ్గమానసో హుత్వా. పథవీ పథవిచ్చేవం వత్వాతి ఏత్థ పఠమసమన్నాహారే కస్సచి వచీభేదోపి సియాతి వుత్తన్తి ఆచరియధమ్మపాలత్థేరో ఆహ.
౮౫౮. యది వోహారమత్తే చిత్తం ఠపేతబ్బం, నామన్తరవసేన పథవీ మనసికాతబ్బా భవేయ్యాతి హోతు, కో దోసోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పథవీ మేదనీ’’తిఆది. అథ వా కిం పథవీనామేయేవ వుత్తే భావనా హోతి, ఉదాహు అఞ్ఞస్మిమ్పీతి ఆహ ‘‘పథవీ మేదనీ’’తిఆది. ఏకం వత్తుమ్పి వట్టతీతి ఏతేసు యం ఇచ్ఛతి, తం అత్తనో పగుణతాయ వా పచురతాయ వా ఆగచ్ఛన్తం ఏకం వత్తుం వట్టతి. కిఞ్చాపి ఏవం వట్టతి, అపిచ ‘‘పథవీ’’తి ఏతదేవ నామం పాకటం, తస్మా పాకటవసేనేవ ‘‘పథవీ పథవీ’’తి భావేతబ్బన్తి ఆచరియా.
౮౫౯-౬౦. ఉమ్మీలిత్వా…పే… తావ సోతి యావ వక్ఖమానాకారేన ఉగ్గహనిమిత్తం నుప్పజ్జతి, తావ కిఞ్చి కాలం చక్ఖుం ఉమ్మీలిత్వా నిమిత్తగ్గహణవసేన పథవీమణ్డలం ఓలోకేత్వా పున కిఞ్చి కాలం చక్ఖూని నిమీలిత్వాతి ఏవం వారసతమ్పి వారసహస్సమ్పి తతో భియ్యోపి ఉమ్మీలిత్వా సో యోగీ ఆవజ్జేయ్య, యేనాకారేన ఓలోకేత్వా గహితం, తేనాకారేన తం సమన్నాహరేయ్యాతి అత్థో.
౮౬౧-౩. ఆపాథం తు యాతి చేతి యది మనోద్వారికజవనానం గోచరభావం ఉపగచ్ఛతి, తం ఉగ్గహనిమిత్తం తదా ఉప్పన్నన్తి పవుచ్చతీతి యోజనా. యది ఉగ్గహనిమిత్తేపి పథవీమణ్డలం ఓలోకేత్వా భావేతి, పటిభాగనిమిత్తుప్పత్తి న సియా. సమీపట్ఠేన చ న సక్కా అనోలోకేతున్తి వుత్తం ‘‘నిసీదితబ్బం నో చేవ’’న్తిఆది. యథాసుఖం నిసిన్నేన, యథాసుఖం వా భావేతబ్బన్తి సమ్బన్ధో.
౮౬౪-౫. పపఞ్చ…పే… ధోవనేతి పస్సావాదినా కేనచి కరణీయేన నిసిన్నట్ఠానతో అఞ్ఞత్థ గన్త్వా పున ఆగమ్మ నిసీదన్తేన పాదా ధోవితబ్బా హోన్తి. అధోతపాదేన హి సేనాసనం అక్కమతో ఆపత్తి హోతి, ఖణే ఖణే పాదధోవనే చ పపఞ్చో హోతి, తస్మా తస్స పరిహారత్థం ద్వే ఉపాహనాయేవ ఇచ్ఛితబ్బా. తావ బహుతలికా సద్దమ్పి జనేయ్యుం, సద్దో చ ఝానకణ్టకో, తస్మా వుత్తం ‘‘ఏకతలికా’’తి. తథా ‘‘పరిస్సయవినోదనత్థం కత్తరదణ్డో చ ఇచ్ఛితబ్బో’’తి (విసుద్ధి. ౧.౫౭) అట్ఠకథాయం వుత్తం. అసప్పాయేన కేనచీతి వక్ఖమానేన ఆవాసాదిఅసప్పాయేసు కేనచిదేవ అసప్పాయేన. తం ఠానన్తి కసిణమణ్డలస్స ఠితట్ఠానం. ఆదాయ తం పునాతి యథాజాతం ఉగ్గహనిమిత్తం పున గహేత్వా, పున ఉప్పాదేత్వాతి వుత్తం హోతి.
౮౬౬-౭. పీఠే సుఖనిసిన్నేనాతి పున వసనట్ఠానం ఆగన్త్వా వుత్తనియామేన పీఠే సుఖనిసిన్నేన. భావేతబ్బన్తి తం నిమిత్తం మనసికారవసేన వడ్ఢేతబ్బం. సమన్నాహరితబ్బన్తి సమ్మా ఆవజ్జితబ్బం, సమ్మా వా అను ఆహరితబ్బం. తక్కాహతన్తి ‘‘తక్కనతో తక్కో’’తి ఏవం లద్ధనామేన భావనాచిత్తసమ్పయుత్తేన సమ్మాసఙ్కప్పేన ఆహననపరియాహననకిచ్చేన అపరాపరం పవత్తనేన కమ్మట్ఠానం ఆహతం, పరియాహతఞ్చ కాతబ్బం, బలప్పత్తవితక్కో మనసికారో బహులం పవత్తేతబ్బోతి అత్థో.
౮౬౮-౭౦. తం ఇచ్ఛతీతి తం నిమిత్తం మనసికాతుం ఇచ్ఛతి. ఏవం కరోన్తస్సాతి ఏవం కమ్మట్ఠానం తక్కాహతం కరోన్తస్స. యథా భావనా పుబ్బేనాపరం విసేసం ఆవహతి, ఏవం అనుయుఞ్జన్తస్స, ఏవం కరోతో పన యదా సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని సువిసదాని తిక్ఖాని పవత్తన్తి, తదా అస్సద్ధియాదీనం దూరీభావేన సాతిసయం థామప్పత్తేహి సత్తహి బలేహి లద్ధుపత్థమ్భాని వితక్కాదీని కామావచరానేవ ఝానఙ్గాని బహూని హుత్వా పాతుభవన్తి. తతో చ తేసం ఉజువిపచ్చనీకభూతా కామచ్ఛన్దాదయో సద్ధిం తదేకట్ఠేహి పాపధమ్మేహి దూరీభవన్తి. తేన వుత్తం ‘‘విక్ఖమ్భన్తి…పే… పఞ్చ నీవరణానిపీ’’తి. సమాధియతి…పే… యోగినోతి తస్స యోగినో పటిభాగనిమిత్తం ఆరబ్భ ఉప్పన్నఉపచారసమాధినా ఉపచారజ్ఝానేన చిత్తమ్పి సమాధియతి, పటిభాగనిమిత్తమ్పి ఉప్పజ్జతి ఉపచారజ్ఝానస్స తేన వినా అభావతో.
౮౭౧-౪. ఇమస్సాతి పటిభాగనిమిత్తస్స. పురిమస్సాతి ఉగ్గహనిమిత్తస్స. థవికాతి ఆదాసథవికతో. బలాకావియ తోయదేతి మేఘసమీపే బలాకా వియ. సా హి మేఘస్స నీలత్తా సయం అతిపరిసుద్ధా ఉపట్ఠాతి, తదా తం ఉపట్ఠాతీతి సమ్బన్ధో. ఏవం ఆదాసమణ్డలూపమాదీహి ఉగ్గహనిమిత్తతో పటిభాగనిమిత్తస్స సువిసుద్ధతం, సణ్హసుఖుమతఞ్చ దస్సేతి. తేనాహ ‘‘తతోధికతర’’న్తి. ఉగ్గహనిమిత్తే అఙ్గులిపదపాణికాపదాదయో కసిణదోసా పఞ్ఞాయన్తి, ఇదం పన వుత్తనయేన తతోపి సతగుణం సహస్సగుణం సువిసుద్ధం హుత్వా ఉపట్ఠాతీతి అత్థో. తనుసణ్ఠానవన్తన్తిఆది అపరమత్థసభావత్తా వుత్తం. యది హి తం ఏదిసం భవేయ్య, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం సియా, ఓళారికం సమ్మసనూపగం తిలక్ఖణాహటం, న పనేతం తాదిసన్తి. యది పనేతం న సణ్ఠానాదివన్తం, కథం ఝానస్స ఆరమ్మణభావోతి ఆహ ‘‘ఉపట్ఠా…పే… మయ’’న్తి. తత్థ పఞ్ఞజన్తి భావనామయం పఞ్ఞాజనితం, భావనాపఞ్ఞాయ సఞ్జాననమత్తన్తి వుత్తం హోతి. న హి అసభావధమ్మస్స కుతోచిసముట్ఠానం అత్థి. తేనాహ ‘‘భావనామయం ఉపట్ఠానాకారమత్త’’న్తి, కేవలం సమాధిలాభినో భావనావిసేసజనితం తమ్మయం ఉపట్ఠానాకారమత్తమేవ భావనావిసేసానుభావేన ఉపట్ఠాతీతి అత్థో.
౮౭౫-౮. విక్ఖమ్భితానేవ సన్నిసిన్నానేవ న పున తదత్థం ఉస్సాహో కాతబ్బోతి అధిప్పాయో. పటిభాగనిమిత్తే హి ఉప్పజ్జమానేయేవ తంవిసయం ఉపచారజ్ఝానం నీవరణే విక్ఖమ్భేన్తమేవ ఉప్పజ్జతి. కిలేసా సన్నిసిన్నావాతి అవసేసా తదేకట్ఠకిలేసా చ సమ్మదేవ నిసిన్నా, ఉపసన్తాతి అత్థో. ‘‘ఉపచారసమాధినా’’తి వుత్తే ఇతరోపి సమాధి అత్థీతి అత్థతో ఆపన్నన్తి తమ్పి దస్సేతుం ‘‘ఆకారేహి పన ద్వీహీ’’తిఆది వుత్తం. ద్వీహి ఆకారేహీతి ఝానధమ్మానం పటిపక్ఖదూరీభావో, థిరభావప్పత్తి చాతి ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి. ఇదాని తాని కారణాని సమాధిఅవత్థాముఖేన దస్సేతుం ‘‘ఉపచారక్ఖణే’’తిఆది వుత్తం. ఉపచారక్ఖణేతి ఉపచారభూమియం ఉపచారావత్థాయం. తస్స పటిలాభేతి యదత్థాయ అయం పటిపన్నో, తస్స అప్పనాసమాధిస్స పటిలాభే అధిగమావత్థాయం. కథం ఉపచారభూమియం సమాధియతి, కథఞ్చ అప్పనాభూమియన్తి ఆహ ‘‘నీవారణప్పహానేనా’’తిఆది. ఉపచారక్ఖణే యదిపి ఝానఙ్గాని పటుతరాని మహగ్గతభావప్పత్తాని న హోన్తి, తేసం పటిపక్ఖధమ్మానం విక్ఖమ్భనేన చిత్తం సమాధియతి, పటిలాభభూమియమ్పి అప్పనాపత్తానం ఝానఙ్గానం పాతుభావేన సమాధియతీతి అత్థో.
౮౭౯-౮౦. అఙ్గాని…పే… న చాతి ఉపచారక్ఖణే అఙ్గాని న చ థామజాతాని నేవ భావనాబలప్పత్తాని హోన్తీతి అత్థో. అప్పనాయాతి అప్పనక్ఖణే. తస్మాతి యస్మా అఙ్గాని థామజాతాని జాయరే, తస్మా. అప్పనాచిత్తం దివసమ్పి పవత్తతీతి యథా నామ బలవా పురిసో ఆసనా వుట్ఠాయ దివసమ్పి తిట్ఠేయ్య, ఏవమేవం అప్పనాసమాధిమ్హి ఉప్పన్నే ఝానచిత్తం సకిం భవఙ్గవారం ఛిన్దిత్వా ఉప్పన్నం కేవలం రత్తిమ్పి దివసమ్పి కుసలజవనపటిపాటివసేనేవ పవత్తతీతి అత్థో. ‘‘అప్పనాపత్తం దివసమ్పి పవత్తతీ’’తి వదతా ఉపచారక్ఖణే న తథాతి దస్సితం హోతి. తత్థ హి అఙ్గానం అథామజాతత్తా యథా నామ దహరో కుమారో ఉక్ఖిపిత్వా ఠపియమానో పునప్పునం భూమియం పతతి, ఏవమేవం చిత్తం కాలేన నిమిత్తం ఆరమ్మణం కరోతి, కాలేన భవఙ్గం ఓతరతి.
౮౮౧-౪. తేనేవ పల్లఙ్కేనాతి యస్మిం నిసిన్నో పటిభాగనిమిత్తం అధిగచ్ఛి, తేనేవ పల్లఙ్కేన కరణభూతేన, హేతుభూతేన వా తం నిమిత్తం వడ్ఢేత్వా. ఉపచారభూమియఞ్హి నిమిత్తవడ్ఢనం యుత్తం. చక్కవత్తియగబ్భోవాతి చక్కవత్తి భవితుం పుఞ్ఞవా గబ్భో వియ. పరిహాని న విజ్జతీతి లద్ధూపచారజ్ఝానస్స పరిహాని న విజ్జతి. నిమిత్తే హి అపరిహీనే తదారమ్మణం ఝానం అపరిహీనమేవ హోతి, నిమిత్తే పన ఆరక్ఖాభావేన వినట్ఠే లద్ధజ్ఝానమ్పి వినస్సతి తదాయత్తవుత్తిత్తా. తేనాహ ‘‘ఆరక్ఖణే’’తిఆది.
౮౮౫. ఆవాసోతి యస్మిం ఆవాసే వసన్తస్స అనుప్పన్నం నిమిత్తం నుప్పజ్జతి, ఉప్పన్నం వా వినస్సతి, అనుపట్ఠితా చ సతి న ఉపట్ఠాతి, అసమాహితఞ్చ చిత్తం న సమాధియతి, అయం అసప్పాయో ఆవాసో, తస్మా యస్మిం విహారే బహూ ఆవాసా హోన్తి, తత్థ ఏకేకస్మిం తీణి తీణి దివసాని వసిత్వా యత్థ చిత్తం ఏకగ్గం న హోతి, తం పహాయ తబ్బిపరీతే వసితబ్బం. గోచరోతి గోచరగామో, సో సేనాసనతో అతిదూరే అచ్చాసన్నే పుబ్బదిసాయ వా పచ్ఛిమదిసాయ వా అసులభభిక్ఖో అసప్పాయో. భస్సన్తి ద్వత్తింసతిరచ్ఛానకథాపరియాపన్నా అసప్పాయకథా. సా హిస్స నిమిత్తన్తరధానాయ సంవత్తతి. పుగ్గలోతి తిరచ్ఛానకథికో, సీలాదిగుణవిరహితో పుగ్గలో, యం నిస్సాయ అసమాహితం వా చిత్తం న సమాధియతి, సమాహితం వా థిరం న హోతి, ఏవరూపో. సో హి తం కద్దమోదకమివ అచ్ఛం ఉదకం మలీనమేవ కరోతి. భోజనం పన కస్సచి అమ్బిలం, కస్సచి మధురం అసప్పాయం హోతి. ఉతుపి కస్సచి సీతో, కస్సచి ఉణ్హో. తస్మా యం భోజనం వా ఉతుం వా సేవన్తస్స ఫాసు న హోతి, తం భోజనం సో చ ఉతు అసప్పాయో. ఇరియాపథోతి ఠానచఙ్కమనాదీసు యో ఇమస్స అసమాహితచిత్తస్స సమాధానాయ, సమాహితచిత్తస్స చ థిరభావాయ న హోతి, అయం అసప్పాయో ఇరియాపథో, తస్మా తమ్పి ఆవాసం వియ తీణి దివసాని ఉపపరిక్ఖిత్వా వజ్జేతబ్బం.
౮౮౬. సప్పాయే సత్త సేవేయ్యాతి వుత్తవిపరీతవసేన సప్పాయే ఆవాసాదికే సత్త సేవేయ్య. తత్థ భస్ససప్పాయం నామ దసకథావత్థుసన్నిస్సితం, తమ్పి మత్తాయ భాసితబ్బం. ఏవఞ్హి పటిపజ్జతోతి ఏవం వుత్తప్పకారేన సత్త అసప్పాయే వజ్జేత్వా సత్త సప్పాయే సేవనవసేన పటిపజ్జన్తస్స నిమిత్తాసేవనబహులస్స.
౮౮౮-౯. యేన వినా అప్పనాయ కుసలో న హోతి, సో దసవిధో విధి, అప్పనాకోసల్లం, తన్నిబ్బత్తం వా ఞాణం గన్థవిత్థారభయేన ఇధ న దస్సితం, అత్థికేన పన విసుద్ధిమగ్గతో (విసుద్ధి. ౧.౬౦) గహేతబ్బన్తి అధిప్పాయో. పటిలద్ధే నిమిత్తస్మిం, ఏవఞ్హి సమ్పాదయతో అప్పనాకోసల్లం అప్పనా సమ్పవత్తతీతి సమ్బన్ధో.
౮౯౦-౨. సాతి అప్పనా. ఏవఞ్హీతి హి-సద్దో హేతుఅత్థో, యస్మా ఠానమేతం న విజ్జతి, తస్మా చిత్తప్పవత్తిఆకారం భావనాచిత్తస్స లీనుద్ధతాదివసేన పవత్తిఆకారం సల్లక్ఖయం ఉపధారేన్తో సమతం వీరియస్సేవ వీరియస్స సమాధినా సమతంయేవ యోజయేథ, కథం పన యోజయేథాతి ఆహ ‘‘ఈసకమ్పీ’’తిఆది. తత్థ లయన్తి లీనభావం, సఙ్కోచన్తి అత్థో. యన్తన్తి గచ్ఛన్తం, పగ్గణ్హేథేవ సమభావాయాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘అచ్చారద్ధం నిసేధేత్వా సమమేవ పవత్తయే’’తి. తం మానసన్తి సమ్బన్ధో.
౮౯౪-౯. ఏవన్తి వుత్తప్పకారేన వీరియసమతాయోజనవసేన, పటిపన్నభావనామానసం పటిభాగనిమిత్తేయేవ ఠపనవసేన నిమిత్తాభిముఖం పటిపాదయతో తస్స యోగినో. సమిజ్ఝిస్సతీతి ఉప్పజ్జిస్సతి. పథవీకసిణన్తి పథవీతి భావనావసేన ఉపట్ఠితం తదేవ పటిభాగనిమిత్తం. జవనానీతి కామరూపావచరజవనాని. తేనాహ ‘‘ఏకం తు రూపావచరికం భవే’’తి. అఞ్ఞేహీతి పాకతికేహి కామావచరచిత్తేహి. బలవతరాతి భావనాబలేన పటుతరభావప్పత్తియా అచ్చన్తబలవన్తో. పరికమ్మోపచారతోతి పరికమ్మత్తా, ఉపచారత్తా చ. తత్థ పరికమ్మత్తాతి పటిసఙ్ఖరణత్తా. ఉపచారత్తాతి యథా గామాదీనం ఆసన్నదేసో ‘‘గామూపచారో, నగరూపచారో’’తి వుచ్చతి, ఏవం అప్పనాయ ఆసన్నత్తా సమీపచారిత్తా. ఉపచారాని అప్పనం ఉపేచ్చ చరన్తీతి కత్వా. అప్పనాయానులోమత్తాతి నానావజ్జనవీథియం పరికమ్మతోపి లహుకం అప్పనానిప్ఫాదకవసేన, గుణవసేన వా అప్పనాయ అనుకూలత్తా. ఏత్థాతి ఏతేసు పరికమ్మోపచారానులోమసఞ్ఞితేసు. సబ్బన్తిమం తతియం, చతుత్థం వా గోత్రభూతి పవుచ్చతి పరిత్తగోత్తస్స అభిభవనతో, మహగ్గతగోత్తస్స భావనతో చ.
౯౦౦-౩. అవిసేసేన సబ్బేసం సబ్బా సమఞ్ఞాతి పఠమే నయే గహితాగహణం హోతీతి ఆహ ‘‘గహితాగహణేనా’’తిఆది. ఏకేకస్స గహితనామం ఇతరేసం అగ్గహణతో, ఏకేకనామవసేన గహితస్స ఇతరనామవసేన అగ్గహణతో వా నానావజ్జనపరికమ్మమేవ పరికమ్మన్తి అధిప్పాయేన ‘‘పఠమం ఉపచారం వా’’తిఆది వుత్తం. చతుత్థం పఞ్చమం వాతి వా-సద్దో అనియమో, సో పన ఖిప్పాభిఞ్ఞదన్ధాభిఞ్ఞవసేన వేదితబ్బో. ఖిప్పాభిఞ్ఞస్స హి చతుత్థం అప్పేతి, దన్ధాభిఞ్ఞస్స పఞ్చమం. తతో పరన్తి పఞ్చమతో పరం. తేనాహ ‘‘ఛట్ఠే వా’’తిఆది. కస్మా న జాయతీతి ఆహ ‘‘ఆసన్నత్తా భవఙ్గస్సా’’తి. చిత్తనియామవసేన హి ఉప్పజ్జితబ్బేసు సత్తసు జవనేసు ఛట్ఠసత్తమజవనవారగళనట్ఠానభూతత్తా భవఙ్గస్స ఆసన్నం జవనం పతతి. తావదేతి తావదేవ. ఛట్ఠం, సత్తమం వా జవనం పతన్తం వియ హోతి పరిక్ఖీణజవనత్తాతి అధిప్పాయో.
౯౦౪-౬. అథ కిమేతం వుచ్చతి ‘‘ఛట్ఠే సత్తమే వాపి అప్పనా న జాయతీ’’తి? ఆభిధమ్మికగోదత్తత్థేరో హి ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ధమ్మా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం కుసలానం ధమ్మానం ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౨) ఇమం సుత్తం వత్వా యథా అలద్ధాసేవనం పఠమజవనం గోత్రభుం న ఉప్పాదేతి, లద్ధాసేవనం పన బలవభావతో దుతియం, తతియం వా గోత్రభుం ఉప్పాదేతి, ఏవం లద్ధాసేవనతాయ బలవభావతో ఛట్ఠం, సత్తమమ్పి వా అప్పేతీతి ఛట్ఠం, సత్తమమ్పి వా అప్పనా హోతీతి వదతీ’’తి ఇమం చోదనం మనసి నిధాయ థేరస్స తం మతం పటిక్ఖిపిత్వా యథావుత్తమతమేవ పతిట్ఠాపేతుం ‘‘పురిమేహీ’’తిఆది వుత్తం.
పరియన్తే ఠాతుం నేవ సక్కోతీతి పపాతే ఏవ పతతీతి అధిప్పాయో. అప్పేతుం న సక్కోతీతి పతిట్ఠాతుం అప్పనావసేన ఉప్పజ్జితుం న సక్కోతి. న చేత్థ ‘‘పురిమా పురిమా’’తిఆదిసుత్తపదం సాధకం ఆసేవనపచ్చయలాభస్స బలవభావే అనేకన్తికత్తా. తథా హి అలద్ధాసేవనాపి పఠమచేతనా దిట్ఠధమ్మవేదనీయా హోతి, లద్ధాసేవనా దుతియచేతనా యావ ఛట్ఠచేతనా అపరాపరియవేదనీయా, తస్మా లద్ధాసేవనేపి ఛట్ఠసత్తమే అప్పనా న హోతి ఆసన్నభవఙ్గతాయ దుబ్బలత్తాతి అధిప్పాయో. యది ఏవం కథం సత్తమజవనచేతనా ఉపపజ్జవేదనీయా ఆనన్తరియా హోతి? నాయం విసేసో, ఆసేవనపచ్చయలాభేన బలవప్పత్తియా, కిఞ్చరహి కిరియావత్థావిసేసతో. కిరియావత్థా హి ఆరమ్భమజ్ఝపరియోసానవసేన తివిధా. తత్థ పరియోసానావత్థాయ సన్నిట్ఠాపకచేతనాభావేన ఉపపజ్జవేదనీయాదితా హోతి, న బలవభావేనాతి ఆచరియా.
౯౦౭. ఏక…పే… పనాతి అయం అప్పనా ఏకచిత్తక్ఖణాయేవ ఏకవారమేవ ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి, న సమాపత్తివీథియం వియ యథిచ్ఛకం పవత్తతి. సత్తసు హి ఠానేసు కాలపరిచ్ఛేదో నామ నత్థి, పఠమప్పనాయం, లోకియాభిఞ్ఞాసు, చతూసు మగ్గేసు, మగ్గానన్తరే ఫలే, రూపారూపభవేసు భవఙ్గట్ఠానే నిరోధస్స పచ్చయే నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స ఫలసమాపత్తియన్తి. ఏతేసు హి కత్థచి అతిఇత్తరా, కత్థచి అప్పమాణా చిత్తక్ఖణా హోన్తి, కత్థచి సమ్పుణ్ణజవనవీథి అద్ధా లబ్భతి. తథా హి మగ్గానన్తరం ఫలం తిణ్ణం ఉపరి న హోతి, నిరోధస్స పచ్చయో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ద్విన్నం ఉపరి న హోతి, రూపారూపభవేసు భవఙ్గస్స పరిమాణం నత్థి, సేసేసు పన చతూసు ఠానేసు ఏకమేవ చిత్తన్తి తస్మా ఏకచిత్తక్ఖణికాయేవ అప్పనా హోతీతి వేదితబ్బా.
౯౦౮. పచ్చవేక్ఖణహేతుకన్తి పచ్చవేక్ఖణహేతుం కత్వా. నను చ పచ్చవేక్ఖణం ఆవజ్జనాదీహి, న పన తేన ఆవజ్జనాది, తస్మా కథం పచ్చవేక్ఖణహేతుకం హోతీతి యుజ్జతి? నాయం దోసో భవనకిరియాయ పచ్చవేక్ఖణహేతుకత్తా. న హి అసతి పచ్చవేక్ఖణే సా హోతి నిరోధస్స పచ్చయభూతఝానన్తరమివ, సతి పన పచ్చవేక్ఖణే సా హోతి, తస్మా అన్వయబ్యతిరేకవసేన లబ్భతి. తస్సా పచ్చవేక్ఖణహేతుకతాతి న న యుజ్జతి ‘‘పచ్చవేక్ఖణహేతుక’’న్తి వచనం. పచ్చవేక్ఖణహేతుకం ఆవజ్జనన్తి వా సమ్బన్ధో. ఆవజ్జనఞ్హి పచ్చవేక్ఖణఞాణానం అనన్తరపచ్చయభావేన కారణం హోతి.
౯౧౧-౩. నానావిసయలుద్ధస్స, ఇతో చితో చ భమన్తస్స చేతసోతి సమ్బన్ధో. సమాధానేవాతి సమాధానా ఏవ, సమాధానకరణతోతి అత్థో. పామోజ్జభావతోతి పామోజ్జేన సమానయోగక్ఖమతాయ తస్సా తబ్భావవుత్తిత్తా. అథ వా బ్యాపాదేన ఘట్టియమానస్స చిత్తస్స పముదితభావకరణతో పీతియేవ ‘‘పామోజ్జ’’న్తి వుచ్చతి, తస్స భావో, తస్మా పామోజ్జసభావత్తాతి అత్థో. సీతలత్తసభావతోతి బ్యాపాదగ్గినా సన్తాపియమానస్స చిత్తస్స నిబ్బాపనవసేన సీతలత్తసభావత్తా.
౯౧౪-౬. సవిప్ఫారికభావేనాతి యోనిసో సఙ్కప్పవసేన కామవితక్కాదిం మద్దిత్వా పవత్తనతో సవిప్ఫారికసభావేన. నేక్ఖమ్మాదిపవత్తితోతి ఏత్థ నేక్ఖమ్మ-గ్గహణేన బ్రహ్మవిహారవజ్జం పఠమజ్ఝానం గహితం. ఆది-సద్దేన తీసు బ్రహ్మవిహారేసు పఠమజ్ఝానం గహితన్తి వదన్తి. అవూపసన్తభావస్సాతి ఉద్ధచ్చస్స సరూపకథనేన తంసహవత్తినో అనుతాపసభావస్స కుక్కుచ్చస్సాపి సరూపం కథితమేవాతి దట్ఠబ్బం. తథా సయఞ్చేవాతిసన్తతోతి ఉద్ధచ్చపటిపక్ఖసభావవచనేన కుక్కుచ్చపటిపక్ఖో పీతిభావోపి. తేనాహ ‘‘సుఖం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చద్వయస్సా’’తి. మతియా అనురూపత్తాతి పఞ్ఞాయ అనురూపత్తా. తథా చ వుత్తం ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన ‘‘విచారో విచికిచ్ఛాయ పటిపక్ఖో ఆరమ్మణే అనుమజ్జనవసేన పఞ్ఞాపతిరూపకసభావత్తా’’తి. పోత్థకేసు పన ‘‘పీతియా అనురూపత్తా’’తి పాఠో దిస్సతి, తస్స చ విచారో అనుమజ్జనసభావవన్తతాయ పీతి వియ ఆరమ్మణే అనివత్తన్తో ఓగాహేత్వా పవత్తతీతి పీతియా అనురూపత్తా సన్దేహసభావత్తా ఆరమ్మణం అనజ్ఝోగాహేత్వా పవత్తమానాయ విచికిచ్ఛాయ పటిపక్ఖోతి అత్థం వదన్తి.
౯౧౭. తివిధకల్యాణన్తి ఆదిమజ్ఝపరియోసానకల్యాణతాసఙ్ఖాతాహి పటిపదావిసుద్ధిఆదీహి తివిధకల్యాణతాహి యుత్తం. యథాహ ‘‘పఠమస్స ఝానస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆది, ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే, సమ్పహంసనా పరియోసాన’’న్తి (పటి. మ. ౧.౧౫౮). తత్థ పుబ్బభాగపటిపదావసేన ఝానస్స పరిపన్థతో విసుజ్ఝనం పటిపదావిసుద్ధి నామ, సా పన యస్మా ఝానస్స ఉప్పాదక్ఖణే లబ్భతి, తస్మా వుత్తం ‘‘పటిపదావిసుద్ధి ఆదీ’’తి. విసోధేతబ్బతాదీనం అభావతో ఝానపరియాపన్నాయ తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ కిచ్చనిప్ఫత్తియా అనుబ్రూహనా ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా నామ. సా పనాయం విసేసతో ఝానస్స ఠితిక్ఖణే లబ్భతి. తేన వుత్తం ‘‘ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే’’తి. తత్థ ధమ్మానం అనతివత్తనాదిసాధకస్స ఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తివసేన పరియోదపనా సమ్పహంసనా నామ. సా ఝానస్స ఓసానక్ఖణే పాకటా హోతీతి వుత్తం ‘‘సమ్పహంసనా పరియోసాన’’న్తి.
అభయగిరివాసినో ‘‘పటిపదావిసుద్ధి నామ ససమ్భారికో ఉపచారో, ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా నామ అప్పనా, సమ్పహంసనా నామ పచ్చవేక్ఖణా’’తి (విసుద్ధి. ౧.౭౫) ఏవం పటిపదావిసుద్ధిఆదికే వణ్ణేన్తి, తం అయుత్తం. ఏవఞ్హి సతి అఝానధమ్మేహి ఝానధమ్మస్స గుణసంకిత్తనం నామ కతం హోతి. న హి భూమన్తరం భూమన్తరపరియాపన్నం హోతి, అన్తోఅప్పనాయమేవ ఆగమనవసేన పటిపదావిసుద్ధి, తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ కిచ్చనిప్ఫత్తిఆదీహి ఉపేక్ఖానుబ్రూహనాదయో చ వేదితబ్బా. ఏవఞ్చ కత్వా వుత్తం భగవతా ‘‘ఏకత్తగతం చిత్తం పటిపదావిసుద్ధిపక్ఖన్తరఞ్చేవ హోతి ఉపేక్ఖానుబ్రూహితఞ్చ ఞాణేన సమ్పహంసిత’’న్తి (పటి. మ. ౧.౧౫౮). ఏత్థ హి ఏకత్తగతం చిత్తన్తి ఇన్ద్రియానం ఏకరసభావేన, ఏకగ్గతాయ చ సిఖప్పత్తియా తదనుగుణఏకత్తగతం ససమ్పయుత్తమప్పనాచిత్తం, తస్సేవ పటిపదావిసుద్ధిపక్ఖన్దనాది పక్ఖన్తరం వుచ్చతి.
దసలక్ఖణసంయుతన్తి ‘‘ఆదిమ్హి తీణి లక్ఖణాని, మజ్ఝే తీణి, పరియోసానే చత్తారీ’’తి ఏవం దసపరిమాణేహి అప్పనాయ లక్ఖితబ్బభావేన లక్ఖణసఙ్ఖాతేహి పరిపన్థతో విసుద్ధిఝానాదీహి సంయుత్తం. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘పఠమస్స ఝానస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆది. ఆదిస్స కతి లక్ఖణాని? ఆదిస్స తీణి లక్ఖణాని. యో తస్స పరిపన్థో, తతో చిత్తం విసుజ్ఝతి, విసుద్ధత్తా చిత్తం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి, పటిపన్నత్తా తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి, యఞ్చ పరిపన్థతో చిత్తం విసుజ్ఝతి, యఞ్చ విసుద్ధత్తా చిత్తం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి, యఞ్చ పటిపన్నత్తా తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి, పఠమస్స ఝానస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆది, ఆదిస్స ఇమాని తీణి లక్ఖణాని. తేన వుచ్చతి పఠమం ఝానం ఆదికల్యాణఞ్చేవ హోతి లక్ఖణసమ్పన్నఞ్చ.
‘‘పఠమస్స ఝానస్స ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే, మజ్ఝస్స కతి లక్ఖణాని? మజ్ఝస్స తీణి లక్ఖణాని. విసుద్ధం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి, సమథపటిపన్నం అజ్ఝుపేక్ఖతి, ఏకత్తుపట్ఠానం అజ్ఝుపేక్ఖతి, యఞ్చ విసుద్ధం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి, యఞ్చ సమథపటిపన్నం అజ్ఝుపేక్ఖతి, యఞ్చ ఏకత్తుపట్ఠానం అజ్ఝుపేక్ఖతి, పఠమస్స ఝానస్స ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే, మజ్ఝస్స ఇమాని తీణి లక్ఖణాని. తేన వుచ్చతి పఠమం ఝానం మజ్ఝేకల్యాణఞ్చేవ హోతి లక్ఖణసమ్పన్నఞ్చ.
‘‘పఠమస్స ఝానస్స సమ్పహంసనా పరియోసానం. పరియోసానస్స కతి లక్ఖణాని? పరియోసానస్స చత్తారి లక్ఖణాని. తత్థ జాతానం ధమ్మానం అనతివత్తనట్ఠేన సమ్పహంసనా, ఇన్ద్రియానం ఏకరసట్ఠేన సమ్పహంసనా, తదుపగవీరియవాహనట్ఠేన సమ్పహంసనా, ఆసేవనట్ఠేన సమ్పహంసనా, పఠమస్స ఝానస్స సమ్పహంసనా పరియోసానం, పరియోసానస్స ఇమాని చత్తారి లక్ఖణాని. తేన వుచ్చతి పఠమం ఝానం పరియోసానకల్యాణఞ్చేవ హోతి లక్ఖణసమ్పన్నఞ్చా’’తి (పటి. మ. ౧.౧౫౮).
ఏత్థ చ గోత్రభుచిత్తస్స నానావజ్జనవీథియం ఉప్పజ్జనారహపరిపన్థతో విసుజ్ఝనతో తదాగమనవసేన ఝానచిత్తస్స విసుజ్ఝనాకారం సన్ధాయ ‘‘యో తస్స పరిపన్థో, తతో చిత్తం విసుజ్ఝతీ’’తి వుత్తం. గోత్రభుచిత్తస్సేవ తథా విసుద్ధత్తా ఆవరణవిరహితం హుత్వా ఏకత్తనయేన మజ్ఝిమసమథనిమిత్తసఙ్ఖాతం సమప్పవత్తం అప్పనాసమాధిపటిపజ్జనం సన్ధాయ ‘‘విసుద్ధత్తా చిత్తం మజ్ఝిమసమథనిమిత్తం పటిపజ్జతీ’’తి వుత్తం. తథా హి ఖీరస్సేవ దధిభావాభావేపి తదేవ ఖీరం దధిసమ్పన్నన్తిఆదీసు వియ గోత్రభుచిత్తస్స అప్పనాభావాభావేపి ఏకసన్తతిపరిణామూపగమనవసేన తం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం లీనుద్ధచ్చసఙ్ఖాతఅన్తద్వయానుపగమనేన మజ్ఝిమం పచ్చనీకవూపసమనతో యథా సమథసఙ్ఖాతం యోగినో సుఖవిసేసానం కారణభావతో నిమిత్తభూతం అప్పనాసమాధిం పటిపజ్జతి నామ, తథా పటిపన్నత్తా పన సమాహితభావూపగమనేన ఏకత్తనయవసేనేవ తత్థ పక్ఖన్దనం సన్ధాయ ‘‘పటిపన్నత్తా తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతీ’’తి వుత్తం. ఏకత్తనయఞ్హి వినా గోత్రభుస్స అప్పనాపక్ఖన్దనం నత్థి. ఏవం తావ పురిమచిత్తే విజ్జమానాకారస్స ఇధ నిబ్బత్తియా ఝానం ఉప్పాదక్ఖణే తివిధలక్ఖణసమ్పన్నం నామ. యథా హి లోకియవిపస్సనాయ కిచ్చనిప్ఫత్తియా లోకుత్తరమగ్గో ‘‘విపస్సనా’’తి వుచ్చతి, ఏవం విసుద్ధస్స పన తస్స పున విసోధనే బ్యాపారాకరణతో తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాకిచ్చవసేన పుగ్గలస్స అజ్ఝుపేక్ఖనతో వుత్తం ‘‘విసుద్ధం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతీ’’తి. అప్పనాసమాధిభావూపగమనేన సమథవిప్పటిపన్నస్స పున సమాధానే బ్యాపారాకరణతో వుత్తం ‘‘సమథపటిపన్నం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతీ’’తి.
ఏవం సమథపటిపన్నభావతోయేవ పుబ్బే ‘‘కథం ను ఖో కిలేససంసగ్గం పజహేయ్య’’న్తి పటిపన్నస్స ఇదాని సమథపటిపత్తియా తస్స పహీనత్తా పాపమిత్తసంసగ్గం పహాయ ఏకస్స విహరతో సప్పురిసస్స వియ ఏకత్తేన ఉపట్ఠితస్స ఝానచిత్తస్స పున ఏకత్తుపట్ఠానే బ్యాపారాకరణం సన్ధాయ ‘‘ఏకత్తుపట్ఠానం అజ్ఝుపేక్ఖతీ’’తి వుత్తం. ఏవం తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ కిచ్చవసేన ఝానం మజ్ఝే తివిధలక్ఖణసమ్పన్నం నామ హోతి. పుబ్బభాగప్పవత్తపారిహారియఞాణేన చిత్తస్స సంకిలేసవోదానకరధమ్మేసు ఆదీనవానిసంసం దిస్వా యథా తత్థ జాతానం ధమ్మానం అఞ్ఞమఞ్ఞానతివత్తనం హోతి, తథా భావనాయ సమ్పహంసితత్తా విసోధితత్తా తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ వసేన అనుబ్రూహితే చిత్తే సమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతయుగనద్ధధమ్మానం అఞ్ఞమఞ్ఞానతివత్తియా పవత్తనం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘తత్థ జాతానం ధమ్మానం అనతివత్తనట్ఠేన సమ్పహంసనా’’తి. సద్ధాపఞ్చమకానం ఇన్ద్రియానం నానాకిలేసేహి విముత్తత్తా విముత్తివసేన ఏకరసతం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఇన్ద్రియానం ఏకరసట్ఠేన సమ్పహంసనా’’తి. తేసం అనతివత్తనసమ్పహంసనానం అనురూపవసేన అలీనం అనుద్ధతం హుత్వా వీరియస్స పవత్తిం సన్ధాయ ‘‘తదుపగవీరియవాహనట్ఠేన సమ్పహంసనా’’తి వుత్తం. యా పనస్స తస్మిం ఖణే పవత్తా ఆసేవనా, ఉప్పాదతో పట్ఠాయ ఠితిపరియోసానానం ఆసేవనపచ్చయభావవసేన పవత్తాకారో, తం సన్ధాయ ‘‘ఆసేవనట్ఠేన సమ్పహంసనా’’తి వుత్తం. ఏవం ధమ్మానం అనతివత్తనాదిభావసాధనేన పరియోదాపకస్స ఞాణస్స కిచ్చవసేన ఝానపరియోసానే చతూహి లక్ఖణేహి సమ్పన్నం నామాతి వేదితబ్బం.
౯౧౯-౨౦. విసోధేత్వాన పాపకేతి పారిపన్థికే ధమ్మే విసేసేన సోధేత్వా సయం పహానమత్తే అట్ఠత్వా అతిసయప్పహానవసేన పున సోధేత్వాతి వుత్తం హోతి. చిత్తభావనవేపుల్లన్తి సమాధిభావనాయ విపులభావం. యథా హి భావనావసేన నిమిత్తస్స ఉప్పత్తి, ఏవమస్స భావనావసేన వడ్ఢనమ్పి, తస్మా ఏకఙ్గులాదివసేన నిమిత్తం వడ్ఢయన్తస్స పునప్పునం బహులీకారేన ఝానభావనాపి వుడ్ఢిం విరుళ్హిం, అభిఞ్ఞావసేన చ వేపుల్లం ఆపజ్జతి. తేన వుత్తం ‘‘చిత్తభావనవేపుల్లం…పే… వడ్ఢేతబ్బ’’న్తి.
౯౨౧-౩. వడ్ఢనాభూమియో ద్వేవాతి వడ్ఢనట్ఠానాని ద్వేయేవ. ద్వీసు ఠానేసు అవస్సం ఏకత్తం వడ్ఢేతబ్బన్తి ఆచరియా. తత్రాతి సామిఅత్థే భుమ్మవచనం, తస్సాతి అత్థో. తత్రాతి వా ద్వీసు భూమీసు. కసితబ్బం…పే… యథిచ్ఛకన్తి యథా నామ కస్సకో కసితబ్బట్ఠానం నఙ్గలేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా పరిచ్ఛేదబ్భన్తరం కసితుం తం ఠానం పరిచ్ఛిన్దతి, ఏవమేవం ఏకఙ్గులద్వఙ్గులతివఙ్గులచతురఙ్గులమత్తం మనసా పరిచ్ఛిన్దిత్వా పరిచ్ఛిన్దిత్వా యథాపరిచ్ఛేదం వడ్ఢేతబ్బం. తతో విదత్థిరతనప్పముఖపరివేణవిహారసీమానం, గామనిగమజనపదరజ్జసముద్దసీమానఞ్చ పరిచ్ఛేదవసేన వడ్ఢయన్తేన చక్కవాళపరిచ్ఛేదం కత్వా వా తతో వాపి ఉత్తరి పరిచ్ఛిన్దిత్వా వడ్ఢేతబ్బం. తేన వుత్తం ‘‘యథిచ్ఛకం వడ్ఢేతబ్బ’’న్తి. అపరిచ్ఛిన్దిత్వా పన న వడ్ఢేతబ్బం. న హి అపరిచ్ఛేదే భావనా పవత్తతి. తథా చ వుత్తం ‘‘సన్తకే నో అనన్తకే’’తి. ఏవం వడ్ఢితఞ్చ తం నిమిత్తం వడ్ఢితవడ్ఢితట్ఠానే పథవియా ఉక్కూలవికూలనదీవిదుగ్గపబ్బతవిసమేసు సఙ్కుసతసమబ్భాహతం ఉసభచమ్మం వియ హోతి.
౯౨౪-౬. తస్మిం పన నిమిత్తే పత్తపఠమజ్ఝానేన ఆదికమ్మికేన ఇదానేవ దుతియజ్ఝానాదిఅధిగమాయ ఉస్సాహం అకత్వా తస్మింయేవ పఠమజ్ఝానే పఞ్చహాకారేహి సుచిణ్ణవసినా భవితబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘పత్తేపీ’’తిఆది వుత్తం. సుచిణ్ణో వసో వసిభావో ఏతేనాతి సుచిణ్ణవసినా, సుట్ఠు ఆసేవితవసినాతి అత్థో. కతమా తా వసియో, యాసం వసేనాయం పఞ్చహాకారేహి సుచిణ్ణవసీతి ఆహ ‘‘ఆవజ్జన’’న్తిఆది. తత్థ ఆవజ్జనన్తి న ఆవజ్జనమత్తమేవ అధిప్పేతం ఆవజ్జనవసితాయ అధిప్పేతత్తా. ఆవజ్జనాయ పన ఉప్పన్నాయ జవనేహిపి భవితబ్బం. తాని చ ఖో ఆవజ్జనకప్పరతాయ చిత్తాభినీహారస్స యథావజ్జితవసేన హోన్తి. అధిగమేన సమం, ససమ్పయుత్తస్స ఝానస్స సమ్మా ఆపజ్జనం పటిపజ్జనం సమాపత్తి. అభిభుయ్య ఠపనం, అధిట్ఠానం వియాతి వా అధిట్ఠానం. వసితాతి ఏతేసు ఆవజ్జనాదీసు యథారుచి పవత్తియో, యత్థిచ్ఛకం, యదిచ్ఛకం, యావతిచ్ఛకం పవత్తితుం సమత్థభావో.
తత్థ పఠమజ్ఝానతో వుట్ఠాయ పఠమం వితక్కం ఆవజ్జయతో భవఙ్గం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా ఉప్పన్నావజ్జనానన్తరం వితక్కారమ్మణానేవ చత్తారి, పఞ్చ వా జవనాని జవన్తి, తతో ద్వే భవఙ్గాని, తతో పున విచారారమ్మణం ఆవజ్జనం వుత్తనయేనేవ జవనానీతి ఏవం పఞ్చసు ఝానఙ్గేసు పటిపాటియా నిరన్తరం చిత్తం పేసేతుం సమత్థభావో, తత్థ అదన్ధాయితత్తం ఆవజ్జనవసితా నామ. సమాపజ్జితుకామతానన్తరం ద్వీసు భవఙ్గేసు ఉప్పన్నేసు భవఙ్గం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా ఉప్పన్నావజ్జనానన్తరం సమాపజ్జితుం సమత్థతా సమాపజ్జనవసితా నామ. అయఞ్చ మత్థకప్పత్తా ఆవజ్జనసమాపజ్జనా సత్థు యమకపాటిహారియకాలధమ్మదేసనాదీసు లబ్భతి. ధమ్మసేనాపతిస్స యక్ఖేన సీసే పహారదానసమయే, మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స నన్దోపనన్దదమనసమయే వా లబ్భతి, అఞ్ఞత్థ పన తతో దన్ధాయేవ, సేతు వియ సీఘసోతాయ నదియా ఓఘం భవఙ్గవేగం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా యథాపరిచ్ఛిన్నకాలం ఝానం ఠపేతుం సమత్థతా, భవఙ్గపాతతో రక్ఖణయోగ్యతా అధిట్ఠానవసితా నామ. యథాపరిచ్ఛిన్నకాలం అతిక్కమితుం అదత్వా ఝానతో వుట్ఠానసమత్థతా వుట్ఠానవసితా నామ.
అథ వా యథాపరిచ్ఛిన్నకాలతో ఉపరి గన్తుం అదత్వా ఠపనసమత్థతా అధిట్ఠానవసితా నామ. పరిచ్ఛిన్నకాలతో అన్తో అవుట్ఠహిత్వా యథాకాలవసేనేవ వుట్ఠానసమత్థతా వుట్ఠానవసితా నామ. అథ వా వుత్తనయేనేవ పరిచ్ఛిన్నకాలతో అనూనం కత్వా సమాపత్తిం ఠపేతుం సమత్థతావ అధిట్ఠానవసితా నామ. కాలపరిచ్ఛేదం అతిక్కమిత్వా వుట్ఠితస్సపి నిద్దాలుకస్స పటిబుజ్ఝిత్వా పునప్పునం నిద్దోక్కమనం వియ వుట్ఠితసమాపత్తిమేవ పునప్పునం అసమాపజ్జిత్వా వుట్ఠానసమత్థతా, తత్థ ఆలయాకరణయోగ్యతా చ వుట్ఠానవసితా నామ.
పచ్చవేక్ఖణవసితా పన ఆవజ్జనవసితాయ ఏవ సఙ్గహితా. పచ్చవేక్ఖణజవనానేవ హి తేసం తేసం ఝానఙ్గానం ఆవజ్జనానన్తరం పవత్తాని, తస్మా యదగ్గేన ఆవజ్జనవసియా సిద్ధి, తదగ్గేన పచ్చవేక్ఖణవసితా సిద్ధాతి వేదితబ్బం. కేచి పన ఝానఙ్గానం అపాకటభావేపి తేసు నిరన్తరం ఆవజ్జనాయ పవత్తనసమత్థతా ఆవజ్జనవసితా నామ, తేసం యథాసభావపచ్చవేక్ఖణవసేన జవనప్పవత్తనసమత్థతా పచ్చవేక్ఖణవసితా నామ. అథ వా సతిపి సత్తన్నం జవనానం పవత్తియం నిరన్తరం ఆవజ్జనసమత్థతా ఆవజ్జనవసితా నామ, వసితాబలేన సత్తమజవనం అప్పత్వా చతుపఞ్చజవనేహేవ పచ్చవేక్ఖణసమత్థతా పచ్చవేక్ఖణవసితా నామ. అథ వా ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేహి పచ్చవేక్ఖితుం అసమత్థభావేపి ‘‘పచ్చవేక్ఖిస్సామీ’’తి ఉప్పన్నఆవజ్జనానన్తరమేవ భవఙ్గేసు కాలం అవీతినామేత్వా సీఘమేవ ఆవజ్జితుం సమత్థతా ఆవజ్జనవసితా నామ, వసితాబలేన, పచ్చవేక్ఖణబలేన ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేహిపి పచ్చవేక్ఖితుం సమత్థతా పచ్చవేక్ఖణవసితా నామాతి వదన్తి. యస్మా పనేతా యథావుత్తనియామేన పునప్పునం ఆవజ్జనాదినా సాధేతబ్బా, తస్మా వుత్తం ‘‘ఆవజ్జిత్వా’’తిఆది.
౯౨౭. ఇమేసు పన ఆదికమ్మికేన సమాపజ్జనబహులేనేవ భవితబ్బం, న పచ్చవేక్ఖణబహులేన. పచ్చవేక్ఖణబహులస్స హి ఝానఙ్గాని థూలాని దుబ్బలాని హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి, అథస్స తాని ఏవ ఉపట్ఠితత్తా ఉపరి ఉస్సుక్కనాయ పచ్చయతం నాపజ్జన్తి, సో అప్పగుణే ఝానే ఉస్సుక్కమానో పఠమజ్ఝానావ పరిహాయతి, న చ సక్కోతి దుతియం అధిగన్తుం. తేన వుత్తం ‘‘పఠమే అవసిప్పత్తే’’తిఆది. ఉభతో భట్ఠోతి పున పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జితుం న సక్కోతీతి అధిప్పాయో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –
‘‘ఇధేకచ్చో భిక్ఖు బాలో అబ్యత్తో అఖేత్తఞ్ఞూ అకుసలో వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, సో తం నిమిత్తం నాసేవతి, న భావేతి, న బహులిం కరోతి, న స్వాధిట్ఠితం అధిట్ఠాతి. తస్స ఏవం హోతి ‘యంనూనాహం వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే… దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి, సో న సక్కోతి వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే… దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరితుం. తస్స ఏవం హోతి ‘యంనూనాహం వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి, సో న సక్కోతి వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరితుం, అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఉభతో భట్ఠో ఉభతో పరిహీనో’’తి (అ. ని. ౯.౩౫).
౯౨౮-౩౧. కామస్సహగతా…పే… చరన్తీతి ఆరమ్మణవసేన కామసహగతా హుత్వా సఞ్ఞా చేవ మనసికారా చ సముదాచరన్తి. సఞ్ఞాసీసేన చేత్థ తంసహగతో చిత్తుప్పాదో గహితో, మనక్కార-గ్గహణేన ఆవజ్జనన్తి దట్ఠబ్బం. కామానుపక్ఖన్దానం సఞ్ఞామనసికారానం వసేన హానం పరిహానిం భజతీతి హానభాగియం. కేచి పన ‘‘సంకిలేసన్తి హానభాగియో ధమ్మో’తి (విభ. ౮౨౮) వచనతో హానభాగియా కామసఞ్ఞాదికాతి తేహి పరిహాపియమానం ఝానమ్పి కారణూపచారేన హానభాగియం నామా’’తి వదన్తి. తదనుధమ్మతా సతీతి తస్సేవ ఝానస్స అనుధమ్మతా ఆరమ్మణవసేన తదనుగతా సతిపతిరూపకా నికన్తి. అతక్కసహితాతి అవితక్కం దుతియజ్ఝానం పత్తుకామస్స తం సన్తతో, మనసి కరోతో ఆరమ్మణవసేన తంసహగతా. విసేసభాగియన్తి విసేసభూతస్స దుతియజ్ఝానస్స పదట్ఠానతాయ తం భజతీతి విసేసభాగియం. నిబ్బిదాసంయుతాతి విపస్సనారమ్మణా.
౯౩౨-౫. పగుణతోతి వసితప్పత్తతో. ఆసన్నాకుసలారికాతి నీవరణప్పహానస్స తంపఠమతాయ ఆసన్ననీవరణపచ్చత్థికా. థూలం నామ విపులమ్పి ఫేగ్గు వియ సుఖభఞ్జనీయన్తి ఆహ ‘‘థూలత్తా…పే… దుబ్బలా’’తి. తతోతి దుతియజ్ఝానతో. దుబ్బలాని అఙ్గాని ఇమిస్సాతి అఙ్గదుబ్బలా. సన్తతో చిన్తయిత్వాతి పఠమజ్ఝానే వియ ఓళారికఙ్గానం అభావతో, సన్తధమ్మసమఙ్గితాయ చ సన్తన్తి ఏవం సన్తవసేన మనసి కత్వా. కిఞ్చాపి హి యే ధమ్మా దుతియజ్ఝానే పీతిసుఖాదయో, తే పఠమజ్ఝానేపి సన్తి, తేహి పన తే సన్తతరా, పణీతతరా చ హోన్తి. నికన్తిన్తి నికామనం అపేక్ఖన్తి అత్థో. పరియాదాయాతి ఖేపేత్వా, విక్ఖమ్భేత్వాతి అత్థో.
౯౪౩-౪. సమ్పసాదనన్తి సమ్పసాదనసఙ్ఖాతాయ సద్ధాయ యోగతో ఝానమ్పి సమ్పసాదనం నీలవణ్ణయోగతో నీలవత్థం వియ. నను చాయం సద్ధా పఠమజ్ఝానేపి అత్థి, కస్మా ఇదమేవ ‘‘సమ్పసాదన’’న్తి వుత్తన్తి? వుచ్చతే – పఠమజ్ఝానం వితక్కవిచారక్ఖోభేన వీచితరఙ్గసమాకులమివ జలం న సుప్పసన్నం హోతి, తస్మా సతిపి సద్ధాయ తం సమ్పసాదనన్తి న వుత్తం. ఇమస్మిం పన వితక్కవిచారక్ఖోభాభావేన లద్ధోకాసా బలవతీ సద్ధా, తస్మా బలవసద్ధాయ సమన్నాగతత్తా ఇదమేవ ‘‘సమ్పసాదన’’న్తి వుత్తం. అజ్ఝత్తన్తి నియకజ్ఝత్తం, అత్తని జాతం, అత్తనో సన్తానే నిబ్బత్తన్తి అత్థో. తీణి అఙ్గాని ఇమస్సాతి తివఙ్గికం. సేసన్తి పీతిఆదీనం అఞ్ఞేహి బలవభావో, తిణ్ణం చతున్నం వా జవనానం పరికమ్మోపచారానులోమగోత్రభుభావో, ఛట్ఠే సత్తమే వా అప్పనాయానుప్పత్తి ఏకచిత్తక్ఖణతా, తతో భవఙ్గపాతో, పున భవఙ్గం విచ్ఛిన్దిత్వా పచ్చవేక్ఖణత్థాయ ఆవజ్జనం, తతో ఝానపచ్చవేక్ఖణన్తి ఇదం సబ్బం వుత్తావసేసం హేట్ఠా పఠమజ్ఝానే వుత్తనయేనేవ సముపలక్ఖితబ్బం.
౯౪౮-౯. పియతోతి కామయతో. ఉప్పిలాపనన్తి కామఞ్చాయం పరిగ్గహేసు అపరిచ్చత్తపేమస్స అనాదీనవదస్సినో తణ్హాసహగతాయ పీతియా పవత్తిఆకారో, ఇధ చ దుతియజ్ఝానపీతి అధిప్పేతా, తథాపి సబ్బసో పీతియం అవిరత్తస్సాపి అనుబన్ధేయ్యాతి ఉప్పిలాపనం ఇధ ఆదీనవవసేన వుత్తం. అథ వా దుతియజ్ఝానస్సేవ తతియజ్ఝానం వియ అహుత్వా ఉప్పిలాపనాకారేన పవత్తి ఉప్పిలాపనం వియాతి ఉప్పిలాపనన్తి వుత్తం. తతియం సన్తతో దిస్వాతి సమ్బన్ధో.
౯౫౭-౮. సతియా సమ్పజఞ్ఞేన సమ్పన్నన్తి సరణలక్ఖణాయ సతియా, అసమ్మోహలక్ఖణేన సమ్పజఞ్ఞేన చ సమ్పన్నం. కామం పురిమజ్ఝానేసుపి సతిసమ్పజఞ్ఞం అత్థి, న హి ముట్ఠస్సతిస్స, అసమ్పజానతో చ ఉపచారమత్తమ్పి సమ్పజ్జతి, పగేవ అప్పనా, యేభుయ్యేన పన అవిప్పయోగీభావేన పవత్తమానేసు పీతిసుఖేసు పీతిసఙ్ఖాతస్స ఓళారికఙ్గస్స పహానే సుఖుమతాయ ఇధ సాతిసయో సతిసమ్పజఞ్ఞబ్యాపారోతి ఇధేవ సతిసమ్పజఞ్ఞసమ్పన్నతా వుత్తాతి వేదితబ్బా. ఏకఙ్గహీనన్తి పీతియా పహీనభావేన ఏకఙ్గవిప్పహీనం. సా పనేసా దుతియజ్ఝానస్స వితక్కవిచారా వియ అప్పనాక్ఖణేయేవ పహీయతి. తేనస్స సా ‘‘పహానఙ్గ’’న్తి వుచ్చతి.
౯౭౨. సోమనస్సస్స పహీనత్తా ఆహ ‘‘ఏకఙ్గవిప్పహీన’’న్తి. తఞ్చ పన సోమనస్సం ఏకవీథియం పురిమజవనేసుయేవ పహీయతి.
౯౭౪. పురిమజ్ఝానేసు పరికమ్మాదివసేన పవత్తానం కామావచరజవనానం ఏకసదిసత్తా ఇధ లబ్భమానం కఞ్చి విసేసం దస్సేతుం ‘‘యస్మా’’తిఆది వుత్తం. ఆసేవనం న హోతీతి ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో న హోతి. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – యస్మా పదన్తరసఙ్గహితస్స అత్తనో సభావగ్గాహాపనసఙ్ఖాతఆసేవనపచ్చయత్తాభావతో సుఖవేదనా ఉపేక్ఖావేదనాయ ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో న హోతి, చతుత్థజ్ఝానేవ ఉపేక్ఖావేదనాయ భవితబ్బం సాతిసయం సుఖవిరాగభావనత్తా, తస్మా ఇధ అప్పనావీథియం ఉపేక్ఖాసమ్పయుత్తజవనేహేవ భవితబ్బన్తి.
౯౭౬. ఏవం చతుక్కనయవసేన ఝానప్పభేదం దస్సేత్వా ఇదాని పఞ్చకనయమ్పి దస్సేతుం ‘‘యం చతుక్కనయే’’తిఆది వుత్తం. ద్విధా పన కత్వానాతి వితక్కవిచారానం విసుం విసుం పహానఙ్గవసేన గణనతో ద్విధా కత్వా. దుతియం తతియం కతన్తి అవితక్కవిచారమత్తం అవితక్కఅవిచారన్తి ఏవం దుతియజ్ఝానఞ్చేవ తతియజ్ఝానఞ్చ కతం అభిధమ్మేతి అధిప్పాయో. సుత్తన్తేసు హి పఞ్చకనయో సరూపతో న గహితో, కస్మా పన అభిధమ్మే గహితోతి? పుగ్గలజ్ఝాసయతో, సన్నిసిన్నదేవపరిసాయ హి యేసం పఠమజ్ఝానే వితక్కో ఏవ ఓళారికతో ఉపట్ఠాతి, ఇతరే సన్తతో, తేసం చతురఙ్గికం అవితక్కవిచారమత్తం దుతియజ్ఝానం కత్వా పఞ్చకనయేన దేసేసి. యేసం వితక్కవిచారా ఓళారికతో ఉపట్ఠితా, తతో తేసం అవితక్కఅవిచారం తివఙ్గికం కత్వా చతుక్కనయేన దేసేసి. యేసం వితక్కోవ ఓళారికతో ఉపట్ఠాతి, తేహి తం అతిక్కమిత్వా చతురఙ్గికం దుతియజ్ఝానం ఉప్పాదేతుం సక్కా. యేసం వితక్కవిచారా, తేహి ద్వేపి ఏకతో అతిక్కమిత్వా తివఙ్గికం దుతియజ్ఝానం ఉప్పాదేతుం సక్కా.
౯౭౯. అత్థబ్యఞ్జనవసేన సుట్ఠు మధురం, తతోయేవ వరతరం వచనం యస్స సోయం సుమధురవరతరవచనో. కం ను జనం నేవ రఞ్జయతి, న హి ఏకమ్పి న రఞ్జయతి. అతినిసిత …పే… నీయోయన్తి అతితిఖిణబుద్ధిప్పసాదేహి జనేహి వేదనీయో అయం గన్థో, పరిచ్ఛేదోతి వా అధిప్పాయో.
ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ
అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ
రూపావచరసమాధిభావనానిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.