౧౩. తేరసమో పరిచ్ఛేదో

కారకపటివేధవణ్ణనా

నిద్దిట్ఠాతి ఉద్దేసనిద్దేసాదివసేన దస్సితా. కుసలాదయోతి కుసలాకుసలా. ఏతేసం పన న నిద్దిట్ఠోతి సమ్బన్ధో. పుబ్బే ‘‘కారకో’’తి వచనం వియ ‘‘వేదకో’’తి అవుత్తేపి ‘‘అత్తా కారకో వేదకో’’తి అత్తనో లద్ధితాయ ‘‘తస్స హి కారకస్స వేదకస్సా’’తి వుత్తం. కుసలాకుసలానమభావోపి సియా, ఇతరథా అహేతుకదోసాపత్తితోతి అధిప్పాయో. తేసం కుసలాకుసలానం ఆయత్తా వుత్తి ఏతేసన్తి తదాయత్తవుత్తినో. తేసన్తి కుసలాకుసలాదీనం. తస్మాతి కారకాభావే కుసలాకుసలానం, తబ్బిపాకానఞ్చ అభావతో. నిరత్థికాతి దేసేత్వాపి బోధేతబ్బాభావతో నిరత్థికా. ‘‘నాయం నిరత్థికా’’తి వత్వాపి ‘‘సాత్థికా’’తి వచనం పన పరస్స దళ్హగ్గాహత్థం. లోకేపి హి ఏవం వోహారం వోహరన్తి, ఏవమేవ భవతి, నాఞ్ఞథాతిఆది. తత్థాతి కారకాభావేపి అత్తా అత్థీతి గహణే. అనురోధోతి అనుకూలపక్ఖపాతోతి అత్థో. ఇధాతి కారకాభావేపి కుసలాదయో అత్థీతి గహణే. విరోధోతి పటిఘో.

ఏవం కారకాభావేపి కుసలాదీనం సబ్భావం యుత్తితో సాధేత్వా ఇదాని లోకసిద్ధేన నిదస్సనేన సాధేతుం ‘‘అథాపీ’’తిఆది వుత్తం. అథాపీతి కారకాభావేపి. పథవి-గ్గహణేన పథవోజం దస్సేతి. తథా ఆప-గ్గహణేన ఆపోజం. తేజోతి సీతుణ్హవసేన దువిధా తేజోధాతు. ఉతూతి హేమన్తాదిఉతు. ఆది-గ్గహణేన బీజాదికే సఙ్గణ్హాతి. జనకపచ్చయో హేతు, అనుపాలనకపచ్చయో పచ్చయో నామాతి ఆహ ‘‘హేతుపచ్చయసామగ్గియా’’తి. ‘‘ఫలనిబ్బత్తకో హేతు, పచ్చయో అనుపాలనకో’’తి హి వుత్తం.

ఏవం కారకాభావేపి కుసలాకుసలప్పవత్తిం సాధేత్వా ఇదాని పరపరికప్పితం అత్తానమేవ తావ పటిక్ఖిపితుం ‘‘అథాపి చేత్థా’’తిఆది ఆరద్ధం. కామం పఞ్ఞాపరిబాహిరదిట్ఠియా ఏవ అత్తా పరికప్పీయతి, పరో పన ‘‘పఞ్ఞాయ పరికప్పేమీ’’తి మఞ్ఞతీతి తస్స లద్ధివసేన ‘‘పఞ్ఞాయ పరికప్పితో’’తి వుత్తం. తం ఉపపరిక్ఖిస్సామ తావాతి తిట్ఠతు తావ చేసా కారకాభావేపి కుసలాదీనం భావాభావవిచారణా పఠమం తమేవ అత్తానం ఉపపరిక్ఖిస్సామాతి అత్థో. దోసమేత్థ వత్తుకామో పుచ్ఛతీతి అధిప్పాయేన పటిఞ్ఞం అదత్వావ పుచ్ఛన్తో ఆహ ‘‘కిఞ్చేత్థా’’తి. సచేతనో వా ఉదాహు అచేతనో వాతి ఏత్థ కో దోసోతి అత్థో. ఇతరో ఉభయథాపి దోసోయేవ. యఞ్హి అచేతనం అత్తానం, న తం కారకం, వేదకఞ్చ, యథా తం పాకారతరుఆదయో. ‘‘అచేతనోవాయం అత్తా’’తి అనుమానేన కారకవేదకత్తాభావసిద్ధితోతి దస్సేతుం ‘‘యది అచేతనో’’తిఆది వుత్తం. అనఞ్ఞోతి అవినిబ్భోగవసేన అనఞ్ఞో. ఇతరథా ‘‘సచేతనో’’తి వచనమేవ న ఉపపజ్జేయ్య. సహభావీ నామ అఞ్ఞో న హోతీతి. అత్తనోపి నాసో సియాతి అవినిబ్భోగవుత్తిరూపేసు ఏకస్స నాసే ఇతరస్సాపి వినాసో వియ. చేతనాయపి నాసో న భవతి అవినిబ్భోగరూపేసు ఏకస్స అవినాసే ఇతరస్సాపి అవినాసో వియాతి అధిప్పాయో.

‘‘చేతనాయ అనఞ్ఞత్తా’’తి కారణం వత్వా తమేవ సమత్థేతుం ‘‘చేతనత్తాన’’న్తిఆది వుత్తం. ‘‘అత్తనో అనాసే సతి చేతనాయపి వినాసో న భవతీ’’తి సుత్వాపి పరస్స నిరుత్తరభావో, చేతనాయ నాసే విసేసకారణాభావతోతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘అథ చేతనాయయేవా’’తిఆది. అత్తావ నస్సతు, తిట్ఠతు చేతనా. కో హి విసేసకారణాభావే అత్తని అనురోధో, చేతనాయ విరోధోతి అధిప్పాయో. పటిఞ్ఞా హీనాతి పుబ్బే దిన్నపటిఞ్ఞా పరిహీనా. అథ న భవతి, ‘‘పటిఞ్ఞా హీనా’’తి యది అత్తనో వినాసే చేతనాయ అవినాసో న భవతి. చేతనత్తానం అనఞ్ఞభావేన చేతనాయ నాసే అత్తనోపి వినాసప్పసఙ్గతో అత్తా న నస్సతీతి తవ పటిఞ్ఞా హీనా. వుత్తప్పకారతో విపరీతం వాతి యథావుత్తప్పకారతో విపరీతం. చేతనాయ వినాసేపి అత్తా న నస్సతి, అత్తనో పన అవినాసేపి చేతనా నస్సతీతి ఏవం వా తవ అధిప్పాయో సియాతి అత్థో. అత్తా నస్సతు, చేతనా తిట్ఠతు అఞ్ఞభావే ఉభిన్నం సమానయోగక్ఖమతాయ భవితబ్బతోతి అధిప్పాయో. పటిఞ్ఞాహీనో భవసీతి చేతనాయేవ నస్సతి, అత్తా న నస్సతి పటిఞ్ఞాయ హీనో భవసి.

ఇధాతి అఞ్ఞత్థ పక్ఖే. లక్ఖణకతన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞవిసదిసేహి భిన్నలక్ఖణేహి కతం. దేసన్తరకతన్తి భిన్నదేసకతం. జాతో వేదీయతి ఞాయతీతి జాతవేదో, అగ్గిస్సేతం అధివచనం. డయ్హమానేతి ఉద్ధనే పక్ఖిపిత్వా పచ్చమానే. ఏకో పవత్తిపదేసో ఇమేసన్తి ఏకదేసా, తేసం భావోతి ఏకదేసత్తం.

అవినిబ్భోగతోతి లక్ఖణతో భేదేపి ఠానవసేన అవినిబ్భుజ్జనతో అవిసంసట్ఠత్తా ‘‘ఏకదేసత్తే’’తిఇమస్సేవ వేవచనవసేన ‘‘అవినిబ్భోగభావేపీ’’తి వుత్తం. తం అయుత్తన్తి తం ‘‘ఉభిన్నం ఏకదేసతా నత్థీ’’తి ఇమినా సహ న యుజ్జతి. పటిఞ్ఞా హీనాతి యది పుబ్బపటిఞ్ఞా పమాణం, అయం పటిఞ్ఞా హీనా. యది వా పన అయం పమాణం, ఇతరా హీనాతి అత్థో. అథ వా చేతనాయ అత్తనో పదేసవసేన నానత్తే అత్తనో అచేతనత్తభావప్పత్తితో ‘‘సచేతనో అత్తా’’తి హేట్ఠా తయా దిన్నపటిఞ్ఞా పరిహీనాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

అచేతనో అత్తాతి అత్తా అచేతనోతి కత్వా. పుబ్బే వుత్తదోసతోతి ‘‘యది అచేతనో సియా’’తిఆదినా ఆదితో వుత్తదోసతో. తస్మాతి యస్మా ఏవం ఉపపరిక్ఖియమానే విమద్దనసహో హోతి, తస్మా.

౭౭౯. యది ఏవన్తి యది పరమత్థతో కుసలాకుసలానం కారకో, తబ్బిపాకానఞ్చ వేదకో నత్థి, ఏవం సన్తే అథ కస్మా భగవతా వుత్తన్తి సమ్బన్ధో.

సన్ధావతీతి సంసరతి. అత్తనా కతకుసలాకుసలకమ్మపచ్చయత్తా విపాకభూతం సుఖదుక్ఖమ్పి అత్తనా కతమేవ నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘సుఖదుక్ఖం సయంకత’’న్తి.

౭౮౦. సంసారమాపన్నోతి –

‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;

అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, ‘సంసారో’తి పవుచ్చతీ’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; విసుద్ధి. ౨.౬౧౯) –

ఏవం వుత్తఖన్ధపటిపాటిఆదివసప్పవత్తం సంసారం పునప్పునం పవత్తివసేన పటిపన్నో. దుక్ఖమస్స మహబ్భయన్తి అస్స సంసారాపన్నస్స సత్తస్స జాతిఆదిదుక్ఖం మహబ్భయం మహాభయసంవత్తనకన్తి అత్థో. ఓపపాతికోతి ఉప్పజ్జమానో.

౭౮౧. భారా హవే పఞ్చక్ఖన్ధాతి రూపాదయో పఞ్చక్ఖన్ధా భారభూతా, సీసే నిక్ఖిత్తభారసదిసాతి వుత్తం హోతి. భారహారో చ పుగ్గలో తస్స పఞ్చక్ఖన్ధభారస్స హారకో. భారాదానన్తి పటిసన్ధివసేన పఞ్చక్ఖన్ధభారగ్గహణం. భారనిక్ఖేపనన్తి పున అగ్గహేతబ్బతాపాదనేన అనుపాదాపరినిబ్బానవసేన భారస్స నిక్ఖిపనం.

౭౮౨. యన్తి కుసలాకుసలకమ్మం. సకన్తి ఆయత్తం.

౭౮౩. ఏకస్స పుగ్గలస్సాతి సమ్బన్ధో. ఏకేన కప్పేనాతి ఏకస్మిం కప్పే.

౭౮౪. అస్సద్ధోతిఆది హేట్ఠా వుత్తత్థం.

‘‘తఞ్చ ఖో సమ్ముతివసేన, న పరమత్థతో’’తి వత్వా తదేవ పతిట్ఠాపేతుం ‘‘నను భగవతా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘కిం ను సత్తో’’తి గాథా వజిరాయ థేరియా వుత్తాపి భగవతో అధిప్పాయవసేనేవ వుత్తత్తా భగవతా వుత్తా నామ హోతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘భగవతా ఇదమ్పి వుత్త’’న్తి.

౭౮౫. కిం ను సత్తోతి పచ్చేసీతి రూపవేదనాదీసు కిం నామ సత్తో పుగ్గలోతి గణ్హాసి.

౭౮౬. అఙ్గసమ్భారాతి చక్కాదిఅవయవసమ్భారేసు, చక్కాదిఅవయవానం సమోధానేవాతి అత్థో. సద్దోతి వోహారో.

తస్మాతి యస్మా ఏవం పరమత్థతో సత్తస్స అభావో భగవతా వుత్తో, తస్మా. న వచనమత్తమేవ ఆలమ్బితబ్బం అధిప్పాయం పహాయాతి అత్థో. దళ్హమూళ్హోవ హుత్వా గణ్హాతీతి దళ్హమూళ్హగ్గాహీ, కారణే దస్సితేపి అపరిచ్చజనవసేన గహణం దళ్హగ్గహణం. కారణస్సేవ దట్ఠుమసమత్థతావసేన గహణం మూళ్హగ్గహణం. తాదిసేన న భవితబ్బన్తి ఆహ ‘‘న చ…పే… భవితబ్బ’’న్తి. సుత్తపదానన్తి నేయ్యత్థనీతత్థవసేన ఉభయథా ఠితానం సుత్తన్తానం.

ద్వే సచ్చాని వుత్తాని తథా తథా వినేతబ్బానం పుగ్గలానం వసేనాతి అధిప్పాయో. యేసఞ్హి సమ్ముతిదేసనాయ విసేసాధిగమో హోతి, తేసం సమ్ముతిసచ్చవసేన దేసేతి. యేసఞ్చ పరమత్థదేసనాయ, తేసం పరమత్థవసేన దేసేతి. దేసభాసాకుసలో వియ ఆచరియో తంతందేసవాసిమాణవానం తాయ తాయ భాసాయ. సమ్ముతిసచ్చం పరమత్థసచ్చఞ్చాతి ఏత్థ ‘‘పుగ్గలో సత్తో ఇత్థీ పురిసో ఖత్తియో బ్రాహ్మణో దేవో’’తిఏవమాది పరమత్థతో అవిజ్జమానమ్పి లోకే కతసఙ్కేతవసేన తథత్తా సమ్ముతిసచ్చం. ఖన్ధధాతుఆయతనాని సతిపట్ఠానాతిఏవమాది పరమత్థవసేనేవ తథత్థా పరమత్థసచ్చం. తేనాహు అట్ఠకథాచరియా –

‘‘సఙ్కేతవచనం సచ్చం, లోకసమ్ముతికారణం;

పరమత్థవచనం సచ్చం, ధమ్మానం భూతకారణం. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౩౯-౪౪౩);

‘‘తస్మా వోహారకుసలస్స, లోకనాథస్స సత్థునో;

సమ్ముతిం వోహరన్తస్స, ముసావాదో న జాయతీ’’తి.

౭౮౭-౮. యో సో ఇమం గన్థం అచ్చన్తం సతతమ్పి చిన్తేతి, తస్స తతో సిద్ధా పరమా పఞ్ఞా వేపుల్లభావం గచ్ఛతి. అధిం చిత్తసన్తాపం నీహరతి అపనేతీతి అధినీహరం. విమతియా విచికిచ్ఛాయ, మోహస్స వా వినాసం కరోతి ఉపనిస్సయభావతోతి విమతివినాసకరం. అత్థబ్యఞ్జనసమ్పదాయ మనవడ్ఢనతో పియకరం. వికసతీతి దిబ్బతి. ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే, అభిధమ్మే వా.

ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ

అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ

కారకపటివేధవణ్ణనా నిట్ఠితా.