౧౨. ద్వాదసమో పరిచ్ఛేదో

పఞ్ఞత్తినిద్దేసవణ్ణనా

ఏత్థాతి యథాఉద్దిట్ఠధమ్మానం నిద్దేసపరియోసానే. ఏత్తకమేవాతి చిత్తచేతసికరూపనిబ్బానమత్తమేవ. పఞ్ఞాపేతబ్బతోతి పరమత్థధమ్మా వియ సకసకసభావవసేన అపఞ్ఞాయమానా హుత్వా లోకసఙ్కేతవసేన పఞ్ఞాపియమానత్తా. పఞ్ఞాపనతోతి పరమత్థవసేన విజ్జమానావిజ్జమానధమ్మానం పకాసనవసేన పఞ్ఞాపనతో. తత్థ ‘‘పఞ్ఞాపేతబ్బతో’’తి ఇమినా పఞ్ఞాపీయతి పకారేన ఞాపీయతీతి పఞ్ఞత్తీతి ఏవం కమ్మసాధనవసేన అత్థపఞ్ఞత్తిభూతా ఉపాదాపఞ్ఞత్తి వుత్తా. ‘‘పఞ్ఞాపనతో’’తి ఇమినా పఞ్ఞాపేతి పకారేన ఞాపేతీతి పఞ్ఞత్తీతి ఏవం కత్తుసాధనవసేన తస్సా అభిధాయకభూతా నామపఞ్ఞత్తీతి వేదితబ్బం. పణ్ణత్తిదుకనిద్దేసే ‘‘సఙ్ఖా…పే… వోహారో’’తి (ధ. స. ౧౩౧౩-౧౩౧౪) చతూహి పదేహి ఉపాదాపఞ్ఞత్తి వుత్తా. ‘‘నామం…పే… అభిలాపో’’తి (ధ. స. ౧౩౧౩-౧౩౧౪) ఛహి పదేహి నామపఞ్ఞత్తి కథితాతి ఆచరియానం ఇచ్ఛితత్తా వుత్తం ‘‘తేనేవాహా’’తిఆది. తేసం తేసం ధమ్మానన్తి హేట్ఠా అభిధమ్మమాతికాయ వుత్తానం కుసలాకుసలాదిధమ్మానం. సఙ్ఖాతి ‘‘అహం మమా’’తిఆదినా సఙ్ఖాయమానతా. సమఞ్ఞాతి సఙ్కేతవసేన ఞాయమానతా. పఞ్ఞత్తీతి అసఙ్కరవసేన అనేకధా విభజిత్వా పఞ్ఞాపియమానతా. వోహారోతి పాకటం కత్వా వుచ్చమానతా, కథనవసేన ఉపయుజ్జమానతా వా. అత్థాభిముఖం నమతీతి నామం. తం పన అన్వత్థరుళ్హీవసేన దువిధం, సామఞ్ఞగుణకిత్తిమఓపపాతికనామవసేన చతుబ్బిధం. నామకమ్మన్తి నామకరణం. నామధేయ్యన్తి నామఠపనం, నామధేయ్యన్తి వా సేట్ఠానం నామం. అక్ఖరద్వారేన అత్థం నీహరిత్వా ఉత్తి కథనం నిరుత్తి. బ్యఞ్జనన్తి పాకటకరణం. అభిలాపోతి అభిలాపనం.

అహన్తి రూపాదివినిముత్తం అహంకారబుద్ధివిసయభూతం అత్తనో ఖన్ధసమూహసన్తానముపాదాయ పఞ్ఞత్తం తదఞ్ఞానఞ్ఞభావేన అనిబ్బచనీయం ఉపాదాపఞ్ఞత్తిం వదతి. తేనాహ ‘‘అహన్తి హీ’’తిఆది. ‘‘అహన్తి…పే… కత్వా’’తి ఉపాదాపఞ్ఞత్తియా ఉప్పత్తిం దస్సేత్వా యథాతిఆదినా తం పకాసేతి.

యస్మా ‘‘సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో’’తి ‘‘ఏవం సఙ్ఖా’’తి ఇమస్సేవ వేవచనం, తస్మా వుత్తం ‘‘ఇదాని పఞ్ఞాపనతో పఞ్ఞత్తి’’న్తిఆది.

తదనురూపా జాతాతి తజ్జా, అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి వియ కేవలం లోకసఙ్కేతవసేనేవ అహుత్వా ధమ్మసభావస్స అనురూపవసేన పవత్తా పఞ్ఞత్తీతి అత్థో. నామపఞ్ఞత్తిపి వచనత్థసఙ్ఖాతకారణం ఉపాదాయ పటిచ్చ పవత్తనతో ఉపాదాపఞ్ఞత్తివోహారం లభతీతి తస్సాపి ఉపాదాపఞ్ఞత్తిపరియాయో వుత్తో. గణ్ఠిపదకారేనాపి హి ఇమినావ అధిప్పాయేన ఉపాదాపఞ్ఞత్తీతి ఉపాదానవతీ పఞ్ఞత్తి కారణవతిం కారణభూతమత్థముపాదాయ గహేత్వా తన్నిస్సయేన పఞ్ఞాపీయతి, సబ్బోపి పఞ్ఞత్తిభేదో అనేన లక్ఖణేన ఉపాదాపఞ్ఞత్తిమేవ భజతి. అనుపాదాయ హి పఞ్ఞత్తి నత్థీతి వుత్తం. ఉపనిధాపఞ్ఞత్తీతి పటిపక్ఖభూతం ఏకపఞ్ఞత్తిం ఉపనిధాయ అపేక్ఖిత్వా పవత్తా పఞ్ఞత్తి. చక్ఖుసోత-గ్గహణేన అజ్ఝత్తికాయతనాని దస్సేతి, రూపసద్ద-గ్గహణేన బాహిరాయతనాని. పథవీతేజోవాయు-గ్గహణేన ఫోట్ఠబ్బాయతనం పభేదతో దస్సేతి. ఏతేనేవ ధమ్మాయతనేపి లబ్భమానభేదో దస్సితోతి దట్ఠబ్బం.

యస్మా పథవాదికా పఞ్ఞత్తి ససమ్భారపథవియం ఏకస్స నామం గహేత్వా సమూహమేవోపాదాయ పఞ్ఞాపీయతి, ఘటాదికా చ పఞ్ఞత్తి ధమ్మసమూహేసు సబ్బేసమేవ నామం గహేత్వా సమూహమేవోపాదాయ పఞ్ఞాపీయతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఏకస్స వా’’తిఆది. తత్థ ఏకస్స నామం గహేత్వా సమూహముపాదాయ పఞ్ఞాపియమానాయ పథవాదివసేన పాకటభావతో తం ఠపేత్వా ఇతరం దస్సేతుం ‘‘కథ’’న్తిఆది వుత్తం. అయం సమూహపఞ్ఞత్తి నామ సమూహస్స పఞ్ఞాపనతో. దిసాకాసాదీసు దిసా-గ్గహణేన చన్దసూరియావత్తనముపాదాయ పఞ్ఞాపియమానం పురత్థిమాదిదిసాపఞ్ఞత్తిం దస్సేతి. ఆకాస-గ్గహణేన అసమ్ఫుట్ఠధమ్మే ఉపాదాయ పఞ్ఞాపియమానం కూపగుహాదిఆకాసపఞ్ఞత్తిం దస్సేతి. కాల-గ్గహణేన చన్దావత్తనాదికముపాదాయ పఞ్ఞాపియమానం పుబ్బణ్హాదికాలపఞ్ఞత్తిం దస్సేతి. నిమిత్త-గ్గహణేన బహిద్ధా పథవీమణ్డలాదికం, అజ్ఝత్తికఞ్చ భావనావిసేసం ఉపాదాయ పఞ్ఞాపియమానం కసిణనిమిత్తాదికం దస్సేతి. అభావ-గ్గహణేన భావనాబలేన అప్పవత్తనసభావం ఆకాసానఞ్చాయతనఝానం ఉపాదాయ పవత్తం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనఝానారమ్మణం అభావపఞ్ఞత్తిం దస్సేతి. నిరోధ-గ్గహణేన భావనాబలేన నిరుద్ధం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం నిస్సాయ పఞ్ఞత్తం నిరోధపఞ్ఞత్తిం దస్సేతి. ఆది-గ్గహణేన ఖయాదిసభావం తం తం ధమ్మముపాదాయ పఞ్ఞాపియమానం అనిచ్చలక్ఖణాదికం సఙ్గణ్హాతి. సాపి హి దిసాకాసాదికా వియ ధమ్మసమూహముపాదాయ అపఞ్ఞత్తభావతో అసమూహపఞ్ఞత్తియేవాతి.

సాతి అయం ద్విధా ఉపాదాపఞ్ఞత్తి. తజ్జాపఞ్ఞత్తి వచనత్థం అముఞ్చిత్వా పవత్తితో ఉపాదాపఞ్ఞత్తియంయేవ సఙ్గయ్హతీతి వుత్తం ‘‘విజ్జమానం పరమత్థం జోతయతీ’’తి. ఏవఞ్చ కత్వా ఉపరి ‘‘ఛ పఞ్ఞత్తియోపి ఏత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తీ’’తి వుత్తం. విజ్జమానన్తి సభావేన ఉపలబ్భమానం. అవిజ్జమానన్తి ఠపేత్వా లోకసఙ్కేతం సభావవసేన అనుపలబ్భమానం. నామమత్తన్తి నామమత్తవన్తం. సోతద్వారజవనానన్తరన్తి పచ్చుప్పన్నసద్దారమ్మణాయ సోతద్వారజవనవీథియా, తదనుసారప్పవత్తాయ అతీతసద్దారమ్మణాయ మనోద్వారజవనవీథియా చ అనన్తరప్పవత్తేన. మనోద్వారజవనవీథిపి హి సోతద్వారజవనానన్తరప్పవత్తా తగ్గహణేనేవ ఇధ గహితా. గహితపుబ్బసఙ్కేతేనాతి ‘‘అయం ఇమస్స అత్థో, ఇదమిమస్స వాచక’’న్తి ఏవం వచనవచనత్థసమ్బన్ధగ్గహణవసేన గహితపుబ్బభావసఙ్కేతేన. యాయాతి యాయ నామపఞ్ఞత్తియా కరణభూతాయ. మనోద్వారజవనవిఞ్ఞాణేన కత్తుభూతేన. మనోద్వారజవనవిఞ్ఞాణేన వా కరణభూతేన, యాయ నామపఞ్ఞత్తియా కత్తుభూతాయాతి అత్థో. పఞ్ఞాపీయతీతి సమ్ముతిపరమత్థవసేన పన దువిధం అత్థజాతం పఞ్ఞాపీయతి విఞ్ఞాపీయతీతి వుత్తం హోతి. తేనాహు పోరాణా –

‘‘అత్థా యస్సానుసారేన, విఞ్ఞాయన్తి తతో పరం;

సాయం పఞ్ఞత్తి విఞ్ఞేయ్యా, లోకసఙ్కేతనిమ్మితా’’తి.

కతరజవనవీథియం పనాయం విఞ్ఞాయతీతి? ‘‘ఘటో’’తిఆదిసద్దం సుణన్తస్స ఏకమేకం సద్దం ఆరబ్భ పచ్చుప్పన్నాతీతారమ్మణవసేన ద్వే ద్వే జవనవారా హోన్తి, తతో సద్దసముదాయమారబ్భ ఏకో, తతో నామపఞ్ఞత్తిమారబ్భ ఏకోతి ఏవం సద్దసముదాయారమ్మణాయ జవనవీథియా అనన్తరం నామపఞ్ఞత్తి పాకటా హోతి, తతో పరం అత్థావబోధోతి ఆచరియా.

యం సన్ధాయ ఛక్కనయో వుత్తోతి సమ్బన్ధో. తథా అవిజ్జమానానన్తి పరమత్థతో అవిజ్జమానానం. కేనచి ఆకారేనాతి పరమత్థతో, లోకసఙ్కేతతో వా కేనచి పకారేన. అనుపలబ్భమానానం పఞ్చమసచ్చాదీనన్తి ఆకాసాదిపఞ్చమసచ్చాదీనం. ఆది-గ్గహణేన అట్ఠమబోజ్ఝఙ్గాదికే సఙ్గణ్హాతి. పకతిపురిసాదీనన్తి సత్వరజతమానం సమానావత్థా పకతిఅఙ్గుట్ఠాదిపరిమాణో కారకో వేదకో అత్తా పురిసోతిఆదినా పరికప్పితానం పకతిపురిసాదీనం. ఆది-గ్గహణేన ఆకాసకుసుమాదిం సఙ్గణ్హాతి. విజ్జమానేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి పరమత్థతో విజ్జమానాహి విజ్జాదీహి అవిజ్జమానస్స పుగ్గలస్స పఞ్ఞత్తత్తా. సేసేసుపి ఇమినావ నయానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో. ఏత్థేవాతి ఉపాదాపఞ్ఞత్తియమేవ.

‘‘కుసగ్గేనుదకమాదాయ, సముద్దే ఉదకం మినే;

ఏవం మానుసకా కామా, దిబ్బకామాన సన్తికే’’తి. (జా. ౨.౨౧.౩౮౯) –

వచనతో మనుస్సలోకే చక్కవత్తిసమ్పత్తిదిబ్బసమ్పత్తిం ఉపనిధాయ నిహీనాయేవాతి వుత్తం ‘‘కపణం…పే… నిధాయా’’తి. మానుసకన్తి మనుస్సలోకే భవం. పరమత్థో చ విజ్జతీతి పాఠసేసో.

౭౭౮. తతియా కోటి న విజ్జతి అనుపలబ్భమానత్తా. వుత్తఞ్హేతం మహాఅట్ఠకథాయం –

‘‘దువే సచ్చాని అక్ఖాసి, సమ్బుద్ధో వదతం వరో;

సమ్ముతిం పరమత్థఞ్చ, తతియం నోపలబ్భతీ’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౩౯-౪౪౩);

పరవాదేసు న కమ్పతీతి పకతిపురిసన్తరాదివాదీనం పరేసం తిత్థియానం వాదేసు సమ్పత్తేసు, నిమిత్తభూతేసు వా న కమ్పతి న పవేధతి న చలతీతి అత్థో.

ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ

అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ

పఞ్ఞత్తినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.