౧౧. ఏకాదసమో పరిచ్ఛేదో

నిబ్బాననిద్దేసవణ్ణనా

౭౬౮-౯. ఆదితో రూపానన్తరముద్దిట్ఠం యం నిబ్బానన్తి సమ్బన్ధో. తస్స విభావనం యథాబలం పవక్ఖామీతి సమ్బన్ధో.

భవాభవన్తి భవతో భవం, ఖుద్దకం, మహన్తం వా భవం. విననతోతి సంసిబ్బనతో. తణ్హా హి సంసారనాయికభావేన భవతో భవం, సుగతిదుగ్గతివసేన ఖుద్దకమహన్తం భవం వా అపరాపరభావాయ సంసిబ్బతి, తున్నకరణం వియ కరోతి. నిక్ఖన్తత్తాతి విసంయోగవసేన నిస్సటత్తా. మరణపటిపక్ఖతాయ, అమతసదిసతాయ వా అమతం. సబ్బదుక్ఖనిస్సటత్తా పరమం సుఖం. సబ్బేపి సఙ్ఖారా సమన్తి ఉపసమన్తి అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపజ్జన్తి ఏతేనాతి సబ్బసఙ్ఖారసమథో. ఖన్ధూపధిఆదయో సబ్బేపి ఉపధీ ఉపద్దవా పటినిస్సజ్జీయన్తి ఏతేనాతి సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో. యస్మా తం ఆగమ్మ కామతణ్హాదిభేదా తణ్హా సబ్బసో ఖయం గచ్ఛతి, విరజ్జతి, నిరుజ్ఝతి చ, తస్మా తణ్హాక్ఖయో విరాగో నిరోధోతి చ వుచ్చతి. అపిచ రుజ్ఝన్తి ఏత్థ సత్తా కిలేసనిగళబన్ధాతి రోధో, సంసారస్సేతం అధివచనం, తతో నిక్ఖన్తోతి నిరోధో.

౭౭౦. అధిగమాతి తదనురూపాయ పటిపత్తియా అరియమగ్గేన పటివిజ్ఝనేన.

రాగక్ఖయాదిభావేన సబ్బదుక్ఖసన్తియా పచ్చయతాయ, కిలేససన్తాపాభావేన చ సన్తిలక్ఖణం. అచ్చుతిరసన్తి సభావాపరిచ్చజనతో అచవనసమ్పత్తికం. అస్సాసకరణరసన్తి అస్సాసకరణకిచ్చం. తఞ్హి పానభోజనాదిసుఞ్ఞే సభయకన్తారే పరిబ్భమనేన పరిస్సన్తస్స అద్ధికపురిసస్స అస్సాసజనకభావేన ఉపట్ఠితం వనన్తోదకం వియ సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానమ్పి వచనపథాతిక్కన్తమహాదుక్ఖభేరవే సంసారకన్తారే పరిబ్భమనేన పరిస్సన్తస్స యథానురూపం పటిపత్తిమగ్గం పటిపన్నస్స యోగావచరస్స అనాదిమతి సంసారే సుపినన్తేనపి అదిట్ఠపుబ్బతాయ దస్సనసమకాలమేవ పరమస్సాసం జనేతి. ఖన్ధనిమిత్తవిచిత్తతాయ అవిగ్గహం హుత్వా గయ్హతీతి అనిమిత్తపచ్చుపట్ఠానం. సబ్బసఙ్ఖతనిస్సరణుపాయభావతో నిస్సరణం పచ్చుపట్ఠాపేతీతి నిస్సరణపచ్చుపట్ఠానం.

ఏవం నిబ్బానస్స లక్ఖణాదికం దస్సేత్వా ఇదాని వితణ్డవాదిపక్ఖం దస్సేత్వా పరిహరన్తో ఆహ ‘‘ఏత్థాహా’’తిఆది, న పరమత్థతో అత్థి అఞ్ఞత్ర పఞ్ఞత్తిమత్తతోతి అధిప్పాయో. కుతో పనాయమభినివేసోతి ఆహ ‘‘తిత్థియానం…పే… నీయతో’’తి. యథానురూపాయ పటిపత్తియాతి సీలసమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతం సమ్మాపటిపత్తియా. యథా హి చేతోఞాణలాభినో ఏవ అరియా పరేసం లోకుత్తరచిత్తం జానన్తి, తత్థాపి చ అరహా ఏవ సబ్బేసం చిత్తం జానాతి, ఏవం నిబ్బానమ్పి సీలాదిసమ్మాపటిపత్తిభూతేన ఉపాయేనేవ ఉపలబ్భతీతి ‘‘నత్థీ’’తి న వత్తబ్బం అరియేహి ఉపలబ్భనీయతో. యథా హి జచ్చన్ధతేమిరికాదీనం అదస్సనేన ‘‘సూరియాదయో నత్థీ’’తి న వత్తబ్బా చక్ఖుమన్తానం గోచరభావేన అత్థేవాతి సిద్ధత్తా, ఏవమేతమ్పి బాలపుథుజ్జనస్స అదస్సనమత్తేన ‘‘నత్థీ’’తి న వత్తబ్బం. అరియానం పన పఞ్ఞాచక్ఖునో పదేసేనేవ ఉపట్ఠానతో ఏకన్తేన సమ్పటిచ్ఛితబ్బం ‘‘అత్థి నిబ్బాన’’న్తి. అయమేత్థ అధిప్పాయో. అథ రాగాదీనం ఖయమత్తమేవ నిబ్బానన్తి చేతి సమ్బన్ధో. ఆయస్మతా…పే… థేరేన దస్సితోతి సమ్బన్ధో. రాగక్ఖయాదిదీపకం సుత్తం నేయ్యత్థన్తి అధిప్పాయేన ‘‘తం న’’ఇతి పటిక్ఖేపం కత్వా ఏకంసేన చేతం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం, ఇతరథా యథారుతవసేన పాళియా అత్థే గయ్హమానే బహుదోసా ఆపజ్జన్తీతి తే దస్సేతుం ‘‘అరహత్తస్సాపీ’’తిఆది వుత్తం. అరహత్తం పుట్ఠేన తేనేవాయస్మతా సారిపుత్తత్థేరేనాతి అధిప్పాయో. తవ మతేనాతి సాసనయుత్తిం అవిచారేత్వా పాళిదస్సనమత్తేనేవ విప్పలపతో తవజ్ఝాసయేన. న చ పనేతం యుత్తం, తథాపీతి అధిప్పాయో. లోకుత్తరఫలచిత్తస్స రాగాదీనం ఖయమత్తతాపజ్జనం న యుత్తం తస్స అగ్గఫలస్స చతుక్ఖన్ధభావేన పాళియం ఆగతత్తా. తస్మాతి యుత్తిం అవిచారేత్వా పాళిదస్సనమత్తేనేవ వోహరన్తస్స అనిట్ఠప్పసఙ్గతో. బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయాతి విమద్దాసహభూతాయ సద్దత్థమత్తచ్ఛాయాయ. ఉభిన్నన్తి నిబ్బానవసేన, అరహత్తవసేన చ ఆగతానం ఉభిన్నం సుత్తానం. అత్థోతి అధిప్పాయత్థో.

కో పన సో అత్థోతి ఆహ ‘‘యస్స పనా’’తిఆది. రాగాదీనం ఖయోతి రాగాదీనం అనుప్పాదనిరోధో. సో ధమ్మో అక్ఖయోపి సమానో రాగాదీనం ఖయస్స ఉపనిస్సయత్తా ఖయోపచారేన ‘‘రాగాదీనం ఖయో నిబ్బాన’’న్తి వుత్తో ‘‘తిపుసం జరో, గుళో సేమ్హో’’తిఆదీసు ఫలూపచారేన వుత్తం వియాతి సమ్బన్ధో. కిలేసానం అనుప్పత్తినిరోధక్ఖయస్స మగ్గస్స ఆరమ్మణభూతం నిబ్బానం అత్థతో ‘‘ఖయస్స ఉపనిస్సయో’’తి వత్తబ్బతం లబ్భతీతి ఆహ ‘‘ఖయస్స ఉపనిస్సయత్తా’’తి. ఖయోపచారేనాతి అత్తనో కారియభూతస్స ఖయస్స అత్తని ఉపచారేన తస్స నామవసేనాతి వుత్తం హోతి. జరకారణం తిపుసం జరోతి వుత్తో, సేమ్హకారణం గుళో సేమ్హోతి వుత్తో. ఖయన్తేతి రాగాదీనం పరిక్ఖయావసానే. ఖయోతి వా మగ్గో వుచ్చతి ‘‘ఖయే ఞాణ’’న్తిఆదీసు (ధ. స. దుకమాతికా ౧౪౨) వియ, తస్స అన్తే నిరోధావసానే ఉప్పన్నత్తా ఖయోతి వుత్తం ఫలూపచారేన, సమీపూపచారేన వా.

సబ్బే బాలపుథుజ్జనాపీతి సోణసిగాలాదయో సబ్బేపి బాలపుథుజ్జనా సమధిగత…పే… భవేయ్యుం ఖణవసేన రాగాదీనం ఖయస్స తేసమ్పి అత్థితాయ. తథా చ సతి పటిపత్తియా నిరత్థకభావో ఆపజ్జేయ్యాతి అధిప్పాయో. రాగాదిక్ఖయానం బహుభావతోతి రాగాదీనం వియ తేసం ఖయానమ్పి తబ్బికారభావేన బహుభావతో. ఏవఞ్హి సతి రాగస్స ఖయో రాగక్ఖయో, న దోసాదీనం, తథా దోసక్ఖయోపీతి అఞ్ఞో రాగక్ఖయో, అఞ్ఞో దోసక్ఖయో, అఞ్ఞో మోహక్ఖయోతి తిణ్ణం అకుసలమూలానం ఖయభూతాని తీణి నిబ్బానాని, చతున్నం ఉపాదానానం ఖయభూతాని చత్తారీతిఆదినా బహూని నిబ్బానాని నామ హోన్తి. ఇదాని ఆది-సద్దసఙ్గహితే దోసే దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఖతలక్ఖణ’’న్తిఆది వుత్తం. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, సఙ్ఖతస్స సఙ్ఖతలక్ఖణాని, ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి, వయో పఞ్ఞాయతి, ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీ’’తి (అ. ని. ౩.౪౭) వచనతో వయసఙ్ఖాతో ఖయో సఙ్ఖతలక్ఖణం హోతీతి వుత్తం ‘‘సఙ్ఖతలక్ఖణఞ్చ నిబ్బానం భవేయ్యా’’తి. ‘‘జరామరణం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్న’’న్తి (సం. ని. ౨.౨౦) వచనతో ఆహ ‘‘సఙ్ఖతపరియాపన్న’’న్తి. యం పన సఙ్ఖతపరియాపన్నం, తం ఇతరసఙ్ఖతధమ్మో వియ అనిచ్చం హోతి పచ్చయాధీనవుత్తితోతి ఆహ ‘‘సఙ్ఖతపరియాపన్నత్తా అనిచ్చ’’న్తి. ‘‘అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౨౧) హి వుత్తం. ఏత్తావతా చ కిం వుత్తం హోతి? యది భవతో మనోరథపరిపూరణత్థం ఖయం నిబ్బానన్తి వదామ, అసఙ్ఖతస్స సఙ్ఖతలక్ఖణత్తా, సఙ్ఖతపటిపక్ఖస్స సఙ్ఖతపరియాపన్నత్తా సబ్బకాలికభావేన నిచ్చస్స అనిచ్చతా, తతో చ పరమసుఖస్స దుక్ఖతా చ ఆపజ్జేయ్యాతి వుత్తం హోతి.

ఏత్తావతా భఙ్గక్ఖయస్స నిబ్బానదోసం దస్సేత్వా ఇదాని అనుప్పాదక్ఖయస్స తబ్భావం నిసేధేతుం ‘‘యది ఖయో నిబ్బానం భవేయ్యా’’తిఆది వుత్తం. పఠమమగ్గస్స అనన్తరపచ్చయభూతం ఞాణం గోత్రభు నామ. సేసమగ్గపురేచరం వోదానం నామ. ఫలసమాపత్తిపురేచరం అనులోమం నామ. తం పన సఙ్ఖారారమ్మణమేవాతి ఇధ న గహితం. భద్రముఖాతి పరస్స అనునయవచనం. ‘‘ఖీయన్తీ’’తి వత్తమాననిద్దేసేన ఇదాని ఖీయమానతం పుచ్ఛతి. ఏస నయో సేసేసుపి. ఉపధారేత్వాతి ఉపపరిక్ఖిత్వా. ‘‘గోత్రభు…పే… ముఖా’’తి పుచ్ఛాయ ‘‘రాగాదీనం ఖయమేవ వదామీ’’తి తయా దిన్నపటివచనస్స అవిరుజ్ఝనవసేన సతిపురేక్ఖారం కథేహీతి అధిప్పాయో. గోత్రభుచిత్తాదీనం గోత్రభువోదానమగ్గానం. గోత్రభుక్ఖణే కిలేసానం అనుప్పాదనిరోధస్స అభావతో ఆహ ‘‘రాగాదయో ఖీయిస్సన్తీ’’తి. ఫలమేవాతి కిలేసానం ఖీణకాలే ఉప్పజ్జమానం ఫలచిత్తమేవ. ఆరమ్మణం అపస్సన్తోతి గోత్రభుఆదీనం వత్తబ్బారమ్మణం అపస్సన్తో. అథ వా ఇతరేసం ఆరమ్మణభావే సతి గహేతబ్బపచ్చయం అపస్సన్తో.

‘‘అపిచా’’తిఆది పరియాయన్తరేనపి అనుప్పాదనిరోధస్స నిబ్బానభావనిసేధనం. ‘‘ఉప్పాదీయతీతి అత్థో’’తి పన మగ్గస్స ఉప్పత్తియా కిలేసక్ఖయోపి ఉప్పాదితో నామ హోతీతి కత్వా వుత్తం. న హి ఇతరథా ఖయస్స ఉప్పాదో నామ అత్థి. అథ వా ‘‘అద్ధా సో…పే… నిరుత్తరో భవిస్సతీ’’తి ఏత్తకేన గన్థేన ఖణనిరోధస్స చేవ అనుప్పాదనిరోధస్స చ నిబ్బానభావే దోసం దస్సేత్వా ఇదాని ‘‘ఖయే ఞాణ’’న్తిఆదీసు (ధ. స. దుకమాతికా ౧౪౨) వియ మగ్గస్సాపి ఖయపరియాయత్తా ‘‘రాగక్ఖయో’’తిఆదివచనమత్తేయేవ సమానభావేన గహితే మగ్గస్సాపి నిబ్బానభావప్పసఙ్గం, తథా చ సతి అనిట్ఠాపత్తిం సమ్భావేన్తో ఆహ ‘‘అపిచా’’తిఆది. ఏవఞ్హి సతి ‘‘ఉప్పాదీయతీ’’తి మగ్గమేవ సన్ధాయ తిట్ఠతి. యది మగ్గస్స నిబ్బానభావప్పసఙ్గో ఇధ సమ్భావితో, ఏవం సతి గోత్రభుస్స మగ్గారమ్మణతాదిదోసా వత్తబ్బాతి? సచ్చం వత్తబ్బా, ఏత్తకేనాపి పన పరస్స వచనపటిబాహనం సక్కా కాతున్తి పరిహారన్తరదస్సనే బ్యాపారో కతోతి. యథానురూపాయ పటిపత్తియాతి ఛవిసుద్ధిపరమ్పరాసఙ్ఖాతాయ యథానులోమపటిపత్తియా.

౭౭౧. అస్సద్ధోతి పబుద్ధసద్ధో, మగ్గాగతాయ అచలసద్ధాయ సమన్నాగతో, మగ్గాగతసద్ధాయ హి సమన్నాగతో ఆకాసే బుద్ధవేసం మాపేత్వాపి ‘‘నిచ్చం సుఖం అత్తా’’తి వదన్తస్స న సద్దహతి సేయ్యథాపి సూరమ్బట్ఠోతి (అ. ని. ౧.౨౫౫). అకతఞ్ఞూతి అకతం నిబ్బానం జానాతీతి అకతఞ్ఞూ. సన్ధిచ్ఛేదోతి భవసన్ధానకరస్స తణ్హాపాపస్స ఛిన్దనేన పున భవపటిసన్ధియాపి ఛిన్నతాయ పటిసన్ధిం ఖేపేత్వా ఠితో. హతావకాసోతి ఖీణపటిసన్ధికత్తాయేవ ఆయతిం కత్థచి ఓకాసలోకే అదిస్సమానత్తా విహతావకాసో. వన్తాసోతి కత్థచి అభిసఙ్గాభావతో ఛడ్డితతణ్హోతి అత్థో. ఉత్తమపోరిసోతి సదేవలోకే అగ్గదక్ఖిణేయ్యతాయ విసిట్ఠో పోరిసో.

దుప్పటివిద్ధాతి పటివిజ్ఝితుం, పటిలభితుఞ్చ దుక్కరా. కామాదీనం నిస్సరణీయతాయ నిస్సరణీయా, యదిదం నేక్ఖమ్మం, ఏతం కామానం నిస్సరణన్తి సమ్బన్ధో. తత్థ కామానం నిస్సరణన్తి కామేహి నిగ్గమనం, అథ వా నిస్సరన్తి నిగ్గచ్ఛన్తి ఏత్థ ఏతేనాతి వా నిస్సరణం, కామానం నిస్సరణట్ఠానం, నిస్సరణుపాయన్తి అత్థో. నేక్ఖమ్మన్తి పఠమజ్ఝానం. తఞ్హి కామేహి నిక్ఖన్తన్తి ‘‘నేక్ఖమ్మ’’న్తి ఇధ గహితం, అఞ్ఞత్థ పన పబ్బజ్జాదయోపి ‘‘నేక్ఖమ్మ’’న్తి పవుచ్చన్తి. వుత్తఞ్హి –

‘‘పబ్బజ్జా పఠమం ఝానం, నిబ్బానఞ్చ విపస్సనా;

సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా, ‘నేక్ఖమ్మ’న్తి పవుచ్చరే’’తి. (ఇతివు. అట్ఠ. ౧౦౯; దీ. ని. టీ. ౨.౩౬౦; అ. ని. టీ. ౨.౩.౬౬; విసుద్ధి. మహా. ౧.౫౬; నేత్తి. టీ. ౭౬ మిస్సకహారసమ్పాతవణ్ణనా);

అరూపం ఆకాసానఞ్చాయతనం. భూతన్తి విజ్జమానం, ఖన్ధపఞ్చకన్తి అత్థో. ‘‘భూతమిదన్తి, సారిపుత్త, సమనుపస్సామీ’’తిఆదీసు ఖన్ధపఞ్చకం ‘‘భూత’’న్తి వుచ్చతి. అత్తనో కారణం పటిచ్చ సమం, సమ్మా చ ఉప్పన్నన్తి పటిచ్చసముప్పన్నం. పఠమ…పే… భవేయ్యాతి సఙ్ఖతనిస్సరణభావేన వుత్తస్స నిబ్బానస్స అభావప్పత్తియా చ తదేకయోగనిద్దిట్ఠానం యథాక్కమం కామరూపనిస్సరణానం పఠమజ్ఝానాకాసానఞ్చాయతనానమ్పి అభావోయేవ ఆపజ్జేయ్య. ఇదాని యథాధిప్పేతమత్థం ఆగమేన దస్సేతుం ‘‘న తు ఖయో’’తిఆది వుత్తం.

‘‘అత్థి…పే… సుఫుసితన్తి చా’’తి నత్థి నిస్సరణం లోకే, కిం వివేకేన కామాపీతి ఏవం మారేన పటిబాహితే. ‘‘అత్థి…పే… సుఫుసిత’’న్తి నిబ్బానం పతిట్ఠపేన్తేన ఆళవకత్థేరేన వుత్తం. సుఫుసితన్తి సుట్ఠు ఫుసితం, సచ్ఛికతన్తి వుత్తం హోతి. అజాతన్తిఆదీని చత్తారి పదాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనాని. అథ వా వేదనాదయో వియ హేతుపచ్చయసమవాయసఙ్ఖాతాయ కారణసామగ్గియా న జాతం న నిబ్బత్తన్తి అజాతం. కారణేన వినా సయమేవ చ న భూతం న పాతుభూతం న ఉప్పన్నన్తి అభూతం. ఏవం అజాతత్తా అభూతత్తా యేన కేనచి కారణేన న కతన్తి అకతం. జాతభూతకతభావో చ నామ రూపాదీనం సఙ్ఖతధమ్మానం హోతి, న అసఙ్ఖతసభావస్స నిబ్బానస్సాతి దస్సనత్థం అసఙ్ఖతన్తి వుత్తం. పటిలోమతో వా సమేచ్చ సమ్భూయ పచ్చయేహి కతన్తి సఙ్ఖతం, న తథా సఙ్ఖతం, సఙ్ఖతలక్ఖణరహితన్తి చ అసఙ్ఖతన్తి. ఏవం అనేకేహి కారణేహి నిబ్బత్తితభావే పటిసిద్ధే పకతివాదీనం పకతి వియ సియా ను ఖో, ఏకేనేవ కారణేన ఏతం కతన్తి ఆసఙ్కాయ న కేనచి కతన్తి దస్సనత్థం ‘‘అకత’’న్తి వుత్తం. ఏవం అపచ్చయమ్పి సమానం సయమేవ ను ఖో ఇదం భూతం పాతుభూతన్తి ఆసఙ్కాయ తన్నివత్తనత్థం ‘‘అభూత’’న్తి వుత్తం. అయఞ్చేతస్స అసఙ్ఖతాకతాభూతభావో సబ్బేన సబ్బం అజాతధమ్మత్తాతి దస్సేతుం ‘‘అజాత’’న్తి వుత్తం.

అసఙ్ఖతన్తీతి ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన –

‘‘నో చేతం, భిక్ఖవే, అభవిస్స అజాతం అభూతం అకతం అసఙ్ఖతం. నయిధ జాతస్స భూతస్స కతస్స సఙ్ఖతస్స నిస్సరణం పఞ్ఞాయేథ. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి అజాతం అభూతం అకతం అసఙ్ఖతం, తస్మా జాతస్స భూతస్స కతస్స సఙ్ఖతస్స నిస్సరణం పఞ్ఞాయతీ’’తి (ఉదా. ౭౩) –

ఏవమాదిసుత్తపదం సఙ్గణ్హాతి. తేనాహ ‘‘అనేకేసు సుత్తన్తేసూ’’తి. ధమ్మేన సదేవకస్స లోకస్స సామీ, ధమ్మస్స వా యథిచ్ఛితం దేసనతో సామీ ఇస్సరోతి ధమ్మసామీ. తథాగత-సద్దస్స అత్థో హేట్ఠా కథితోవ. సమ్మా సామం సబ్బధమ్మే అభిసమ్బుద్ధో, సమ్మా సయమేవ సమ్మోహనిద్దావిగమేన పటిబుద్ధో, బుద్ధియా వికసితవాతి వా సమ్మాసమ్బుద్ధో.

పరిత్తత్తికేతి ‘‘పరిత్తా ధమ్మా, మహగ్గతా ధమ్మా, అప్పమాణా ధమ్మా’’తి (ధ. స. తికమాతికా ౧౨) ఏవం పరిత్తాదిధమ్మవసేన ఆగతే పరిత్తత్తికే.

నవత్తబ్బారమ్మణత్తాతి నవత్తబ్బారమ్మణత్తప్పసఙ్గతో. తేనాహ ‘‘నవత్తబ్బారమ్మణపక్ఖం భజేయ్యు’’న్తి. రూపావచరత్తికచతుక్కజ్ఝానాతి చతుక్కనయేన తికజ్ఝానా, పఞ్చకనయేన చతుక్కజ్ఝానా. కుసలకిరియానం అభిఞ్ఞాభావప్పత్తియా పరిత్తాదికేపి ఆరబ్భ పవత్తనతో ‘‘చతుత్థస్స ఝానస్స విపాకో’’తి ఆహ. తస్మాతి యథావుత్తయుత్తితో చేవ పాళితో చ. కిఞ్చ భియ్యో – సఙ్ఖతధమ్మారమ్మణం విపస్సనాఞాణం, అపిచ అనులోమభావప్పత్తం కిలేసే తదఙ్గవసేన పజహతి, సముచ్ఛేదవసేన పజహితుం న సక్కోతి, తథా సమ్ముతిసచ్చారమ్మణం పఠమజ్ఝానాదికుసలఞాణం విక్ఖమ్భనవసేనేవ కిలేసే పజహతి, న సముచ్ఛేదవసేన. ఇతి సఙ్ఖతధమ్మారమ్మణస్స, సమ్ముతిసచ్చారమ్మణస్స చ ఞాణస్స కిలేసానం సముచ్ఛేదప్పహానే అసమత్థభావతో తేసం సముచ్ఛేదప్పహానకరస్స అరియమగ్గఞాణస్స తదుభయవిపరీతభావేన ఆరమ్మణేన భవితబ్బం, తఞ్చ నిబ్బానమేవ. తేనాహు పోరాణా –

‘‘ఞాణం యం సఙ్ఖతాలమ్బం, పఞ్ఞత్తాలమ్బమేవ వా;

పాపే హన్తి న తం వత్థుం, తదఞ్ఞం సమ్పటిచ్ఛియ’’న్తి.

రూపసభావాభావతోతి ఏతేన యథా రూపధమ్మానం రుప్పనసభావో, పటిఘాతవన్తతా కలాపతో వుత్తియా పదేససమ్బన్ధో సభావో, ఏవం నిబ్బానస్స కత్థచి పటిఘాతో, సప్పదేసతా చ నత్థీతి దస్సేతి. న హి నిబ్బానం ‘‘అసుకదిసాయ, అసుకపదేసే’’తి వా నిద్దిసీయతి. పపఞ్చాభావతోతి తణ్హామానదిట్ఠిపపఞ్చేహి సహ అవట్ఠానవసేన అభావతో, తేసం అభావపచ్చయతాయ చ. తణ్హాదిట్ఠిమానా హి సంసారే సత్తే పపఞ్చేన్తీతి పపఞ్చా నామ.

౭౭౨-౫. ఏవం నిబ్బానం యుత్తితో, సుత్తతో చ సాధేత్వా ఇదాని తస్స పరియాయసన్దస్సనత్థం ‘‘అచ్చన్తమనన్త’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ సంసారప్పవత్తియా పరియోసానభూతత్తా అన్తం. ఇమినా అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతు కథితాతి వదన్తి, సోపాదిసేసనిబ్బానధాతుపి వట్టతి, అకతన్తిపి పఠన్తి. సో హేట్ఠా వుత్తత్థోవ. సఉప్పాదవయన్తాభావేన అనన్తం. కిలేసపరిళాహాభావేన, కిలేసక్ఖోభాభావేన చ సన్తం. పలోకితాభావేన అపలోకితం. అతిత్తికరభావేన పణీతం. సబ్బదుక్ఖహననతో సరణం. కిలేసచోరేహి అనుపద్దుతత్తా నిబ్భయతాయ ఖేమం. సబ్బుపద్దవనివారణతో తాణం. జాతిఆదిదుక్ఖేహి అనుబన్ధస్స అల్లీయితుం యుత్తట్ఠానతాయ లేణం. యథాపటిపన్నస్స సన్తిదాయకత్తేన పరం పతిట్ఠాభావతో పరాయణం.

సబ్బపీళావిముత్తతాయ సివం. ఉపనిస్సయహీనానం సబ్బఞ్ఞుముఖతో సుత్వాపి ఠపేత్వా గుణవసేన సభావతో పటివిజ్ఝితుం దుక్కరతాయ నిపుణం. అవిపరీతతాయ సచ్చం. సబ్బదుక్ఖపరిక్ఖయకరత్తా దుక్ఖక్ఖయం. తేజుస్సదతాయ సన్తత్తఅయోగుళే మక్ఖికాహి వియ చతూహి ఆసవేహి ఆరమ్మణకరణవసేన పవత్తితుం అసక్కుణేయ్యతాయ అనాసవం. మహాకారుణికస్సాపి ధమ్మదేసనాయ అప్పోస్సుక్కభావాపాదనేన పటివిజ్ఝితుం దుక్కరతాయ సుదుద్దసం. లోకుత్తరధమ్మేసుపి అసఙ్ఖతగుణేన విసిట్ఠతాయ పరం. సంసారమహాసముద్దస్స తీరభూతత్తా పారం. మంసచక్ఖునో, దిబ్బచక్ఖునో వా అగోచరతాయ అనిదస్సనం. నిదస్సనసఙ్ఖాతాయ ఉపమాయ అభావతో వా అనిదస్సనం.

అవిపరిణామధమ్మత్తా ధువం. తతోయేవ పరమపతిట్ఠాభావతో దీపం. రోగాదిపీళాభావతో అబ్యాపజ్ఝం. తతోయేవ అనీతికం. తణ్హాలయాభావతో అనాలయం. సఙ్ఖతాసఙ్ఖతేసు అసఙ్ఖతకోట్ఠాసభూతత్తా, పరమపతిట్ఠాభావతో వా పదం. అవినాసభావేన అచ్చుతం. అక్ఖరణతో అవినస్సనతో అక్ఖరం.

సఙ్ఖతనిస్సటత్తా విముత్తి. భవబన్ధనవిముత్తిహేతుతాయ మోక్ఖం.

౭౭౬-౭. ఏవన్తి యథావుత్తనయేన. విఞ్ఞాయాతి ఉగ్గహపరిపుచ్ఛావసేన జానిత్వా. అధిగమూపాయోతి పటివిజ్ఝనూపాయభూతా తిస్సో సిక్ఖా. కాతబ్బోతి పటిపజ్జితబ్బో.

సద్ధం, బుద్ధిఞ్చ కరోతి వడ్ఢేతీతి సద్ధాబుద్ధికరం. తథాగతమతేతి తిపిటకబుద్ధవచనే, చతూసు సచ్చేసు వా. పఞ్ఞాయ సమ్భూతం, పఞ్ఞాయ వా సమ్భవో ఏతస్సాతి పఞ్ఞాసమ్భవం, తదేవ సమ్పసాదనం బుద్ధాదీసు అధిముచ్చనం, తం కరోతీతి పఞ్ఞాసమ్భవసమ్పసాదనకరం. అత్థబ్యఞ్జనసాలినన్తి అతిమధురేహి అత్థబ్యఞ్జనేహి సమన్నాగతం, అత్థబ్యఞ్జనసారవన్తన్తి వా అత్థో ర-కారస్స ల-కారం కత్వా. సారం జానన్తీతి సారఞ్ఞూ, తే విమ్హాపేతీతి సారఞ్ఞువిమ్హాపనం. నిట్ఠన్తి పరియోసానం, సుతమయమూలకం అనుపాదాపరినిబ్బానన్తి అధిప్పాయో.

ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ

అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ

నిబ్బాననిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.