౧౦. దసమో పరిచ్ఛేదో

రూపవిభాగవణ్ణనా

౬౨౨. ఆదిమ్హీతి ఉద్దేసగాథాయం. ఇదానీతి చిత్తచేతసికవిభావనానన్తరం. విభావనన్తి నిద్దేసపటినిద్దేసవసేన సరూపతో పకాసనం.

౬౨౩. రుప్పతీతి సీతుణ్హాదీహి వికారమాపజ్జతి, ఆపాదీయతీతి వా అత్థో. వికారాపత్తి చ సీతాదివిరోధిపచ్చయసన్నిధానే విసదిసుప్పత్తియేవ. న హి యథాసకం పచ్చయేహి ఉప్పజ్జిత్వా ఠితధమ్మానం అఞ్ఞేన కేనచి వికారాపాదనం సక్కా కాతుం, తస్మా పురిముప్పన్నరూపసన్తతి వియ అహుత్వా పచ్ఛా ఉప్పజ్జమానానం విసభాగపచ్చయసమవాయేన విసదిసుప్పత్తియేవ ఇధ ‘‘రుప్పన’’న్తి దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా సఙ్ఘియానం విపరిణామవాదో పచ్చక్ఖతో హోతి. నను చ అరూపధమ్మానమ్పి విరోధిపచ్చయసమవాయే విసదిసుప్పత్తి లబ్భతీతి? సచ్చం లబ్భతి, న పన విభూతతరా. విభూతతరా హేత్థ విసదిసుప్పత్తి అధిప్పేతా ఉక్కట్ఠగతివసేన యథా ‘‘అభిరూపస్స కఞ్ఞా దాతబ్బా’’తి (సం. ని. ౩.౭౮).

కుతో ఏతం విఞ్ఞాయతీతి చే? సీతాదిగ్గహణతో. తథా హి వుత్తం –

‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, రూపం వదేథ, రుప్పతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా రూపన్తి వుచ్చతి. కేన రుప్పతి? సీతేనపి రుప్పతి, ఉణ్హేనపి రుప్పతి, జిఘచ్ఛాయపి రుప్పతి, పిపాసాయపి రుప్పతి, డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సేనపి రుప్పతి, రుప్పతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా రూపన్తి వుచ్చతీ’’తి (సం. ని. ౩.౭౯).

ఏత్థ హి సీతాదిగ్గహణం సీతాదినా ఫుట్ఠస్స రుప్పనం విభూతతరం, తస్మా తదేవేత్థ గహితన్తి ఞాపనత్థం. ఇతరథా రుప్పతీతి సామఞ్ఞవచనేనేవ సిద్ధే సీతాదిగ్గహణం నిరత్థకం సియాతి.

యది ఏవం, కథం బ్రహ్మలోకే రూపసమఞ్ఞా? న హి తత్థ ఉపఘాతకో సీతాదిఫస్సవిసేసో లబ్భతీతి? సచ్చం, తత్థాపి తంసభావానతివత్తనతో. అరుప్పనస్సాపి హి రుప్పనసభావానతివత్తనతో రూపసమఞ్ఞా హోతి. యథా అదుద్ధమ్పి ఖీరం తంసభావానతివత్తనతో ‘‘దుద్ధ’’న్తి వుచ్చతీతి. అథ వా కిఞ్చాపి తత్థ ఉపఘాతకో సీతాదిఫస్సవిసేసో నత్థి, అనుగ్గాహకో పన అత్థి. తథా హి బ్రహ్మానం ఉతుజరూపం అత్థి, తస్మా అత్థేవ తత్థ రుప్పనన్తి న కోచి తత్థ రూపసమఞ్ఞాయ విబన్ధోతి.

రూపయతీతి వాతి సయం విజ్జమానమేవ అత్తనో సన్తానం వికారమాపాదయతీతి అత్థో. ఇతి పురిమవిగ్గహేన వికారుప్పత్తి ‘‘రుప్పన’’న్తి దీపితం. ఇమినా పన విరోధిపచ్చయసన్నిపాతే విజ్జమానస్సేవ యో అత్తనో సన్తానే విసదిసుప్పత్తిహేతుభావో, తం రుప్పనన్తి దీపితం హోతి. ఇమస్మిం పక్ఖే అరూపస్స రూపసమఞ్ఞాపసఙ్గో ఏవ నత్థి. నిరుద్ధమేవ హి తం అనన్తరాదిపచ్చయేహి అరూపం ఉప్పాదేతి, న విజ్జమానన్తి. ఘట్టనే వికారాపత్తియం రూప-సద్దస్స రుళ్హీ, తస్మా అరూపధమ్మానం ఘట్టనాభావతో న తేసు రూపసమఞ్ఞాతి కేచి. పటిఘాతో రుప్పనన్తి అపరే, తేసం మతేన కిఞ్చాపి సప్పటిఘరూపానమేవ రూపసమఞ్ఞాపసఙ్గో, అథ ఖో అవయవవోహారేన సముదాయోపి వోహరీయతీతి సబ్బమేవ రూపం రూపసమఞ్ఞం లభతి. కేచి పనేత్థ ‘‘రూపయతీతి వణ్ణాయతనవసేన వుత్త’’న్తి వదన్తి. తఞ్హి వణ్ణవికారం ఆపజ్జమానం రూపయతి, హదయఙ్గతభావం పకాసేతీతి. తయిదం ఉపరి వణ్ణాయతననిద్దేసే విసుంయేవ వుచ్చతీతి న తస్స ఇధ సంవణ్ణనే పయోజనం అత్థి. సురూపోతి ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణఅసీతిఅనుబ్యఞ్జనబ్యామప్పభాకేతుమాలాదీహి అలఙ్కతత్తా సోభనరూపకాయో, సభావత్థో వా రూప-సద్దో ‘‘యం లోకే పియరూపం సాతరూప’’న్తిఆదీసు (పటి. మ. ౧.౧౧౪) వియ, తస్మా సురూపోతి సోభనసభావో, తేన దసబలచతువేసారజ్జాదిఅసాధారణగుణవిసేససమాయోగదీపనతో సత్థు ధమ్మకాయసమ్పత్తియాపి సోభనతా దస్సితా హోతి.

౬౨౪. భూతోపాదాయభేదతోతి ఏత్థ తదధీనవుత్తితాయ భవతి ఏత్థ ఉపాదారూపన్తి భూతం. అథ వా మహాభూతాయేవ ఇధ పురిమపదలోపవసేన భూత-సద్దేన వుత్తా. తేనాహ ‘‘చతుబ్బిధా మహాభూతా’’తి. భూతాని ఉపాదియతేవ, న పన సయం తేహి అఞ్ఞేహి వా ఉపాదియతీతి ఉపాదాయం. ఏవఞ్చ కత్వా చతున్నం మహాభూతానం అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ పవత్తమానానమ్పి ఉపాదాయరూపతాపసఙ్గో నత్థి. న హి తే కేవలం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపాదియన్తేవ, అథ ఖో సయం ఉపాదాయరూపేహి ఉపాదియన్తి, తస్మా ఉపాదాయ-సద్దగ్గహణసామత్థియతో న మహాభూతానం ఉపాదాయరూపతాపసఙ్గోతి. అథ వా ‘‘చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయరూప’’న్తి (ధ. స. ౫౮౪) వచనతో చతుమహాభూతసన్నిస్సితతావ ఉపాదాయరూపలక్ఖణం, న భూతత్తయాదిసన్నిస్సితతాపీతి న తేసం ఉపాదాయరూపతాతి. భూతఞ్చ ఉపాదాయఞ్చ భూతోపాదాయం, తేసం వసేన భేదతోతి భూతోపాదాయభేదతో. భూతసద్దస్స ఉభయలిఙ్గత్తా ఆహ ‘‘మహాభూతా’’తి. ఉపాదాతి ఉపాదాయరూపాని ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో’’తిఆదీసు వియ ఏత్థ య-కారలోపో దట్ఠబ్బో.

౬౨౫. కతమే పన చత్తారో మహాభూతా, కథఞ్చ తే మహాభూతసఞ్ఞితా, కాని చ ఉపాదాయరూపాని, కథఞ్చ తాని ‘‘ఉపాదాయరూపానీ’’తి వుచ్చన్తీతి ఇదం చోదనం హదయే కత్వా కమేన సోధేన్తో ఆహ ‘‘పథవీధాతూ’’తిఆది. చత్తారోమేతి చత్తారో ఇమే. మహా చ సో భూతో చాతి మహాభూతో, తేన మహాభూతేన సదేవకే లోకే మహన్తభావేన పాతుభూతేన సమ్మాసమ్బుద్ధేనాతి అత్థో. అథ వా –

‘‘కాలో ఘసతి భూతాని,

సబ్బానేవ సహత్తనా;

యో చ కాలఘసో భూతో,

స భూతపచనిం పచీ’’తి. (జా. ౧.౨.౧౯౦) –

ఆదీసు వియ భూత-సద్దస్స సత్తేసు, ఖీణాసవేసు చ పవత్తనతో మహాభూతేనాతి మహతా సత్తేన, మహాఖీణాసవేనాతి వా అత్థో. ఖీణాసవోపి హి పరిక్ఖీణపటిసన్ధికత్తా భూతోయేవ న భవతి, న చ భవిస్సతీతి భూతోతి వుచ్చతి.

౬౨౬. మహన్తా పాతుభూతాతి ఉపాదిన్నకసన్తానేపి అనుపాదిన్నకసన్తానేపి ససమ్భారధాతువసేన మహన్తా హుత్వా భూతా జాతా నిబ్బత్తాతి అత్థో. తేసం అనుపాదిన్నకసన్తానే –

‘‘దువే సతసహస్సాని, చత్తారి నహుతాని చ;

ఏత్తకం బహలత్తేన, సఙ్ఖాతాయం వసున్ధరా’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. ౫౮౪) –

ఆదినా నయేన మహన్తపాతుభూతతా వుత్తా. ఉపాదిన్నకసన్తానేపి అనేకయోజనసతికమచ్ఛకచ్ఛపతిగావుతప్పమాణదేవదానవాదిసరీరవసేన దట్ఠబ్బా. వుత్తమ్పి హేతం ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, మహాసముద్దే యోజనసతికాపి అత్తభావా’’తిఆది (అ. ని. ౮.౨౦; చూళవ. ౩౮౫; ఉదా. ౪౫).

మహాభూతసమాతి అనేకబ్భుతవిసేసదస్సనేన, అనేకభూతదస్సనేన చ మహన్తా భూతా, మహన్తాని అబ్భుతాని వా ఏతేసూతి మహాభూతా, మాయాకారా, యక్ఖాదయో వా జాతివసేనేవ మహన్తా భూతాతి మహాభూతా, తేహి ఏతే సమాతి మహాభూతసమా. ఏతే హి యథా మాయాకారా అమణిం ఏవ ఉదకం మణిం కత్వా దస్సేన్తి, అసువణ్ణంయేవ లేడ్డుఆదికం సువణ్ణం కత్వా దస్సేన్తి, యథా చ సయం నేవ యక్ఖా న పక్ఖినో సమానా యక్ఖాదిభావమ్పి దస్సేన్తి, ఏవమేవం సయం అనీలానేవ హుత్వా నీలం ఉపాదాయరూపం దస్సేన్తి, సయం అపీతాయేవ…పే… సయం అనోదాతాయేవ హుత్వా ఓదాతం ఉపాదాయరూపం దస్సేన్తీతి మాయాకారమహాభూతసామఞ్ఞతో మహాభూతా.

యథా చ యక్ఖా మహాభూతా యం గణ్హన్తి, నేవస్స అన్తోసరీరే ఠానం ఉపలబ్భతి, న సరీరతో బహి, న చ తస్స అఙ్గమఙ్గం నిస్సాయ న తిట్ఠన్తి. యది హి సరీరస్స అన్తో ఠితా, సకలసరీరే బ్యాపనం న సియా. అథ బహి ఠితా, యక్ఖగ్గహితకేన కతకుసలాకుసలం యక్ఖస్స న సియా. యది చస్స అఙ్గమఙ్గం నిస్సాయ న ఠితా, యక్ఖగ్గహితకే పహటే యక్ఖస్స దుక్ఖవేదనుప్పత్తి న సియా, న చ సరీరే రాజిఉట్ఠానం భవేయ్య. యస్మా పనేతం సబ్బం అత్థి, తస్మా తే అనిద్దిసితబ్బట్ఠానా, ఏవమేతేపి న అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అన్తో న బహి ఠితా ఉపలబ్భన్తి, న చ అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ న తిట్ఠన్తి. యది హి తే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అన్తో ఠితా, న సకసకకిచ్చకరా సియుం అఞ్ఞమఞ్ఞం అనుపవేసనతో. అథ అఞ్ఞమఞ్ఞతో బహి ఠితా, వినిబ్భుత్తా సియుం, తథా చ సతి అవినిబ్భుత్తవాదో పరిహాయేయ్య, తస్మా అనిద్దిసితబ్బట్ఠానాతి. యక్ఖమహాభూతసమానతాయ మహాభూతసమా. అనిద్దిసితబ్బట్ఠానాపి చేతే పతిట్ఠానాదినా యథాసకకిచ్చవిసేసేన సేసానం తిణ్ణం ఉపకారకా హోన్తా సహజాతాదినా పచ్చయేన పచ్చయో హుత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయేవ తిట్ఠన్తి.

వఞ్చకత్తా అభూతేనాతి యక్ఖినీఆదయో వియ అభూతేన అతచ్ఛేన మనాపవణ్ణసణ్ఠానాదినా సత్తానం వఞ్చకత్తా మహన్తాని అభూతాని ఏతేసూతి మహాభూతాతి సమ్మతా. యథా హి యక్ఖినీఆదయో మనాపేహి కాళసామాదివణ్ణేహి, పుథులపీవరకిసాదిసణ్ఠానేహి, హత్థభముఆదివిక్ఖేపేహి చ అత్తనో భయానకభావం పటిచ్ఛాదేత్వా సత్తే వఞ్చేన్తి, అత్తనో వసం నేన్తి, ఏవమేతేపి ఇత్థిపురిసాదీసు మనాపేన ఛవివణ్ణేన, మనాపేన అఙ్గపచ్చఙ్గసణ్ఠానేన, మనాపేన చ హత్థపాదఅఙ్గులిభముకవిక్ఖేపేన అత్తనో కక్ఖళత్తాదిసరీరలక్ఖణం పటిచ్ఛాదేత్వా బాలజనం వఞ్చేన్తి, అత్తనో సభావం దట్ఠుం న దేన్తా తం అత్తనో వసం నేన్తి.

౬౨౭-౩౦. చక్ఖుసోతన్తిఆదీసు రూపమేవ రూపతా. హదయఞ్చ తం వత్థు చ మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూనన్తి హదయవత్థు, హదయస్స వా విఞ్ఞాణస్స వత్థూతి హదయవత్థు, పురిమపదలోపేన పన ‘‘వత్థు’’న్తి వుత్తం. కబళీకారో ఆహారోయేవ ఆహారతా. కిఞ్చాపి ధమ్మసఙ్గణియం రూపనిద్దేసే కబళీకారో ఆహారో ఓసానే ఉద్దిట్ఠో, ఇధ పన నిప్ఫన్నరూపానం ఏకట్ఠానే దస్సనత్థం హదయవత్థుఅనన్తరం ఉద్దిట్ఠోతి. లహుతా ఆది యాసం ముదుతాకమ్మఞ్ఞతానన్తి లహుతాదయో, తాసం తయం లహుతాదిత్తయం, తత్థ లహుభావో లహుతా, తథా ముదుతాపి. కమ్మని సాధు కమ్మఞ్ఞం, తస్స భావో కమ్మఞ్ఞతా. లహుతాదీనం సయం అనిప్ఫన్నత్తా నిప్ఫన్నరూపవికారభావం దస్సేతుం ‘‘రూపస్సా’’తి విసేసనం కతం. చతువీసతీతి గణనపరిచ్ఛేదో, బలవరూపాదీనం నిసేధనత్థో. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం పరతో ఆవి భవిస్సతి. నిస్సాయాతి నిస్సాయ ఏవ, న పన నిస్సయవసేనపి. చతూహి ఉపాదానేహి నిముత్తతాయ నిక్ఖన్తం ఉపాదానతో మానసం ఏతస్సాతి నిరుపాదానమానసో.

౬౩౧-౨. పత్థటత్తాతి పుథుత్తా, తేన పుథుభావతో పుథవీ, పుథవీ ఏవ పథవీతి నిరుత్తినయేన సద్దసిద్ధి దీపితా హోతి. అయం పన సమ్భారపథవియా వసేన యుజ్జతి. సా హి పుథుభూతా పత్థటాతి. లక్ఖణపథవియా వసేన పన పథనట్ఠేన పథవీ, సహజరూపానం పతిట్ఠాభావేన పక్ఖాయతి ఉపట్ఠాతీతి అత్థో. పురిమోపి వా అత్థో లక్ఖణపథవియా వసేన లబ్భతి. వాయనతోతి సముదీరణతో, దేసన్తరుప్పత్తిహేతుభావేన భూతసఙ్ఘాటస్స పాపనతోతి అత్థో. తేజేతి పరిపాచేతి, నిసేతి వా, తిక్ఖభావేన సేసభూతత్తయం ఉస్మాపేతీతి అత్థో. గాథాబన్ధవసేన చేత్థ ఇతి-సద్దలోపతో ‘‘తేజేతి’’చ్చేవ వుత్తం. ఏవం ‘‘ఆపేతీ’’తి ఏత్థాపి. తస్మా తేజేతీతి తేజో, ఆపేతీతి ఆపోతి వుత్తం హోతి. ఆపేతి పాలనాతి అనుపాలేతబ్బరూపపరియోసానం ఆపేతి పత్థరతి. తథా హేతం ‘‘ఆబన్ధనకిచ్చ’’న్తి వుచ్చతి. ఆపీయతీతి ఆపో. సోసీయతి పివీయతీతి అత్థోతి కేచి. అయం పనత్థో ససమ్భారాపే యుజ్జతీతి వదన్తి, లక్ఖణాపేపి యుజ్జతేవ. సోపి హి ఫరుసపాచనవిసోసనాకారేన సేసభూతత్తయేన పీయమానో వియ పవత్తతీతి. ఆపాయతీతి వా ఆపో, బ్రూహేతి వడ్ఢేతీతి అత్థో. తథా హేస పరిబ్రూహనరసో. తేసన్తి యథావుత్తానం భూతోపాదాయభేదానం రూపానం. వక్ఖామీతి కథేస్సామి. కిం కారణాతి ఆహ ‘‘లక్ఖణాదీసూ’’తిఆది. హి-సద్దో హేతుఅత్థో. యస్మా లక్ఖణాదీసు ఞాతేసు ధమ్మా ఆవి భవిస్సన్తి, తస్మా తేసం పరతో ఆవిభావహేతూతి అత్థో.

౬౩౩-౪. కాని పన తాని లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానాని నామ, యేసు ఞాతేసు ధమ్మా ఆవి భవిస్సన్తీతి ఇమం చోదనం సోధేతుం లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానాని సరూపతో కథేన్తో ఆహ ‘‘సామఞ్ఞం వా’’తిఆది. సామఞ్ఞం సాధారణో అనిచ్చాదికో. సభావో కక్ఖళాదిఫుసనాదికో అసాధారణభావో. కిచ్చన్తి సన్ధారణాదికిచ్చం. సమ్పత్తీతి సమ్పన్నభావో. ‘‘సురసో గన్ధబ్బో’’తిఆదీసు హి గన్ధబ్బసమ్పత్తియా రస-సద్దేన వుచ్చమానత్తా సమ్పత్తి రసోతి. ఫలన్తి సహజాతనానక్ఖణికవసేన ఠితం ఫలం. ఉపట్ఠాననయోతి గహేతబ్బభావేన ఞాణస్స ఉపట్ఠానాకారో. ఆసన్నకారణన్తి పధానకారణం.

లక్ఖీయతి ఏతేనాతి లక్ఖణం, కక్ఖళత్తం లక్ఖణమేతిస్సాతి కక్ఖళత్తలక్ఖణా. నను చ కక్ఖళత్తమేవ పథవీధాతూతి? సచ్చమేతం. తథా హి విఞ్ఞాతావిఞ్ఞాతసద్దత్థతావసేన అసమ్భిన్నేపి ధమ్మే కప్పనాసిద్ధేన భేదేన ఏవం నిద్దేసో కతో. ఏవఞ్హి అత్థవిసేసావబోధో హోతీతి. అథ వా లక్ఖీయతీతి లక్ఖణం, కక్ఖళా హుత్వా లక్ఖియమానా ధాతు కక్ఖళత్తలక్ఖణాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సేసాసుపి ఏసేవ నయో. పతిట్ఠానరసాతి సహజాతధమ్మానం పతిట్ఠానభావకిచ్చా. అసహజాతానమ్పి సన్తతివసేన పతిట్ఠానభావో హోతేవ. తతో ఏవ నేసం సమ్పటిచ్ఛనాకారేన ఞాణస్స పచ్చుపట్ఠాతీతి సమ్పటిచ్ఛనపచ్చుపట్ఠానా. ఇమినా కిచ్చవసేనేవేత్థ ‘‘పచ్చుపట్ఠాన’’న్తి దస్సేతి. పదట్ఠానం పనేత్థ చతున్నమ్పి ఏకతో కత్వా వక్ఖతి.

పగ్ఘరణలక్ఖణాతి ద్రవతాభావతో విస్సన్దనలక్ఖణా. బ్రూహనరసాతి సహజాతధమ్మానం మిలాతభావూపగమనం అదత్వా వడ్ఢనకిచ్చా. తథా హి సా తేసం పీణితభావం దస్సేతీతి వుచ్చతి. సఙ్గహపచ్చుపట్ఠానాతి బాహిరకఉదకం వియ నహానియచుణ్ణస్స సహజాతధమ్మానం విప్పకిరితుం అదత్వా సమ్పిణ్డనవసేన సఙ్గణ్హనపచ్చుపట్ఠానా. పరిపాచనరసాతి పరిణతభావకరణరసా. మద్దవానుప్పదానపచ్చుపట్ఠానాతి బాహిరగ్గి వియ జతులోహాదీనం సహజాతధమ్మానం ముదుభావానుప్పదానపచ్చుపట్ఠానా. విత్థమ్భనలక్ఖణాతి పూరణలక్ఖణా. సముదీరణరసాతి కమ్పనరసా. అభినీహారో భూతత్తయస్స దేసన్తరుప్పత్తిహేతుభావో, నీహరణం వా బీజతో అఙ్కురాదికస్స వియ. ఏకేకా…పే… తబ్బాతి పథవీధాతు ఆపాదిభూతత్తయపదట్ఠానా, ఆపోధాతు పథవీతేజాదిభూతత్తయపదట్ఠానాతి ఏవం ఏకేకా ధాతు అవసిట్ఠభూతత్తయపదట్ఠానా.

ఆరోహపరిణాహవసేన హి మజ్ఝిమే ఇమస్మిం సరీరే పరిగ్గయ్హమానా పరమాణుభేదసఞ్చుణ్ణా సుఖుమరజభూతా పథవీధాతు దోణమత్తా సియా. సా చ తతో ఉపడ్ఢప్పమాణాయ ఆపోధాతుయా యథా న వికిరతి, ఏవం ఆబన్ధనవసేన సఙ్గహితా. యథా పన పగ్ఘరణసభావాయ ఆపోధాతుయా వసేన కిలిన్నభావం పిచ్ఛలభావం నాపజ్జతి, ఏవం తేజోధాతుయా అనుపాలితా. యథా పన తస్సా వసేన న వికిరీయతి, ఏవం వాయోధాతుయా విత్థమ్భితా సఙ్ఘాతభావం పాపితా. ఏవం సుఖుమరజభూతాపి ఆబన్ధనపరిపాచనసముదీరణకిచ్చాహి ఆపోతేజోవాయోధాతూహి లద్ధపచ్చయా సినేహేన తేమితా, తేజసా పరిపక్కా, వాయునా విత్థమ్భితా పిట్ఠచుణ్ణాని వియ న ఇతో చితో చ వికిరీయతి విద్ధంసీయతి, అవికిరియమానా అవిద్ధంసియమానా నానప్పకారకం ఇత్థిపురిసలిఙ్గాదిభావవిభాగం ఉపగచ్ఛతి, అణుథూలదీఘరస్సథిరకథినాదిభావఞ్చ పకాసేతి.

యూసగతా ఆబన్ధనాకారభూతా పనేత్థ ఆపోధాతు పథవీపతిట్ఠితా తేజానుపాలితా వాయోవిత్థమ్భితా న గళతి, న పగ్ఘరతి, న పరిస్సవతి. ఏవం తీహి ధాతూహి అనుపాలితా అపగ్ఘరమానా అపరిస్సవమానా పిణ్డితభావం దస్సేతి. ఏసా హి అనుబ్రూహనరసా.

అసితపీతాదిపరిపాచితా చేత్థ ఉసుమాకారభూతా ఉణ్హత్తలక్ఖణా తేజోధాతు పథవీపతిట్ఠితా ఆపోసఙ్గహితా వాయోవిత్థమ్భితా ఇమం కాయం పరిపాచేతి, వణ్ణసమ్పత్తిఞ్చస్స ఆవహతి. సా హి యథానుభుత్తస్స ఆహారస్స సమ్మా పరిణామనేన రసాదిసమ్పత్తియా హేతుభావం గచ్ఛన్తీ ఇమం కాయం పరిపాచేతి, వణ్ణసమ్పత్తిఞ్చ ఆవహతి. కమ్మూపనిస్సయాయ హి చిత్తపసాదహేతుకాయ చ సరీరే వణ్ణసమ్పదాయ తేజోధాతు విసేసపచ్చయో, పగేవ ఉతుఆహారసముట్ఠానాయ రూపసమ్పత్తియాతి. తాయ చ పన పరిపాచితో అయం కాయో న పూతిభావం గచ్ఛతి.

అఙ్గమఙ్గానుసటా చేత్థ సముదీరణవిత్థమ్భనలక్ఖణా వాయోధాతు పథవీధాతుయా అత్తని పతిట్ఠాపీయతి. యథా సహజాతధమ్మేహి విసుం న హోతి, ఏవం ఆపోధాతుయా సఙ్గయ్హతి. యథా సహజాతధమ్మా న పరిస్సవన్తి, ఏవం తేజోధాతుయా అనుపాలీయతి. సా ఏవం తీహి ధాతూహి యథారహం అనుపాలియమానా ఇమం కాయం విత్థమ్భేతి. తాయ పన విత్థమ్భితో అయం కాయో న పరిపతతి, ఉజుకం తిట్ఠతి, ఇచ్చేవం ఏకేకాయ ధాతుయా తిస్సన్నం ధాతూనం వసేనేవ పవత్తనతో వుత్తం ‘‘ఏకేకా చేత్థ సేసభూతత్తయపదట్ఠానాతి వేదితబ్బా’’తి.

ఏవం భూతరూపానం సద్ధిం వచనత్థేహి లక్ఖణాదయో దస్సేత్వా ఇదాని ఉపాదాయరూపాని దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చక్ఖతీ’’తిఆది. అనేకత్థత్తా ధాతూనం చక్ఖతి-సద్దస్స విభావనత్థతాపి సమ్భవతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘విభావేతీతి అత్థో’’తి. చక్ఖతీతి పన విఞ్ఞాణాధిట్ఠితం సమవిసమం ఆచిక్ఖన్తం వియ, అభిబ్యత్తం వదన్తం వియ హోతీతి అత్థో. అథ వా చక్ఖతీతి విఞ్ఞాణాధిట్ఠితం రూపం అస్సాదేన్తం వియ హోతీతి అత్థో. చక్ఖతీతి హి అయం సద్దో ‘‘మధుం చక్ఖతి, బ్యఞ్జనం చక్ఖతీ’’తిఆదీసు వియ అస్సాదత్థో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘చక్ఖుం ఖో, మాగణ్డియ, రూపారామం రూపరతం రూపసముదిత’’న్తి (మ. ని. ౨.౨౦౯). వక్ఖతి చ ‘‘రూపేసు ఆవిఞ్ఛనరస’’న్తి. యది ఏవం ‘‘సోతం ఖో, మాగణ్డియ, సద్దారామ’’న్తిఆదివచనతో (మ. ని. ౨.౨౦౯) సోతాదీనమ్పి సద్దాదిఅస్సాదకభావో అత్థీతి తేసమ్పి చక్ఖుసద్దాభిధేయ్యతా ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి నిరుళ్హత్తా. నిరుళ్హో హి ఏస చక్ఖు-సద్దో లోచనేయేవ పదుమాదీసు పఙ్కజాదిసద్దా వియాతి.

౬౩౫-౬. చక్ఖురూపస్స నిద్దేసప్పకరణేపి చక్ఖు-సద్దసామఞ్ఞతో ఆగతం సబ్బమ్పి చక్ఖుం పభేదతో దస్సేతుం ‘‘తత్థ చక్ఖూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తస్మిం చక్ఖునిద్దేసే. పఞ్ఞామంసప్పభేదతోతి పఞ్ఞాచక్ఖు మంసచక్ఖూతి ఏవం పఞ్ఞామంసానం వసేన పభేదతో. తత్థాతి తస్మిం దువిధే చక్ఖుమ్హి. పఞ్ఞాయేవ పఞ్ఞామయం. నామతోతి నామేహి పఞ్చవిధన్తి సమ్బన్ధో. కతమేహి నామేహీతి ఆహ ‘‘బుద్ధధమ్మా’’తిఆది. తత్థ బుద్ధధమ్మసమన్తేహీతి బుద్ధచక్ఖు ధమ్మచక్ఖు సమన్తచక్ఖూతి ఇమేహి నామేహి. ఞాణదిబ్బేహీతి ఞాణచక్ఖు దిబ్బచక్ఖూతి చ నామేహి. యథానుక్కమతోతి యథావుత్తఅనుక్కమతో. నానత్తన్తి భేదం. మేతి మయ్హం సన్తికా, మయ్హం వచనతోతి వా అత్థో. నిబోధథ జానాథ.

౬౩౭. తత్థ ‘‘అద్దసం ఖో అహం, భిక్ఖవే, బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో సత్తే అప్పరజక్ఖే మహారజక్ఖే తిక్ఖిన్ద్రియే’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౮౩) ఆగతం బుద్ధచక్ఖు నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆసయానుసయే’’తిఆది. తత్థ ఆసయానుసయేతి సత్తానం ఆసయే చేవ అనుసయే చ, తస్మిం పవత్తన్తి అత్థో. తత్థ ఆగన్త్వా సేతి చిత్తం ఏత్థాతి ఆసయో. బ్యగ్ఘాసయో వియ. యథా హి బ్యగ్ఘో గోచరత్థాయ పక్కన్తోపి పున ఆగన్త్వా వనగహనేయేవ సయతి, తేనేవ చ తం తస్స ఆసయోతి వుచ్చతి, ఏవం అఞ్ఞత్థాపి పవత్తం చిత్తం ఆగన్త్వా యత్థ సయతి, తం తస్స ఆసయోతి వేదితబ్బం. సో పన సస్సతదస్సనాదివసేన చతుబ్బిధో హోతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠీ చ, ఖన్తి చేవానులోమికా;

యథాభూతఞ్చ యం ఞాణం, ఏతం ఆసయసఞ్ఞిత’’న్తి. (విసుద్ధి. మహా. ౧.౧౩౬; దీ. ని. టీ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనా; సారత్థ. టీ. ౧. పఠమమహాసఙ్గీతివణ్ణనా; వి. వి. టీ. ౧.వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా)

అనుసయకథా ఉపరి ఆగమిస్సతి. ఇన్ద్రియానం పరోపరేతి సద్ధాపఞ్చమకానం ఇన్ద్రియానం తిక్ఖముదుభావే. తిక్ఖఞ్హి ఇన్ద్రియం ఉక్కట్ఠగతత్తా పరం, ముదు అపరం అనుక్కట్ఠగతత్తా. ఇదం పన బుద్ధచక్ఖు ఛసు అసాధారణఞాణేసు పురిమద్వయన్తి దట్ఠబ్బం.

౬౩౮. హేట్ఠా…పే… సఞ్ఞితన్తి ‘‘తస్మింయేవ ఆసనే విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాదీ’’తి ఏవం వుత్తం హేట్ఠా తీసు మగ్గేసు ఞాణం ధమ్మచక్ఖున్తి సఞ్ఞితం. ఞాణం సబ్బఞ్ఞుతా పనాతి సబ్బఞ్ఞుభావసఙ్ఖాతం ఞాణం. తఞ్హి సబ్బఞ్ఞూతి అభిధానస్స, బుద్ధియా చ పవత్తినిమిత్తతాయ సబ్బఞ్ఞుభావో నామ హోతి. ఞేయ్యం సమన్తచక్ఖున్తి ఖన్ధాదివసేన సమన్తతో సబ్బసో దస్సనట్ఠేన సమన్తచక్ఖున్తి ఞేయ్యం. తేనేవాహ –

‘‘న తస్స అద్దిట్ఠమిధత్థి కిఞ్చి,

అథో అవిఞ్ఞాతమజానితబ్బం;

సబ్బం అభిఞ్ఞాసి యదత్థి ఞేయ్యం,

తథాగతో తేన సమన్తచక్ఖూ’’తి. (చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫);

౬౩౯. యం చక్ఖుం ఉదపాదీతి ఆగతన్తి యం ఞాణం ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాదీ’’తి (మహావ. ౧౫) ఏవం తత్థ తత్థ సుత్తేసు ఆగతం, చతూసు సచ్చేసు తేపరివట్టవసేన ‘‘దుక్ఖం పరిఞ్ఞేయ్యం పరిఞ్ఞాత’’న్తి ఏవమాదినా ద్వాదసవిధేన ఆకారేన పవత్తం, ఇదం ఞాణచక్ఖు. యా పన ‘‘అద్దసం ఖో అహం, భిక్ఖవే, దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేనా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౮౪) ఆగతా పఞ్చమజ్ఝానసఙ్ఖాతఅభిఞ్ఞాచిత్తసమ్పయుత్తా పఞ్ఞా, అయం దిబ్బచక్ఖూతి దస్సేతుం ‘‘అభిఞ్ఞాచిత్తజా’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ చ పఠమతతియఞాణాని కామావచరానియేవ. చతుత్థమ్పి పన పురిమద్వయమివ కామావచరన్తి ఆనన్దాచరియేన వుత్తం. ఞాణచక్ఖుం సహఅరియమగ్గవిపస్సనాఞాణన్తిపి యుజ్జతీతి అపరే. అగ్గమగ్గేన సహ విపస్సనాపచ్చవేక్ఖణఞాణన్తి పన యుత్తం వియ దిస్సతి.

౬౪౦-౪. ఏవం పఞ్ఞాచక్ఖుస్స పభేదం దస్సేత్వా పున మంసచక్ఖుస్సాపి పభేదం దస్సేతుం ‘‘మంసచక్ఖుపీ’’తిఆది వుత్తం. ససమ్భారపసాదతోతి ససమ్భారచక్ఖు పసాదచక్ఖూతి ఇమేసం ద్విన్నం వసేన సమ్భరీయతి ఏతేహీతి సమ్భారా, అవయవా. తే పన ఉపత్థమ్భకభూతా చతుసముట్ఠానికరూపసన్తతియో దట్ఠబ్బా. సహ సమ్భారేహీతి ససమ్భారం. ససమ్భారఞ్చ నామ మంసపిణ్డో పవుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. అక్ఖికూపట్ఠినా హేట్ఠాతి హేట్ఠాగతఅక్ఖికూపస్స అట్ఠినా పరిచ్ఛిన్నోతి సమ్బన్ధో. ఉద్ధన్తి అక్ఖికూపతో ఉద్ధం. ఉభతో అక్ఖికోటీహీతి అక్ఖికూపస్స ఉభయభాగే అక్ఖికోటీహి. మత్థలుఙ్గేన అన్తతోతి అక్ఖికూపస్స అబ్భన్తరే ఠితేన మత్థలుఙ్గేన. న్హారుసుత్తేన ఆబన్ధోతి నహారురజ్జూహి అన్తో మత్థలుఙ్గేన సహ ఆబన్ధో. సకలోపి చ లోకోతి సకలోపి బాలపుథుజ్జనలోకో. యన్తి యం మంసపిణ్డం. కమలస్స దలం వియాతి పుథులవిపులనీలతాయ నీలుప్పలదలం వియ. జానాతీతి గణ్హాతి. చక్ఖు నామ న తం హోతీతి తథా గయ్హమానం తం చక్ఖు నామ న హోతి. కిఞ్చరహి తన్తి ఆహ ‘‘వత్థు తస్సాతి వుచ్చతీ’’తి. తస్సాతి తస్స యథాధిప్పేతస్స పరమత్థచక్ఖునో. ఇదం పనాతి నిగమనం.

౬౪౫-౭. తం పన ససమ్భారచక్ఖు యేహి సమ్భారేహి సమ్భరీయతి, తే సరూపతో, గణనతో చ దస్సేతుం ‘‘వణ్ణో గన్ధో’’తిఆది వుత్తం. భావోతి ఇత్థియా ఇత్థిభావో, పురిసస్స పుమ్భావోతి లబ్భమానకభావో. సమ్భవోతి ఆపోధాతుమేవ సమ్భవభూతమాహ. సణ్ఠానన్తి చ తేన తేనాకారేన సన్నివిట్ఠేసు మహాభూతేసు తంతంసణ్ఠానవసేన విఞ్ఞాయమానం వణ్ణాయతనమాహ. ఆపోధాతువణ్ణాయతనేహి చ అనత్థన్తరభూతానమ్పి సమ్భవసణ్ఠానానం విసుం వచనం తథాభూతానం, అతథాభూతానఞ్చ ఆపాదీనం యథావుత్తమంసపిణ్డే విజ్జమానత్తా. ఆపోధాతువణ్ణాయతనానఞ్హి సన్తానవసేన పవత్తమానానం అవత్థావిసేసో సమ్భవో సణ్ఠానఞ్చాతి. దసేతేతి చతస్సో ధాతుయో, తన్నిస్సితా వణ్ణాదయో చాతి ఇమే దస. చతుసముట్ఠానాతి అన్తోగతహేత్వత్థమిదం విసేసనం, చతుసముట్ఠానికత్తాతి వుత్తం హోతి.

౬౪౮. చక్ఖు…పే… జీవితమేవ చాతి ఇమాని ఏకన్తకమ్మసముట్ఠానాని, పురిమాని చ చతుసముట్ఠానానీతి చత్తాలీసఞ్చ చత్తారి చ రూపాని భవన్తి, చతుచత్తాలీస రూపాని హోన్తీతి అత్థో.

౬౪౯-౫౨. ఇమేసం పన రూపానం వసేనాతి యథావుత్తానం సఙ్ఖేపతో చుద్దసన్నం, విత్థారతో చతుచత్తాలీసానఞ్చ రూపానం వసేన. పరిపిణ్డితన్తి సమన్తతో పిణ్డితం. యత్థ సేతమ్పి అత్థి, కణ్హమ్పి లోహితమ్పి పథవీపి ఆపోపి తేజోపి వాయోపి, ఇదం పన సేమ్హుస్సదత్తా సేతం హోతి, పిత్తుస్సదత్తా కణ్హం, రుహిరుస్సదత్తా లోహితకం, పథవుస్సదత్తా పత్థినం హోతి, ఆపుస్సదత్తా పగ్ఘరతి, తేజుస్సదత్తా పరిడయ్హతి, వాయుస్సదత్తా సమ్భమతి. ఇదం సమ్భారవన్తతాయ సమ్భారచక్ఖూతి పణ్డితేహి బుద్ధాదీహి పకాసితం పరిదీపితం. ఏత్థ సితోతి ఏతం ససమ్భారచక్ఖుం నిస్సితో తదాయత్తభూతో. తేనాహ ‘‘ఏత్థ పటిబద్ధో’’తి. చతున్నం పన భూతానం పసాదోతి చతున్నం భూతానం పసన్నతాసభావో పసాదో, ‘‘సేతేన మణ్డలేనస్సా’’తి పాఠో యుజ్జతి. పోత్థకేసు పన ‘‘సేతే తు మణ్డలే తస్సా’’తి లిఖన్తి. కణ్హమణ్డలమజ్ఝేతి ఇధాపి ‘‘కణ్హమణ్డలస్స మజ్ఝే’’తి వత్తబ్బే ‘‘చతుత్థదూ’’తిఆదీసు వియ ఛన్దానురక్ఖణత్థం విభత్తిలోపం కత్వా ‘‘కణ్హమణ్డలమజ్ఝే’’తి వుత్తం. ఏవఞ్హి అత్థో చ యోజనా చ సుట్ఠు ఉపపన్నా హోన్తి. అట్ఠకథాయమ్పి హి ‘‘సేతమణ్డలపరిక్ఖిత్తస్స కణ్హమణ్డలస్స మజ్ఝే’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౫౯౬) వుత్తం. అపరే పన యథాఠితవసేనేవ పాఠం గహేత్వా ‘‘సబ్బసో పరిక్ఖిత్తస్స తస్స ససమ్భారస్స చక్ఖునో మజ్ఝే సేతమణ్డలే కణ్హమణ్డలే మజ్ఝే’’తి యోజేన్తి. దిట్ఠమణ్డలేతి అభిముఖే ఠితానం సరీరసణ్ఠానుప్పత్తిదేసభూతే దిట్ఠమణ్డలే.

౬౫౩-౫. సన్ధారణా…పే… హుత్వానాతి సన్ధారణనహాపనమణ్డనబీజనకిచ్చాహి చతూహి ధాతీహి ఖత్తియకుమారో వియ సన్ధారణాబన్ధనపరిపాచనసముదీరణకిచ్చాహి అత్తనిస్సయభూతాహి చతూహి ధాతూహి కతూపకారం హుత్వా. ఉతుచిత్తాదినాతి తీహి సన్తతిసముట్ఠాపకేహి ఉతుచిత్తాహారేహి. ఏత్థ చ కలాపన్తరగతా ఉతుఆహారా అధిప్పేతాతి వదన్తి. ఆయునా కతపాలనన్తి చతుధాతునిస్సితేనేవ జీవితిన్ద్రియేన రక్ఖియమానం. తథా హేతం కమ్మజరూపపరిపాలనలక్ఖణం. వణ్ణగన్ధరసాదీహీతి ఆది-గ్గహణేన ఓజం సఙ్గణ్హాతి, ‘‘వణ్ణగన్ధరసోజాహీ’’తి వా పాఠో. వత్థుద్వారఞ్చ సాధయన్తి యథాయోగం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం. చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స హి నిస్సయభావతో వత్థుభావం, పవత్తిముఖభావతో ద్వారభావఞ్చ సాధేతి. సమ్పటిచ్ఛనాదీనం పన తదారమ్మణావసానానం అఞ్ఞనిస్సితత్తా ద్వారభావమేవ సాధేతి, న వత్థుభావం. ఊకాసిరసమానేన పమాణేనాతి ఊకాసిరసమానేన పదేసప్పమాణేన లక్ఖితం హుత్వా ఊకాసిరసమానప్పమాణే ఠానేతి వా అత్థో. తిట్ఠతీతి సత్త అక్ఖిపటలాని బ్యాపేత్వా సత్తసు పిచుపటలేసు ఆసిత్తతేలం వియ తిట్ఠతి. ఏవఞ్చ కత్వా చక్ఖుస్స అనేకకలాపగతతా సిద్ధా హోతి. ఉపద్దవానం పటలనిరాకరణేపి హి చక్ఖు విజ్జతేవాతి. యథా చ చక్ఖు, ఏవమిమస్స నిస్సయభూతా చతస్సో ధాతుయో, ఆయువణ్ణాదీని చ సత్త అక్ఖిపటలాని బ్యాపేత్వా ఠితానేవ అవినిబ్భోగవుత్తిత్తాతి గహేతబ్బం.

౬౫౬. వుత్తన్తి ధమ్మసేనాపతినా వుత్తం. రూపాని మనుపస్సతీతి మ-కారో పదసన్ధికరో ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం సమణమచలో’’తిఆదీసు వియ. అథ వా మనూతి మచ్చోతి అత్థో. కిఞ్చాపి చక్ఖు రూపం న పస్సతి, కిఞ్చరహి తన్నిస్సితం విఞ్ఞాణమేవ. తథా హి ‘‘మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీ’’తిఆదీసు వియ నిస్సితకిరియం నిస్సయే వియ కత్వా వోహారసమ్భవతో ‘‘చక్ఖుపసాదేన పస్సతీ’’తి వుత్తం. ఆచరియజోతిపాలత్థేరేనాపి హి ఇమినావ అధిప్పాయేన ఇదం వుత్తం. ఇదమేత్థ సన్నిట్ఠానం, కిం చక్ఖు రూపం పస్సతి, ఉదాహు విఞ్ఞాణన్తి, కిఞ్చేత్థ – యది చక్ఖు పస్సేయ్య, అఞ్ఞవిఞ్ఞాణసమఙ్గినోపి చక్ఖు పస్సేయ్య. అథ విఞ్ఞాణం, కుట్టాదిఅన్తరితమ్పి పస్సేయ్య తస్స అప్పటిఘాతత్తా? నాయం దోసో. యస్స ‘‘చక్ఖు పస్సతీ’’తి మతం, తస్సాపి న సబ్బం చక్ఖు పస్సతి, అథ ఖో విఞ్ఞాణాధిట్ఠితమేవ. యస్స పన విఞ్ఞాణం పస్సతీతి మతం, తస్సాపి న సబ్బం విఞ్ఞాణం పస్సతి, అథ ఖో చక్ఖునిస్సితమేవ, తఞ్చ అన్తరితే నుప్పజ్జతి. యత్థ ఆలోకస్స కుట్టాదీహి వినిబన్ధో, యత్థ పన సో నత్థి ఫలికఅబ్భపటలాదిమ్హి, తత్థ అన్తరితేపి ఉప్పజ్జతి ఏవ, తస్మా తం అనుప్పన్నత్తా అన్తరితం న పస్సతి. ఇదమేవ చ సన్నిట్ఠానం, యం ఖో చక్ఖువిఞ్ఞాణం పస్సతీతి. తఞ్హి దస్సనకిచ్చం. యది ఏవం కథం చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి. తేన ద్వారేన కరణభూతేనాతి అయమేత్థ అభిసన్ధి. అథ వా నిస్సితకిరియా నిస్సయస్స పవుచ్చతి యథా ‘‘మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీ’’తి. ఊకాసిరసమూపమన్తి ఊకాసిరసమానూపమం, ఊకాసిరప్పమాణన్తి వుత్తం హోతి. ఇదఞ్చస్స పతిట్ఠానోకాసవసేన వుత్తం, న పన అత్తనో పమాణవసేన. తఞ్హి పరమాణుపరియన్తేన పమాణేన అతిసుఖుమమేవాతి. ఊకాసిరప్పమాణే పన పదేసే ఇదం పవత్తతి. న కేవలఞ్చ ఇదమేవ, సబ్బానిపి సబ్బట్ఠానికరూపాని తత్థ పవత్తన్తేవ. ఇదఞ్చ తత్థ నిబ్బత్తన్తం తం పదేసం పూరేత్వా ఏవ నిబ్బత్తతి. ఏకూనపణ్ణాసకలాపవసేన చ సహేవ పవత్తతి, సత్తరసచిత్తక్ఖణాయుకత్తా రూపానం, ఏకేకస్స చ చిత్తస్స తీసు తీసు ఖణేసు కమ్మజరూపానం ఉప్పజ్జమానత్తా.

౬౫౭. సుణాతీతి సోతన్తి ఏత్థ కిం సోతం సుణాతి, ఉదాహు విఞ్ఞాణన్తిఆదినా హేట్ఠా వుత్తనయేన యథాసమ్భవం యోజేతబ్బం. తనుతమ్బలోమాచితేతి ససమ్భారసోతబిలస్స అన్తో సుఖుమేహి తమ్బవణ్ణలోమేహి సఞ్చితే. అఙ్గులివేధకసణ్ఠానే పదేసేతి అఙ్గులిముద్దికాసణ్ఠానమంసయుత్తే పదేసే. వుత్తప్పకారాహీతి సన్ధారణాదికిచ్చాహి. ఆయునా పరిపాలియమానన్తి ఏత్థ వణ్ణాదీహి పరివారితన్తి సమ్బన్ధితబ్బం. తిట్ఠతీతి పుబ్బే వుత్తనయేన తం పదేసం పూరేత్వా తిట్ఠతి. సేసం వుత్తనయేన వేదితబ్బం. ఘాయతీతి గన్ధోపాదానం కరోతి. సాయతీతి రసం విన్దతి. జీవితమవ్హాయతీతి ఏత్థ రసగ్గహణమూలకత్తా అజ్ఝోహరణస్స జీవితనిమిత్తం అజ్ఝోహరణరసో జీవితం, తం అవ్హాయతి తస్మిం నిన్నతాయ అవ్హాయన్తమివ హోతి. ఉప్పలదలగ్గసణ్ఠానే పదేసేతి మజ్ఝే ఛిన్నస్స ఉప్పలదలస్స అగ్గభాగసణ్ఠానే పదేసే. మలానన్తి కిలేసాదిమలానఞ్చేవ మలవిసయానఞ్చ సాసవధమ్మానం అనుత్తరియభావం గచ్ఛన్తేసు కామరాగనిదానకమ్మజనితేసు కామరాగస్స చ విసేసపచ్చయేసు ఘానజివ్హాకాయేసు కాయస్స విసేసతో సాసవపచ్చయత్తా సోయేవ తేసం ఆయోతి వుచ్చతి. తేన హి ఫోట్ఠబ్బసుఖం అస్సాదేన్తా సత్తా మేథునమ్పి సేవన్తి. అథ వా కాయిన్ద్రియవత్థుకా చత్తారో ఖన్ధా బలవకామరాగాదిహేతుభావతో విసేసతో మలా, తేసమయం ఆయో హేతూతి కాయోతి వుత్తో. ఇమస్మిం కాయేతి ఇమస్మిం ససమ్భారకాయే. సోపి హి కుచ్ఛితానం కేసాదిమలానం ఆయభావతో కాయోతి వుచ్చతి. యావతా ఉపాదిన్నకం అత్థీతి ఇమినా కేసగ్గనఖగ్గాదీసు కాయపసాదస్స అభావమాహ. కప్పాసపటలే స్నేహో వియాతి ఇమినాస్స నిరన్తరభావం. ఇమే చ పన చక్ఖాదయో రూపాదిగోచరనిన్నతాయ వమ్మికఉదకఆకాసగామసివథికాసఙ్ఖాతగోచరనిన్నతాయ అహిసుంసుమారపక్ఖికుక్కురసిగాలా వియ దట్ఠబ్బా. విసమజ్ఝాసయతాయ హి చక్ఖు వమ్మికచ్ఛిద్దాభిరతసప్పో వియ, బిలజ్ఝాసయతాయ సోతం ఉదకబిలాభిరతసుంసుమారో వియ, ఆకాసజ్ఝాసయతాయ ఘానం అజటాకాసాభిరతపక్ఖి వియ, గామజ్ఝాసయతాయ జివ్హా గామాభిరతకుక్కురో వియ, ఉపాదిన్నకజ్ఝాసయతాయ కాయో ఆమకసుసానాభిరతసిగాలో వియాతి. విసమజ్ఝాసయతాయాతి చక్ఖుస్స విసమజ్ఝాసయం వియ హోతీతి కత్వా వుత్తా. చక్ఖుమతో వా పుగ్గలస్స అజ్ఝాసయవసేన చక్ఖు విసమజ్ఝాసయం. ఏస నయో సేసేసుపి.

దట్ఠు…పే… లక్ఖణన్తి ఏత్థ దట్ఠుం కామేతీతి దట్ఠుకామో తస్స భావో దట్ఠుకామతా, రూపతణ్హాయేతం అధివచనం. సా పన అనాగతే చక్ఖాదీసు ఆదీనవపటిచ్ఛాదికావిజ్జామూలపత్థనాసభావా పాకటా అపాకటాతి దువిధా. తత్థ యా అయం ‘‘ఈదిసం ఈదిసఞ్చ సుఖుమతమవిసయగ్గహణసమత్థం చక్ఖు హోతూ’’తి ఏవం కమ్మాయూహనతో పుబ్బే, పచ్ఛా వా ఉప్పన్నా పాకటా. ఇన్ద్రియవిసేసం పన అనామసిత్వా అవిసేసేన పరిపుణ్ణాయతనభవసమ్పత్తిం పత్థేత్వా, అపత్థేత్వా వా తత్థ అవిగతతణ్హావసేన కమ్మం కరోన్తస్స అప్పహీనభావేన అనుసయితా అపి కమ్మసామత్థియవిచిత్తహేతుభూతా అపాకటా. సా దువిధాపి నిదానం ఉపనిస్సయో యస్స తం దట్ఠుకామతానిదానం, తదేవ కమ్మం, తం సముట్ఠానమేతేసన్తి దట్ఠుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానాని, ఏవంవిధానం భూతానం పసాదో దట్ఠుకామతా…పే… పసాదో, తం లక్ఖణమస్స, తథా హుత్వా లక్ఖీయతీతి వా దట్ఠుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతపసాదలక్ఖణం.

ఏత్థ చ గబ్భసేయ్యకానం దిన్నపటిసన్ధికం, అఞ్ఞం వా కమ్మం చక్ఖాదీని నిబ్బత్తేతి. ఓపపాతికానం పన పటిసన్ధిక్ఖణేవ పరిపుణ్ణాయతనానం నిబ్బత్తమానానం పటిసన్ధిజనకమేవ కమ్మం పరిపుణ్ణసకలమత్తభావం నిబ్బత్తేతీతి గహేతబ్బం. కథం పన ఏకకమ్మునా నిబ్బత్తమానానం చక్ఖాదీనం విసేసోతి? కారణస్స భిన్నత్తా. తంతంభవపత్థనాభూతా హి తణ్హా తంతంభవపరియాపన్నాయతనాభిలాసతాయ సయం విచిత్తరూపా ఉపనిస్సయభావేన తంతంభవనిబ్బత్తకకమ్మస్సపి విచిత్తభేదతం విదహతి. యతో తదాహితవిసేసం తథావిధసమత్థతాయోగేన అనేకరూపాపన్నం వియ అనేకవిసిట్ఠసభావం ఫలం నిబ్బత్తేతి, న చేత్థ సమత్థతాసమత్థతాసభావతో అఞ్ఞా వేదితబ్బా. కారణవిసేసేన ఆహితవిసేసస్స విసిట్ఠఫలనిప్ఫాదనసమత్థతాభావతో ఏకస్సేవ కమ్మస్స సోళసాదివిపాకనిబ్బత్తనహేతుభావేన చ అయమత్థో సమ్పటిచ్ఛితబ్బో. లోకేపి ఏకస్సేవ సాలిబీజస్స పరిపుణ్ణాపరిపుణ్ణతణ్డులఫలనిబ్బత్తిహేతుతా దిస్సతేవ. కిం వా ఏతాయ యుత్తిచిన్తాయ, న చిన్తితబ్బమేవేతం. యతో కమ్మఫలం చక్ఖాదీని, కమ్మవిపాకో చ సబ్బసో బుద్ధానంయేవ ఞాణస్స విసయో, న అఞ్ఞేసం అతక్కావచరత్తా. తేనేవ భగవతా ‘‘కమ్మవిపాకో అచిన్తేయ్యో, న చిన్తేతబ్బో, యో చిన్తేయ్య, ఉమ్మాదస్స విఘాతస్స భాగీ అస్సా’’తిఆదీనవం (అ. ని. ౪.౭౭) దస్సేత్వా పటిక్ఖిత్తం.

రూపేసు ఆవిఞ్ఛనరసన్తి ఆవిఞ్ఛనం పుగ్గలస్స, ఆవజ్జనాదివిఞ్ఞాణస్స వా తన్నిన్నభావప్పత్తియా హేతుభావో. ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానన్తి నిస్సయపచ్చయభావతో. ఆలోకాదిసన్నిస్సయేన కదాచి ఉప్పజ్జమానానమ్పి హి చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జనకాలే చక్ఖుం నిస్సాయ ఏవ ఉప్పజ్జతీతి. ఏత్థాహ – చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తిసమయే సమ్భవన్తేసు మన్దామన్దమజ్ఝిమాయుకేసు ఏకూనపణ్ణాసచక్ఖూసు కతమం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావం పచ్చనుభోతీతి? వుచ్చతే –

‘‘పటిసన్ధిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నం ఠానప్పత్తం పురేజాతం వత్థుం నిస్సాయ దుతియభవఙ్గం ఉప్పజ్జతి, తేన సద్ధిం ఉప్పన్నం ఠానప్పత్తం పురేజాతం వత్థుం నిస్సాయ తతియభవఙ్గం ఉప్పజ్జతి, ఇమినా నయేన యావతాయుకం చిత్తప్పవత్తి వేదితబ్బా’’తి (విసుద్ధి. ౨.౭౦౦) –

మగ్గామగ్గఞాణనిద్దేసే వుత్తనయేన ఏకచిత్తక్ఖణాతీతం చక్ఖు రూపే ఘట్టిత్వా విఞ్ఞాణస్స నిస్సయో హోతి, తస్మా ద్వీసు భవఙ్గచలనేసు పురిమస్స అనన్తరపచ్చయభూతేన భవఙ్గచిత్తేన సహ ఉప్పన్నన్తి అయమత్థో ఇధ సీహళసంవణ్ణనాయం, విసుద్ధిమగ్గస్స సీహళసంవణ్ణనాయఞ్చ వుత్తో.

తళాకగామమూలవాసిదాఠానాగత్థేరేన పన ‘‘ఆవజ్జనేన, తస్స అనన్తరపచ్చయభూతేన భవఙ్గేన వా సహ ఉప్పన్నం చక్ఖు’’న్తి వుత్తం, తం దువుత్తం. ఏవఞ్హి సతి అఞ్ఞస్మిం ఘట్టితే అఞ్ఞం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స నిస్సయో హోతీతి వుత్తం హోతి, ఏవఞ్చ భవఙ్గచలనతో హేట్ఠా తతియచతుత్థేహి యావ తేరసమచిత్తేన సహ ఉప్పన్నమ్పి నిస్సయో హోతీతి ఆపజ్జేయ్య, న చేతం వత్తబ్బం, తతియచతుత్థచిత్తతో పట్ఠాయ ఉప్పన్నం కేసఞ్చి వీథిచిత్తానం ద్వారభావం న గచ్ఛతి నిరుద్ధత్తా, మనోద్వారస్స నిరుద్ధస్సేవ ద్వారభావస్స దస్సనతో. యది సియా ‘‘పటిసన్ధిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నం వత్థుం నిస్సాయ దుతియభవఙ్గం ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదివచనతో ‘‘ఏకచిత్తక్ఖణాతీతమేవ నిస్సయోతి అధిప్పేత’’న్తి ఇదమ్పి ఏకచిత్తక్ఖణాతీతం నిస్సయోతి యుజ్జతీతి, ఏవం సతి ‘‘తస్స అనన్తరపచ్చయభూతేన భవఙ్గేన వా’’తి వచనం యుజ్జేయ్య, తేన హి ‘‘చిత్తక్ఖణద్వయాతీతమ్పి నిస్సయో’’తి పటిఞ్ఞాతం సియా, తస్మా నాయం థేరస్స అధిప్పాయోతి దిస్సతి. ‘‘ఏకచిత్తక్ఖణాతిక్కమో’’తి చ అనతీతేకచిత్తక్ఖణస్స దుబ్బలతాయ ఏకచిత్తక్ఖణాతిక్కమేన తస్స బలవభావదీపనత్థం వుచ్చతి, న పన ద్వితిచతుచిత్తక్ఖణాతీతానం నిస్సయభావాభావతో. ఏవఞ్చ కత్వా వుత్తం ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన ‘‘సమ్పటిచ్ఛనాదీని చుతిఆసన్నాని తదుద్ధం కమ్మజరూపస్స అనుప్పత్తితో ఏకస్మింయేవ హదయవత్థుస్మిం వత్తన్తీ’’తి, తస్మా తం థేరస్స మనోరథమేవాతి న సారతో పచ్చేతబ్బం.

సహజాతేసు బహూసు పసాదేసు కిం ఏకో నిస్సయో హోతి, ఉదాహు సబ్బేయేవాతి? నను వుత్తం ‘‘పుబ్బే ఏకమ్పి చక్ఖు విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతీ’’తి, కతమం పన తన్తి? యం తత్థ విసదం హుత్వా రూపాభిఘట్టనారహం. విసుద్ధిమగ్గసీహళసంవణ్ణనాయం పన ‘‘సబ్బేయేవ నిస్సయా హోన్తీ’’తి వత్వా ‘‘యది ఏవం ‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’న్తి ఏత్థ ‘రూపే చా’తి వచనం వియ ‘చక్ఖూనీ’తిపి బహువచనం కత్తబ్బన్తి అనుయోగం కత్వా తంవిసోధనత్థం ‘ససమ్భారచక్ఖుద్వయనిస్సితం పసాదద్వయం నిస్సాయ ఏకమేవ విఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతీతి గణ్హేయ్యు’న్తి ఇమం విప్పటిపత్తిం నిరాకరోన్తేన భగవతా బహువచనమకత్వా ‘రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’తిఆదీసు (పట్ఠా. ౧.౧.౨) వియ సామఞ్ఞవసేన ఏకవచనం కత’’న్తి వుత్తం. ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన పన తదేవ సీహళసంవణ్ణనావచనం అనిచ్ఛన్తేన ‘‘ఏకమ్పి చక్ఖు విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతి, రూపం పన అనేకమేవ పచ్చయభావవిసేసతో’’తి వుత్తం. తథా చేవ అమ్హేహిపి హేట్ఠా విభావితన్తి. యేసం భూతానమయం పసాదో, తేయేవ ఇమస్స ఆసన్నకారణన్తి వుత్తం ‘‘దట్ఠు…పే… పదట్ఠాన’’న్తి. సోతపసాదాదీనమ్పి లక్ఖణాదినిద్దేసే వుత్తనయానుసారేన అత్థో యోజేతబ్బో.

౬౫౮. కేచీతి మహాసఙ్ఘియేసు ఏకచ్చే. చక్ఖాదీసు తేజాదిఅధికతా నామ తన్నిస్సయభూతానం తదధికతాయాతి దస్సేన్తో ‘‘తేజాధికాన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ తేజాధికానన్తి పమాణవసేన చతున్నం ధాతూనం సమానభావేపి కిచ్చవసేన తేజోధాతుఅధికానం. ఏవం సేసేసుపి. ఆకాస …పే… సేసకాతి ఆకాసాధికానం భూతానం పసాదో సోతం, వాయుఅధికానం ఘానం, తోయాధికానం జివ్హా, ఫోట్ఠబ్బసఙ్ఖాతపథవాధికానం కాయోతి అత్థో.

౬౫౯. ఏవం పన వదన్తానం కిం ఉత్తరన్తి ఆహ ‘‘తే పనా’’తిఆది. సుత్తం ఆహరథాతి న తుమ్హాకం వచనమత్తేనేవ అయమత్థో సక్కా సద్ధాతుం, తస్స పన పరిదీపకం సుత్తమాహరథ. సుత్తే హి ఆహటే తస్స నేయ్యత్థతం నీతత్థతం విచారేత్వా యది తస్స వసేన అయమత్థో పఞ్ఞాయేథ, గణ్హేయ్యామ నన్తి అధిప్పాయో. సుత్తమేవ…పే… కిఞ్చిపీతి ఇతో చితో చ సుత్తం గవేసమానాపి అద్ధా ఏకన్తేన కిఞ్చిపి ఏకగాథాపదమత్తమ్పి తదత్థపరిదీపకం సుత్తం న దక్ఖిస్సన్తేవ తేపిటకే బుద్ధవచనే తాదిసస్సేవ సుత్తన్తస్స అభావతో.

౬౬౦. కిఞ్చాపి సుత్తన్తవసేన అయమత్థో న దిస్సతి, యుత్తితో పన దిస్సతీతి చే, తమ్పి నత్థీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘విసేసే సతీ’’తిఆది. భూతానఞ్హి విసేసే సతి పసాదో కథం భవే, నేవ భవేయ్య, న చ భవేయ్య, కిం కారణన్తి ఆహ ‘‘సమానానఞ్హి భూతానం, పసాదో పరిదీపితో’’తి. యస్మా సమానానమేవ భూతానం పసాదో పోరాణేహి పరిదీపితో, న విసమానానం. పథవీధాతుఅధికకలాపస్స హి కక్ఖళత్తా, ఆపోధాతుఅధికకలాపస్స విస్సన్దనతో, తేజోధాతుఅధికకలాపస్స పరిగ్గయ్హమానత్తా, వాయోధాతుఅధికకలాపస్స చ విస్సరణతో న తేసు పసాదో పతిట్ఠాతుం సక్కోతి, తస్మా తేసం కిచ్చతో సమానానంయేవ పసాదో ఉప్పజ్జేయ్య, న విసమానానన్తి.

౬౬౧-౨. యది ఏవం కథం పసాదానం విసేసతాతి ఆహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. యస్మా వుత్తప్పకారేన పసాదవత్థుకానం భూతానం విసేసేన న భవితబ్బం, తస్మా ఏతేసం పసాదనిస్సయభూతానం ఇదమూనం, ఇదమధికన్తి ఏతం విసేసపరికప్పనం సబ్బసో సబ్బాకారేన పహాయ ఞేయ్యా కమ్మవిసేసేన పసాదానం విసేసతా. యథా అవిసేసేపి భూతానం రూపానం రసాదయో అఞ్ఞమఞ్ఞవిసదిసా హోన్తి, ఏవం చక్ఖాదయోపి భూతవిసేసాభావేపి అఞ్ఞమఞ్ఞవిసదిసా హోన్తి. సో పనాయం విసిట్ఠభావో కమ్మవిసేసేన విఞ్ఞాతబ్బో. ఏకమ్పి హి కమ్మం పఞ్చాయతనికత్తభావపత్థనానిప్ఫన్నం చక్ఖాదివిసేసహేతుతాయ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అసాధారణవిసిట్ఠం సామత్థియవిసేసతో. న హి యేన విసేసేన చక్ఖుస్స పచ్చయో, తేనేవ సోతస్స హోతి ఇన్ద్రియన్తరభావప్పత్తితో. ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే మహగ్గతా చేతనా కటత్తారూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వచనతో పటిసన్ధిక్ఖణే విజ్జమానానం సబ్బేసంయేవ కటత్తారూపానం ఏకా చేతనా కమ్మపచ్చయో హోతీతి విఞ్ఞాయతి. నానాచేతనాయ హి తదా ఇన్ద్రియుప్పత్తియం సతి పరిత్తేన చ మహగ్గతేన చ కమ్మేన కటత్తారూపం ఆపజ్జేయ్య, న చేకా పటిసన్ధి అనేకకమ్మనిబ్బత్తా హోతీతి సిద్ధమేకేన కమ్మేన అనేకిన్ద్రియుప్పత్తి హోతీతి. ‘‘న హి భూతవిసేసేన, హోతి తేసం విసేసతా’’తి ఇదం నిగమనవసేన వుత్తం.

౬౬౩. ఏవం కమ్మవిసేసతో విసిట్ఠేసు చ ఏతేసు ఆరమ్మణగ్గహణేపి అయం విసేసోతి దస్సేతుం ‘‘ఏవమేతేసూ’’తిఆది వుత్తం. అప్పత్తగాహకన్తి అసమ్పత్తగ్గాహకం అత్తనో నిస్సయేన సహ అనల్లీయననిస్సయే ఏవ రూపాదివిసయే విఞ్ఞాణుప్పత్తిహేతుభావతో. కేచి పన తమ్పి ‘‘సమ్పత్తగ్గాహకమేవా’’తి వదన్తి, తం న సున్దరం సాన్తరే అధికే చ విసయే విఞ్ఞాణుప్పత్తిహేతుభావతో. యది హి చక్ఖుసోతాని సమ్పత్తవిసయమేవ గణ్హన్తి, చక్ఖుపసాదతో విచ్ఛిన్నదేసే ఠితేసు తారకాదీసు నిస్సయవసేన చ పమాణతో అధికేసు చన్దమణ్డలాదీసు రూపాయతనేసు సోతపసాదతో చ విచ్ఛిన్నదేససమ్భూతేసు ఉదరచమ్మసన్ధిచమ్మాదిఅన్తరితేసు కుచ్ఛిసద్దసన్ధిసద్దాదీసు పుథులేసు చ సముద్దసద్దాదీసు సద్దాయతనేసు విఞ్ఞాణుప్పత్తి న సియా సమ్పత్తగ్గాహకానం కాయిన్ద్రియాదీనం తథా అదస్సనతో.

ఏత్థ చ వదేయ్య – అధిట్ఠానతో బహిన్ద్రియస్స పవత్తి హోతీతి సమ్పత్తవిసయమేవ యత్తకం విసయం, తత్తకం విసయం గహణాకారం ఫరిత్వా గణ్హాతి, తస్మా అసిద్ధమేతం ‘‘సాన్తరే అధికే చ విసయే విఞ్ఞాణుప్పత్తిహేతుభావతో’’తి? తం న, అధిట్ఠానతో బహి ఇన్ద్రియుప్పత్తియా ఏవ అభావా. అధిట్ఠానదేసే ఏవ హి ఇన్ద్రియం పవత్తతి తత్థ కిచ్చాదిప్పయోగదస్సనతో. సతి చ ఏతస్స బహి పవత్తియం అధిట్ఠానే పిహితేపి విసయగ్గహణం సియా, తస్మా అధిట్ఠానదేసే ఠితానంయేవ చక్ఖుసోతానం అసమ్పత్తవిసయస్సేవ గహణతో నాసిద్ధమేతం ‘‘సాన్తరే అధికే చ విఞ్ఞాణుప్పత్తిహేతుభావతో’’తి. తేనాహు పోరాణా –

‘‘సబ్బగోచరయోగేపి, దిట్ఠం రూపరవేసు యం;

విచ్ఛిన్నపుథువిఞ్ఞాణం, సమ్పత్తగ్గాహబాధక’’న్తి.

తస్సత్థో – సబ్బేసం చక్ఖాదీనం గోచరేన రూపాదినా యోగే ఏకకారియసాధకత్తా సమ్బన్ధే ఘట్టనే వా సమానే సతి రూపరవేసు రూపసద్దాయతనేసు విసయభూతేసు చక్ఖాదితో దూరభావేన చేవ కేనచి అనన్తరితభావేన చ విచ్ఛిన్నేసు పమాణతో పుథులేసు చ విసయేసు ఉప్పజ్జమానం యం విఞ్ఞాణం, తం చక్ఖుసోతానం సమ్పత్తగ్గాహస్స సమ్పత్తగ్గహణస్స బాధకన్తి.

అపిచ యది చక్ఖు సమ్పత్తగ్గాహకం సియా, అత్తనో మణ్డలే ఠితం వణ్ణమ్పి పస్సేయ్య. తథా అక్ఖిపుటే అఞ్జనం పఖుమమూలే అక్ఖివణ్ణం పఖుమమూలే ఘట్టియమానం అఞ్జనసలాకమ్పి పస్సేయ్య, న చ పనేతం దిస్సతి, తస్మా తన్నిస్సయే దేసే ఠితమేవ విసయం గణ్హాతి. సోతాయతనమ్పి యది సమ్పత్తగ్గాహకం అభవిస్స, చిత్తసముట్ఠానం సద్దాయతనం సోతవిఞ్ఞాణస్స కదాచిపి ఆరమ్మణపచ్చయో న సియా. న హి బహిద్ధా చిత్తసముట్ఠానానం ఉప్పత్తి అత్థి. పట్ఠానే చ ‘‘సద్దాయతనం సోతవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౨) అవిసేసేనేవ సద్దస్స సోతవిఞ్ఞాణారమ్మణభావో వుత్తో. కిఞ్చ యది సోతం సమ్పత్తగ్గాహకం సియా, అత్తనో విసయపదేసేయేవ గహేతబ్బతో గన్ధస్స వియ సద్దస్సాపి దిసాదేసవవత్థానం న సియా. ఏవఞ్చ సద్దానుసారేన కణ్డం పాతేన్తస్స సద్దవేధినో అత్తనో కణ్ణబిలేయేవ సరపాతనం సియా, తస్మా యత్థ ఉప్పన్నో సద్దో, తత్థేవ ఠితో సోతపథే ఆపాథమాగచ్ఛతి.

యది ఏవం కథం దూరే ఠితేహి రజకాదిసద్దా చిరేన సుయ్యన్తి. అసమ్పత్తగ్గాహకత్తే హి దూరాసన్నదేసవత్తీనం సమకమేవ సవనేన భవితబ్బన్తి? నయిదమేవం దూరాసన్నానం యథాపాకటే సద్దే గహణవిసేసతో. యథా హి దూరాసన్నానం వచనసద్దే యథాపాకటేవ గహణవిసేసతో అక్ఖరవిసేసనం గహణం, అగ్గహణఞ్చ హోతి, ఏవం రజకాదిసద్దేపి ఆసన్నస్స ఆదితో పభుతి యావ అవసానా కమేన పాకటీభూతే, దూరస్స చ అవసానే, మజ్ఝే వా పిణ్డవసేన పవత్తిపాకటీభూతే యథాపాకటం నిచ్ఛయగ్గాహకానం సోతవిఞ్ఞాణవీథియా పరతో పవత్తానం మనోద్వారికజవనానం గహణవిసేసతో లహుకం సుతో, చిరేన సుతోతి అభిమానో హోతి. సోతవిఞ్ఞాణప్పవత్తి పన ఉభయత్థ సమానా సద్దస్స ఉప్పన్నదేసే ఠితస్స అత్తనో విజ్జమానక్ఖణేయేవ సోతాపాథగమనతో. యది సద్దస్స భూతపరమ్పరాయ సమన్తతో పవత్తి నత్థి, కథం పటిఘోసుప్పత్తీతి? దూరే ఠితోపి సద్దో అఞ్ఞత్థ పటిఘోసుప్పత్తియా, భాజనాదిచలనస్స చ పచ్చయో హోతి అయోకన్తో వియ అయోచలనస్సాతి దట్ఠబ్బం.

సేసం…పే… గాహకన్తి యం పన అవసేసం ఘానజివ్హాకాయసఙ్ఖాతం పసాదత్తయం, తం సమ్పత్తగ్గాహకం హోతి నిస్సయవసేన చేవ సయఞ్చ అత్తనో నిస్సయే అల్లీనేయేవ విసయే విఞ్ఞాణుప్పత్తిహేతుభావతో. గన్ధరసానం నిస్సయేసు ఘానజివ్హానిస్సయేహి సహ అల్లీనాయేవ గన్ధరసా విఞ్ఞాయన్తి. ఫోట్ఠబ్బఞ్చ భూతత్తయరూపం కాయనిస్సయేన అల్లీనమేవ విఞ్ఞాయతీతి.

వణ్ణవికారమాపజ్జమానన్తి దోసాదీహి కారణేహి అమనాపవణ్ణస్స ఉప్పత్తివసేన వణ్ణవికారం ఆపజ్జమానం. హదయఙ్గతభావన్తి చిత్తగతం అజ్ఝాసయం. పకాసేతీతి రూపమివ పకాసం కరోతి, సవిగ్గహమివ దస్సేతీతి అత్థో. అనేకత్థత్తా హి ధాతూనం పకాసనత్థో ఏవ రూప-సద్దో దట్ఠబ్బో. తం పన రూపన్తి సమ్బన్ధో. చక్ఖుమ్హి, చక్ఖుస్స వా పటిహననం లక్ఖణమేతస్సాతి చక్ఖుపటిహననలక్ఖణం. ఏవం సోతపటిహననలక్ఖణన్తిఆదీసుపి. పటిహననఞ్చేత్థ విసయవిసయీనం అఞ్ఞమఞ్ఞాభిముఖభావో యోగ్యదేసావట్ఠానం పటిఘాతో వియాతి కత్వా. యథా పటిఘాతే సతి దుబ్బలస్స చలనం హోతి, ఏవం విసయాభిముఖభావే సతి విసయినో తంసమ్బన్ధస్స చ వత్థురూపస్స, తన్నిస్సితస్స చ భవఙ్గస్స చలనం హోతి. సో రూపస్స చక్ఖుమ్హి, చక్ఖుస్స వా రూపే హోతి. తేనాహ ‘‘యమ్హి చక్ఖుమ్హి అనిదస్సనమ్హి సప్పటిఘమ్హి రూపం సనిదస్సనం సప్పటిఘం పటిహఞ్ఞి వా, యం చక్ఖు అనిదస్సనం సప్పటిఘం రూపమ్హి సనిదస్సనమ్హి సప్పటిఘమ్హి పటిహఞ్ఞి వా’’తి (ధ. స. ౫౯౭) చ ఆది. విసయభావో ఆరమ్మణపచ్చయతా. గోచరభావపచ్చుపట్ఠానన్తి ఏత్థ అనఞ్ఞథాభావో విసయతా, తబ్బహులతా గోచరభావోతి అయం విసయగోచరానం విసేసో. సద్దాయతీతి ఉదాహరీయతి, సకేహి వా పచ్చయేహి సోతవిఞ్ఞేయ్యభావం ఉపనీయతీతి అత్థో. అత్తానం గన్ధయతీతి సుగన్ధం, దుగ్గన్ధన్తి వా అత్తానం పకాసేతి. తేనాహ ‘‘సూచయతీ’’తి.

౬౬౪. ఇత్థియా ఏవ ఇన్ద్రియం ఇత్థిన్ద్రియం. యథా చక్ఖాదీని ఇన్ద్రియాని పురిసస్సపి హోన్తి, నయిదం తథా. ఇదం పన నియమేన ఇత్థియా ఏవ హోతి, తస్మా ‘‘ఇత్థిన్ద్రియ’’న్తి వుచ్చతి. ఏవం పురిసిన్ద్రియేపి. ఇత్థియా భావో, ఇత్థీతి భవతి ఏతేన చిత్తం, అభిధానం వాతి ఇత్థిభావో. పటిసన్ధిసముట్ఠితోతి పటిసన్ధియంయేవ సముట్ఠితో, పటిసన్ధిచిత్తేన సహ ఏకక్ఖణే సముట్ఠితో. ఏతేన ఠపేత్వా లిఙ్గపరివత్తనం చక్ఖున్ద్రియాదీని వియ ఇమస్స అపాతుభావమాహ. యఞ్చేతం ఇత్థిలిఙ్గాదీతి యం పనేతం ఇన్ద్రియఫలభూతం ఇత్థిలిఙ్గాది. ఆది-గ్గహణేన ఇత్థినిమిత్తఇత్థికుత్తఇత్థాకప్పానం సఙ్గహో. తత్థ విసదఅవిసదహత్థపాదాదితా సణ్ఠానం ఇత్థిలిఙ్గం. ఇత్థీనఞ్హి హత్థపాదగీవాఉరఆదిసణ్ఠానం న పురిసానం వియ హోతి. తథా హి తాసం హేట్ఠిమకాయో విసదో, ఉపరిమకాయో అవిసదో, హత్థపాదా ఖుద్దకా, ముఖం ఖుద్దకం, థనమంసా అవిసదా, తా నిమ్మస్సుదాఠికా. కేసబన్ధవత్థగ్గహణఞ్చ ఇత్థినిమిత్తం. దహరకాలేపి సుప్పకముసలకాదీహి కీళా మకచివాకేన సుత్తకన్తనన్తి చ ఏవమాది ఇత్థికుత్తం, ఇత్థికిరియాతి అత్థో. అవిసదట్ఠానగమనాదిఆకారో ఇత్థాకప్పో. పురిసమ్పి హి అవిసదం దిస్వా మాతుగామో వియ తిట్ఠతి నిపజ్జతి నిసీదతి ఖాదతి భుఞ్జతీతి వదన్తి. ఇదం పన ఇత్థిలిఙ్గాదిపరిదీపనం అకుసలన్తి వత్వా అఞ్ఞథాపి వణ్ణేన్తి ఆచరియా. కథం? యోనిపదేసో ఇత్థిలిఙ్గం, సరాధిప్పాయా ఇత్థినిమిత్తం, అవిసదట్ఠానగమనాదయో ఇత్థికుత్తం, ఇత్థిసణ్ఠానం ఇత్థాకప్పోతి. ఏత్థ చ అధిప్పాయో నామ పురిసస్మిం మేథునతణ్హా. సా హి తాసం నిచ్చం బలవతరా పవత్తతి, అతో సాపి ఇత్థీతి సఞ్జాననస్స నిమిత్తతాయ ‘‘ఇత్థినిమిత్త’’న్తి వుచ్చతి. కిఞ్చాపి ఇత్థీతి సఞ్ఞాణస్స నిమిత్తతాయ కుత్తాకప్పానమ్పి నిమిత్తేయేవ అన్తోగధతా, తథాపి తేసం విసుం గహణతో సరాధిప్పాయా ఏవ నిమిత్తభావేన అధిప్పేతా.

౬౬౫. కిం పనేతం ఇత్థిలిఙ్గాది ఇత్థిన్ద్రియం వియ పటిసన్ధిసముట్ఠితం హోతీతి ఆహ ‘‘ఇత్థిన్ద్రియం పటిచ్చేవా’’తిఆది. కిఞ్చాపి హి ఇత్థిలిఙ్గాదీని యథాసకం కమ్మాదినా పచ్చయేన సముట్ఠహన్తి, యేభుయ్యేన పన ఇత్థిన్ద్రియసహితేయేవ సన్తానే తంతదాకారా హుత్వా సమ్భవన్తి, ఇతరత్థ చ న భవన్తీతి తేసం తబ్భావభావితం ఉపాదాయ ‘‘ఇత్థిన్ద్రియం పటిచ్చేవ జాయన్తీ’’తి వుత్తాని. ఏవఞ్చ కత్వా వక్ఖతి ‘‘ఇత్థి…పే… కారణభావపచ్చుపట్ఠాన’’న్తి. ఈదిసేనేవ కారణభావసఙ్ఖాతేన అధిపతిభావేన తస్స ఇన్ద్రియతా వుత్తా ఇన్ద్రియసహితే సన్తానే ఇత్థిలిఙ్గాదిఆకారరూపపచ్చయానం అఞ్ఞథా అనుప్పాదనతో, న పన ఇన్ద్రియాదిపచ్చయసమ్భవతో. తథా హేతం జీవితిన్ద్రియం వియ ఏకకలాపగతానం ఆహారో వియ కలాపన్తరరూపానం ఉపత్థమ్భకమనుపాలకం వా న హోతి. ఏవఞ్చ కత్వా జీవితిన్ద్రియఆహారానం వియ ఇమస్స ఇన్ద్రియపచ్చయతా, అత్థిఅవిగతపచ్చయతా చ పాళియం న వుత్తా. యస్మా పచ్చయన్తరాధీనాని ఇత్థిలిఙ్గాదీని, తస్మా యత్థస్స ఆధిపచ్చం, తంసదిసేసు మతచిత్తకతరూపేసుపి తంసణ్ఠానతా దిస్సతి. యస్మా పనేతే ఇత్థిన్ద్రియం పటిచ్చ జాయన్తాపి గబ్భసేయ్యకానం పటిసన్ధియం న సముట్ఠహన్తి, పవత్తేయేవ సముట్ఠహన్తి, తస్మా ఆహ ‘‘పవత్తే…పే… పటిసన్ధియ’’న్తి.

౬౬౬-౭. సంసేదజఓపపాతికానం పన కిఞ్చి ఇత్థిన్ద్రియేన సహ పటిసన్ధియమేవ నిబ్బత్తతి. న చాతి చ-కారో వచనీయన్తరసముచ్చయే. ‘‘కిఞ్చా’’తి ఇమస్స అత్థే దట్ఠబ్బో. యస్మా లిఙ్గాదిఆకారేసు రూపేసు రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం, తస్మా ఆహ ‘‘ఇత్థిలిఙ్గాదయో చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా హోన్తీ’’తి. యస్మా పన తతో అఞ్ఞాని యథాయోగం సోతవిఞ్ఞేయ్యాని చేవ మనోవిఞ్ఞేయ్యాని చ, తస్మా వుత్తం ‘‘న వా’’తి. యథావుత్తో పపఞ్చో పురిసిన్ద్రియేపి యథాసమ్భవం యోజేతబ్బోతి అతిదేసం కరోన్తో ఆహ ‘‘ఏసేవా’’తిఆది. సేసేపీతి ఏత్తకేయేవ వుత్తే ఇతో సేసేసు సబ్బేసుపీతి కదాచి కోచి చిన్తేయ్యాతి ఆహ ‘‘పురిసిన్ద్రియే’’తి. పఠమకప్పానన్తి పఠమకప్పికనరానం. తేసఞ్హి ఆభస్సరలోకతో చవిత్వా ఇధూపపన్నానం దీఘస్స కాలస్స అచ్చయేన ఓళారికం ఆహారం ఆహరతం ముత్తకరీసేసు సఞ్జాతేసు తేసం నిక్ఖమనత్థాయ వణముఖాని భిజ్జన్తి, పురిసస్స పురిసభావో, ఇత్థియా చ ఇత్థిభావో పాతురహోసి. తథా హి పురిమత్తభావేసు పవత్తఉపచారఝానానుభావేన యావ సత్తసన్తానే కామరాగవిక్ఖమ్భనవేగో న పటిపస్సమ్భతి, న తావ బలవకామరాగూపనిస్సయాని ఇత్థిపురిసిన్ద్రియాని పాతురహేసుం. యదా పనస్స విచ్ఛిన్నతాయ బలవకామరాగో లద్ధావసరో అహోసి, తదా తదూపనిస్సయాని తాని సత్తానం సన్తానే సఞ్జాయన్తి.

౬౬౮. పరతోతి పఠమకప్పతో అపరభాగే. పవత్తే…పే… పరివత్తతీతి యథా తం సోరేయ్యకసేట్ఠిపుత్తస్స వియాతి అధిప్పాయో. అపి-సద్దేన పఠమపారాజికాయం వినీతవత్థుపాళియం ఆగతభిక్ఖుస్స, భిక్ఖునియా వియ చ పటిసన్ధియం సముట్ఠితస్సపి పవత్తే పరివత్తనం దీపేతి. యథాహ –

‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరస్స భిక్ఖునో ఇత్థిలిఙ్గం పాతుభూతం హోతి. తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరిస్సా భిక్ఖునియా పురిసలిఙ్గం పాతుభూతం హోతీ’’తి (పారా. ౬౯).

యస్స పన పటిసన్ధియం ద్వీసు ఏకమ్పి న సముట్ఠితం, సో అభావకో నామ, తస్స పవత్తియమ్పి ఇన్ద్రియుప్పత్తి న హోతీతి దట్ఠబ్బం.

౬౬౯. కిం పనేతస్స ఉభయస్సపి నిబ్బత్తియా, వినాసనస్స చ కారణం, యతో ఇదం సముట్ఠాతి, పరివత్తతీతి చ వుచ్చతీతి ఇమం అనుయోగం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘మహతా పాపకమ్మేనా’’తిఆది. తత్థ మహతాతి పరదారికకమ్మాదినా మహాబలేన. పాపకమ్మేన ఉపనిస్సయభూతేన. మహతా కుసలేనేవాతి ఇదం సుగతిం సన్ధాయ వుత్తం. దుగ్గతియం పన ఉభయమ్పి అకుసలకమ్మేనేవ జాయతి.

౬౭౦. ఇన్ద్రియే వినట్ఠే ఏకన్తేనేవ లిఙ్గమ్పి వినస్సతేవాతి ఆహ ‘‘ఇత్థిలిఙ్గం వినస్సతీ’’తి. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో దట్ఠబ్బో – ఇమేసు ద్వీసు పురిసిన్ద్రియం ఉత్తమం, ఇత్థిన్ద్రియం హీనం, పురిసిన్ద్రియస్స అన్తరధానం మహన్తేన అకుసలేన కమ్మేన హోతి, సముట్ఠానం మహన్తేన కుసలకమ్మేన, ఇత్థిన్ద్రియస్స అన్తరధానం దుబ్బలాకుసలేన, సముట్ఠానమ్పి దుబ్బలకుసలేన, దుగ్గతియం పన ఉభయస్సాపి అన్తరధానం, సముట్ఠానఞ్చ అకుసలేనేవ హోతీతి. యది సుగతియం ఇత్థిన్ద్రియమ్పి కుసలేనేవ నిబ్బత్తతి, కథఞ్చరహి ‘‘పరదారికకమ్మం కత్వా నిరయే పచ్చిత్వా తేనేవ పాపకమ్మేన పఞ్చసతక్ఖత్తుం మనుస్సలోకే ఇత్థీ హుత్వా నిబ్బత్తతీ’’తిఆదివచనన్తి? నాయం విరోధో నిస్సన్దఫలవసేన వుత్తత్తా. తథా హి పటిసన్ధియం తావ పురిసిన్ద్రియనిబ్బత్తనారహమ్పి కమ్మం కదాచి పరదారికాదినా బలవపాపకమ్మేన పటిబాహితసామత్థియం అస్స, తదా అత్తనో పురిసిన్ద్రియనిబ్బత్తనే అసమత్థతాయ ఇత్థిన్ద్రియమేవ నిబ్బత్తేతి. పవత్తియం పన అత్తనో బలవభావేన ఇత్థిన్ద్రియూపనిస్సయం పరదారికమకుసలకమ్మం పటిబాహిత్వా పటిసన్ధితో పట్ఠాయ పురిసిన్ద్రియం సముట్ఠాపేన్తం కదాచి లద్ధసామగ్గితాసఞ్జాతబలవిసేసేన పరదారికాదినా కమ్మేన పటిబాహితసామత్థియం భవేయ్య, తదా అత్తనో దుబ్బలతాయ పురిసిన్ద్రియం న నిబ్బత్తేతి, ఇత్థిన్ద్రియమేవ నిబ్బత్తేతి. ఏవం పరదారికాదికమ్మూపనిస్సయేన ఇత్థిన్ద్రియస్స నిబ్బత్తనతో తం తేన నిబ్బత్తితం కత్వా వుచ్చతి.

౬౭౧-౨. యదా పన తం కమ్మం పున సామగ్గిపటిలాభతో, పరిక్ఖీణపాపకమ్మతాయ వా బలవప్పత్తం అభవిస్స, తదా దిన్నవేధం వియ రుక్ఖం తదపగమే అత్తనో బలానురూపం పురిసిన్ద్రియం నిబ్బత్తేతి, ఇత్థిన్ద్రియం పన అత్తనో కారణాభావతో నుప్పజ్జతి. ఉభయస్స పన నిబ్బత్తియమ్పి విసదిసిన్ద్రియనిబ్బత్తనతో పురే సత్తరసమచిత్తస్స ఠితికాలముపాదాయ తంతంసముట్ఠాపకకమ్మం తం తం ఇన్ద్రియం న జనేతి. సత్తరసమచిత్తేన సహ ఉప్పన్నం విసదిసిన్ద్రియుప్పత్తితో పురిమచిత్తేన సహ నిరుజ్ఝతి. యది హి సత్తరసమచిత్తుప్పాదతో పరమ్పి ఉప్పజ్జేయ్య, ఇతరం నుప్పజ్జతి ఏకస్మిం సన్తానే ద్విన్నం సహుప్పత్తియా అనిచ్ఛితత్తా. తేనేవ హి ‘‘యస్స వా పన పురిసిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స ఇత్థిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీ’’తి (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౧౮౮) ఇమస్మిం పఞ్హే ‘‘నో’’తి (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౧౮౮) పటిక్ఖేపో కతోతి. ఏవఞ్చ కత్వా వక్ఖతి ‘‘ఉభతోబ్యఞ్జనస్సాపీ’’తిఆది. ఏకస్మిఞ్చ నిరుద్ధే తప్పటిబద్ధాని లిఙ్గాదీని కతిపయదివసేహి నిరుజ్ఝన్తి, తేసు నిరుద్ధేసు ఇతరాని అనుక్కమేన జాయన్తీతి ఆచరియా. ఇత్థినిమిత్తుప్పాదకకమ్మతో, పురిసనిమిత్తుప్పాదకకమ్మతో వాతి ఉభతో దువిధం బ్యఞ్జనమస్సాతి ఉభతోబ్యఞ్జనో. తస్సాపీతి యస్స దువిధం బ్యఞ్జనమత్థి, తస్సాపి ఏకమేవ ఇన్ద్రియం సియా, కిం పన ఇతరస్సాతి దస్సేతి.

నను చ దువిధే బ్యఞ్జనే సతి ఇన్ద్రియద్వయేనాపి భవితబ్బం, బ్యఞ్జనఞ్హి తం తం ఇన్ద్రియం పటిచ్చ జాయతీతి? సచ్చం జాయతి, ఏత్థాపి ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనస్స ఇత్థిన్ద్రియం పటిచ్చ ఇత్థినిమిత్తమేవ యావజీవం పవత్తతి, పురిసఉభతోబ్యఞ్జనస్స పురిసిన్ద్రియం పటిచ్చ పురిసనిమిత్తమేవ, ఇతరం పన న తస్స ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియహేతుతో జాయతి. తం పన యేన కారణేన హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘ఏవం సన్తే’’తి అనుయోగం కత్వా ‘‘న చాభావో’’తిఆదినా సోధనం తు వుత్తం. ఏవం సన్తేతి ఏకస్మింయేవ ఇన్ద్రియే సతి. అభావో చాతి యం పటిచ్చ జాయతి, తస్స అభావతో పురిసఉభతోబ్యఞ్జనస్స ఇత్థిబ్యఞ్జనాభావో, ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనస్స పురిసబ్యఞ్జనాభావోతి అత్థో. న చాభావో సియాతి నేవ దుతియబ్యఞ్జనస్స అభావో సియా. న తం బ్యఞ్జనకారణన్తి తం ఇన్ద్రియం దుతియబ్యఞ్జనకారణం న హోతి. కస్మా? సదా అభావతో. ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనస్స హి యదా ఇత్థియా రాగచిత్తం ఉప్పజ్జతి, తదా పురిసబ్యఞ్జనం పాకటం హోతి, ఇత్థిబ్యఞ్జనం పటిచ్ఛన్నం గుళ్హం హోతి, తథా ఇతరస్స ఇతరం. యది చ తేసం ఇన్ద్రియం దుతియబ్యఞ్జనకారణం భవేయ్య, సదాపి బ్యఞ్జనద్వయం తిట్ఠేయ్య, న పన తిట్ఠతి, తస్మా వేదితబ్బమేతం ‘‘న తస్స తం బ్యఞ్జనకారణ’’న్తి. కిఞ్చరహి కారణన్తి చే? ఆహ ‘‘తస్సా…పే… కారణ’’న్తి. తత్థ కమ్మసహాయన్తి పురిమభవసిద్ధస్స ఇన్ద్రియనిబ్బత్తకకమ్మస్స సహాయం. రాగచిత్తన్తి ఇత్థియా పురిసస్మిం, పురిసస్స ఇత్థియం వా ఉప్పన్నం మేథునరాగచిత్తం. తస్మిఞ్హి ఉప్పన్నే తం పాకటం హోతి, తస్మిం పటిప్పస్సద్ధే పటిచ్ఛన్నం హోతి. యస్మా పనిమస్స ఏకమేవ ఇన్ద్రియం హోతి, తస్మా ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనకో సయమ్పి పరం ఉద్దిస్స గబ్భం గణ్హాతి, అత్తానం ఉద్దిస్స పరమ్పి గణ్హాపేతి. సో హి ఇత్థిన్ద్రియవన్తతాయ సయం గణ్హాతి, పరేసు ఉపక్కమకరణతో పరం గణ్హాపేతి. పురిసఉభతోబ్యఞ్జనకో పరేసు ఉపక్కమకరణతో పరం గబ్భం గణ్హాపేతి, సయం పన పురిసిన్ద్రియవన్తతాయ గబ్భం న గణ్హాతి.

యస్మా ఇత్థిన్ద్రియే సతి ఇత్థిలిఙ్గాదయో హోన్తి, తేసు చ సన్తేసు ఇత్థీతి పకాసో హోతి, తస్మా తం తస్స పకాసనకారణన్తి ఆహ ‘‘ఇత్థీతి పకాసనరస’’న్తి. దువిధమ్పి పనేతం ఇన్ద్రియం కాయపసాదో వియ సకలసరీరబ్యాపకమేవ, న చస్స కాయపసాదేన సఙ్కరో లక్ఖణభేదతో, నిస్సయభేదతో చ.

౬౭౩. సహజరూపపరిపాలనలక్ఖణన్తి యథా అత్తనా సహజాతరూపాని తీసు ఖణేసు పవత్తన్తి, ఏవం అనుపాలనలక్ఖణం. జీవితిన్ద్రియస్స ఏకన్తకమ్మజత్తా సహజగ్గహణేనేవ అనుపాలేతబ్బానమ్పి కమ్మజభావోవ సిద్ధోతి కమ్మజగ్గహణం న కతం. యథాసకం ఖణత్తయమత్తట్ఠాయీనమ్పి కమ్మజరూపానం పవత్తిహేతుభావేనేవ తం అనుపాలకం. తేనాహ ‘‘తేసం పవత్తనరస’’న్తి. పవత్తనఞ్చేత్థ వుత్తనయేన తేసం యాపనం ఠపనం ఠితిహేతుకతా. న హి కమ్మజానం కమ్మమేవ ఠితిహేతు భవితుం సక్కోతి ఆహారజాదీనం ఆహారాది వియ. కిం కారణం? తఙ్ఖణాభావతో. కమ్మఞ్హి నిరుద్ధం రూపస్స పచ్చయో హోతి, తతో తంసముట్ఠానరూపాని మతపితికా వియ పుత్తా చూళపితుఆదినిస్సయేన అఞ్ఞనిస్సయేనేవ పవత్తన్తి, అఞ్ఞఞ్చ తేసం యాపనసమత్థం నత్థి అఞ్ఞత్ర జీవితిన్ద్రియేనాతి తదేవ తేసం పవత్తనరసం. ఆహారజాదయో పన ధరమానకపితికా వియ పుత్తా అఞ్ఞనిరపేక్ఖా సకసకపచ్చయవసేనేవ పవత్తన్తి. ఆహారాదయో హి అత్తనో అత్థిక్ఖణేయేవ రూపాని సముట్ఠాపేత్వా తేసం ఠితిపవత్తియావ తిట్ఠన్తి, తతో తంసముట్ఠానాని జీవితిన్ద్రియనిరపేక్ఖాని. సేసానిపి తంతంపచ్చయవసేనేవ తిట్ఠన్తీతి న అఞ్ఞం ఠపనకారణం పచ్చాసీసన్తి. కమ్మసముట్ఠానమ్పి చేతం ఉప్పాదతో పట్ఠాయేవ అనుపాలకం. యాపేతబ్బాని పవత్తేతబ్బాని సహజాతభూతాని పదట్ఠానమేతస్సాతి యాపేతబ్బభూతపదట్ఠానం.

౬౭౪. మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి ఠపేత్వా అరూపావచరవిపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతుం అవసేసా మనోవిఞ్ఞాణధాతు. తేనాహ ‘‘పఞ్చవోకారే’’తి. పఞ్చవోకారే మనోధాతు, మనోవిఞ్ఞాణధాతుయో చ యం రూపం నిస్సాయ పవత్తన్తి, తం ‘‘వత్థూ’’తి పవుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. పఞ్చవోకారేతి చ విసేసనం మనోవిఞ్ఞాణధాతువసేన కతం, మనోధాతు పన చతువోకారభవే నత్థేవ. పాళియం అనాగతస్సాపి హదయవత్థునో ఆగమతో, యుత్తితో చ అత్థిభావో విఞ్ఞాతబ్బో. తత్థ ఆగమో తావ –

‘‘యం రూపం నిస్సాయ మనోధాతు చ మనోవిఞ్ఞాణధాతు చ పవత్తన్తి, తం రూపం మనోధాతుయా చ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా చ తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం నిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౮) –

ఏవమాది పట్ఠానవచనం. యుత్తి పన ఏవం వేదితబ్బా – నిప్ఫన్నఉపాదాయరూపనిస్సయం ధాతుద్వయం పఞ్చవోకారభవే రూపపటిబద్ధవుత్తిత్తా. యం యఞ్హి రూపపటిబద్ధవుత్తి, తం తం నిప్ఫన్నఉపాదాయరూపనిస్సయం దిస్సతి యథా చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు. తత్థ న తావ రూపాయతనాదీనం, ఓజాయ చ తన్నిస్సయతా యుజ్జతి ఇన్ద్రియపటిబద్ధతో బహిపి తేసం పవత్తిదస్సనతో, నాపి ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియానం తదుభయవిరహితే అభావకసన్తానేపి ధాతుద్వయదస్సనతో. జీవితిన్ద్రియస్సాపి సహజపరిపాలనలక్ఖణకిచ్చన్తరం విజ్జతీతి న తన్నిస్సయతా యుజ్జతి. తఞ్హి కిచ్చన్తరే పసుతం న ఇమాసం నిస్సయో భవితుం సక్కోతి, తస్మా పారిసేసతో తేసం నిస్సయో హదయవత్థు నామ అత్థీతి విఞ్ఞాతబ్బం. హోతు తావ ధాతుద్వయనిస్సయో వత్థు, ఉపాదాయరూపఞ్చ, తం పనేతం కమ్మసముట్ఠానం పటినియతకిచ్చం హదయప్పదేసే ఠితమేకన్తి దట్ఠబ్బం. కథమేతం విఞ్ఞాయతీతి? వుచ్చతే – వత్థురూపభావతో కమ్మసముట్ఠానం చక్ఖు వియ. యఞ్హి విఞ్ఞాణస్స వత్థుభూతం రూపం, తం కమ్మసముట్ఠానం యథా చక్ఖుపసాదో, తతో ఏవ పటినియతకిచ్చం అట్ఠిం కత్వా మనసి కత్వా సబ్బం చేతసా సమన్నాహరిత్వా కిఞ్చి చిన్తేన్తస్స హదయప్పదేసస్స ఖిజ్జనతో తత్థేదం తిట్ఠతీతి విఞ్ఞాయతి. యథాహు ఆచరియా –

‘‘కమ్మజం వత్థుభావా తం, చక్ఖుంవ నియతక్రియం;

చిన్తాయ చ ఉరోఖేదా, తత్ర తిట్ఠన్తి విజానియ’’న్తి.

యది మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూనం నిస్సయభూతం హదయవత్థు నామ అత్థి, కస్మా పనేతం రూపకణ్డే న వుత్తం. న హి లబ్భమానస్స అవచనే కారణం అత్థీతి? నో నత్థి కారణన్తరసమ్భవతో. కిం పన తం కారణం? దేసనాభేదో. యథా హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని ఏకన్తతో చక్ఖాదినిస్సయాని, న ఏవం మనోవిఞ్ఞాణం ఏకన్తేన హదయవత్థునిస్సితం పఞ్చవోకారభవేయేవ తన్నిస్సయత్తా, ఏకన్తేన నిస్సితవసేనేవ చ వత్థుదేసనా పవత్తా. ‘‘అత్థి రూపం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స వత్థు, అత్థి రూపం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స న వత్థూ’’తిఆదినా (ధ. స. ౫౮౪) చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి నిస్సితేహి విసేసితత్తా. యమ్పి ఏకన్తేన హదయవత్థునిస్సయం తస్స వసేన ‘‘అత్థి రూపం మనోవిఞ్ఞాణస్స వత్థూ’’తిఆదినా దుకాదీసు వుచ్చమానేసు న తదనుగుణా ఆరమ్మణదుకాదయో సమ్భవన్తి. న హి ‘‘అత్థి రూపం మనోవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణం, అత్థి రూపం న మనోవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణ’’న్తి సక్కా వత్తున్తి వత్థారమ్మణదుకా భిన్నగతికా సియుం, న ఏకరసా దేసనా భవేయ్య, ఏకరసఞ్చ దేసనం దేసేతుం తత్థ భగవతో అజ్ఝాసయో, తస్మా తత్థ హదయవత్థు న వుత్తం, న అలబ్భమానత్తా. ఏసా హి భగవతో పకతి, యం ఏకరసేనేవ దేసనం దేసేతుం లబ్భమానస్సాపి కస్సచి అగ్గహణం. తథా హి నిక్ఖేపకణ్డేపి చిత్తుప్పాదవిభాగేన అవుచ్చమానత్తా అవితక్కావిచారపదవిసజ్జనే వితక్కో విచారో చాతి వత్తుం న సక్కాతి అవితక్కవిచారమత్తపదవిసజ్జనే లబ్భమానోపి వితక్కో న ఉద్ధటో, అఞ్ఞథా ‘‘వితక్కో చా’’తి వత్తబ్బం సియాతి. నిస్సయభావతో ఉపరి ఆరోపేత్వా వహన్తం వియ పచ్చుపట్ఠాతీతి ఉబ్బాహనపచ్చుపట్ఠానం.

౬౭౫. చతూసు ఆహారేసు ఇధ రూపాధికారతో కబళీకారో ఆహారో గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘ఆహారతాతి కబళీకారో ఆహారో’’తి. తత్థ కబళం కరీయతీతి కబళీకారో. ఆహరీయతీతి ఆహారో, కబళం కత్వా అజ్ఝోహరీయతీతి అత్థో. ఇదఞ్చ సవత్థుకం కత్వా ఆహారం దస్సేతుం వుత్తం. కబళీకారాహారస్స పన ఓజా ఇధ ఆహారో నామ. తేనాహ ‘‘యాయ ఓజాయా’’తిఆది. సో చ రూపాహరణసభావో ఉపత్థమ్భనబలకరో అఙ్గమఙ్గానుసారీరసాహరణభూతో భూతనిస్సితో ఏకో విసేసో. బాహిరాహారపచ్చయం పటిలభిత్వా ఏవ అజ్ఝత్తికాహారో రూపం ఉప్పాదేతీతి అయం అజ్ఝత్తికాహారస్స ఉపనిస్సయభావేనాపి రూపం ఆహరతీతి ఆహ ‘‘ఓజట్ఠమకం రూపం ఆహరతీ’’తి. ఓజా అట్ఠమీ యస్స తం ఓజట్ఠమకం. యాయ ఓజాయాతి అత్తనో ఉదయానన్తరం రూపజననతో ఓజాసఙ్ఖాతాయ ఓదనకుమ్మాసాదివత్థుగతాయ యాయ ఫరణఓజాయ. యత్థ యత్థాతి యమ్హి యమ్హి జనపదే, నగరాదీసు చ. ‘‘కబళీకారో ఆహారో’’తి పవుచ్చతి తబ్బత్థుకత్తాతి అధిప్పాయో.

౬౭౬. కిం పన వత్థునో కిచ్చం, కిం ఓజాయాతి చే? పరిస్సయహరణం వత్థుస్స కిచ్చం, పాలనం ఓజాయాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అన్నపానాదిక’’న్తిఆది. అగ్గిం హరతి కమ్మజన్తి కమ్మజతేజం గణ్హాతి. అన్తోకుచ్ఛియఞ్హి ఓదనాదివత్థుస్మిం అసతి కమ్మజతేజో ఉట్ఠహిత్వా ఉదరపటలసఙ్ఖాతముపాదిన్నరూపం గణ్హాతి, ‘‘ఛాతోమ్హి, ఆహారం మే దేథా’’తి వదాపేతి, భుత్తకాలే ఉదరపటలం ముఞ్చిత్వా అనుపాదిన్నకవత్థుం గణ్హాతి, అథ సత్తో ఏకగ్గో హోతి. యథా హి ఛాయారక్ఖసో ఛాయాపవిట్ఠం దిస్వా గహేత్వా దేవసఙ్ఖలికాయ బన్ధిత్వా అత్తనో భవనే మోదన్తో ఛాతకాలే ఆగన్త్వా సీసే దంసతి, సో దట్ఠత్తా విరవతి, తం విరవం సుత్వా సచే అఞ్ఞేపి మనుస్సా ఆగచ్ఛన్తి, సో ఆగతాగతే గహేత్వా ఖాదిత్వా సకభవనే మోదతి, ఏవం యం యం అన్నపానాదికం వత్థు, తం తం కమ్మజతేజో గహేత్వా జీరాపేత్వా పున ఉదరపటలం గణ్హాతి, తస్మా అన్నపానాదికం వత్థు అత్తనో ఉదరపటలం పవిట్ఠకాలే ఉపాదిన్నకాయం గహేత్వా ఠితం తతో మోచేత్వా అత్తానం గణ్హాపనవసేన తం అత్తనో సన్తికం హరతి. కేవలన్తి ఓజావియుత్తం వత్థు జీవితం కమ్మజభూతం తం పాలేతుం న సక్కోతి.

౬౭౭. ఓజా…పే… పాచకన్తి ఓజా జీవితం పాలేతుం సక్కోతి, కమ్మజం తేజం హరితుం న సక్కోతి ఆమాసయస్స అపుణ్ణతోతి అధిప్పాయో. ఉపత్థమ్భనపచ్చుపట్ఠానోతి ఓజట్ఠమకరూపహరణవసేనేవ ఇమస్స కాయస్స ఉపత్థమ్భనవసేన పచ్చుపట్ఠాతి. కాయేనాతి రూపకాయేన. అత్తనో భావన్తి అత్తనో అధిప్పాయం. విఞ్ఞాపేన్తానన్తి పరేసం సఞ్ఞాపేన్తానం. కాయగ్గహణానుసారేనాతి ఫన్దమానకాయగతవణ్ణస్స గహణభూతానం చక్ఖుద్వారికజవనానన్తరప్పవత్తానం నిచ్ఛయగ్గహణసఙ్ఖాతానం మనోద్వారికజవనానం అనుస్సరణేన తేసం అనన్తరన్తి అత్థో. పఞ్చద్వారే హి రూపాదిఆరమ్మణే ఆపాథగతే యథాపచ్చయం కుసలాకుసలజవనే ఉప్పజ్జిత్వా భవఙ్గం ఓతిణ్ణే మనోద్వారికజవనం తదేవారమ్మణం కత్వా భవఙ్గం ఓతరతి, పున తస్మింయేవ ద్వారే విసయం వవత్థాపేత్వా జవనం భవఙ్గం ఓతరతి, తస్మా చక్ఖుద్వారికజవనానన్తరప్పవత్తానం ద్విన్నం జవనవారానమనన్తరం తతియవారే పవత్తాయ మనోద్వారజవనవీథియా ఏవ గహితాయ ఏతాయ కరణభూతాయ చతుత్థవారే మనోద్వారే జవనేనేవ భావో విఞ్ఞాయతి. ఏతేన విఞ్ఞత్తి-సద్దస్స కరణసాధనతా వుత్తా. సయం వాతిఆదినా పన కమ్మసాధనత్తమాహ.

ఏవం విఞ్ఞత్తి-సద్దస్స కారకద్వయే సమ్భవం దస్సేత్వా ఇదాని కాయ-సద్దేన సహ కమ్మధారయసమాసం దస్సేతుం, ‘‘కాయో’’తి వోహారస్స విఞ్ఞత్తియమ్పి చ పవత్తిం దస్సేన్తో ‘‘కాయేన సంవరో’’తిఆదిసుత్తమాహ. కాయవిప్ఫన్దనేన అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనహేతుత్తాతి విప్ఫన్దమానకాయేన కరణభూతేన అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనహేతుభావతో కాయేన విఞ్ఞత్తీతిపి కాయవిఞ్ఞత్తీతి సమ్బన్ధో. అయం పనేత్థ అత్థో – విఞ్ఞత్తియా కాయవిప్ఫన్దనస్స హేతుభావతో తంహేతుకం కాయవిప్ఫన్దనసఙ్ఖాతం కాయం గహేత్వా అధిప్పాయజాననతో విఞ్ఞత్తి అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనస్స కారణభావేన గయ్హతీతి కాయేన అధిప్పాయం విఞ్ఞాపేతీతి. తథా కాయవిప్ఫన్దనం గహేత్వా తస్స కారణమేత్థ అత్థీతి విఞ్ఞత్తియా గయ్హమానత్తా సయఞ్చ కాయేన విఞ్ఞాయతి, తస్మా కాయేన విఞ్ఞత్తీతిపి కాయవిఞ్ఞత్తీతి.

౬౭౮. చిత్తజానిలధాతుయాతి అభిక్కమాదిపవత్తకచిత్తసముట్ఠానవాయోధాతుయా. ఆకారవికారతాతి ఆకారభూతో వికారో. కస్స పన సా ఆకారవికారతాతి? సామత్థియతో వాయోధాతుఅధికానం చిత్తజమహాభూతానం. కిం తం సామత్థియం? చలనహేతుతా, చిత్తజతా, ఉపాదాయరూపతా చ. అథ వా చిత్తజానిలధాతుయా ఏకా ఆకారవికారతాతి సమ్బన్ధో. న కేవలఞ్హి సామివచనం చలనసమ్బన్ధాపేక్ఖాయ ఏవ, అథ ఖో ఆకారవికారసమ్బన్ధాపేక్ఖాయపీతి.

యది ఏవం, కథం విఞ్ఞత్తియా ఉపాదాయరూపత్తం. ‘‘చిత్తజానిలధాతుయా’’తి హి వచనేన వాయోధాతుయావ ఆకారవికారతా విఞ్ఞత్తి ఆపజ్జతి, న చ ఏకభూతనిస్సితం ఉపాదాయరూపం నామ అత్థి ‘‘చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయరూప’’న్తి (ధ. స. ౫౮౪) వచనతోతి? నాయం దోసో, చతున్నం వికారతా చతూసు ఏకస్సపి హోతి చతుసాధారణధనం వియ. అనిలధాతుఅధికకలాపో వా ఇధ ‘‘అనిలధాతూ’’తి వుచ్చతి, తదధికే తంవోహారతో యథా సమ్భారధాతుయా అధికభావేన పథవీవోహారో, తస్మా వాయోధాతుఅధికానం చిత్తజమహాభూతానం ఏకా ఆకారవికారతా కాయవిఞ్ఞత్తీతి న కోచి విరోధో. అధికతా చస్సా సామత్థియతో దట్ఠబ్బా, న పమాణతో. ఇతరథా హి తేసం అవినిబ్భోగవుత్తితా న యుజ్జేయ్య. అధికతా హి అత్తనో అధికవసేన ఇతరేహి వినిబ్భోగప్పవత్తితో హోతి. సామత్థియాధికఞ్చ కారణానుకారితాయ. కారణఞ్హి అభిక్కమాదిపవత్తకం చిత్తం, తం చలనాధిప్పాయసభావం తతో సముట్ఠితే కలాపే అనుకరోన్తే వాయోధాతుయా ఏవ అధికత్తం యుత్తన్తి. కేచి పన ‘‘వాయోధాతుయా ఏవ ఆకారవికారతా’’తి గణ్హన్తి, తేసం మతేన ఉపాదారూపత్తం దురూపపన్నం. న హి ఏకస్స వికారో చతున్నం ఉపాదారూపన్తి సక్కా వత్తుం.

కీదిసీ పనాయం వికారతాతి ఆహ ‘‘సహజాతస్స రూపస్స చలనే హేతూ’’తి. తత్థ సహజాతస్సాతి అత్తనా సహజాతస్స. యస్మా ఉతుచిత్తాహారజానం చలనం చిత్తజరూపసమ్బన్ధేనేవ హోతి, నదీసోతచలనేన తత్థ పక్ఖిత్తసుక్ఖగోమయపిణ్డాదీనం వియ. విఞ్ఞత్తివసేన పన చిత్తజానమేవ చలనం, తస్మా వుత్తం ‘‘సహజాతస్సా’’తి. రూపస్సాతి రూపకాయస్స. చలనేతి సన్థమ్భనసన్ధారణచలనసఙ్ఖాతే చలితభావే. సన్థమ్భనాదికమ్పి హి చలనాభిముఖతాయ చలనన్తి యుజ్జతి. హేతూతి హేతుభూతా సహకారీకారణభూతా. ఏత్తావతా చ కిం వుత్తం హోతి? కాయవిఞ్ఞత్తి నామ నేవ ఫన్దమానరూపకాయో, న చ ఫన్దమానా వాయోధాతు, అథ ఖో మహన్తం పాసాణం ఉక్ఖిపన్తస్స సబ్బథామేన గహణకాలే సరీరస్స ఉస్సాహనవికారో వియ రూపకాయస్స పరిప్ఫన్దనపచ్చయభావేన లబ్భమానో ఏకో ఆకారవికారో కాయవిఞ్ఞత్తి నామాతి వుత్తం హోతి.

నను చ ఫన్దమానవణ్ణాదివినిముత్తో కోచి వికారో అత్థి, తస్స వణ్ణగ్గహణానన్తరం గహణం హోతీతి కథమేతం విఞ్ఞాయతీతి? అధిప్పాయగ్గహణతో. న హి విఞ్ఞత్తివికారరహితేసు రుక్ఖచలనాదీసు అధిప్పాయగ్గహణం దిట్ఠం, హత్థచలనాదీసు పన దిట్ఠం, తస్మా ఫన్దమానవణ్ణాదివినిముత్తో కోచి వికారో అత్థి అధిప్పాయస్స విఞ్ఞాపకోతి సమ్పటిచ్ఛితబ్బమేతం ఏకన్తేన. ఞాపకో చ హేతు సయం గహితోయేవ అత్తనో ఞాపేతబ్బమత్థం ఞాపేతి, న విజ్జమానమత్తేనాతి. ఞాపేతబ్బవణ్ణగ్గహణానన్తరం వికారగ్గహణమ్పి అనుమానతో సిద్ధం. తథా హి వదన్తి –

‘‘విసయత్తమనాపన్నా,

సద్దా నేవత్థబోధకా;

న సత్తామత్తతో అత్థే,

తే అఞ్ఞాతా పకాసకా’’తి.

యది వికారగ్గహణమేవ కారణమధిప్పాయగ్గహణస్స, కస్మా అగ్గహితసఙ్కేతానం అధిప్పాయగ్గహణం న హోతీతి? న కేవలం వికారగ్గహణమేవ అధిప్పాయస్స గహణస్స కారణం, అథ ఖో పురిమసిద్ధసమ్బన్ధగ్గహణఞ్చ ఇమస్స ఉపనిస్సయోతి దట్ఠబ్బం. యథా హి అరఞ్ఞే ఉదకతిత్థే ఉస్సాపేత్వా ఠపితగోసీసాదీని ఉదకనిమిత్తాని దిస్వా తదనన్తరప్పవత్తాయ అవిఞ్ఞాయమానన్తరాయ మనోద్వారజవనవీథియా గోసీసాదీనం ఉదకసహచారీపకారసఞ్ఞాణాకారం గహేత్వా ‘‘ఉదకమేత్థ అత్థీ’’తి జాననం, ఏవం ఫన్దమానవణ్ణం గహేత్వా తదనన్తప్పవత్తాయ అవిఞ్ఞాయమానన్తరాయ మనోద్వారవీథియా పురిమగ్గహితసమ్బన్ధూపనిస్సయసహితాయ సాధిప్పాయవికారగ్గహణం హోతీతి.

౬౮౧-౨. సహజరూపచలనస్స విఞ్ఞత్తివికారసహితాయ వాయోధాతుయా హేతుభావో యుత్తో, కిం సబ్బా ఏవ వాయోధాతు సహజరూపం చాలేతీతి ఇమం చోదనం సోధేతుం ‘‘లభిత్వా పనుపత్థమ్భ’’న్తిఆది వుత్తం. ఉపత్థమ్భేతీతి ఉపత్థమ్భం, ఉపత్థమ్భకపచ్చయన్తి అత్థో. ఏకావజ్జనవీథియన్తి మనోద్వారికజవనవీథిం సన్ధాయాహ పఞ్చద్వారికవీథియా విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకత్తాభావతో. హేట్ఠాహి ఛహి చ చిత్తేహీతి సత్తసు జవనేసు హేట్ఠిమేహి ఛహి జవనేహి సముట్ఠితం వాయోధాతుం ఉపత్థమ్భం లభిత్వాతి సమ్బన్ధో. కేచి పన పోత్థకేసు ‘‘వాయోధాతుసముట్ఠిత’’న్తి పాఠం దిస్వా ఉపత్థమ్భన్తి భావసాధనవసేన గహేత్వా హేట్ఠా ఛహి చిత్తేహి ఉప్పన్నవాయోధాతుసముట్ఠితం ఉపత్థమ్భం లభిత్వాతి యోజేన్తి. విఞ్ఞత్తిసహితత్తనాతి సయం విఞ్ఞత్తిసహితా అత్తనా సహజాతం చిత్తజరూపం దేసన్తరుప్పత్తిహేతుభావేన చలయతి, న ఇతరాతి అత్థో.

అయం పనేత్థాధిప్పాయో – యథా నామ సత్తహి యుగేహి ఆకడ్ఢితబ్బసకటే సత్తమయుగయుత్తా ఏవ గోణా హేట్ఠా ఛసు యుగేసు యుత్తగోణేహి లద్ధుపత్థమ్భా సకటం చాలేన్తి, పఠమయుగాదియుత్తా పన సన్థమ్భనసన్ధారణమత్తమేవ సాధేన్తా తేసం ఉపత్థమ్భకా హోన్తి, ఏవమేవం సత్తమజవనసముట్ఠితా వాయోధాతు హేట్ఠా ఛహి జవనేహి సముట్ఠితవాయోధాతుతో లద్ధుపత్థమ్భా చిత్తజరూపం చాలేతి. పఠమజవనాదిసముట్ఠితా పన సన్థమ్భనసన్ధారణమత్తం సాధేన్తా తస్స ఉపత్థమ్భకా హోన్తి, దేసన్తరుప్పత్తియేవ చేత్థ చలనం ఉప్పన్నదేసతో కేసగ్గమత్తమ్పి ధమ్మానం చలనాభావతో, ఇతరథా ధమ్మానం అబ్యాపారతా, ఖణికతా చ న సియా. కథం పనస్స సహజరూపానం దేసన్తరుప్పత్తియా హేతుభావోతి? యథా అత్తనా సహజరూపాని హేట్ఠిమజవనాదిసముట్ఠితరూపేహి పతిట్ఠితట్ఠానతో అఞ్ఞత్థ ఉప్పజ్జన్తి, ఏవం తేహి సహ తత్థ ఉప్పత్తియేవస్స దేసన్తరుప్పత్తిహేతుభావోతి దట్ఠబ్బం.

అథ ఫన్దమానవణ్ణగ్గహణానన్తరం విఞ్ఞత్తిగ్గహణస్స వుత్తత్తా విఞ్ఞత్తిసహితాతి సత్తమజవనసముట్ఠితాయ ఏవ చ విసేసితత్తా చలనాకారసహితాయేవ వాయోధాతు వికారసహితాతి? నయిదమేవం దేసన్తరుప్పత్తిహేతుభావేన చలయితుమసక్కోన్తియోపి సన్థమ్భనసన్ధారణమత్తకరణేన పఠమజవనాదిసముట్ఠానవాయోధాతుయోపి విఞ్ఞత్తివికారసహితా ఏవ. యేన దిసాభాగేన గన్త్వా అభిక్కమాదీని పవత్తేతుకామో తదభిముఖభావవికారసమ్భవతో. అధిప్పాయసహభావినఞ్హి వికారం విఞ్ఞత్తిమాచిక్ఖన్తి. తేనేవ హి భగవతా ‘‘కతమం తం రూపం కాయవిఞ్ఞత్తి? యా కుసలచిత్తస్స వా…పే… అబ్యాకతచిత్తస్స వా అభిక్కమన్తస్స వా…పే… పసారేన్తస్స వా కాయస్స థమ్భనా సన్థమ్భనా సన్థమ్భితత్తం విఞ్ఞత్తి విఞ్ఞాపనా విఞ్ఞాపితత్తం. ఇదం తం రూపం కాయవిఞ్ఞత్తీ’’తి (ధ. స. ౭౨౦) సన్థమ్భనసన్ధారణానమ్పి పచ్చయభావాకారో కాయవిఞ్ఞత్తీతి వుత్తో. ఏవఞ్చ కత్వా మనోద్వారావజ్జనస్సాపి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకతావచనం సుట్ఠు ఉపపన్నం హోతి.

౬౮౩-౪. చిత్తజాతాయ పథవీధాతుయా ఉపాదిన్నకఘట్టనే పచ్చయో యో ఆకారవికారో, అయం వచీవిఞ్ఞత్తి విఞ్ఞేయ్యాతి సమ్బన్ధో. తత్థ చిత్తజాతాయాతి వచీభేదప్పవత్తకచిత్తసముట్ఠానాయ. ఉపాదిన్నకఘట్టనేతి ఉపాదిన్నకకలాపసఙ్ఖాతస్స అక్ఖరుప్పత్తిట్ఠానస్స ఘట్టనసఞ్ఞితే కిచ్చే ఘట్టనస్సాతి అత్థో. పచ్చయోతి తస్స సహకారీకారణభూతో. ఏకో ఆకారవికారోతి ఘట్టియమానఉపాదిన్నరూపతో, ఘట్టన్తి యా పథవీధాతుతో చ వినివట్టో పథవీధాతుయా ఉపాదిన్నఘట్టనపచ్చయసభావరూపో ఏకో ఆకారవికారవిసేసోతి అత్థో. పథవిధాతుయాతి సామివచనం ‘‘ఉభయసమ్బన్ధాపేక్ఖ’’న్తిఆది కాయవిఞ్ఞత్తియం వుత్తనయేన వేదితబ్బం. అయం పన విసేసో – యథా తత్థ ఫన్దమానవణ్ణగ్గహణానన్తరం గయ్హతి, ఏవమిధ సుయ్యమానసద్దసవనానన్తరన్తి దట్ఠబ్బం. ఇదఞ్చ సన్థమ్భనాదీనం అభావేన ఘట్టనేన సద్ధింయేవ సద్దస్స ఉప్పజ్జనతో ‘‘లభిత్వా పనుపత్థమ్భ’’న్తిఆదినయో న లబ్భతి. ఘట్టనఞ్హి పఠమజవనాదీసుపి లబ్భతేవ. తేనాహ ‘‘సద్దవసా’’తి. అథ ఘట్టనచలనానం కో విసేసోతి? ఘట్టనం పచ్చయవిసేసేన భూతకలాపానం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆసన్నతరుప్పాదతా, చలనం ఏకస్సాపి దేసన్తరుప్పాదనపరమ్పరతాతి అయమేతేసం విసేసో. గోసీసాదిఉపమాపేత్థ యథాసమ్భవం యోజేతబ్బా. సావాతి సా ఏవ సహసద్దా విఞ్ఞత్తి. సక్యకులిన్దునాతి సుపరిసుద్ధగగనతలస్స సక్కరాజకులస్స అవభాసకట్ఠేన తస్స నిసాకరభూతేన. అథ వా ఇన్దతి పరమిస్సరియం కరోతీతి ఇన్దు. ఇన్దు-సద్దస్స ఉత్తమవాచకత్తా సక్కకులుత్తమేనాతి అత్థో.

౬౮౫. అథ విఞ్ఞత్తి తావ సహసద్దావ, సద్దో పన చిత్తజో అవిఞ్ఞత్తికో అత్థీతి చే? నత్థీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సద్దో న చిత్తజో’’తిఆది. విఞ్ఞత్తిఘట్టనన్తి విఞ్ఞత్తిపచ్చయం పథవీధాతుయా ఘట్టనం. ధాతుసఙ్ఘట్టనేనేవాతిఆదినా వుత్తమేవత్థం సమత్థేతి. యస్మా ధాతుసఙ్ఘట్టనేనేవ సద్దో జాయతి, న తేన వినా, తస్మాతి అత్థో. అనేన చ యే వదన్తి ‘‘వితక్కవిప్ఫారసద్దో న సోతవిఞ్ఞేయ్యోతి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తత్తా చిత్తసముట్ఠానో వితక్కవిప్ఫారసద్దో విఞ్ఞత్తియా వినాపి ఉప్పజ్జతి. ‘యా తాయ వాచాయ విఞ్ఞత్తి విఞ్ఞాపనా’తి (ధ. స. ౬౩౬) హి వచనతో అసోతవిఞ్ఞేయ్యేన సద్దేన సహ విఞ్ఞత్తి న ఉప్పజ్జతి, తతోవ చిత్తజోపి సద్దనవకో అత్థీ’’తి, తేసం వాదం పటిక్ఖిపతి. మహాఅట్ఠకథావాదోపి హి సద్దోవ హోతి, న సోతవిఞ్ఞేయ్యోతి విరుద్ధమేతన్తి మఞ్ఞమానేహి సఙ్గహకారేహి పటిక్ఖిత్తోవ. ఆనన్దాచరియో పన మహాఅట్ఠకథావాదం అప్పటిక్ఖిపిత్వావ తత్థ అధిప్పాయం వణ్ణేతి. కథం? ‘‘జివ్హాతాలుచలనాదికరవితక్కసముట్ఠితం విఞ్ఞత్తిసహజమేవ సుఖుమసద్దం దిబ్బసోతేన సుత్వా ఆదిసతీ’’తి సుత్తే, పట్ఠానే చ ఓళారికం సద్దం సన్ధాయ సోతవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయభావో వుత్తోతి ఇమినా అధిప్పాయేన వితక్కవిప్ఫారసద్దస్స అసోతవిఞ్ఞేయ్యతా వుత్తాతి.

౬౮౬-౭. విఞ్ఞాపనతోతి వచీఘోసేన అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనహేతుత్తా. సయం విఞ్ఞేయ్యతోతి గహణానుసారేన వచీఘోసేన వా హేతునా సయం విఞ్ఞేయ్యత్తా. తస్సాతి విఞ్ఞత్తిసద్దస్స. సమ్భవో కారకద్వయేతి విఞ్ఞాపయతీతి విఞ్ఞత్తి, విఞ్ఞాయతీతి విఞ్ఞత్తీతి ఏవం హేతుమ్హి, కమ్మని వా తస్స సమ్భవో నిబ్బత్తి హోతీతి అత్థో. కిం పనేతం విఞ్ఞత్తిద్వయం చిత్తసముట్ఠానం, ఉదాహు కమ్మాదిసముట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘న విఞ్ఞత్తిద్వయ’’న్తిఆది. అట్ఠ రూపాని వియాతి సకసకకలాపగతఅట్ఠరూపాని వియ, విఞ్ఞత్తిద్వయస్స ఏకతో వుచ్చమానత్తా కాయవిఞ్ఞత్తిసహజకలాపే సద్దో న లబ్భతీతి వచీవిఞ్ఞత్తికలాపే లబ్భమానమ్పి తం హిత్వా ‘‘అట్ఠ’’ఇచ్చేవ వుత్తం.

యథావుత్తవికారగ్గహణముఖేన ‘‘అయం ఇదం నామ కాతుకామో’’తి తంసమఙ్గినో అధిప్పాయో విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘అధిప్పాయప్పకాసనరసా’’తి. కాయవిప్ఫన్దనహేతుభూతాయ వాయోధాతుయా వికారత్తా తస్సా కాయవిప్ఫన్దనస్స హేతుభావాకారేన పచ్చుపట్ఠానన్తి వుత్తం ‘‘కాయ…పే… పచ్చుపట్ఠానా’’తి. వాయోధాతుయా కిచ్చాధికతాయ ఆహ ‘‘చిత్తసముట్ఠానవాయోధాతుపదట్ఠానా’’తి. వచీఘోసస్స హేతుభావపచ్చుపట్ఠానాతి వుత్తనయేనేవ వచీఘోససఙ్ఖాతస్స చిత్తజసద్దస్స హేతుభావపచ్చుపట్ఠానా.

కేచి పనేత్థ ‘‘ఘట్టనే పచ్చయోతి వుత్తత్తా ఘట్టనానన్తరం సద్దస్స ఉప్పత్తి హోతీతి గహేత్వా చిత్తసముట్ఠానపథవీధాతు ఉపాదిన్నఘట్టనమత్తం కరోతి, ఘట్టితక్ఖణే ఉతుసముట్ఠానోవ సద్దో ఉప్పజ్జతి, సో పన చిత్తపచ్చయత్తా పరియాయేన చిత్తసముట్ఠానోతి వుచ్చతీ’’తి వదన్తి. తేసం మతేన చిత్తజసద్దోయేవ న లబ్భతి, తస్మా ఏవం అగ్గహేత్వా ఉదకతాపనకాలే అన్తోఉదకేయేవ ఉప్పజ్జనకసద్దో వియ ఉపాదిన్నే ఘట్టేత్వా ఉప్పజ్జమానచిత్తసముట్ఠానపథవీధాతుయా ఉప్పత్తిసమకాలమేవ తస్మిం కలాపే నవమం హుత్వా అన్తోయేవ భూతికసద్దో ఉప్పజ్జతీతి గహేతబ్బం, తస్మా చిత్తసముట్ఠానసద్దోపి వచీవిఞ్ఞత్తివసేనేవ ఉప్పజ్జతి, అచ్ఛరాపహరణాదిసద్దో పన వచీవిఞ్ఞత్తియా అభావతో చిత్తపచ్చయఉతుసముట్ఠానోయేవాతి.

౬౮౮. విగ్గహాభావతో న కస్సతి, కసితుం ఛిన్దితుం న సక్కోతీతి అకాసో, సోయేవ ఆకాసోతి ఆహ ‘‘న కస్సతీతి ఆకాసో’’తి, కో పనేసోతి ఆహ ‘‘రూపానం వివరో’’తి, కణ్ణచ్ఛిద్దాదిరూపానం అన్తరన్తి అత్థో. అనేన అజటాకాసమాహ. యో…పే… పరిచ్ఛేదోతి పన ఇమినా ఇధాధిప్పేతమాకాసం, సో పన రుళ్హీవసేన ఆకాసోతి పవుచ్చతి.

రూపాని పరిచ్ఛిన్దతి, సయం వా తేహి పరిచ్ఛిజ్జతి, తేసం వా పరిచ్ఛేదమత్తన్తి రూపపరిచ్ఛేదో, తం లక్ఖణమేతస్సాతి రూపపరిచ్ఛేదలక్ఖణో. అయఞ్హి తం తం రూపకలాపం పరిచ్ఛిన్దన్తో వియ హోతి. తేనాహ ‘‘రూపపరియన్తప్పకాసనరసో’’తి. ‘‘అయం రూపానం హేట్ఠిమో పరియన్తో, అయం ఉపరిమో’’తి ఏవం విభావనకిచ్చోతి అత్థో. అత్థతో పన యస్మా రూపానం పరిచ్ఛేదమత్తం హుత్వా గయ్హతి, తస్మా వుత్తం ‘‘రూపమరియాదపచ్చుపట్ఠానో’’తి. ఏత్థాహ – కిం పనేస రూపే పరిచ్ఛిన్దన్తో చతుసముట్ఠానకలాపతో పరిచ్ఛిన్దతి, అథ ఏకసముట్ఠానబహుకలాపతో, ఉదాహు ఏకేకసముట్ఠానఏకేకకలాపతో, ఏకేకరూపతో వాతి? ఏకేకసముట్ఠానఏకేకకలాపతోతి దట్ఠబ్బం.

యది హి చతుసముట్ఠానకలాపతో, ఏకసముట్ఠానబహుకలాపతో వా పరిచ్ఛిన్దతి, ఏవం సతి సమ్ఫుట్ఠభావపచ్చుపట్ఠానో వా పరిచ్ఛిన్దేయ్య, ఏకకలాపగతరూపానం వియ నానాకలాపగతరూపానమ్పి అవినిబ్భోగవుత్తితా వా ఆపజ్జేయ్య. అథ వా ఏకేకరూపతో పరిచ్ఛిన్దతి, ఏవం సతి ఏకేకకలాపగతరూపానమ్పి నానాకలాపగతరూపానం వియ అఞ్ఞమఞ్ఞవినిబ్భోగవుత్తితాపసఙ్గో సియా, ఉభయమ్పి పనేతం అనిట్ఠం, తస్మా ఏకేకసముట్ఠానఏకేకకలాపతో పరిచ్ఛిన్దతీతి దట్ఠబ్బం.

అసమ్ఫుట్ఠభావఛిద్దవివరభావపచ్చుపట్ఠానో వాతి అసమ్ఫుట్ఠభావపచ్చుపట్ఠానో వా ఛిద్దవివరభావపచ్చుపట్ఠానో వాతి వుత్తం హోతి. తత్థ యస్మిం కలాపే భూతానం పరిచ్ఛేదో, తేహేవ అసమ్ఫుట్ఠభావేన పచ్చుపట్ఠానతో అసమ్ఫుట్ఠభావపచ్చుపట్ఠానో. కిఞ్చాపి హి కలాపన్తరభూతా కలాపన్తరభూతేహి సమ్ఫుట్ఠావ ఏకఘనపిణ్డభావేన పవత్తత్తా, తథాపి ధమ్మతో అఞ్ఞమఞ్ఞం వివిత్తత్తా అసంకిణ్ణా ఏవ. తేసం యా వివిత్తతా అఞ్ఞమఞ్ఞం అసంకిణ్ణతా, అయం పరిచ్ఛేదో. భూతన్తరేహి వియ తేహి సో అసమ్ఫుట్ఠోవ, ఇతరథా పరిచ్ఛిన్నతా న సియా తేసం భూతానం బ్యాపిభావాపత్తితో. అబ్యాపిభావో హి అసమ్ఫుట్ఠతా. తేనాహ భగవా ఇమస్స నిద్దేసే ‘‘అసమ్ఫుట్ఠం చతూహి మహాభూతేహీ’’తి (ధ. స. ౬౩౭).

అథ వా కలాపన్తరభూతానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అసంకిణ్ణభావేన పచ్చుపట్ఠానతో అసమ్ఫుట్ఠతాపచ్చుపట్ఠానభావో వుత్తో, కణ్ణచ్ఛిద్దముఖవివరాదివసేన ఛిద్దవివరభావస్స పచ్చుపట్ఠానతో ఛిద్దవివరభావపచ్చుపట్ఠానతా వుత్తా. రూపపరిచ్ఛేదే హి సతి ఛిద్దవివరభావో హోతి. యేసం రూపానం పరిచ్ఛేదో, తత్థేవ తేసం పరిచ్ఛేదభావేన లబ్భతీతి వుత్తం ‘‘పరిచ్ఛిన్నరూపపదట్ఠానో’’తి.

౬౮౯-౯౧. రూపస్సలహుతాదిత్తయనిద్దేసేతి రూపస్సలహుతా రూపస్సముదుతా రూపస్సకమ్మఞ్ఞతాతి ఇమస్స రూపలహుతాదిత్తయస్స నిద్దేసే సమ్పత్తే ఇదం వుచ్చతీతి అధిప్పాయో. హేట్ఠా వుత్తనయేనేవాతి అరూపస్స లహుతాదీసు ‘‘కాయలహుభావో కాయలహుతా’’తిఆదినా వుత్తనయానుసారేనేవ ‘‘రూపస్స లహుభావో లహుతా’’తిఆదినా రూపసమ్బన్ధీభావేన రూపవికారాపి విఞ్ఞాతబ్బా. రూపస్స లహుభావో లహుతా, సా రూపస్స గరుభావవూపసమలక్ఖణా, గరుభావనిమ్మద్దనరసా, అదన్ధతాపచ్చుపట్ఠానా, లహురూపపదట్ఠానా. రూపస్స ముదుభావో ముదుతా, సా రూపస్స థద్ధభావవూపసమలక్ఖణా, థద్ధభావనిమ్మద్దనరసా, సబ్బకిరియాసు అవిరోధితాపచ్చుపట్ఠానా, ముదురూపపదట్ఠానా. రూపస్స కమ్మఞ్ఞభావో కమ్మఞ్ఞతా, సా రూపస్స అకమ్మఞ్ఞభావవూపసమలక్ఖణా, అకమ్మఞ్ఞభావనిమ్మద్దనరసా, సరీరకిరియాసు అనుకూలభావపచ్చుపట్ఠానా, కమ్మఞ్ఞరూపపదట్ఠానాతి. అత్థో పనేత్థ తత్థ తత్థ అమ్హేహి వుత్తానుసారేన వేదితబ్బో. ఇమా పన తిస్సో రూపానం వికారభావతో ‘‘రూపవికారా’’తి వుచ్చన్తీతి దస్సేతుం ‘‘తిస్సో…పే… విభావినా’’తి వుత్తం.

యథాక్కమం పనేతా రూపస్స దన్ధత్తకరధాతుక్ఖోభపటిపక్ఖపచ్చయసముట్ఠానా, థద్ధత్తకరధాతుక్ఖోభపటిపక్ఖపచ్చయసముట్ఠానా, రూపానం సరీరకిరియాసు అననుకూలభావకరధాతుక్ఖోభపటిపక్ఖపచ్చయసముట్ఠానాతి వేదితబ్బం. తత్థ ధాతుక్ఖోభోతి వాతపిత్తసేమ్హపకోపో, రసాదిధాతూనం వా వికారావత్థా, ద్విధా వుత్తాపి అత్థతో పథవీధాతుఆదీనంయేవ వికారోతి దట్ఠబ్బం. పటిపక్ఖపచ్చయా సప్పాయఉతుఆహారావిక్ఖిత్తచిత్తతా, సా చ తంతంవికారస్స విసేసపచ్చయభావతో వుత్తా, అవిసేసేన పన సబ్బేసం పచ్చయా, తథా హి తే కదాచిపి అఞ్ఞమఞ్ఞం న విజహన్తి. తథా అవిజహన్తానం పన దుబ్బిజానీయం నానత్తన్తి తంపకాసనత్థం ‘‘ఏతాస’’న్తిఆది వుత్తం. కమతోవ నిదస్సనన్తి సమ్బన్ధో. లహుతాయ హి అరోగీ నిదస్సనం, ముదుతాయ మద్దితచమ్మం, కమ్మఞ్ఞతాయ సుధన్తసువణ్ణం.

నను చేత్థ అరోగినో తావ నిదస్సనం యుత్తం తస్స ఇన్ద్రియబద్ధసన్తానత్తా, సుపరిమద్దితచమ్మసుధన్తసువణ్ణానం పన కథం. న హి అనిన్ద్రియబద్ధరూపసన్తానే లహుతాదీని సమ్భవన్తి తథా ధాతుక్ఖోభపటిపక్ఖపచ్చయాభావతో? సచ్చం, ముదుకమ్మఞ్ఞసదిసరూపనిదస్సనమత్తమేతం, న పన తత్థ ఇధాధిప్పేతముదుతాకమ్మఞ్ఞతాసభావతో. యది ఏవం, కథం తూలపిచుఆదీసు లహుభావాదికన్తి? న తత్థ పరమత్థతో లహుభావాదికం అత్థి, గరుభావాదిహేతూనం పన అభావతో తత్థ లహుభావాదివోహారో.

కమ్మం కాతుం న సక్కోతి ఏకన్తేన తాసం పచ్చుప్పన్నపచ్చయాపేక్ఖత్తా, ఇతరథా సబ్బదాభావినీహి లహుతాదీహి భవితబ్బం సియాతి. అదన్ధతాలక్ఖణాతి అగరుభావలక్ఖణా. గరుభావస్స వినోదనం ఖిపనం అపనయనం కిచ్చమేతిస్సాతి గరుభావవినోదనరసా. కిఞ్చాపి హి అయం రూపానం గరుభావం వినోదేతుం న సక్కోతి, గరురూపపటిపక్ఖానం పన అదన్ధరూపానం వికారత్తా ‘‘జాతి నం ఉప్పాదేతీ’’తిఆదీసు వియ పరియాయేన గరుభావం వినోదేతి నామ. తస్సఞ్హి విజ్జమానాయం ఉప్పన్నరూపానం అగరుభావోయేవాతి. ఏస నయో ముదుతాకమ్మఞ్ఞతాసు. చేతసికలహుతాదయో పన అత్తనో అత్తనో పచ్చనీకానం తంతంఅకుసలధమ్మానం విద్ధంసకభావేన పవత్తన్తీతి వికారమత్తభావతో నిప్పరియాయేనేవ తాసం తంకిచ్చతా లబ్భతీతి దట్ఠబ్బం. లహుపరివత్తితపచ్చుపట్ఠానాతి అదన్ధస్స అరోగీపురిసస్స అపరాపరం సఙ్కన్తి పరివత్తనం వియ అదన్ధపరివత్తనం హుత్వా పచ్చుపట్ఠానాతి అత్థో. యస్స రూపస్స లహుతా, తత్థేవ వికారభావేన ఉపలబ్భనతో లహురూపపదట్ఠానా. ఏవమితరాసుపి. అథద్ధతాతి అకథినతా. అత్తనో ముదుభావేనేవ సబ్బకిరియాసు అవిరుద్ధా హుత్వా పచ్చుపట్ఠాతీతి అవిరోధితాపచ్చుపట్ఠానా. ముదు హి కత్థచి న విరుజ్ఝతి. తీసుపి ఠానేసు పటిపక్ఖత్థే అ-కారో. దన్ధతాదిహేతూనం పటిపక్ఖసముట్ఠానత్తా లహుతాదీనన్తి కేచి. అపరే పన సత్తాపటిసేధేతి వదన్తి. సరీరేన కత్తబ్బకిరియానం అనుకూలతాసఙ్ఖాతో కమ్మఞ్ఞభావో లక్ఖణమేతిస్సాతి సరీరకిరియానుకూలకమ్మఞ్ఞభావలక్ఖణా. అకమ్మఞ్ఞం దుబ్బలం నామ హోతీతి కమ్మఞ్ఞతా అదుబ్బలభావపచ్చుపట్ఠానా వుత్తా.

౬౯౨. రూపానమాచయో యోతిఆదీసు యో నిప్ఫన్నరూపానం ఆదితో చయో, యథాపచ్చయం తతో తతో ఆగతస్స వియ చయోతి వా ఆచయసఙ్ఖాతో రూపానం పఠముప్పాదో వడ్ఢి చ, సో ఉపచయోతి ఉద్దేసే వుత్తో ‘‘ఉపఞ్ఞత్తం ఉపసిత్త’’న్తిఆదీసు వియ ఉప-సద్దస్స పఠమూపరిఅత్థదస్సనతో. యా పన తేసంయేవ రూపానం అనుప్పబన్ధతా అనుప్పబన్ధవసేన పవత్తి, సా సన్తతీతి పవుచ్చతి. పటిసన్ధిక్ఖణే హి రూపుప్పత్తిఆదిచయభావతో ఆచయో నామ, తతో పరం యావ సత్తరసమచిత్తుప్పాదా వడ్ఢిభావతో ఉపచయో నామ. తదా హి రూపస్స కమ్మచిత్తఉతూహి చయోయేవ, న హాని. అథ వా యావ ఆహారసముట్ఠాన రూపుప్పాదో, చక్ఖాదిఉప్పాదో వా, తావ ఉపచయో నామ, తతో పరం పన చుతిపరియోసానం సన్తతి నామ. ఏవఞ్చ కత్వా –

‘‘యో ఆయతనానం ఆచయో, సో రూపస్స ఉపచయో. యో రూపస్స ఉపచయో, సా రూపస్స సన్తతీ’’తి (ధ. స. ౬౪౧-౬౪౨) –

ఏవం ఉపచయసన్తతీనం అత్థతో నానత్తాభావదీపనత్థం వుత్తాయ పాళియా అట్ఠకథాయం –

‘‘ఆచయో నామ నిబ్బత్తి, ఉపచయో నామ వడ్ఢి, సన్తతి నామ పవత్తీ’’తి వత్వా ‘‘నదీతీరే ఖతకూపస్మిఞ్హి ఉదకుగ్గమనకాలో వియ ఆచయో నిబ్బత్తి, పరిపుణ్ణకాలో వియ ఉపచయో వడ్ఢి, అజ్ఝోత్థరిత్వా గమనకాలో వియ సన్తతి పవత్తీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౬౪౧; విసుద్ధి. ౨.౪౪౪) –

ఉపమా వుత్తా. ‘‘రూపానమాచయో’’తి చేత్థ బహువచననిద్దేసేన ఉప్పాదో నామ ఉప్పజ్జమానానం వికారో. వికారత్తే చ సతి అత్తనో వికారవన్తధమ్మభేదభిన్నత్తా ఏకక్ఖణేపి ఉప్పజ్జమానానం బహూనమ్పి రూపానం విసుం విసుంయేవ ఉప్పాదవికారభావో, న పిణ్డస్సేవాతి దీపితం హోతి. న కేవలఞ్చ రూపానమేవ ఉప్పత్తి ఈదిసీ, అథ ఖో అరూపధమ్మానమ్పి ఉప్పాదో రూపారూపధమ్మానం జరతా, అనిచ్చతా, రూపస్స లహుముదుకమ్మఞ్ఞతా చాతి దట్ఠబ్బం.

౬౯౩. జాతిరూపన్తి దీపితం అట్ఠకథాసు ఉభయస్సపి రూపుప్పాదసభావత్తాతి అధిప్పాయో. యది ఏవం, కస్మా విభజ్జ వుత్తం? భగవతా తథేవ దేసితత్తా. భగవతాపి కస్మా తథా దేసితన్తి ఆహ ‘‘వుత్తమాకారనానత్తా’’తిఆది. ఆకారనానత్తం హేట్ఠా విభావితమేవ. అక్ఖరస్స పఠముప్పత్తి ఉపచయో, పునప్పునం ఉప్పత్తి సన్తతి. ఏవం తిసముట్ఠానరూపానమ్పి దట్ఠబ్బన్తి ఏవం తేసం ఆకారనానత్తం వణ్ణేన్తి. వేనేయ్యానం వసేన వాతి తదా కిర సోతూనం ఏవం చిత్తం ఉప్పన్నం, అయం జాతి సబ్బేసం ధమ్మానం పభవో, సయం పన న కుతోచి జాయతి, యథా తం ‘‘పకతివాదీనం పకతీ’’తి. తేసం మిచ్ఛాగాహం విధమేన్తో ‘‘జాతి నామ న అఞ్ఞా, ఉపచయసన్తతివసేన ఠితా రూపుప్పత్తియేవ పన తథా వుచ్చతి, సా చ యస్స ఉప్పాదో, తస్స పచ్చయేహేవ జాతపరియాయం లబ్భతీ’’తి దస్సనత్థం ఉపచయో సన్తతీతి ద్విధా భిన్దిత్వా దేసేతీతి ఆచరియా.

పుబ్బన్తతో పుబ్బకోట్ఠాసతో, అనాగతభావతోతి అత్థో. ఉప్పజ్జమానే రూపధమ్మే ఉప్పాదో అనాగతక్ఖణతో ఉమ్ముజ్జాపేన్తో వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘ఉమ్ముజ్జాపనరసో’’తి. ‘‘ఇమే రూపధమ్మా సమ్పటిచ్ఛథ నే’’తి నియ్యాతేన్తో వియ గయ్హతీతి వుత్తం ‘‘నియ్యాతనపచ్చుపట్ఠానో’’తి. పరిపుణ్ణభావపచ్చుపట్ఠానతా ఉపరి చయో ఉపచయోతి ఇమస్స అత్థస్స వసేన వేదితబ్బా. యథా ఉప్పాదక్ఖణప్పత్తం ఉప్పన్నం నామ హోతి ఆదికమ్మే తప్పచ్చయవసేన, ఏవం ఉప్పాదక్ఖణగతం ఉపచితం నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘ఉపచితరూపపదట్ఠానో’’తి.

పవత్తిలక్ఖణాతి అనుప్పబన్ధతో ఉప్పత్తివసేన పవత్తమానరూపానం పవత్తనన్తి లక్ఖితబ్బా. అనుప్పబన్ధనరసాతి పుబ్బాపరవసేన అనుప్పబన్ధనకిచ్చా. అసతి హి ఉప్పాదే పుబ్బాపరవసేన అనుప్పబన్ధో న సియా. అనుప్పబన్ధరసత్తాయేవ అనుపచ్ఛేదవసేన గహేతబ్బతో ఆహ ‘‘అనుపచ్ఛేదపచ్చుపట్ఠానా’’తి. పుబ్బాపరవసేన ఘటితరూపేసు ఉపలబ్భనతో వుత్తం ‘‘అనుప్పబన్ధరూపపదట్ఠానా’’తి.

౬౯౪. జీరణన్తి జిణ్ణభావో, అభినవభావహానీతి అత్థో.

పాకటా రూపధమ్మేసు ఖణ్డిచ్చాదిభావేన దన్తాదీసు వికారదస్సనతో, ఇతరా తదభావతో అపాకటా. కామం రూపధమ్మానమ్పి ఖణికజరా పటిచ్ఛన్నా ఏవ, యా ‘‘అవీచిజరా’’తి వా వుచ్చతి. అరూపధమ్మానం పన జరాయ సుట్ఠు పటిచ్ఛన్నభావదస్సనత్థం ‘‘పాకటా రూపధమ్మేసూ’’తి అవిసేసేన వుత్తం. ఖణ్డిచ్చాదివికారో పన ఖణికజరాయ నత్థి. రూపపరిపాకో రూపధమ్మానం జిణ్ణతా, జరం పత్తస్స భఙ్గో అవస్సంభావీతి వుత్తం ‘‘ఉపనయనరసా’’తి, భఙ్గూపనయనకిచ్చాతి అత్థో. సభావానపగమేపీతికక్ఖళత్తాదిసభావానపగమేపి, ఠితిక్ఖణే హి జరా నామ, న చ తదా ధమ్మసభావం విజహతి. నవభావో ఉప్పాదావత్థా, తస్సా అపగమభావేన గయ్హతీతి ఆహ ‘‘నవభావాపగమపచ్చుపట్ఠానా’’తి. వీహిపురాణభావో వియాతి వీహిభావానపగమేపి అభినవభావాపగమనకరో వీహిపురాణభావో వియ. వీహిపురాణభావో సబ్బావత్థాని అపనేతి, అయం పన కేవలం ఉప్పాదావత్థమేవ అపనేతి. పరితో సబ్బతో భిజ్జనన్తి లక్ఖితబ్బాతి పరిభేదలక్ఖణా. నిచ్చం నామ ధువం, రూపం పన ఖణభఙ్గితాయ న నిచ్చన్తి అనిచ్చం, తస్స భావో అనిచ్చతా. సా పన ఠితిప్పత్తరూపం ఠితియమేవ వినాసనభావేన సంసీదేన్తీ వియ హోతీతి సంసీదనరసా. యస్మా చ సా భఙ్గభావతో ఖయవయాకారేనేవ గయ్హతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఖయవయభావపచ్చుపట్ఠానా’’తి. అనుక్కమేన వినాసో ఖయో నామ, దీపవట్టికాయ సహ తేలస్స వియ సహ నిరోధో వయోతి వదన్తి.

౬౯౬-౭. సమోధానతోతి రాసితో. కేచీతి అభయగిరివాసినో. మిద్ధరూపస్స వదనసీలా, మిద్ధవాదో వా ఏతేసన్తి మిద్ధవాదినో. మిద్ధరూపం నామాతి ఉతుచిత్తాహారవసేన తిసముట్ఠానం మిద్ధం నామ రూపం. తే పటిక్ఖిపితబ్బాతి సమ్బన్ధో. కథం పటిక్ఖిపితబ్బాతి ఆహ ‘‘మునీసీ’’తిఆది. నత్థి నీవరణాతి సోతాపత్తిమగ్గేన విచికిచ్ఛానీవరణస్స, అనాగామిమగ్గేన కామచ్ఛన్దబ్యాపాదకుక్కుచ్చనీవరణానం, అరహత్తమగ్గేన థినమిద్ధనీవరణానఞ్చ పహీనత్తా. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – యది మిద్ధం రూపం సియా, అప్పహాతబ్బం భవేయ్య. రూపక్ఖన్ధో అభిఞ్ఞేయ్యో పరిఞ్ఞేయ్యో న పహాతబ్బో న భావేతబ్బో న సచ్ఛికాతబ్బో. ‘‘కతమే ధమ్మా నేవదస్సనేననభావనాయపహాతబ్బా. చతూసు భూమీసు కుసలం, చతూసు భూమీసు విపాకో, తీసు భూమీసు కిరియాబ్యాకతం, రూపఞ్చ నిబ్బానఞ్చ, ఇమే ధమ్మా నేవదస్సనేననభావనాయపహాతబ్బా’’తి (ధ. స. ౧౪౦౭) వచనేన రూపధమ్మానం పహానాభావతో. ఏవఞ్చ సతి తస్స నీవరణభావో విరుజ్ఝేయ్య నీవరణానం పహాతబ్బత్తా. న హి నీవరణానం అప్పహాతబ్బత్తే –

‘‘యా మే కఙ్ఖా పురే ఆసి, తం మే అక్ఖాసి చక్ఖుమా;

అద్ధా మునీసి సమ్బుద్ధో, నత్థి నీవరణా తవా’’తి. (సు. ని. ౫౪౬) –

నీవరణప్పహానేన భగవతో థోమనం యుజ్జేయ్య. యది సియా, ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం, తం పజహథాతిఆదివచనతో (మ. ని. ౧.౨౪౭; సం. ని. ౩.౩౩-౩౪) రూపస్స పహాతబ్బతాపి పఞ్ఞాయతీతి? తం న, తబ్బిసయఛన్దరాగప్పహానస్స తత్థ అధిప్పేతత్తా. తేనాహ భగవా ‘‘యో, భిక్ఖవే, రూపే ఛన్దరాగవినయో, తం తత్థ పహాన’’న్తి. న చ పనేతం న సక్కా వత్తుం ఏత్థాపి ‘‘తబ్బిసయఛన్దరాగప్పహానవసేనేవ వుత్త’’న్తి సాధకవచనభావతో, కామచ్ఛన్దాదీనం తత్థ పహానస్స అనధిప్పేతత్తా చ, తస్మా ‘‘నత్థి నీవరణా తవా’’తిఆదివచనేహి విరుజ్ఝనతో న మిద్ధం రూపన్తి.

యది పన పరో దళ్హమూళ్హగ్గాహితాయ తంవిసయఛన్దరాగప్పహానవసేనేవ నీవరణప్పహానం అధిప్పేతన్తి సకవాదం ఓడ్డేయ్య, తస్స తన్నిసేధనత్థం పున థినమిద్ధనీవరణస్స అవిజ్జానీవరణేన సహ సమ్పయోగవచనఞ్చ ఆహరన్తో ఆహ ‘‘థినమిద్ధనీవరణ’’న్తిఆది. థినమిద్ధనీవరణఞ్చేవ అవిజ్జానీవరణఞ్చ నీవరణేన సమ్పయుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘చతూహి సమ్పయోగో’’తి (ధాతు. ౩) వచనతో అరూపధమ్మానమేవ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సమ్పయోగో లబ్భతి, న రూపధమ్మానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అరూపేన వా, తస్మా యది మిద్ధం రూపం సియా, న తం సమ్పయోగవచనమరహతీతి. అథ సియా – యథాలాభవచనమేత్థ సక్కా విఞ్ఞాతుం, ‘‘సక్ఖరకథలమ్పి మచ్ఛగుమ్బమ్పి చరన్తమ్పి తిట్ఠన్తమ్పీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౪౯) వియ. యథా హి ‘‘సక్ఖరకథలికం మచ్ఛగుమ్బమ్పి చరన్తమ్పి తిట్ఠన్తమ్పీ’’తిఆదీసు సక్ఖరకథలికస్స చరణాయోగతో మచ్ఛగుమ్బాపేక్ఖాయ చరణం, ఉభయాపేక్ఖాయ ఠానన్తి ఏవం యథాలాభో యోజీయతి, ఏవమిధాపి థినాపేక్ఖాయ సమ్పయోగవచనం, ఉభయాపేక్ఖాయ నీవరణవచనన్తి? తమ్పి న, రూపభావస్సేవ అసిద్ధత్తా. సిద్ధే హి రూపభావే అసమ్భవతో యథాలాభయోజనా యుజ్జేయ్యాతి. ఏత్తకేనేవ మిద్ధస్స అరూపభావే సిద్ధేపి యథా ద్విక్ఖత్తుం బన్ధం సుబన్ధం హోతి, ఏవమనేకసుత్తసాధితం అప్పధంసియం హోతీతి పట్ఠానప్పకరణే ‘‘నీవరణం ధమ్మం పటిచ్చ…పే… పచ్చయా’’తి (పట్ఠా. ౩.౮.౮) ఇమస్స విభఙ్గే ‘‘అరూపే…పే… ఉప్పజ్జతీ’’తి (పట్ఠా. ౩.౮.౮) వుత్తం అరూపభవుప్పత్తిమ్పి ఆహరన్తో ఆహ ‘‘మహాపకరణపట్ఠానే’’తిఆది. ఝాననికన్తిఆదీనమ్పి ధమ్మతో లోభాదిభావతో కామచ్ఛన్దనీవరణాదీహి అభిన్నత్తా వుత్తం ‘‘కామచ్ఛన్దనీవరణ’’న్తిఆది.

ఏత్థ సియా – ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ఆవరణా నీవరణా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౫౧) థినమిద్ధస్స నీవరణభావేన ఏకతో ఆగతత్తా ఇధాపి ‘‘థినమిద్ధనీవరణ’’న్తి ఏకతో వుత్తం, థినమేవ చ పన అరూపభవే ఉప్పజ్జతి థినమిద్ధన్తి? తయిదమసారం, కుక్కుచ్చస్స న గహితత్తా. యది హి ఏకతో గహితమత్తేనేవ ఇధాపి ఏకతో గహణం సియా, కుక్కుచ్చస్సపి తత్థ ఏకతో వుత్తస్స ఇధ గహణం సమ్భవేయ్య, న చ పనేవం అత్థి ఉద్ధచ్చనీవరణన్త్వేవ వుత్తత్తా, తస్మా న తస్స అరూపభవుప్పత్తిం సక్కా పటిబాహితున్తి. ఆది-సద్దేన ‘‘కేవలో హాయం, భిక్ఖవే, అకుసలరాసి, యదిదం పఞ్చ నీవరణా (అ. ని. ౫.౫౨), ఇమే పఞ్చ నీవరణే పహాయ, విగతథినమిద్ధోతి తస్స థినమిద్ధస్స చత్తత్తా వన్తత్తా ముత్తత్తా పహీనత్తా పటినిస్సట్ఠత్తా, తేన వుచ్చతి విగతథినమిద్ధోతి, ఇదం చిత్తం ఇమమ్హా థినమిద్ధమ్హా సోధేతి విసోధేతి పరిసోధేతి మోచేతి విమోచేతి పరిమోచేతి వా’’తి (విభ. ౫౫౧) ఏవమాదిం పాళిం సఙ్గణ్హాతి.

యదిపి సియా దువిధం మిద్ధం రూపం, అరూపఞ్చ. తత్థ యం అరూపం, తం నీవరణేసు దేసితం, న రూపన్తి? తమ్పి న, విసేసవచనాభావతో. న హి విసేసేత్వా మిద్ధం నీవరణేసు దేసితం ‘‘యదపి, భిక్ఖవే, థినం, తదపి నీవరణం, యదపి మిద్ధం, తదపి నీవరణం, థినమిద్ధం నీవరణన్తి ఇతి హిదం ఉద్దేసం ఆగచ్ఛతీ’’తి అవిసేసేన వుత్తత్తా, తస్మా మిద్ధస్స దువిధతం పరికప్పేత్వాపి న సక్కా నీవరణభావం నివత్తేతుం. సక్కా హి వత్తుం యం తం అరూపతో అఞ్ఞం మిద్ధం పరికప్పితం, తమ్పి నీవరణం మిద్ధసభావత్తా ఇతరం నీవరణం వియాతి. యది మిద్ధస్స రూపభావం న సమ్పటిచ్ఛథ, కథం భగవతో నిద్దా హోతి, నను మిద్ధస్స ‘‘నిద్దా పచలాయికా’’తిఆదినా విభఙ్గే వుత్తత్తా నిద్దాభావో సిద్ధోతి? నయిదమేవం, ఇత్థిలిఙ్గాదీసు వియ నిద్దాహేతునో మిద్ధస్స నిద్దాభావేన విభత్తత్తా. ఏవమ్పి నిద్దాహేతునో మిద్ధస్స అభావతో కథం భగవతో నిద్దాతి చే? సా భగవతో నత్థీతి న సక్కా వత్తుం ‘‘అభిజానామి ఖో పనాహం అగ్గివేస్సన…పే… దివా సుపితా’’తిఆదివచనతో (మ. ని. ౧.౩౮౭) న నిద్దా భగవతో మిద్ధేన, అథ ఖో సరీరగేలఞ్ఞేన, తఞ్చ భగవతో నత్థీతి న సక్కా వత్తుం ‘‘పిట్ఠి మే ఆగిలాయతి, తమహం ఆయమిస్సామీ’’తి (మ. ని. ౨.౨౨; సం. ని. ౪.౨౪౩) వచనతో. న చేత్థ ఏవమవధారణం దట్ఠబ్బం ‘‘మిద్ధమేవ నిద్దాహేతూ’’తి, తస్మా అఞ్ఞోపి అత్థి నిద్దాహేతు. కో పన సోతి? సరీరగేలఞ్ఞం, తస్మా న భగవతో నిద్దా మిద్ధహేతుకాతి దట్ఠబ్బం.

౬౯౮. విసుం విసుం అభావం దస్సేత్వాతి వాయోధాతుఆదితో విసుం విసుం నత్థిభావం దస్సేత్వా. కథం పన సో దస్సితబ్బోతి ఆహ ‘‘వాయోధాతుయా’’తిఆది. తత్థ కాయబలం నామ అత్థతో వాయోధాతుయా పవత్తిఆకారవిసేసో తస్సా విప్ఫారభావతో. యతో బాలానం బలన్తి వదన్తీతి వుత్తం ‘‘వాయోధాతుయా గహితాయ బలరూపం గహితమేవా’’తి. సమ్భవో కామధాతుయం ఏకచ్చసత్తానం ఇన్ద్రియపరిపాకపచ్చయో ఆపోధాతుయా పవత్తిఆకారవిసేసోతి ఆహ ‘‘ఆపోధాతుయా సమ్భవరూప’’న్తి. గహితాయ గహితమేవాతి సమ్బన్ధో. ఉపచయసన్తతివినిముత్తో రూపుప్పాదో నత్థి, ఉప్పాదావత్థాయ చ అఞ్ఞా జాతి నామ నత్థేవాతి వుత్తం ‘‘ఉపచయసన్తతీహి జాతిరూప’’న్తి. కమ్మసముట్ఠానస్సపి రోగస్స విసభాగపచ్చయసముప్పన్నో ధాతుక్ఖోభో ఆసన్నకారణం, పగేవ ఇతరస్స. సో అత్థతో రూపధమ్మానం పాకావత్థా ఠితిభఙ్గక్ఖణేసు ఏవ సియాతి వుత్తం ‘‘జరతాఅనిచ్చతాదీహి రోగరూపం గహిత’’న్తి.

౬౯౯-౭౦౪. రూపాని సముట్ఠహన్తి జాయన్తి ఏతేహీతి రూపసముట్ఠానాని. కాని పన తానీతి ఆహ ‘‘ఉతుచిత్తాహారకమ్మానీ’’తి.

ఆహారో రూపహేతుయోతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో పక్ఖిపితబ్బో, కమ్మం, ఉతు చ చిత్తఞ్చ ఆహారోతి ఇమే రూపహేతుయోతి. రూపహేతుయోతి చ రూపస్స జనకపచ్చయాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఏతేహేవా’’తిఆది. ఏకమేకంయేవ సముట్ఠానం ఏతేసన్తి ఏకసముట్ఠానా. నను ఏకతో ఏవ పచ్చయతో పచ్చయుప్పన్నస్స ఉప్పత్తి నత్థీతి? సచ్చం నత్థి, రూపజనకపచ్చయేసు ఏకతోతి అయమేత్థ అభిసన్ధి. అట్ఠిన్ద్రియానీతి చక్ఖాదీని పఞ్చ, ఇత్థిపురిసిన్ద్రియద్వయం, జీవితఞ్చాతి అట్ఠిన్ద్రియాని. కాయవచీవిఞ్ఞత్తివసేన విఞ్ఞత్తిద్వయం.

ద్వీహీతి కోచి చిత్తేన, కోచి ఉతునా చాతి ఏవం ద్వీహి. న హి ఏకస్సేవ ద్వే ఏకక్ఖణే పచ్చయా హోన్తి. ఏవం సేసేసుపి. ఉతుఆహార…పే… కతన్తి ఏకేకం ఉతునా, ఆహారేన, చిత్తేన చాతి తీహి కతం. చతస్సో చాపి ధాతుయోతి చత్తారి మహాభూతాని. తాని హి నిస్సత్తనిజ్జీవట్ఠేన ధాతూతి వుచ్చన్తి. కమ్మాదీహి చతూహి భవన్తీతి చతుబ్భవా. ద్వేతి జరతా అనిచ్చతా.

౭౦౫-౬. ఇదాని మిస్సకసముట్ఠానానిపి గహేత్వా తంతంపచ్చయజాతానం గణనపరిచ్ఛేదం దస్సేతుం ‘‘కమ్మేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అట్ఠిన్ద్రియాని వత్థు సుద్ధట్ఠకం సన్తత్యూపచయాకాసాతి వీసతి కమ్మజా. విఞ్ఞత్తిద్వయం సద్దో లహుతాదిత్తయం సుద్ధట్ఠకాదయో ఏకాదసాతి సత్తరస చేతసా జాయరే, చిత్తజాతి అత్థో. సద్దో లహుతాదిత్తయం సుద్ధట్ఠకాదయో ఏకాదసాతి దసపఞ్చేవ పన్నరస ఉతునా జాయరే. లహుతాదిత్తయం సుద్ధట్ఠకాదయో ఏకాదసాతి చుద్దస ఆహారతో. జరతాఅనిచ్చతాహి తే అట్ఠసట్ఠి చ హోన్తేవాతి సమ్బన్ధో.

౭౦౭-౮. ‘‘జరతా…పే… సముట్ఠితా’’తి వత్వా పున తత్థ కారణం దస్సేతుం ‘‘జాతస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ జాతస్స పాకభేదత్తాతి జరతాయ జాతధమ్మస్స పాకత్తా, అనిచ్చతాయ చ భేదత్తాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – జరతాఅనిచ్చతా నామ ఉప్పన్నధమ్మస్స హోన్తి, నో ఉప్పజ్జమానస్స. యది హి ఉప్పజ్జమానస్స సియుం, తదా తాసమ్పి జాయమానత్తపరియాయో యుజ్జేయ్య. ఉప్పన్నధమ్మస్స పన జాతితో పరం ఇమాసం సమ్భవతో న జాయన్తీతి వత్తుం వట్టతీతి. యది పన కోచి తేసమ్పి జాతభావే కో విరోధోతి పటిపజ్జేయ్య, తస్స తం దుగ్గాహం విధమేన్తో ఆహ ‘‘జాయేయ్యు’’న్తిఆది. హోన్తు నామ తేసమ్పి పాకభేదా, తదాపి కో విరోధోతి ఆహ ‘‘న హీ’’తిఆది. పాకో న పరిపచ్చతీతి సమ్బన్ధో, ఏతేన న భిజ్జతీతి దీపితం హోతి. పక్కస్స హి భఙ్గో నియతో. భేదో వా న చ భిజ్జతీతి ఏత్థాపి పాకభావోపి వుత్తోవ. న హి అపక్కం భిజ్జతీతి, అఞ్ఞథా ఉప్పాదభఙ్గానం అనఞ్ఞత్తప్పసఙ్గతో. నత్థి తన్తి పాకభేదానం పచ్చనం భిజ్జనం నత్థీతి వుత్తమేవత్థం సఙ్ఖిపిత్వా ఆహ.

ఏత్తావతా చ కిం వుత్తం హోతి? యది జరతాఅనిచ్చతా కేనచి పచ్చయేన జాయేయ్యుం, తదా ఉప్పన్నస్స నామ జరాయ, భఙ్గేన చ భవితబ్బన్తి తేసం జరతాఅనిచ్చతాపి సియుం, న చ పనేతా ఉపలబ్భన్తి. కస్మా? యస్మా న జరతా అఞ్ఞజరాయ జీరతి, భిజ్జతి వా, న చ భఙ్గో అఞ్ఞేన భఙ్గేన భిజ్జతి, జీరతి వా, ఇతరథా సాపి జరా అపరాయ జరాయ, భఙ్గేన చ జీరతి, భిజ్జతి, సో చ భఙ్గో అఞ్ఞాయ జరాయ, అఞ్ఞేన భఙ్గేన జీరతి, భిజ్జతీతి అనవట్ఠానప్పసఙ్గతోతి వుత్తం హోతి.

౭౦౯-౧౦. ‘‘జాతస్సా’’తిఆది నిగమనం. అథ వా ఉత్తరి వత్తబ్బచోదనాయ ఫలఠపనం. ‘‘సియా కత్థచీ’’తిఆది పరమతాసఙ్కనం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం ‘‘జరతాఅనిచ్చతాద్వయం న పచ్చతి, న భిజ్జతి వా’’తి అధికారే. రూపస్సూపచయోతీతి ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, తేన ‘‘రూపస్స ఉపచయో సన్తతీ’’తి వచనేనాతి అత్థో. ఏవం పాకోపి పచ్చతు, భేదోపి పరిభిజ్జతూతి సమ్బన్ధో. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో – యథా కమ్మాదీహి ఉప్పజ్జనకరూపనిద్దేసే ‘‘కతమం తం రూపం ఉపాదిన్నం? చక్ఖాయతనం…పే… కాయాయతనం ఇత్థిన్ద్రియం పురిసిన్ద్రియం జీవితిన్ద్రియం, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి రూపం కమ్మస్స కతత్తా రూపాయతనం…పే… ఫోట్ఠబ్బాయతనం ఆకాసధాతు రూపస్స ఉపచయో రూపస్స సన్తతి కబళీకారో ఆహారో’’తిఆదినా (ధ. స. ౬౫౨) ఉపచయసన్తతీనం నిద్దిట్ఠత్తా జాతి జాయతీతి దీపితం హోతి తస్సా అపరజాతియా అభావేపి. ఏవం జరాభఙ్గానం అపరజరాభఙ్గాభావేపి జీరణం, భిజ్జనఞ్చ సమ్పటిచ్ఛితబ్బం, ఇతరథా జాతియాపి భేదనా తదవత్థాయేవాతి.

౭౧౧. ‘‘న చేవా’’తిఆది యథాసఙ్కితపరమతస్స పటిక్ఖిపనం. యది జాయతీతి న విఞ్ఞాతబ్బం, ఏవఞ్చ సతి నిద్దేసే కస్మా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘జాయమానస్సా’’తిఆది. ఇదం వుత్తం హోతి – అసతిపి జాతియా జాయమానత్తే జాయమానానం ధమ్మానం అభినిబ్బత్తిభావతో తస్సా తప్పచ్చయభావవోహారో అనుమతోతి తత్థ వుత్తా, న పన పరమత్థతో జాయమానత్తా. జాయమానస్స హి అభినిబ్బత్తిమత్తం జాతి, తస్మా అసిద్ధేన అసిద్ధసాధనమేతన్తి.

౭౧౨-౭. ‘‘తత్థా’’తిఆదినా పునపి పరమతాసఙ్కం కత్వా పటిక్ఖిపతి. తత్థ యేసం ధమ్మానం యా జాతి, సా తప్పచ్చయత్తవోహారం, అభినిబ్బత్తిసమ్ముతిఞ్చ లభతేవాతి సమ్బన్ధో. తథాతి యథా లభతేవ, తథా. యంతం-సద్దా హి అబ్యభిచారితసమ్బన్ధా. తేసం ధమ్మానం పచ్చయా ఏతిస్సాతి తప్పచ్చయా, తస్సా భావో తప్పచ్చయత్తం, తప్పచ్చయత్తేన పవత్తో వోహారో తప్పచ్చయత్తవోహారో, తం కమ్మపచ్చయభావాదివోహారన్తి అత్థో. అభినిబ్బత్తిసమ్ముతిన్తి అభినిబ్బత్తతి జాయతీతి ఏవం అభినిబ్బత్తివసేన పవత్తసమ్ముతిం. కమ్మాదిసమ్భవన్తి కమ్మాదిచతుపచ్చయసముట్ఠానం. జనకానం పచ్చయానం ఆనుభావక్ఖణుప్పాదే అభావతోతి సమ్బన్ధో. అయం పనేత్థ అత్థో – యే తే రూపానం జనకపచ్చయా, తేసం తదుప్పాదనం పతి అనుపరతబ్యాపారానం యో సో పచ్చయూపలక్ఖణియో కిచ్చానుభావక్ఖణో, తదా జాయమానానం ధమ్మానం వికారభావేన లబ్భమానతం సన్ధాయ వినేయ్యపుగ్గలవసేన జాతియా పచ్చయతో జాతత్తం అనుఞ్ఞాతం తతో పురే, పచ్ఛా చ అనుపలబ్భమానత్తా, ఏవఞ్చ కత్వా వుత్తం ‘‘జాతియా పన లబ్భతీ’’తి. జరాభఙ్గానం పన పచ్చయానుభావక్ఖణతో ఉత్తరి ఠితిభఙ్గక్ఖణేసు లబ్భమానత్తా న ఏవం అనుఞ్ఞాతుం సక్కాతి, జాతియా పన లబ్భతి సో వోహారోతి అధిప్పాయో. తప్పచ్చయత్తవోహారన్తిఆదిగాథాద్వయం నిగమనవసేన వుత్తం.

౭౧౮-౯. అథ కిం ఇమాయ గీవాకణ్డూయాయ, నను వుత్తం భగవతా సుత్తన్తే ‘‘జరామరణం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్న’’న్తి (సం. ని. ౨.౨౦), తస్మా కథమేతం వుచ్చతి, జరతా అనిచ్చతా చేవ న కేహిచి సముట్ఠితాతి యో వదేయ్య, తస్స వితక్కం దస్సేత్వా పటిక్ఖిపితుం ‘‘అనిచ్చ’’న్తిఆది వుత్తం. కస్మా న వత్తబ్బన్తి ఆహ ‘‘సా హి పరియాయదేసనా’’తి. పరియాయదేసనత్తమేవ విభావేతుం ‘‘అనిచ్చాన’’న్తిఆది వుత్తం. తథా-సద్దేన ‘‘సఙ్ఖతాన’’న్తి సఙ్గణ్హాతి.

౭౨౦-౩. అనిచ్చం సఙ్ఖతఞ్చాతి చ-సద్దేన ‘‘పటిచ్చసముప్పన్న’’న్తి సఙ్గణ్హాతి. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – అనిచ్చసఙ్ఖతధమ్మానం జరామరణత్తా తేసు సన్తేసు హోతి, అసన్తేసు న హోతి. న హి అజాతం పరిపచ్చతి, భిజ్జతి వా, తస్మా తం జాతిపచ్చయతం సన్ధాయ ‘‘జరామరణం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం, తతోయేవ చ అనిచ్చ’’న్తి పరియాయేన సుత్తే ఆగతం. యథా విఞ్ఞత్తిఆదీనం నిప్పరియాయతో చిత్తసముట్ఠానతాభావేపి చిత్తజానం వికారత్తా చిత్తసముట్ఠానభావోతి. విఞ్ఞత్తియో వియాతి చ నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం లహుతాదీనమ్పి చిత్తజాదిభావస్స పరియాయేనేవ ఇచ్ఛితత్తా. నిప్పరియాయేన అట్ఠారసేవ నిప్ఫన్నరూపాని కమ్మాదిసముట్ఠానానీతి. తయన్తి జాతిజరాభఙ్గసఙ్ఖాతానం లక్ఖణరూపత్తయం.

ఖంపుప్ఫంవాతి ఆకాసకుసుమం వియ. యథా ఆకాసకుసుమం సబ్బసో అజాతత్తా నత్థి, ఏవమిదమ్పి నత్థీతి అత్థో. నిచ్చం వాసఙ్ఖతం వియాతి యథా అసఙ్ఖతం నిబ్బానం కేనచి అసఙ్ఖతత్తా నిచ్చం ధువం, ఏవమిదమ్పి కేనచి అసఙ్ఖతత్తా నిచ్చం సస్సతం వాతి అత్థో. నోభయం పనిదన్తి ఇదం పన ఉభయమ్పి ఖంపుప్ఫం వియ నో నత్థి, న చ నిబ్బానం వియ అసఙ్ఖతం వాతి అత్థో. నిస్సయాయత్తవుత్తితోతి జాయమానపరిపచ్చమానభిజ్జమానానం జాతిఆదిమత్తభావేన జాయమానాదినిస్సయపటిబద్ధవుత్తిత్తా. తమేవ నిస్సయాయత్తవుత్తితం సమత్థేతుం ‘‘భావే పథవియాదీన’’న్తిఆది వుత్తం. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – పథవీఆదీనం నిస్సయానం భావే జాతిఆదిత్తయం పఞ్ఞాయతి, తస్మా నో నత్థి, యస్మా చ తేసం అభావే న పఞ్ఞాయతి, తస్మా న నిచ్చన్తి ఇమమేవ చ అభినివేసం నిసేధేతుం భగవతా జాతియా చతుజత్తం, జరామరణస్స చ అనిచ్చాదిపరియాయో వుత్తోతి దట్ఠబ్బం.

౭౨౪-౫. నిప్ఫన్నాని నామాతి ‘‘రూపస్స పరిచ్ఛేదో, రూపస్స వికారో, రూపస్స లక్ఖణ’’న్తిఆదినా పరిచ్ఛేదాదిభావం అతిక్కమిత్వా అత్తనో కక్ఖళత్తాదినా సభావేన పరిచ్ఛిజ్జ గహేతబ్బత్తా, అపరియాయేనేవ కమ్మాదిపచ్చయేహి నిప్ఫన్నత్తా వా నిప్ఫన్నాని నామ. తబ్బిపరీతతో అనిప్ఫన్నా.