౯. నవమో పరిచ్ఛేదో

పుఞ్ఞవిపాకపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా

౫౬౦-౧. వట్టకథాయ లోకుత్తరవిపాకానం అలబ్భనతో ‘‘లోకియానేవా’’తి వుత్తం. పుఞ్ఞాపుఞ్ఞాదిసఙ్ఖారాతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారోతి తయో సఙ్ఖారా. తత్థ పునాతి అత్తనో సన్తానం అపుఞ్ఞఫలతో, దుక్ఖసంకిలేసతో చ సోధేతి, పుజ్జం భవఫలం నిబ్బత్తేతీతి వా పుఞ్ఞం, అత్తనో ఫలస్స అభిసఙ్ఖరణట్ఠేన అభిసఙ్ఖారో చాతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో, పుఞ్ఞపటిపక్ఖతో అపుఞ్ఞం, వుత్తనయేన అభిసఙ్ఖారో చాతి అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో. సమాధిపచ్చనీకానం అతిదూరతాయ న ఇఞ్జతి న కమ్పతీతి ఆనేఞ్జం, తం అభిసఙ్ఖరోతీతి ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో. తత్థ దానసీలాదివసేన పవత్తా అట్ఠ కామావచరకుసలచేతనా, భావనావసేనేవ పవత్తా రూపావచరకుసలచేతనా చాతి తేరస చేతనా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో నామ. పాణాతిపాతాదివసేన పవత్తా ద్వాదస అకుసలచేతనా అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో నామ. భావనావసేనేవ పవత్తా చతస్సో అరూపావచరకుసలచేతనా ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో నామ. భవాదీసు యథా పచ్చయా, తథా యేసఞ్చ విపాకానం పచ్చయా, తేపి విఞ్ఞాతబ్బాతి సమ్బన్ధో. కేచి పన ‘‘తేపీతి సఙ్ఖారానం గహణ’’న్తి వదన్తి, తం న యుత్తం, ఏవం సతి ‘‘యేస’’న్తి అనియమనిద్దేసస్స నియమకవచనాభావతో.

౫౬౨. కతమే పన తే భవాదయోతి ఆహ ‘‘తయో భవా’’తిఆది. తత్థ కామరూపారూపవసేన తయో భవా. సఞ్ఞీభవఅసఞ్ఞీభవనేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీభవవసేన, పన ఏకవోకారభవచతువోకారభవపఞ్చవోకారభవవసేన చ తయో భవా ఏత్థేవ సమోధానం గచ్ఛన్తి. చతస్సో యోనియోతి అణ్డజజలాబుజసంసేదజఓపపాతికవసేన చత్తారో సత్తనికాయా. తత్థ బీజకపాలే నిబ్బత్తో సత్తనికాయో అణ్డజయోని నామ. మాతుగబ్భే జలాబుజే నిబ్బత్తసత్తనికాయో జలాబుజయోని నామ. పదుమగబ్భమానుసకగబ్భమలాదిసంసేదూపనిస్సయేన ఉప్పజ్జనకసత్తనికాయో సంసేదజయోని నామ. కుతోచి అనుప్పజ్జిత్వా కేవలం తత్థ తత్థ పరిపుణ్ణఙ్గపచ్చఙ్గో హుత్వా ఉప్పజ్జనకసత్తనికాయో ఓపపాతికయోని నామ. గతిపఞ్చకం హేట్ఠా విభావితమేవ. పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స వత్థుభూతా చ విఞ్ఞాణక్ఖన్ధా ఛ విఞ్ఞాణట్ఠితియో నామ. తా పన నానత్తకాయాదివసేన సత్తవిధాతి ఆహ ‘‘విఞ్ఞాణట్ఠితియో సత్తా’’తి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సత్తిమా, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణట్ఠితియో. కతమా సత్త? సన్తి, భిక్ఖవే, సత్తా నానత్తకాయా నానత్తసఞ్ఞినో. సేయ్యథాపి మనుస్సా ఏకచ్చే చ దేవా ఏకచ్చే చ వినిపాతికా, అయం పఠమా విఞ్ఞాణట్ఠితి. సన్తి, భిక్ఖవే, సత్తా నానత్తకాయా ఏకత్తసఞ్ఞినో. సేయ్యథాపి దేవా బ్రహ్మకాయికా పఠమాభినిబ్బత్తా, అయం దుతియా విఞ్ఞాణట్ఠితి. సన్తి, భిక్ఖవే, సత్తా ఏకత్తకాయా నానత్తసఞ్ఞినో. సేయ్యథాపి దేవా ఆభస్సరా, అయం తతియా విఞ్ఞాణట్ఠితి. సన్తి, భిక్ఖవే, సత్తా ఏకత్తకాయా ఏకత్తసఞ్ఞినో. సేయ్యథాపి దేవా సుభకిణ్హా, అయం చతుత్థీ విఞ్ఞాణట్ఠితి. సన్తి, భిక్ఖవే, సత్తా సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనూపగా, అయం పఞ్చమీ విఞ్ఞాణట్ఠితి. సన్తి, భిక్ఖవే, సత్తా సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనూపగా, అయం ఛట్ఠీ విఞ్ఞాణట్ఠితి. సన్తి, భిక్ఖవే, సత్తా సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనూపగా, అయం సత్తమీ విఞ్ఞాణట్ఠితీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౩౨; అ. ని. ౭.౪౪).

ఏత్థ హి అపరిమాణచక్కవాళవాసినో మనుస్సా కామావచరదేవా పునబ్బసుమాతుపియఙ్కరమాతాదయో వినిపాతికాసురా చ కుసలవిపాకపటిసన్ధికా వేమానికపేతా చేతి ఇమే దీఘరస్సకిసథూలకాళఓదాతాదివణ్ణసణ్ఠానవసేన రూపకాయస్స, అహేతుదుహేతుతిహేతువసేన పటిసన్ధిసఞ్ఞాయ చ నానాభావతో నానత్తకాయనానత్తసఞ్ఞినో నామ, అయం పఠమా విఞ్ఞాణట్ఠితి. పఠమజ్ఝానతలవాసినో పన తయో దేవా ఉపరూపరివాసీనం వణ్ణాదికమపేక్ఖిత్వా అత్తనో వణ్ణాదీనం నిహీనతాయ రూపకాయస్స నానాభావతో, పఠమజ్ఝానవిపాకవిఞ్ఞాణవసేన సమానసఞ్ఞితాయ చ నానత్తకాయఏకత్తసఞ్ఞినో నామ, అయం దుతియా విఞ్ఞాణట్ఠితి, చతురాపాయవాసినోపి వణ్ణసణ్ఠానవసేన రూపకాయస్స నానాసభావత్తా, అకుసలవిపాకసఞ్ఞావసేన సఞ్ఞాయ ఏకసభావత్తా చ దుతియవిఞ్ఞాణట్ఠితియంయేవ సమోధానం గచ్ఛన్తీతి వేదితబ్బం. దుతియజ్ఝానతలవాసినో తయో దేవా వణ్ణసణ్ఠానాదివసేన సమానత్తా రూపకాయస్స విసేసాభావతో పఞ్చకనయే దుతియతతియజ్ఝానసఞ్ఞావసేన పటిసన్ధిసఞ్ఞాయ నానాభావతో ఏకత్తకాయనానత్తసఞ్ఞినో నామ, అయం తతియా విఞ్ఞాణట్ఠితి. తతియజ్ఝానతలవాసినో పన తయో దేవా రూపకాయవసేన సమానత్తా, పఞ్చకనయే చతుత్థజ్ఝానవిపాకసఞ్ఞావసేన పటిసన్ధిసఞ్ఞాయ చ ఏకత్తా ఏకత్తకాయఏకత్తసఞ్ఞినో నామ, అయం చతుత్థీ విఞ్ఞాణట్ఠితి. వేహప్ఫలవాసినో చేవ పఞ్చ సుద్ధావాసవాసినో చ వణ్ణసణ్ఠానవసేన రూపకాయస్స, పఞ్చమజ్ఝానవిపాకసఞ్ఞావసేన పటిసన్ధిసఞ్ఞాయ చ సమానత్తా చతుత్థవిఞ్ఞాణట్ఠితిమేవ భజన్తి. ఆకాసానఞ్చాయతనాదయో తిస్సో విఞ్ఞాణట్ఠితియో పాళివసేనేవ పాకటా. అసఞ్ఞసత్తా పన విఞ్ఞాణాభావేన నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనవాసినో చ సఞ్ఞాయ వియ విఞ్ఞాణస్స సుఖుమభావేనేవ విఞ్ఞాణట్ఠితీసు న గహితా, సత్తానం నివాసతాయ పన ‘‘సత్తావాసా’’తి వుచ్చన్తి. ఏవఞ్చ కత్వా తేహి సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియో సమోధానేత్వా నవ సత్తావాసా వుత్తా.

౫౬౩-౪. ఇదాని ఏవం వుత్తేసు భవాదీసు ద్వత్తింసవిపాకానం తిణ్ణం అభిసఙ్ఖారానం పచ్చయభావం దస్సేతుం ‘‘కామే పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారసఞ్ఞితా’’తిఆది ఆరద్ధం. నవన్నం పాకచిత్తానన్తి సహేతుకాహేతుకవసేన నవన్నం సుగతిపటిసన్ధివిపాకచిత్తానం. నానక్ఖణిక…పే… పచ్చయేహి చాతి కుసలాకుసలకమ్మస్స అతీతస్సేవ అత్తనా జనేతబ్బవిపాకానం పచ్చయభావతో నానక్ఖణికకమ్మపచ్చయేన, తేసమేవ బలవకారణభావతో ఉపనిస్సయపచ్చయేన చ. వుత్తఞ్హి తస్స ఉపనిస్సయత్తం ‘‘కుసలాకుసలం కమ్మం విపాకస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౩). సబ్బత్థ ఉపనిస్సయభావో బలవకమ్మవసేన యోజేతబ్బో. దుబ్బలఞ్హి కమ్మం ఉపనిస్సయో న హోతీతి పట్ఠానవణ్ణనాయం దస్సితమేతం.

౫౬౬-౮. పఞ్చన్నన్తి కుసలవిపాకచక్ఖుసోతవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణద్వయవసేన పఞ్చన్నం. దుగ్గతియం కుసలవిపాకపటిసన్ధియా అభావతో ఆహ ‘‘న హోన్తి పటిసన్ధియ’’న్తి. ఏవం పటిసన్ధిపవత్తీనం అసఙ్కరవసేన పచ్చయవిధిం దస్సేత్వా ఇదాని సమోధానేత్వా దస్సేతుం ‘‘హోన్తీ’’తిఆది వుత్తం. సోళసన్నం పవత్తే, పటిసన్ధియం నవన్నన్తి యథాలాభవసేన యోజేతబ్బం.

౫౬౯-౭౪. రూపే పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాతి అభిఞ్ఞావజ్జితా పఞ్చ రూపావచరపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారా. కస్మా పన అభిఞ్ఞాయ పరివజ్జనన్తి? విపాకదానాభావతో, తఞ్చ ఖో పనస్సా విపాకస్స అసమ్భవతో, న పన విపాకుప్పాదనసభావాభావతో. యది హి అభిఞ్ఞాచేతనా విపాకం ఉప్పాదేయ్య, అఞ్ఞభూమికకమ్మస్స అఞ్ఞభూమికవిపాకుప్పాదనాయోగతో సభూమికమేవ ఉప్పాదేయ్య. తం పన కిం నవత్తబ్బారమ్మణం వా ఉప్పాదేయ్య పరిత్తాదిఆరమ్మణం వా? కిఞ్చేత్థ – యది తావ నవత్తబ్బారమ్మణం ఉప్పాదేతి, తం న యుత్తం రూపావచరవిపాకానం ఏకన్తేన కమ్మసమానారమ్మణతాయ దస్సితత్తా, అభిఞ్ఞాచేతనాయ చ సయం పరిత్తాదిఆరమ్మణత్తా. అథ పరిత్తాదిఆరమ్మణం ఉప్పాదేతి, తమ్పి న యుజ్జతి రూపావచరవిపాకానం ఏకన్తేనేవ నవత్తబ్బారమ్మణభావతో. తథా హి వుత్తం చిత్తుప్పాదకణ్డే –

‘‘రూపావచరతికచతుక్కజ్ఝానా కుసలతో చ విపాకతో చ కిరియతో చ చతుత్థస్స ఝానస్స విపాకో ఆకాసానఞ్చాయతనం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం. ఇమే ధమ్మా నవత్తబ్బా ‘పరిత్తారమ్మణా’తిపి ‘మహగ్గతారమ్మణా’తిపి ‘అప్పమాణారమ్మణా’తిపీ’’తి (ధ. స. ౧౪౨౨).

అపిచ సమాధివిజ్జాసమ్భారభూతా అభిఞ్ఞా సమాధిస్స ఆనిసంసమత్తం సమాధిఫలసదిసా. తస్స తస్స హి అధిట్ఠానవికుబ్బనదిబ్బసద్దసవనాదికస్స యథిచ్ఛితస్స కిచ్చస్స నిప్ఫాదనమత్తఫలా అభిఞ్ఞాచేతనా. తేనాహ ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే’’తిఆది (పారా. ౧౨-౧౩) తస్మా సమాధిస్స ఫలసదిసా అభిఞ్ఞాచేతనా న చ ఫలం దేతి, దానసీలానిసంసభూతో తస్మిం భవే పచ్చయలాభో వియ నత్థి తస్స విపాకుప్పాదనన్తి. కేచి పన ‘‘సమానభూమికతో ఆసేవనలాభేన బలవన్తాని ఝానాని విపాకం ఉప్పాదేన్తి సమాపత్తిభావతో, అభిఞ్ఞా పన సతిపి ఝానభావే తదభావతో తస్మిం తస్మిం ఆరమ్మణే ఆగన్తుకాయేవాతి దుబ్బలా, తస్మా విపాకం న దేతీ’’తి వదన్తి. ఏవఞ్చ కత్వా వుత్తం అనురుద్ధాచరియేన –

‘‘సమానాసేవనే లద్ధే, విజ్జమానే మహబ్బలే;

అలద్ధా తాదిసం హేతుం, అభిఞ్ఞా న విపచ్చతీ’’తి. (నామ. పరి. ౪౭౪);

తయిదమకారణం, పరిత్తఝానస్స అవిసేసేన బ్రహ్మపారిసజ్జాదీసు విపాకదానవచనతో. న హి పరిత్తం లద్ధాసేవనమేవ తత్థ విపాకం దేతీతి అట్ఠకథాయం వుత్తం, తస్మా సమానాసేవనే లద్ధేయేవ ఝానస్స విపాకదానం న సక్కా వత్తుం. అపిచ పునప్పునం పరికమ్మవసేన అభిఞ్ఞాయపి వసిభావసబ్భావా తస్సాపి చ బలవభావో అత్థేవాతి విపాకం ఉప్పాదేయ్య.

పఞ్చన్నం పాకచిత్తానన్తి పఞ్చన్నం రూపావచరవిపాకచిత్తానం. మాపుఞ్ఞసఙ్ఖారాతి అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారా. ‘‘ఇమే అపుఞ్ఞసఙ్ఖారా’’తి వా పదచ్ఛేదో. ఏకస్సాతి ఏకస్స అకుసలవిపాకసన్తీరణస్స. ఛన్నన్తి సన్తీరణవజ్జానం ఛన్నం అకుసలవిపాకానం. పవత్తే పచ్చయా హోన్తి అనిట్ఠరూపాదిఆపాథాగతేతి అధిప్పాయో. సుగతియం అకుసలవిపాకపటిసన్ధియా అభావతో ఆహ ‘‘న హోన్తి పటిసన్ధియ’’న్తి. చతున్నన్తి అకుసలవిపాకచక్ఖుసోతవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణవసేన చతున్నం. తాని పన ఏకన్తతో అనిట్ఠారమ్మణాని. రూపభవే చ కథం అనిట్ఠారమ్మణసమాయోగోతి ఆహ ‘‘సో చా’’తిఆది. సోతి సో పచ్చయభావో. ‘‘కామభవే’’తి ఇదం అనిట్ఠరూపాదీనం విసేసనం, న పన ‘‘ఉపలద్ధియ’’న్తి ఇమస్స. తేనాహ ‘‘అనిట్ఠ…పే… న విజ్జరే’’తి. కేచి పన ‘‘ఉపలద్ధియన్తి ఇమస్సేవ విసేసనభావేన గహేత్వా బ్రహ్మూనం కామభవం ఆగతక్ఖణే రూపాదిఉపలద్ధియ’’న్తి వదన్తి. అనిట్ఠ…పే… న విజ్జరే ఏకన్తసుఖవత్థుభూతే తత్థ వోకిణ్ణసుఖదుక్ఖకారణస్స అభావతో.

౫౭౬. ‘‘ఏవం తావా’’తిఆది యథావుత్తస్సేవత్థస్స అప్పనం. యథా చాతి చ-సద్దేన ‘‘యేసఞ్చా’’తి సఙ్గణ్హాతి. తథాతి ఏత్థాపి ‘‘తే’’తి సఙ్గణ్హితబ్బం.

౫౭౭-౮౧. యత్థ విత్థారప్పకాసనం కతం, తతో భవతో పట్ఠాయ ముఖమత్తప్పకాసనం కాతుకామో ఆహ ‘‘తత్రిద’’న్తిఆది. తత్రాతి తేసు భవాదీసు. ఇదన్తి నిదస్సితబ్బభావేన ఆసన్నపచ్చక్ఖమాహ. ఆదితో పన పట్ఠాయాతి భవతో పట్ఠాయ. అవిసేసేనాతి కామావచరరూపావచరవసేన విసేసాభావేన తేరస పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారా. ద్విభవేసూతి కామరూపభవేసు. కేసఞ్చి మనుస్సానం, భుమ్మదేవానఞ్చ అణ్డజజలాబుజానమ్పి సమ్భవతో తదపేక్ఖాయ ‘‘చతూసు…పే… యోనిసూ’’తి వుత్తం. నానత్త…పే… ఠితీసుపీతి అలుత్తసమాసవసేన వుత్తం, నానత్తకాయనానత్తసఞ్ఞాదీసు చతూసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసూతి అత్థో. వుత్తప్పకారస్మిన్తి నానత్తకాయాదికే, పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారస్స భవాదీసు ఏకవీసతివిపాకానం ఏకావత్థాయ పచ్చయో అహుత్వా దుగ్గతిపరియాపన్నేసు భవయోనిగతివిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసేసు పటిసన్ధిం అదత్వా పవత్తేయేవ అట్ఠన్నం విపాకానం పచ్చయభావతో, కామావచరసుగతిపరియాపన్నేసు పటిసన్ధిం దత్వా పవత్తే సోళసన్నం విపాకానం పచ్చయభావతో, రూపావచరభూమిపరియాపన్నేసు పటిసన్ధిం దత్వా పవత్తే దసన్నం విపాకానం పచ్చయభావతో వుత్తం ‘‘యథారహ’’న్తి.

౫౮౨-౩. కామే భవే, రూపే భవేతి సమ్బన్ధో. తీసు గతీసూతి దేవమనుస్సవజ్జేసు తీసు గతీసు. ఏకిస్సాతి నానత్తకాయఏకత్తసఞ్ఞీసఙ్ఖాతాయ ఏకిస్సా విఞ్ఞాణట్ఠితియా. ఏకస్మిన్తి నానత్తకాయఏకత్తసఞ్ఞీసఙ్ఖాతేయేవ ఏకస్మిం సత్తావాసే.

౫౮౪-౬. ఏకారూపభవేతి ఏకస్మిం అరూపభవే. ఏకిస్సా యోనియాతి ఏకిస్సాయేవ ఓపపాతికయోనియా. తీసు చిత్తట్ఠితీసూతి ఆకాసానఞ్చాయతనాదీసు తీసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు. సత్తావాసే చతుబ్బిధేతి ఆకాసానఞ్చాయతనాదికేయేవ చతుబ్బిధే సత్తావాసే. విజానితబ్బా…పే… పచ్చయాతి సఙ్ఖారా యథా పచ్చయా యేసఞ్చ పచ్చయా, తథా తేపి విఞ్ఞాతబ్బాతి అత్థో.

౫౮౭-౯౦. నను చ సఙ్ఖారానం పటిసన్ధిపవత్తీసుపి విపాకానం పచ్చయభావో వుత్తో. తత్థ పటిసన్ధియేవ తావ న సక్కా విఞ్ఞాతుం. యది హి పురిమభవతో పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం ఇధాగచ్ఛతీతి వుచ్చేయ్య, తం న యుత్తం, రూపారూపధమ్మానం కేసగ్గమత్తమ్పి దేసన్తరసఙ్కమనాభావతో. అథ అతీతభవనిబ్బత్తసఙ్ఖారతో న నిబ్బత్తతి, తమ్పి న యుజ్జతి అహేతుకదోసాపత్తితోతి ఇమినా అధిప్పాయేన చోదేన్తో ఆహ ‘‘న రూపారూపధమ్మాన’’న్తిఆది. ఆచరియో తస్సాధిప్పాయం సమ్పటిచ్ఛిత్వా తం సఞ్ఞాపేతుకామో ఆహ ‘‘నత్థి చిత్తస్సా’’తిఆది. తతో హేతుం వినాతి తత్థ హేతుం వినా, అతీతభవనిబ్బత్తకమ్మసఙ్ఖారనికన్తిఆరమ్మణం వినాతి అత్థో. సులద్ధపచ్చయన్తి అవిజ్జాదిసహకారీకారణసహితస్స సఙ్ఖారస్స వసేన సుట్ఠు అవేకల్లతో పటిలద్ధపచ్చయం. రూపారూపమత్తన్తి బాహిరకపరికప్పితస్స అధితిట్ఠనకస్స సత్తజీవాదినో అభావతో రూపారూపధమ్మమత్తం. తేనాహ ‘‘న చ సత్తో’’తిఆది. భవన్తర…పే… పవుచ్చతీతి వోహారమత్తేన భవన్తరముపేతీతి పవుచ్చతి. అత్థతో పన పచ్చయసామగ్గియా భవన్తరభావేన ఉప్పజ్జనమత్తన్తి అధిప్పాయో.

౫౯౧. ఇదాని తం పటిసన్ధిక్కమం పాకటాయ మనుస్సపటిసన్ధియా వసేన పకాసేతుం సమారభన్తో ఆహ ‘‘తయిద’’న్తిఆది. సుదుబ్బుధన్తి అతిదుబ్బిజానియం. తేనాహు పోరాణా –

‘‘సచ్చం సత్తో పటిసన్ధి, పచ్చయాకారమేవ చ;

దుద్దసా చతురో ధమ్మా, దేసేతుఞ్చ సుదుక్కరా’’తి.

౫౯౨-౩. ఆసన్నమరణస్సాతి పరూపక్కమేన వా ఆయుక్ఖయాదివసేన వా సమాసన్నమరణస్స. సుస్సమానేతి అనుక్కమేన ఉపసుస్సమానే. గబ్భసేయ్యకస్స ఆయతనానం అనుపుబ్బుప్పత్తి వియ నిరోధోపి అనుపుబ్బతో హోతీతి వుత్తం ‘‘నట్ఠే చక్ఖున్ద్రియాదికే’’తి. కేచి పన ‘‘నానాకమ్మసముట్ఠితేసు చక్ఖున్ద్రియాదీసు నట్ఠేసూ’’తి వదన్తి. ‘‘హదయ…పే… కే’’తి ఇమినా సేసకాయే కాయిన్ద్రియస్స నిరుద్ధభావో వుత్తోతి ఏకకమ్మసముట్ఠితమ్పి నస్సతేవాతి అపరే. ఆనన్దాచరియో పన ‘‘యమకే’’ యస్స చక్ఖాయతనం నిరుజ్ఝతి, తస్స మనాయతనం నిరుజ్ఝతీతి. ఆమన్తా. యస్స వా పన మనాయతనం నిరుజ్ఝతి, తస్స చక్ఖాయతనం నిరుజ్ఝతీతి. సచిత్తకానం అచక్ఖుకానం చవన్తానం తేసం మనాయతనం నిరుజ్ఝతి, నో చ తేసం చక్ఖాయతనం నిరుజ్ఝతి. సచక్ఖుకానం చవన్తానం తేసం మనాయతనఞ్చ నిరుజ్ఝతి, చక్ఖాయతనఞ్చ నిరుజ్ఝతీ’తిఆదినా (యమ. ౧.ఆయతనయమక.౧౨౦) చక్ఖాయతనాదీనం చుతిచిత్తేన సహ నిరోధో వుత్తోతి చక్ఖున్ద్రియాదీని చుతితో పుబ్బే న నస్సన్తి. అతిమన్దభావూపగమనం పన సన్ధాయ అట్ఠకథాయ ‘నిరుద్ధేసు ఇన్ద్రియేసూ’తి వుత్తం, న అనవసేసనిరోధం సన్ధాయ. పఞ్చద్వారికజవనానన్తరమ్పి చుతి అట్ఠకథాయం దస్సితా’’తి వదతి. హదయవత్థుమత్తస్మిన్తి హదయవత్థుపదేసమత్తే. న హి హదయవత్థుం నిస్సాయ కాయిన్ద్రియం పవత్తతి.

౫౯౪-౭. వత్థుసన్నిస్సితన్తి సేసిన్ద్రియానం నిరుద్ధత్తా విఞ్ఞాణస్స నిస్సయభావూపగమనసామత్థియాయోగేన మన్దభావతో వా హదయవత్థుమత్తసన్నిస్సితం. చిత్తన్తి తదా కమ్మకమ్మనిమిత్తాదీని ఆరబ్భ పవత్తజవనవిఞ్ఞాణం. తం పన సుగతియం నిబ్బత్తమానస్స కుసలం హోతి, దుగ్గతియం నిబ్బత్తమానస్స అకుసలం. తేనాహ భగవా –

‘‘నిమిత్తస్సాదగధితం వా, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠతి అనుబ్యఞ్జనస్సాదగధితం వా, తస్మిం చే సమయే కాలం కరోతి, ఠానమేతం విజ్జతి, యం ద్విన్నం గతీనం అఞ్ఞతరం గతిం ఉపపజ్జేయ్య నిరయం వా తిరచ్ఛానయోనిం వా’’తిఆది (సం. ని. ౪.౨౩౫).

యది ఏవం –

‘‘గతిసమ్పత్తియా ఞాణసమ్పయుత్తే కతమేసం అట్ఠన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోతి, కుసలస్స కమ్మస్స జవనక్ఖణే తయో హేతూ కుసలా తస్మిం ఖణే జాతచేతనాయ సహజాతపచ్చయా హోన్తి, తేన వుచ్చతి కుసలమూలపచ్చయాపి సఙ్ఖారా. నికన్తిక్ఖణే ద్వే హేతూ అకుసలా తస్మిం ఖణే జాతచేతనాయ సహజాతపచ్చయా హోన్తి, తేన వుచ్చతి అకుసలమూలపచ్చయాపి సఙ్ఖారా. పటిసన్ధిక్ఖణే తయో హేతూ అబ్యాకతా తస్మిం ఖణే జాతచేతనాయ సహజాతపచ్చయా హోన్తి, తేన వుచ్చతి నామరూపపచ్చయాపి విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయాపి నామరూప’’న్తి (పటి. మ. ౧.౨౩౨) –

నికన్తిక్ఖణే హేతుద్వయపచ్చయాపి సుగతిపటిసన్ధికస్స కథం దస్సితాతి? నయిదం మరణాసన్నజవనసమ్పయుత్తహేతుయో సన్ధాయ వుత్తం, అథ ఖో కతకమ్మస్స తం కమ్మం ఆరబ్భ అస్సాదవసేన పవత్తజవనసమ్పయుత్తహేతుయో సన్ధాయ. కతూపచితమ్పి హి కమ్మం తణ్హాయ అస్సాదితం విపాకాభినిప్ఫాదనే సమత్థన్తి. కేచి పన ‘‘కమ్మకరణకాలే అప్పహీనావత్థాయ సన్తానే అనుసయితహేతుయో సన్ధాయ నికన్తిక్ఖణే ద్వే హేతుయోతి వుత్త’’న్తి వదన్తి, తం న యుజ్జతి, తేసం సహజాతపచ్చయత్తాయోగతో. పుబ్బానుసేవితం పుఞ్ఞం వా అపుఞ్ఞమేవ వా కమ్మం, కమ్మనిమిత్తం వా ఆలమ్బిత్వా చిత్తం పవత్తతీతి సమ్బన్ధో. పుబ్బానుసేవితన్తి పుబ్బే ఆసేవితం. ‘‘కతత్తా ఉపచితత్తా’’తి హి వుత్తం. తణ్హాయ అనుసేవితభావం సన్ధాయ వా ‘‘పుబ్బానుసేవిత’’న్తి వుత్తం. ‘‘అనుపుబ్బసేవిత’’న్తిపి పాఠం వదన్తి, పటిసన్ధివసేన పుబ్బే ఆసేవితం, పుబ్బే దిన్నపటిసన్ధికన్తి అత్థో. దిన్నపటిసన్ధికమ్పి పన అపరజాతీసు పవత్తివిపాకం న నిబ్బత్తేతీతి నత్థి. పుఞ్ఞాపుఞ్ఞగ్గహణేన యథాకమ్మం సుగతిదుగ్గతిపటిసన్ధీనం ఆరమ్మణం దస్సేతి. కమ్మం కమ్మనిమిత్తం వాతి వా-సద్దేన గతినిమిత్తం సఙ్గణ్హాతి. తత్థ కమ్మం, గతినిమిత్తఞ్చ మనోద్వారేయేవ ఆపాథమాగచ్ఛతి, కమ్మనిమిత్తం పన పఞ్చద్వారేపి. ఏవఞ్చ కత్వా పఞ్చద్వారగ్గహితేపి ఆరమ్మణే పటిసన్ధి హోతి. అపరే పన గతినిమిత్తమ్పి ఛద్వారేసు లబ్భతీతి వణ్ణేన్తి. ఏవఞ్చ కత్వా వుత్తం సచ్చసఙ్ఖేపే –

‘‘పఞ్చద్వారే సియా సన్ధి, వినా కమ్మం ద్విగోచరే’’తి. (స. స. ౧౭౩).

అట్ఠకథాయం పన ‘‘గతినిమిత్తం మనోద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛతీ’’తి వుత్తత్తా, తదారమ్మణాయ చ పఞ్చద్వారికపటిసన్ధియా అదస్సితత్తా, మూలటీకాదీసు చ ‘‘కమ్మబలేన ఉపట్ఠాపితం వణ్ణాయతనం సుపినం పస్సన్తస్స వియ, దిబ్బచక్ఖుకస్స వియ చ మనోద్వారే ఏవ గోచరభావం గచ్ఛతీ’’తి నియమేత్వా వుత్తత్తా తేసం వచనం న సమ్పటిచ్ఛన్తి ఆచరియా. కమ్మనిమిత్తఞ్చ పనేత్థ పచ్చుప్పన్నం పఞ్చద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛన్తం చుతికాలాసన్నే కతకమ్మస్స ఆరమ్మణసన్తానే ఉప్పన్నం తంసదిసన్తి దట్ఠబ్బం, ఇతరథా తదేవ పటిసన్ధియా ఆరమ్మణుపట్ఠాపకం తదేవ పటిసన్ధిజనకం భవేయ్య, న చ పటిసన్ధియా ఉపచారభూతాని వియ, ‘‘ఏతస్మిం తయా పవత్తితబ్బ’’న్తి పటిసన్ధియా ఆరమ్మణం అనుప్పదేన్తాని వియ చ పవత్తాని చుతిఆసన్నజవనాని పటిసన్ధిజనకాని భవేయ్యుం. ‘‘కతత్తా ఉపచితత్తా’’తి హి వుత్తం. తదా చ పటిసన్ధియా ఏకవీథియం వియ పవత్తమానాని కథం కతూపచితాని సియుం, అస్సాదనభూతాయ తణ్హాయ అపరామట్ఠాని కథం పటిసన్ధినిబ్బత్తకాని, న చ లోకియాని లోకుత్తరాని వియ సమానవీథిఫలాని హోన్తీతి. తం విఞ్ఞాణన్తి తం జవనవిఞ్ఞాణం. ఏకత్తనయేన పటిసన్ధివిఞ్ఞాణఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. చుతిపటిసన్ధితదాసన్నవిఞ్ఞాణానఞ్హి సన్తతివసేన విఞ్ఞాణన్తి ఉపనీతేకత్తం ఇధ తం విఞ్ఞాణన్తి అధిప్పేతం.

అవిజ్జాయ పటిచ్ఛన్నాదీనవేతి అనుసయవసేన పవత్తాయ భవతణ్హాయ, చిత్తసమ్పయుత్తాయ వా అవిజ్జాయ ఛాదితదుక్ఖాదీనవే. తథాభూతే పన కమ్మాదివిసయే పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణభావేన ఉప్పత్తిట్ఠానభూతే. తణ్హాయ అప్పహీనత్తా ఏవ పురిముప్పన్నాయ చ సన్తతియా తథాపరిణతత్తా పటిసన్ధిట్ఠానాభిముఖం విఞ్ఞాణం నిన్నపోణపబ్భారం హుత్వా పవత్తతీతి ఆహ ‘‘తణ్హా నమేతీ’’తి. సహజా పన సఙ్ఖారాతి చుతిఆసన్నజవనవిఞ్ఞాణసహజాతచేతనా, సబ్బేపి వా ఫస్సాదయో. ఖిపన్తీతి ఖిపన్తా వియ తస్మిం విసయే పటిసన్ధివసేన విఞ్ఞాణపతిట్ఠానస్స హేతుభావేన పవత్తన్తి. తన్తి తం విఞ్ఞాణం. ‘‘సన్తతివసా’’తి వదన్తో తదేవ విఞ్ఞాణం సన్ధావతి సంసరతి, న అఞ్ఞన్తి ఇమఞ్చ మిచ్ఛావాదం పటిక్ఖిపతి. సతి హి నానత్తనయే సన్తతివసేన ఏకత్తనయో హోతీతి.

౫౯౯. ఆరమ్మణాదీహి…పే… పవత్తతీతి ఆరమ్మణనిస్సయపచ్చయాదీహి పవత్తతి. కథం? ఆసన్నమరణస్స హి కమ్మబలేన మనోద్వారే ఉపట్ఠాపితం అవిజ్జాయ పటిచ్ఛన్నాదీనవం కమ్మాదివిసయం ఆరబ్భ మనోద్వారావజ్జనం ఉప్పజ్జతి, తతో మరణాసన్నవీథియా వత్థుదుబ్బలభావేన మన్దప్పవత్తియా చత్తారి, పఞ్చ వా జవనాని పవత్తన్తి, తదనన్తరం తదారమ్మణే సతి, అసతి వా భవఙ్గవిసయమాలమ్బిత్వా చుతిచిత్తం ఉప్పజ్జతి. భవఙ్గానన్తరమ్పి చుతి హోతీతి వదన్తి. చుతిచిత్తే పన నిరుద్ధే తదేవ ఆపాథగతం కమ్మకమ్మనిమిత్తాదిం ఆరబ్భ అనుపచ్ఛిన్నకిలేసబలవనిమిత్తం సహజాతసఙ్ఖారేహి కమ్మాదిఆరమ్మణే ఖిపియమానం ఓరిమతీరరుక్ఖవినిబన్ధం రజ్జుం ఆలమ్బిత్వా మాతికాతిక్కామకో వియ పురిమఞ్చ నిస్సయం జహతి, అపరఞ్చ కమ్మసముట్ఠితం నిస్సయం అస్సాదయమానం వా అనస్సాదయమానం వా ఆరమ్మణాదీహి పచ్చయేహి పవత్తతి. ఏత్థ చ ఓరిమతీరం వియ పురిమభవో దట్ఠబ్బో, తత్థ ఠితరుక్ఖో వియ పురిమభవే పవత్తమానక్ఖన్ధా, రజ్జు వియ కమ్మాదిఆరమ్మణం. కేచి పన ‘‘రజ్జు వియ హదయవత్థూ’’తి వదన్తి, ‘‘రజ్జు వియ తణ్హా’’తిపి అపరే. పురిసో వియ విఞ్ఞాణం, తస్స రజ్జుగ్గహణం వియ తణ్హాయ ఆరమ్మణాభిముఖనమనం, పయోగో వియ ఖిపనకసఙ్ఖారా, మాతికా వియ చుతిచిత్తం, పరతీరం వియ పరలోకో.

౬౦౦. యథా పురిసో పరతీరే పతిట్ఠహమానో పరతీరరుక్ఖవినిబన్ధం కిఞ్చి అస్సాదయమానో వా అనస్సాదయమానో వా కేవలం పథవియం సకబలప్పయోగేహేవ పతిట్ఠాతి, ఏవమిదమ్పి భవన్తరత్తభావవినిబన్ధహదయవత్థుసఙ్ఖాతం నిస్సయం పఞ్చవోకారభవే అస్సాదయమానం వా చతువోకారభవే అనస్సాదయమానం వా కేవలం ఆరమ్మణనిస్సయసమ్పయుత్తధమ్మేహేవ పవత్తతీతి తం విఞ్ఞాణం నాపి ఇధాగతం ఇమస్మింయేవ భవే నిబ్బత్తత్తా. కమ్మాదిన్తి అతీతభవనిబ్బత్తకమ్మాదిం. ఆది-సద్దేన ఖిపనకసఙ్ఖారానం, నమనవసేన పవత్తతణ్హాయ, కమ్మాదివిసయాయ ఆదీనవపటిచ్ఛాదికాయ చ అవిజ్జాయ, దళ్హగ్గాహాదికరానం ఉపాదానాదీనఞ్చ గహణం దట్ఠబ్బం. తత్థ కమ్మం నామ ఉపపజ్జవేదనీయభూతం, అపరాపరియవేదనీయభూతం వా పటిసన్ధినిబ్బత్తకకమ్మం. ఖిపనకసఙ్ఖారా నామ చుతిఆసన్నజవనసహజాతసఙ్ఖారా, పటిసన్ధిజనకకమ్మసహగతసఙ్ఖారా వా, తతో పురిమజవనసహగతసఙ్ఖారాతి వా కేచి. నమనవసేన పవత్తతణ్హా నామ అనుసయావత్థాయ పవత్తతణ్హా. ఏస నయో ఆదీనవపటిచ్ఛాదకఅవిజ్జాయపి. కమ్మాదివిసయా పుబ్బే వుత్తాయేవ. దళ్హగ్గాహకరఉపాదానా నామ మణ్డూకం పన్నగో వియ ఉపపత్తిభవస్స దళ్హగ్గహణవసేన పవత్తా కాముపాదానాదయో.

౬౦౧-౫. సద్దపటిఘోసాదీనం సతిపి పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావే సన్తానబన్ధో న పాకటోతి తేసం ఏకత్తనానత్తభావం అనామసిత్వా అనాగతమతీతహేతుసముప్పాదమేవ దస్సేన్తో ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిమాహ. ఏత్థాతి ఇమస్మిం చుతిపటిసన్ధాధికారే. పటిఘోసదీపముద్దాదీతి ఆది-సద్దేన ఆదాసతలగతముఖనిమిత్తాదీనం గహణం. అఞ్ఞత్థ అగన్త్వాతి సద్దాదిపచ్చయదేసం అనుపగన్త్వా. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా సద్దాదీనం ఉప్పత్తిపదేసం అనుపగన్త్వా పటిఘోసో సద్దహేతుకో, పదీపో పదీపన్తరాదిహేతుకో, ముద్దా లఞ్ఛనహేతుకో, ముఖనిమిత్తాదికం ఆదాసాదిఅభిముఖాదిహేతుకం హోతి తతో పుబ్బే అభావా, ఏవమిదమ్పి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం న హేతుదేసం గన్త్వా తంహేతుకం హోతి తతో పుబ్బే అభావా, తస్మా న ఇదం హేతుదేసతో పురిమభవతో ఇధాగతం పటిఘోసాదయో వియ సద్దాదిదేసతో, నాపి తతో హేతుం వినా ఉప్పన్నం సద్దాదీహి వినా పటిఘోసాదయో వియాతి. అథ వా అఞ్ఞత్ర అగన్త్వాతి పుబ్బే పచ్చయపదేసే సన్నిహితా హుత్వా తతో అఞ్ఞత్ర గన్త్వా తప్పచ్చయా న హోన్తి ఉప్పత్తితో పుబ్బే అభావా, నాపి సద్దాదిపచ్చయా న హోన్తి, ఏవం ఇదమ్పీతి వుత్తనయేన యోజేతబ్బం. సన్తానబన్ధతో నత్థీతి సన్తానప్పబన్ధతో నత్థి ఏకతా సన్తానేకత్తేపి అఞ్ఞస్సేవ విఞ్ఞాణస్స పాతుభవనతో, నాపి నానతా అపుబ్బానం అపుబ్బానం ఉప్పాదేపి పఠముప్పన్నం ధమ్మం వినా పచ్ఛిమస్స అనుప్పజ్జనతో, పదీపస్స వియ నానతా న సియా. ఖణికాపి హి పదీపజాలా సన్తానేకత్తం ఉపాదాయ సా ఏవాతి వుచ్చతి, అత్తకిచ్చఞ్చ సాధేతి. ‘‘సతి సన్తానబన్ధే’’తిఆదినా సన్తానబన్ధే ఏకన్తం ఏకత్తాయ చ నానత్తాయ చ అగ్గహేతబ్బతం, గహణే చ దోసం దస్సేతి. ఇదం వుత్తం హోతి – సన్తానబన్ధే సతి యది ఏకన్తేన ఏకతా సియా, ఖీరదధీనమ్పి అనఞ్ఞభావతో, అత్తతోయేవ చ సయం అనుప్పజ్జనతో ఖీరతో దధిసమ్భూతం న భవేయ్య. అథాపి సన్తానబన్ధే సతి ఏకన్తం నానతా భవేయ్య, ఖీరదధీనమ్పి నానత్తా, అఞ్ఞస్స చ సామిభావమత్తేన అపరస్స సామిభావాయోగతో ఖీరసామి నరో దధిసామి న భవేయ్య, న చ పనేవం లోకే దిస్సతీతి.

౬౦౬. తస్మాతి యస్మా ఏవం లోకవోహారపరిచ్ఛేదో హోతి, తస్మా ఏకన్తం ఏకతా, నానతాపి వా న చేవ ఉపగన్తబ్బా. ఏకత్తే పన అధిప్పేతే ధమ్మతో అగ్గహేత్వా సన్తానతోవ గహేతబ్బం, నానత్తే అధిప్పేతే సన్తానవసేన అగ్గహేత్వా ధమ్మతోవ గహేతబ్బన్తి అధిప్పాయో. తేనాహు పోరాణా –

‘‘దిట్ఠసన్తానబన్ధస్మిం, ఏకఞ్ఞత్తవిచారణే;

సభాగుప్పత్తియేకత్త-మఞ్ఞత్తం ఖణభేదతో’’తి.

ఏత్థ చ ఏకన్తం ఏకతాపటిసేధేన ‘‘సయంకతం సుఖదుక్ఖ’’న్తి ఇమం దిట్ఠిం నివారేతి, ఏకన్తం నానతాపటిసేధేన ‘‘పరంకతం సుఖదుక్ఖ’’న్తి.

౬౦౭-౯. నను న సున్దరం, నను సియాతి వా సమ్బన్ధో. అసఙ్కన్తిపాతుభావేతి సఙ్కన్తిపాతుభావరహితే, అసఙ్కన్తివసేన వా పాతుభావే, అసఙ్కమిత్వావ పాతుభావేతి అత్థో. ఖన్ధాభిసమ్భవాతి అభిసమ్భూతక్ఖన్ధా, అథ వా అభిసమ్భవతి కమ్మం ఏతేసూతి అభిసమ్భవా, ఖన్ధా, ఏవం అభిసమ్భవా కమ్మాధిట్ఠానభూతా ఖన్ధాతి అత్థో. ఇధ నిరుద్ధత్తాతి ఫలాధిట్ఠానభూతం పరలోకం అగన్త్వా ఇధేవ నిరుద్ధత్తా. పరత్థాగమతోతి పరలోకం అగమనతో. తస్సాతి కమ్మస్స. అఞ్ఞస్సాతి యేన తం కమ్మం కతం, తతో అఞ్ఞస్స. అఞ్ఞతోతి యం తం కమ్మం నిబ్బత్తం, తతో అఞ్ఞతో. ఏతం విధానన్తి ఇధలోకతో పరలోకం గన్త్వా నత్థి, తత్థ ‘‘అఞ్ఞేవ ఖన్ధా నిబ్బత్తన్తీ’’తి ఇదం సబ్బం యథావుత్తవిధానం.

౬౧౧-౪. ‘‘సన్తానే…పే… సాధకో’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం పకాసేతుం ‘‘ఏకస్మిం పనా’’తిఆది వుత్తం. ఏకస్మిం సన్తానేతి యస్మిం ధమ్మపుఞ్జే కమ్మం నిబ్బత్తం, తస్సేవ సన్తానేతి అత్థో. అఞ్ఞస్సాతిపి వా…పే… హోతి. తత్థ ఏకన్తం ఏకత్తనానత్తానం పటిసిద్ధత్తాతి అధిప్పాయో. ఏతస్సత్థస్సాతి హేతుఫలానం అత్థతో అఞ్ఞత్తేపి తేనేవ హేతుఫలభావేన సమ్బన్ధత్తా తం ఫలం అఞ్ఞస్స, అఞ్ఞతోతి వా న వత్తబ్బన్తి ఏతస్స అత్థస్స. బీజానన్తి అమ్బమాతులుఙ్గబీజానం. అభిసఙ్ఖారోతి మధుఆదిపరిభావనం. మధుఆదినాతి మధుచతుమధురఅలత్తకరసాదినా. తస్సాతి తస్స పరిభావితబీజస్స. పఠమం లద్ధపచ్చయోతి మధురభావూపగమనతో పఠమమేవ లద్ధపచ్చయో. కాలన్తరేతి ఫలకాలే. ఏవం ఞేయ్యమిదమ్పి చాతి యథా ఏతం, ఏవం ఇదమ్పి ఞాతబ్బం. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా హి అమ్బబీజాదీసు మధునా, చతుమధురేన వా యోజేత్వా రోపితేసు ఫలరసో మధురో హోతి, మాతులుఙ్గబీజే చ అలత్తకరసేన రజిత్వా రోపితే అమ్బిలభణ్డో రత్తో హోతి, న చ తం బీజం అభిసఙ్ఖరణం వా ఫలట్ఠానం పాపుణాతి, ఏవం సన్తేపి కాలన్తరే ఫలవిసేసో న అఞ్ఞబీజసన్తానే హోతి, న చ అఞ్ఞస్మిం బీజే అభిసఙ్ఖారపచ్చయతో హోతి, ఏవమేవ యే ఇధ లోకే నిబ్బత్తక్ఖన్ధా, తేసు నిప్ఫన్నం కమ్మం వా పరలోకం న గచ్ఛన్తి. ఏవమ్పి కాలన్తరే విపాకక్ఖన్ధా అఞ్ఞస్మిం సన్తానే న నిబ్బత్తన్తి, న చ అఞ్ఞకమ్మపచ్చయతో హోన్తీతి.

ఏత్థ హి అభిసఙ్ఖతం బీజం వియ కమ్మం వా సత్తో, అభిసఙ్ఖారో వియ కమ్మం, బీజస్స అఙ్కురాదిప్పబన్ధో వియ సత్తస్స పటిసన్ధివిఞ్ఞాణాదిప్పబన్ధో. తత్థుప్పన్నస్స మధురరసస్స అమ్బిలభణ్డే రత్తస్స చ తస్సేవ బీజస్స తతో ఏవ చ అభిసఙ్ఖారతో భావో వియ కమ్మకారకస్సేవ సత్తస్స తతో ఏవ చ అభిసఙ్ఖరణతో భావో వేదితబ్బో.

౬౧౫. బాలకాలే…పే… ఫలదాయినాతి బాలసరీరే కతం విజ్జాపరియాపుణనం, సిప్పసిక్ఖనం, ఓసధూపయోగో చ న వుడ్ఢసరీరం గచ్ఛతి, అథ చ తన్నిమిత్తం విజ్జాపాటవం, సిప్పజాననం, అనామయతాది చ వుడ్ఢసరీరే హోన్తి, న చ తాని అఞ్ఞస్స హోన్తి తంసన్తతిపరియాపన్నే ఏవ సదిసే ఉప్పజ్జనతో. న చ యథా పయుత్తేన విజ్జాపరియాపుణనాదినా వినా తాని అఞ్ఞతో హోన్తి తదభావే అభావతో, ఏవం ఇధాపి సన్తానే యం ఫలం, ఏతం నాఞ్ఞస్స, న చ అఞ్ఞతోతి యోజేతబ్బం. ఏతేన చ సఙ్ఖారాభావే ఫలాభావమేవ దస్సేతి, న అఞ్ఞపచ్చయనివారణం కరోతి.

౬౧౬-౮. ఏవం సన్తేపీతి అసఙ్కన్తిపాతుభావే. తత్థ చ యథావుత్తదోసపరిహరణే సతి సిద్ధేపీతి అత్థో. విజ్జమానన్తి పదీపస్స వట్టికాస్నేహో వియ విజ్జమానం అనిరుద్ధన్తి అత్థో. అవిజ్జమానన్తి వట్టదుక్ఖాభావస్స అరహతో చుతిచిత్తం వియ అవిజ్జమానం నిరుద్ధన్తి అత్థో. తప్పవత్తిక్ఖణేతి కమ్మస్స పవత్తమానక్ఖణేయేవ. తేనాహ ‘‘సద్ధిమేవ చ హేతునా’’తి. అవిజ్జమానన్తి పవత్తిక్ఖణతో పుబ్బే విజ్జమానతం అసమ్పత్తం. నిరుద్ధన్తి ఖణత్తయం పత్వా నిరుద్ధం. తేనాహ –

‘‘పవత్తిక్ఖణతో పుబ్బే, పచ్ఛా నిచ్చఫలం సియా’’తి.

పుబ్బేతి కమ్మాయూహనతో పుబ్బే. అవిజ్జమానతాసామఞ్ఞేన హేతం వుత్తం. పచ్ఛాతి విపాకప్పవత్తితో పచ్ఛా చ.

౬౧౯-౨౦. కటత్తాపచ్చయోతి కటత్తా ఏవ పచ్చయో, న విజ్జమానతాయ అవిజ్జమానతాయ వాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘కామావచరస్స కుసలస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా విపాకం చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పన్నం హోతీ’’తిఆది (ధ. స. ౪౩౧). యది ఏవం అరహతా కతకమ్మమ్పి కటత్తాపచ్చయో సియాతి? నయిదమేవం. యథా హి అచ్ఛిన్నమూలస్మిం రుక్ఖే పుప్ఫితం బీజసమత్థమ్పి కుసుమం మూలే ఛిన్నమత్తే ఫలదాయకం న హోతి, ఏవం అరహతోపి కిలేసమూలస్స అబ్బోచ్ఛిన్నకాలే సన్తానే పవత్తమ్పి కమ్మం కిలేసమూలచ్ఛిన్నమత్తేయేవ ఫలదానే అసమత్థభావం ఆపన్నన్తి. తేనాహు పోరాణా –

‘‘బాలజనజ్ఝారుళ్హో,

జాతిరథో కమ్మకిలేసచక్కోయం;

కిలేసచక్కవిధమనో,

న యాతి కమ్మేకచక్కేపీ’’తి.

కటత్తా చే పచ్చయో, నిచ్చఫలదాయకో విబన్ధోతి ఆహ ‘‘పాటిభోగాదిక’’న్తిఆది. పాటిభోగాదికన్తి మూలభావూపగమనాదికం. ఆది-గ్గహణేన ‘‘పచ్ఛా మూలం దస్సామీ’’తి భణ్డగ్గహణం, ఇణగ్గహణఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో – పాటిభోగకిరియాదీనం విజ్జమానతా, అవిజ్జమానతా వా నియ్యాతనే, పటిభణ్డదానే, ఇణదానే చ పచ్చయో న హోతి, అథ ఖో కరణమత్తం, న చ తం నియ్యాతనాదీనం నిచ్చమేవ పచ్చయో హోతి నియ్యాతనాదిమ్హి కతే పచ్చయత్తాభావతో, ఏవమేవ విపాకుప్పాదనేపి కమ్మస్స విజ్జమానతా, అవిజ్జమానతా వా పచ్చయో న హోతి, అథ ఖో కరణమత్తమేవ, కరణమత్తే చ సతి విపక్కవిపాకానం పచ్చయో న హోతీతి.

౬౨౧. పరమస్స ఉత్తమస్స అత్థస్స పకాసనతో పరమత్థప్పకాసనో. పీతిబుద్ధివివడ్ఢనోతి పీతియా, ఞాణస్స చ, పీతిసహగతస్స వా ఞాణస్స వివడ్ఢనో.

ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ

అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ

పుఞ్ఞవిపాకపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.