౮. అట్ఠమో పరిచ్ఛేదో

పకిణ్ణకనిద్దేసవణ్ణనా

౪౭౫-౬. ఇదాని యథావుత్తానం సబ్బేసమ్పి చిత్తానం పాకటభావత్థం –

‘‘సుత్తం దోవారికో చేవ,

గామిల్లో అమ్బగోళియో;

జచ్చన్ధో పీఠసప్పీ చ,

ఉపనిస్సయమత్థసో’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. ౪౯౮ విపాకుద్ధారకథా) –

అట్ఠకథాయ ఆగతమాతికాయ వసేన పకిణ్ణకనయం దస్సేతుం ‘‘ఇదాని పనా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ మనసన్తి చిత్తానం. ‘‘మానస’’న్తిపి పఠన్తి, తం న సున్దరం. పన్థమక్కటకోతి పాణకపటఙ్గాదీనం సఞ్చరణట్ఠానే జాలం పసారేత్వా తేసం మగ్గరక్ఖణతో ‘‘పన్థమక్కటకో’’తి లద్ధనామో ఉణ్ణనాభి. దిసాసు పన పఞ్చసూతి ఉపమేతబ్బానం పఞ్చపసాదానం వసేన వుత్తం. తత్థాతి మగ్గే, తత్థ జాలమజ్ఝేతి వా సమ్బన్ధో. సుత్తం పసారేత్వాతి జాలబన్ధనమాహ.

౪౭౮-౮౦. న్తి రుధిరమాహ. దిసాసు దుతియాదీసు సుత్తే…పే… ఘట్టితేతి సమ్బన్ధో. ‘‘పసాదా పఞ్చ దట్ఠబ్బా’’తిఆది ఉపమాసంసన్దనం. చిత్తం…పే… వియాతి హదయవత్థుం నిస్సాయ పవత్తమానచిత్తం జాలమజ్ఝే నిపన్నమక్కటకో వియ దట్ఠబ్బం.

౪౮౨-౫. పసాదఘట్టనన్తి పసాదే ఘట్టితం. భవఙ్గావట్టనన్తి భవఙ్గం ఆవట్టేన్తం. ధమ్మతో అఞ్ఞా కాచి కిరియా నామ నత్థీతి ధమ్మమేవ చలనేన సహ ఉపమేతి. సుత్తానుసారంవాతి సుత్తానుసారేన గమనం వియ. జవనస్స ఆరమ్మణరసానుభవనతో తస్స పవత్తి యూసపానేన సద్ధిం ఉపమేత్వా వుత్తా. వత్థుంయేవాతి యథా పురిమచిత్తాని హదయవత్థునిస్సితాని పసాదవత్థుం అనుగతాని అఞ్ఞారమ్మణాని చ హోన్తి, న ఏవం భవఙ్గం. తం పన వత్థారమ్మణన్తరరహితం కేవలం హదయవత్థుమేవ నిస్సాయ పవత్తతీతి దీపేతి. పరివత్తనన్తి పున భవఙ్గభావేన పరివత్తనం. భవఙ్గావజ్జనాదీనం ధమ్మతో భేదేపి సన్తతివసేన ఏకత్తం గహేత్వా ఏకేనేవ మక్కటకేన ఉపమాసంసన్దనం వుత్తం.

౪౮౬-౯౦. ఉపమా ఏవ ఓపమ్మం. తతో పసాదవత్థుతో చిత్తాతి సమ్బన్ధో. దీపితం ఇమినా ఓపమ్మేన. ఏకేకారమ్మణన్తి రూపాదీసు పఞ్చసు ఏకేకం ఆరమ్మణం. సబ్బసోతి సబ్బేసు చక్ఖాదీసు యత్థ కత్థచీతి అత్థో. ఇదాని ఏకేకారమ్మణస్స ద్వీసు ద్వీసు ఆపాథగమనం పకాసేతుం ‘‘రూపం చక్ఖుపసాదమ్హీ’’తిఆది వుత్తం. ఖే ఆకాసే గచ్ఛతీతి ఖగో, పక్ఖి. సాఖినోతి రుక్ఖస్స.

౪౯౨-౩. రూపస్సాతి సమ్బన్ధే సామివచనం, తస్స పన ఘట్టనం, ఆపాథగమనమ్పి చాతి ద్వీహి సహ సమ్బన్ధో. పసాదస్సాతి కమ్మత్థే సామివచనం, అత్థతో ఆపాథగమనమ్పి చాతి సమ్బన్ధో. ఆరమ్మణవసేన, ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తస్సపి పసాదఘట్టనేన చ భవఙ్గచలనస్స పచ్చయభావేన ఆపాథం వియ ఉపగమనన్తి అత్థో.

౪౯౪-౫. తతోతి భవఙ్గచలనతో పరం, కుసలం జవనం చిత్తన్తి కామావచరకుసలజవనచిత్తం. అకుసలమేవ వాతి వా-సద్దేన కిరియాబ్యాకతచిత్తమ్పి సఙ్గణ్హాతి. ఏత్థ సియా – కో పనేతం జవనం కుసలతాయ వా అకుసలతాయ వా నియమేతీతి? యోనిసోమనసికారో చేవ అయోనిసోమనసికారో చ. యస్స హి చతుచక్కసమ్పదావసేన యోనిసోమనసికారో పవత్తతి, ఆవజ్జనం, వోట్ఠబ్బనఞ్చ యోనిసోవ ఆవట్టేతి, వవత్థాపేతి చ, తస్స అకుసలుప్పత్తి నత్థి. యస్స పన వుత్తవిపరియాయేన అయోనిసోమనసికారో చ హోతి, ఆవజ్జనం, వోట్ఠబ్బనఞ్చ అయోనిసో చ ఆవట్టేతి, వవత్థాపేతి చ, తస్స కుసలజవనుప్పత్తి నత్థి, తస్మా యోనిసోమనసికారో కుసలతాయ, అయోనిసోమనసికారో అకుసలతాయ చ నియమేతీతి దట్ఠబ్బం. కిరియాజవనం పన అరహత్తమేవ నియమేతి. కేచి పన ‘‘కిరియాజవనం పన మనసికారో చ నియమేతి. యథా హి ఆవజ్జనం కుసలాకుసలానం విసుం విసుం పచ్చయో హోతి, ఏవం కిరియాజవనస్సాపీ’’తి వదన్తి.

౪౯౭. దోవారికోపమాదీనీతి ఏత్థ ఏకో రాజా సయనగతో నిద్దాయతి, తస్స పరిచారకో పాదే పరిమజ్జన్తో నిసీది, బధిరదోవారికో ద్వారే ఠితో, తయో పటిహారా సయనస్స, ద్వారస్స చ మజ్ఝే పటిపాటియా ఠితా. అథేకో పచ్చన్తవాసీ మనుస్సో పణ్ణాకారం ఆదాయ ద్వారం ఆకోటేసి, బధిరదోవారికో సద్దం న సుణాతి, పాదపరిమజ్జకో సఞ్ఞం అకాసి, తాయ సఞ్ఞాయ ద్వారం వివరిత్వా పస్సి, పఠమపటిహారో పణ్ణాకారం గహేత్వా దుతియస్స అదాసి, దుతియో తతియస్స, తతియో రఞ్ఞో, రాజా పరిభుఞ్జి. తత్థ రాజా వియ జవనం దట్ఠబ్బం, పాదపరిమజ్జకో వియ ఆవజ్జనం, బధిరదోవారికో వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తయో పటిహారా వియ సమ్పటిచ్ఛనాదీని తీణి వీథిచిత్తాని, పచ్చన్తవాసినో పణ్ణాకారం ఆదాయ ద్వారాకోటనం వియ ఆరమ్మణస్స పసాదఘట్టనం, పాదపరిమజ్జకేన సఞ్ఞాయ దిన్నకాలో వియ కిరియామనోధాతుయా భవఙ్గస్స ఆవట్టితకాలో, తేన దిన్నసఞ్ఞాయ బధిరదోవారికస్స ద్వారవివరకాలో వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణే దస్సనకిచ్చసాధనకాలో, పఠమపటిహారేన పణ్ణాకారస్స గహితకాలో వియ విపాకమనోధాతుయా ఆరమ్మణస్స సమ్పటిచ్ఛితకాలో, పఠమేన దుతియస్స దిన్నకాలో వియ విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణస్స సన్తీరితకాలో, దుతియేన తతియస్స దిన్నకాలో వియ కిరియామనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణస్స వవత్థాపితకాలో, తతియేన రఞ్ఞో దిన్నకాలో వియ వోట్ఠబ్బనేన జవనస్స నియ్యాతితకాలో, రఞ్ఞో పరిభోగకాలో వియ జవనస్స ఆరమ్మణరసానుభవనకాలోతి అయం దోవారికోపమా.

‘‘ఇదం పన ఓపమ్మం కిం దీపేతీ’’తిఆది ఉచ్ఛుయన్తూపమాయ వుత్తనయేన వేదితబ్బా. సమ్బహులా గామదారకా అన్తరవీథియం పంసుం కీళన్తి, తత్థేకస్స హత్థే కహాపణో పటిహఞ్ఞి. సో ‘‘మయ్హం హత్థే పటిహతం, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి ఆహ. అథేకో ‘‘పణ్డరం ఏత’’న్తి ఆహ. అపరో సహ పంసునా గాళ్హం గణ్హి. అఞ్ఞో ‘‘పుథులం చతురస్సం ఏత’’న్తి ఆహ. అపరో ‘‘కహాపణో ఏసో’’తి ఆహ. అథ ఆహరిత్వా మాతు అదంసు, సా కమ్మే ఉపనేసి. తత్థ సమ్బహులానం దారకానం అన్తరవీథియం కీళన్తానం సన్నిసిన్నకాలో వియ చిత్తప్పవత్తి దట్ఠబ్బా, కహాపణస్స హత్థే పటిహతకాలో వియ ఆరమ్మణేన పసాదస్స ఘట్టితకాలో, ‘‘కిం ను ఖో ఏత’’న్తి వుత్తకాలో వియ తం ఆరమ్మణం గహేత్వా కిరియామనోధాతుయా భవఙ్గస్స ఆవట్టితకాలో, ‘‘పణ్డరం ఏత’’న్తి వుత్తకాలో వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దస్సనకిచ్చస్స సాధితకాలో, సహ పంసునా గాళ్హం గహితకాలో వియ విపాకమనోధాతుయా ఆరమ్మణస్స సమ్పటిచ్ఛితకాలో, ‘‘పుథులం చతురస్సం ఏత’’న్తి వుత్తకాలో వియ విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణస్స సన్తీరితకాలో, ‘‘కహాపణో ఏసో’’తి వుత్తకాలో వియ కిరియామనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణస్స వవత్థాపితకాలో, మాతరా కమ్మే ఉపనీతకాలో వియ జవనస్స ఆరమ్మణరసానుభవనం వేదితబ్బన్తి అయం గామదారకోపమా.

ఇదం ఓపమ్మం కిం దీపేతి? కిరియామనోధాతు అదిస్వావ భవఙ్గం ఆవట్టేతి, విపాకమనోధాతు అదిస్వావ సమ్పటిచ్ఛతి, విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతు అదిస్వావ సన్తీరేతి, కిరియామనోవిఞ్ఞాణధాతు అదిస్వావ వవత్థాపేతి, జవనం అదిస్వావ ఆరమ్మణరసం అనుభవతి, ఏకన్తేన పన చక్ఖువిఞ్ఞాణమేవ దస్సనకిచ్చం సాధేతీతి దీపేతి. జచ్చన్ధపీఠసప్పీఉపమా ఉపరి ఆగమిస్సతి.

౪౯౮-౫౦౯. ఏత్తకా ఉపమా సఙ్గహేత్వా ‘‘దోవారికోపమాదీనీ’’తి వత్వా ‘‘ఉపనిస్సయమత్థసో’’తి ఏత్థ ఉపనిస్సయభావం పకాసేతుం ‘‘అసమ్భేదేనా’’తిఆదిమాహ. అసమ్భేదేనాతి అవినట్ఠభావేన, వాతపిత్తాదీహి అనుపహతభావేన చ. వాతపిత్తాదిఉపహతమ్పి హి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స పచ్చయభావానుపగమనతో సమ్భిన్నమేవ నామ హోతి, పఞ్చిన్ద్రియానం అత్థిక్ఖణేయేవ నిస్సయభావూపగమనతో ఖణవసేన అసమ్భేదోపి యుజ్జతి. ఏస నయో సోతపసాదాదీసుపి. రూపాపాథగమేనాతి దూరే ఠితస్స ఫలికాదీహి అన్తరితస్స చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తియా పచ్చయో భవితుం యోగ్యదేసే అవట్ఠితవసేన రూపస్స ఆపాథగమనేన. ఏవఞ్చ కత్వా దూరే ఠితం, పరమ్ముఖే ఠితమ్పి దిబ్బచక్ఖుస్స ఆపాథగతమేవ నామ హోతి. ఆలోకనిస్సయేనాపీతి రూపావభాసనసమత్థఆలోకసఙ్ఖాతనిస్సయేన. ఆలోకే సతి సమ్భవో చేత్థ ఆలోకనిస్సయతా, న ఆలోకస్స నిస్సయపచ్చయత్తా. మనక్కారోవ హేతు మనక్కారహేతు, తేన సహ వత్తతీతి సమనక్కారహేతు. తేన ఆలోకనిస్సితం దస్సేతి. సమేతేహీతి సంయుత్తేహి ఏకీభూతేహి, న ఏకస్సపి విరహేనాతి అత్థో.

ఆకాసనిస్సయేనాతి కణ్ణచ్ఛిద్దసఙ్ఖాతఆకాసనిస్సయేన. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం ‘‘న హి పిహితకణ్ణచ్ఛిద్దస్స సోతవిఞ్ఞాణం పవత్తతీ’’తి వుత్తం. బాహిరాకాసమ్పి పన ఇచ్ఛితమేవ. తథా హి అవివరే గేహే నిసీదిత్వా వుచ్చమానానం బహి ఠితా న సుణన్తి. వాయోసన్నిస్సయేనాతి నాసికచ్ఛిద్దం పవిసనవాయుసన్నిస్సయేన. ఆపోసన్నిస్సయేనాతి ఖేళసఙ్ఖాతఆపోసన్నిస్సయేన. పథవీసన్నిస్సయేనాతి కాయపసాదవత్థుస్స పథవీధాతుసన్నిస్సయేన. మనోవిఞ్ఞాణన్తి జవనమనోవిఞ్ఞాణం.

౫౧౦-౧౧. మనో…పే… వేదితబ్బన్తి ‘‘అసమ్భేదా మనస్సా’’తి ఏత్థ వుత్తం మనో భవఙ్గచిత్తన్తి వేదితబ్బం. తం పన చుతివసేన నిరుద్ధమ్పి కిరియామయచిత్తస్స పచ్చయభావం అనుపగన్త్వా కేవలం భవఙ్గప్పవత్తివసేన మన్దథామగతం హుత్వా పవత్తనమ్పి సమ్భిన్నమేవాతి దట్ఠబ్బం. నాయం సబ్బత్థ గచ్ఛతీతి చతువోకారే అలబ్భనతో. తేనాహ ‘‘భవం తు పఞ్చవోకార’’న్తిఆది. తత్థ పఞ్చన్నం ఖన్ధానం వోకారో ఏత్థాతి పఞ్చవోకారో. హోతి హి భిన్నాధికరణమ్పి అఞ్ఞపదత్థసమాసో యథా ‘‘ఉరసిలోమో’’తి. అథ వా యథాపచ్చయం పఞ్చహి ఖన్ధేహి వోకరీయతీతి పఞ్చవోకారో. ‘‘అత్థతో’’తి ఏవమాదికం పదం చక్ఖాదీని దస్సనాదికిచ్చానీతి ఏత్తకమేవ సన్ధాయ వుత్తం, న అఞ్ఞం కిఞ్చి విసేసనన్తి న తత్థ వినిచ్ఛయో వుత్తో.

౫౧౨-౪. సబ్బానీతి కామావచరాదిభేదం అనామసిత్వా సబ్బాని. కమ్మన్తి పటిసన్ధినిబ్బత్తకా ఉపపజ్జవేదనీయభూతా, అపరాపరియవేదనీయభూతా వా చేతనా. కమ్మనిమిత్తన్తి యం వత్థుం ఆరమ్మణం కత్వా ఆయూహనకాలే కమ్మం ఆయూహతి, తం దానూపకరణాదికం, పాణఘాతోపకరణాదికఞ్చ. గతినిమిత్తన్తి భవన్తరముపపజ్జితబ్బభవపరియాపన్నవణ్ణాయతనం, తం పన సుగతియం మనుస్సలోకే నిబ్బత్తన్తస్స రత్తకమ్బలసదిసమాతుకుచ్ఛివణ్ణవసేన, దేవలోకే నిబ్బత్తన్తస్స ఉయ్యానకప్పరుక్ఖవణ్ణవసేన, దుగ్గతియం నిబ్బత్తన్తస్స అగ్గిజాలాదివణ్ణవసేన, పేతతిరచ్ఛానయోనీసు పేతతిరచ్ఛానానం నిబద్ధసఞ్చరణట్ఠానపరియాపన్నతావణ్ణవసేన చ దట్ఠబ్బం. ‘‘తివిధ’’న్తి ఇదం యథాసమ్భవవసేన వుత్తం, రూపారూపసమ్బన్ధీనం పన కమ్మనిమిత్తమేవ ఆరమ్మణం హోతి. తథా హి మహగ్గతవిపాకాని ఏకన్తేన కమ్మసదిసారమ్మణాని వుత్తాని.

పచ్చుప్పన్నమతీతం వాతి ఖణవసేన పచ్చుప్పన్నమతీతం వా. తత్థ గతినిమిత్తం ఏకన్తేన పచ్చుప్పన్నమేవ, కమ్మనిమిత్తం పచ్చుప్పన్నమతీతం వా, కమ్మం పన అతీతమేవ. అనాగతారమ్మణం పన పచ్చుప్పన్నకమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తం వియ అనాపాథగతత్తా, అతీతకమ్మకమ్మనిమిత్తం వియ అననుభూతత్తా చ విభూతం హుత్వా నోపతిట్ఠాతీతి అతిసన్తభావేన పవత్తమానా పటిసన్ధి తం ఆరబ్భ పవత్తితుం న సక్కోతీతి వుత్తం ‘‘నత్థి అనాగత’’న్తి. మహగ్గతపటిసన్ధీనం ఏకన్తేన కమ్మసదిసారమ్మణభావేన కమ్మస్స వియ అతీతనవత్తబ్బారమ్మణత్తా న తాసం విసుం ఆరమ్మణం ఉద్ధటం. తత్థ దుతియచతుత్థారూపపటిసన్ధీనం అతీతమేవ ఆరమ్మణం ఇతరాసం నవత్తబ్బన్తి దట్ఠబ్బం.

౫౧౭-౨౦. మహావిపాకానం పటిసన్ధాదిచతుకిచ్చవసేనేవ పవత్తనతో రూపారూపభవే పటిసన్ధిభవఙ్గచుతివసేన తంతంవిపాకస్సేవ పవత్తితో, తదారమ్మణస్స చ అభావేన తత్థ న లబ్భతీతి ఆహ ‘‘మహాపాకా…పే… ద్వయే’’తి. అనిట్ఠరూపానం బ్రహ్మలోకే అసమ్భవేపి తత్థ ఠత్వా ఇధ అనిట్ఠారమ్మణం పస్సన్తానం అకుసలవిపాకాని న ఉప్పజ్జన్తీతి న వత్తబ్బన్తి రూపభవేపి సన్తీరణత్తయం వుత్తం. అభిధమ్మత్థసఙ్గహసచ్చసఙ్ఖేపాదీసుపి హి ఇమినావ అధిప్పాయేన రూపలోకే అకుసలవిపాకప్పవత్తి దస్సితా. అపరే పన ‘‘కామభవే సన్తీరణత్తయం, రూపభవే సన్తీరణద్వయన్తి యథాలాభవసేన యోజేతబ్బ’’న్తి వదన్తి.

కదాచిపీతి పరిత్తారమ్మణేసు పరిత్తజవనానం ఉప్పాదేపి. ‘‘బీజస్సాభావతో’’తి రూపారూపభవద్వయే తదారమ్మణాభావస్స కారణం వత్వా తమేవ పకాసేతుం ‘‘పటిసన్ధిబీజ’’న్తిఆది వుత్తం. పటిసన్ధియేవ బీజభూతన్తి పటిసన్ధిబీజం. తస్సాతి తదారమ్మణస్స.

౫౨౧. యది ఏవం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనమ్పి కామావచరపటిసన్ధిబీజత్తా తత్థ అభావో ఆపజ్జతీతి చోదేన్తో ఆహ ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీన’’న్తిఆది. ఇన్ద్రియానన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం వత్థుద్వారభూతానం చక్ఖాదీనమిన్ద్రియానం. పవత్తానుభావతోతి తేసం తత్థ అత్థితానుభావతో. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – చక్ఖుసోతవిఞ్ఞాణానం వత్థుభూతాని చక్ఖుసోతిన్ద్రియాని తత్థ పవత్తన్తీతి తేసం పవత్తిఆనుభావతో చక్ఖుసోతవిఞ్ఞాణాని పవత్తన్తి. సతి చ తేసం పవత్తియం వీథిచిత్తుప్పాదో నియతోతి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం వియ సమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణానమ్పి తత్థ సమ్భవో సిద్ధోతి.

౫౨౩-౪. అకామావచరధమ్మేతి కామావచరధమ్మతో అఞ్ఞే మహగ్గతలోకుత్తరధమ్మే. నానుబన్ధతీతి నానువత్తతి. జనకం…పే… అనుబన్ధతీతి యథా నామ గేహతో నిక్ఖమిత్వా బహి గన్తుకామో తరుణదారకో అత్తనో జనకం పితరం వా అఞ్ఞం వా పితుసదిసం హితకామం ఞాతిం అఙ్గులియం గహేత్వా అనుబన్ధతి, న అఞ్ఞం రాజపురిసాదిం, తథా ఏతమ్పి భవఙ్గారమ్మణతో బహి నిక్ఖమితుకామసభాగతాయ అత్తనో జనకం పఠమకుసలాదికం సదిసం వా దుతియకుసలాదికామావచరజవనమేవ అనుబన్ధతి, న అఞ్ఞం మహగ్గతం లోకుత్తరన్తి అయమేత్థ అత్థో. కుసలాకుసలాదిన్తి ఆది-గ్గహణేన కిరియాబ్యాకతం సఙ్గణ్హాతి. ఆనన్దాచరియో పన పట్ఠానే ‘‘కుసలాకుసలే నిరుద్ధే విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతీ’’తి (పట్ఠా. ౩.౧.౯౮) విపాకధమ్మధమ్మానమేవానన్తరం తదారమ్మణం వుత్తం. విప్ఫారవన్తఞ్హి జవనం నావం వియ నదీసోతో భవఙ్గం అనుబన్ధతి, న పన ఛళఙ్గుపేక్ఖావతో సన్తవుత్తిం కిరియాజవనం పణ్ణపుటం వియ నదీసోతోతి కిరియాజవనానన్తరం తదారమ్మణం న ఇచ్ఛతి, ఆచరియజోతిపాలత్థేరాదయో పన ‘‘లబ్భమానస్సపి కేనచి అధిప్పాయేన కత్థచి అవచనం దిస్సతి, యథా తం ధమ్మసఙ్గహే అకుసలనిద్దేసే లబ్భమానోపి అధిపతి న వుత్తో, తస్మా యది అబ్యాకతానన్తరమ్పి తదారమ్మణం వుచ్చేయ్య, తదా వోట్ఠబ్బనానన్తరమ్పి తస్స పవత్తిం మఞ్ఞేయ్యున్తి కిరియాజవనానన్తరం తదారమ్మణం న వుత్తం, న పన అలబ్భనతో. యఞ్చేత్థ పణ్ణపుటం నిదస్సితం, తం నిదస్సితబ్బేన సమానం న హోతి, నావాపణ్ణపుటానఞ్హి నదీసోతస్స ఆవట్టనం గతి చ విసదిసీతి నావాయం నదీసోతస్స అనుబన్ధనం, పణ్ణపుటస్స అననుబన్ధనఞ్చ యుజ్జతి, ఇధ పన కిరియాజవనేతరజవనానం భవఙ్గసోతస్స ఆవట్టనం గతి చ సదిసీతి ఏతస్స అననుబన్ధనం, ఇతరస్స అనుబన్ధనఞ్చ న యుజ్జతి, తస్మా విచారేతబ్బమేవ త’’న్తి వదన్తి.

౫౨౫-౬. యథా చేతం మహగ్గతలోకుత్తరధమ్మే నానువత్తతి, తథా యదా ఏతే కామావచరధమ్మాపి మహగ్గతానుత్తరధమ్మారమ్మణా హుత్వా పవత్తన్తి, తదా తేపి నానుబన్ధతీతి ఆహ ‘‘కామావచరధమ్మాపీ’’తిఆది. మహగ్గతా-గ్గహణేన చేత్థ లోకుత్తరానమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తే చాపీతి చ-సద్దేన లోకుత్తరారమ్మణానం గహణం. కస్మా నానుబన్ధతీతి ఆహ ‘‘పరిత్తారమ్మణత్తా’’తిఆది. పరిత్తారమ్మణత్తాతి హేట్ఠా వుత్తనయేన కామావచరవిపాకానం ఏకన్తేన పరిత్తారమ్మణత్తా. తథాపరిచితత్తాతి యథా జవనం, ఏవం అపరిచితత్తా. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా హి సో పితరం, పితుసదిసం వా కఞ్చి అనుబన్ధన్తో తరుణదారకో ఘరద్వారన్తరవీథిచతుక్కాదిమ్హి పరిచితేయేవ దేసే అనుగచ్ఛతి, న అరఞ్ఞం వా రక్ఖసభూమిం వా గచ్ఛన్తం, ఏవం కామావచరధమ్మే అనుబన్ధన్తమ్పి పరిత్తమ్హి పరిచితేయేవ దేసే పవత్తమానే తే ధమ్మే అనుబన్ధతి, న మహగ్గతలోకుత్తరధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తమానేపి.

౫౨౭-౩౨. ఇదాని కిం ఇమాయ యుత్తికథాయ, అట్ఠకథాపమాణతో చేతం గహేతబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కిం తేనా’’తిఆది. జవనేతి కామావచరజవనే. తదారమ్మణచిత్తాని ‘‘తదారమ్మణ’’న్తి లద్ధనామాని చిత్తాని తదారమ్మణభావం న గణ్హన్తి, తదారమ్మణభావేన న పవత్తన్తీతి అత్థో. అథ వా నామగోత్తం ఆరబ్భ జవనే జవితే తదారమ్మణం తస్స జవనస్స ఆరమ్మణం న గణ్హన్తి న లబ్భన్తీతి అత్థో. రూపారూపభవేసు వాతి వా-సద్దేన ‘‘జవనే జవితేపి తదారమ్మణం న గణ్హన్తీ’’తి ఆకడ్ఢతి. పణ్ణత్తిం ఆరబ్భాతి కామభవేపి పణ్ణత్తిం ఆరబ్భ. లక్ఖణారమ్మణాయాతి అనిచ్చాదిలక్ఖణత్తయారమ్మణాయ, బలవవిపస్సనాయాతి అత్థో. ‘‘తీణి లక్ఖణాని, తిస్సో చ పఞ్ఞత్తియో కుసలత్తికే న లబ్భన్తీ’’తి అట్ఠకథాయ వుత్తత్తా తిణ్ణం లక్ఖణానం ధమ్మతో అభావేన తం ఆరబ్భ పవత్తాయ విపస్సనాయ తదారమ్మణాని న లబ్భన్తి. పట్ఠానే పన ‘‘సేఖా వా పుథుజ్జనా వా కుసలం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సన్తి, కుసలాకుసలే నిరుద్ధే విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతీ’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౦౬) వచనతో ఖన్ధారమ్మణికవిపస్సనాయ తదారమ్మణం లబ్భతీతి దట్ఠబ్బం. మిచ్ఛత్తనియతేసూతి ‘‘కతమే ధమ్మా మిచ్ఛత్తనియతా? చత్తారో దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదా’’తి (ధ. స. ౧౪౨౬) ఏవమాగతేసు మిచ్ఛాగాహవసేన పవత్తేసు ధమ్మేసు జవనం హుత్వా జవితేసు. కస్మా పన తేసు జవితేసు తదారమ్మణం న లబ్భతీతి? కామావచరవిపాకానఞ్హి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠి వియ ‘‘అత్తా ఓచ్ఛిజ్జతీ’’తిఆదినా అత్తపరికప్పనావసేన అప్పవత్తనతో నియతమిచ్ఛాదిట్ఠివసప్పవత్తేసు తేసు జవితేసు తదనన్తరం తదారమ్మణాని న ఉప్పజ్జన్తి, అనియతమిచ్ఛాదిట్ఠివసప్పవత్తేసు పన జవితేసు తదారమ్మణం నుప్పజ్జతీతి నత్థి. అథ వా మిచ్ఛత్తనియతేసూతి మిచ్ఛాభావనియతసభావేసు తంవిసయేసూతి అత్థో. మిచ్ఛత్తనియతధమ్మానం ధమ్మసభావం అగ్గహేత్వా మిచ్ఛత్తనియతసభావస్సేవ గహణతో, తస్స చ విపాకానం అవిభూతత్తా మిచ్ఛత్తనియతసభావే ఆరబ్భ తదారమ్మణా న లబ్భన్తి. పి-సద్దేన సమ్మత్తనియతేసుపీతి సమ్పిణ్డేతి, ‘‘లోకుత్తరధమ్మే ఆరబ్భా’’తి వా ఏతేన సిద్ధత్తా న తేసం విసుం ఉద్ధరణం కతం. అట్ఠకథాయం పన మిచ్ఛత్తనియతసమ్మత్తనియతానం అఞ్ఞమఞ్ఞపటిపక్ఖభావేన బలవభావతో తదారమ్మణస్స అవత్థుభావదస్సనత్థం మిచ్ఛత్తనియతానన్తరం సమ్మత్తనియతాపి ఉద్ధటా. మిచ్ఛత్తనియతసభావస్స వియ పటిసమ్భిదాసభావస్సపి కామావచరవిపాకానం అవిభూతభావేన పటిసమ్భిదాఞాణాని ఆరబ్భ జవనే జవితే తదారమ్మణం న లబ్భతీతి ఆహ ‘‘పటిసమ్భిదాఞాణానీ’’తిఆది. మనోద్వారేపీతి న కేవలం పఞ్చద్వారేసుయేవ, అథ ఖో మనోద్వారేపి. సబ్బేసన్తి అహేతుకదుహేతుకాదీనం సబ్బేసం. అనుపుబ్బతోతి హేట్ఠా వుత్తఅనుక్కమతో.

౫౩౩. న విజ్జతీతి మనోద్వారస్స అప్పటిఘభావేన న విజ్జతి. భవఙ్గతోతి భవఙ్గసన్తానతో, తస్స ఆరమ్మణతో వా. వుట్ఠానన్తి భవఙ్గసన్తానే, తస్సారమ్మణే వా సతి తస్స వుట్ఠానం.

౫౩౫-౬. సత్త సత్తాతి ఏకేకస్స సత్త సత్తాతి కత్వా. పాపపాకాతి అకుసలవిపాకా. ‘‘ద్వాదసాపుఞ్ఞచిత్తాన’’న్తి వత్వా ‘‘పాపపాకా’’తి వచనం ‘‘తత్రిదం సుగతస్స సుగతచీవరప్పమాణ’’న్తిఆదీసు వియ సఞ్ఞాసద్దవసేన వుత్తం. ఏవం పవత్తియం అకుసలవిపాకానం పవత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని పటిసన్ధియం దస్సేతుం ‘‘ఏకాదసవిధాన’’న్తిఆది వుత్తం. ఉద్ధచ్చచేతనాయ పవత్తివిపాకదానమత్తం వినా పటిసన్ధిదానాభావతో ఆహ ‘‘హిత్వా ఉద్ధచ్చమానస’’న్తి. కిం పనేత్థ కారణం, అధిమోక్ఖవిరహేన సబ్బదుబ్బలమ్పి విచికిచ్ఛాసహగతం పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢతి, అధిమోక్ఖసభావతో తతో బలవతరమ్పి ఉద్ధచ్చసహగతం నాకడ్ఢతీతి? పటిసన్ధిదానసభావాభావతో. ‘‘బలవం ఆకడ్ఢతి, దుబ్బలం నాకడ్ఢతీ’’తి హి అయం విచారణా పటిసన్ధిదానసభావేసుయేవ. యస్స పన పటిసన్ధిదానసభావో ఏవ నత్థి, న తస్స బలవభావో పటిసన్ధిఆకడ్ఢనే కారణన్తి.

కథం పనేతం విఞ్ఞాతబ్బం ‘‘ఉద్ధచ్చసహగతస్స పటిసన్ధిదానసభావో నత్థీ’’తి? దస్సనేనపహాతబ్బేసు అనాగతత్తా. తివిధా హి అకుసలా దస్సనేనపహాతబ్బా, భావనాయపహాతబ్బా, సియా దస్సనేనపహాతబ్బా సియా భావనాయపహాతబ్బాతి. తత్థ దిట్ఠిసమ్పయుత్తవిచికిచ్ఛాసహగతచిత్తుప్పాదా దస్సనేనపహాతబ్బా నామ. యథాహ ‘‘కతమే ధమ్మా దస్సనేనపహాతబ్బా? చత్తారో దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదా విచికిచ్ఛాసహగతో చిత్తుప్పాదో’’తి (ధ. స. ౧౪౦౮). తే హి పఠమం నిబ్బానదస్సనతో ‘‘దస్సన’’న్తి లద్ధనామేన సోతాపత్తిమగ్గేనేవ పహాతబ్బత్తా ‘‘దస్సనేనపహాతబ్బా’’తి వుచ్చన్తి. ఉద్ధచ్చసహగతచిత్తుప్పాదో భావనాయపహాతబ్బో నామ. యథాహ ‘‘కతమే ధమ్మా భావనాయపహాతబ్బా? ఉద్ధచ్చసహగతో చిత్తుప్పాదో’’తి. సో హి అగ్గమగ్గేన పహాతబ్బత్తా ‘‘భావనాయపహాతబ్బో’’తి వుత్తో. ఉపరిమగ్గత్తయఞ్హి పఠమమగ్గేన దిట్ఠస్మింయేవ భావనావసేన ఉప్పజ్జతి, న అదిట్ఠపుబ్బం కిఞ్చి పస్సతి, తస్మా ‘‘భావనా’’తి వుచ్చతి. దిట్ఠివిప్పయుత్తదోమనస్ససహగతచిత్తుప్పాదా పన సియా దస్సనేనపహాతబ్బా సియా భావనాయపహాతబ్బా నామ. యథాహ ‘‘చత్తారో దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తా లోభసహగతచిత్తుప్పాదా ద్వే దోమనస్ససహగతచిత్తుప్పాదా. ఇమే ధమ్మా సియా దస్సనేనపహాతబ్బా సియా భావనాయపహాతబ్బా’’తి (ధ. స. ౧౪౦౯). తే హి అపాయనిబ్బత్తకావత్థాయ పఠమమగ్గేన, సేసావత్థాయ ఉపరిమగ్గేహి పహీయమానత్తా సియా దస్సనేనపహాతబ్బా సియా భావనాయపహాతబ్బా నామ. తత్థ సియా దస్సనేనపహాతబ్బమ్పి దస్సనేనపహాతబ్బసామఞ్ఞేన ఇధ ‘‘దస్సనేనపహాతబ్బా’’త్వేవ వోహరన్తి. యది చ ఉద్ధచ్చసహగతం పటిసన్ధిం దదేయ్య, తదా అకుసలపటిసన్ధియా సుగతియం అసమ్భవతో అపాయేస్వేవ దదేయ్య, అపాయగమనీయఞ్చ ఏకన్తేన దస్సనేనపహాతబ్బా సియా, ఇతరథా అపాయగమనీయస్స అప్పహీనత్తా సేఖానం అపాయుప్పత్తి ఆపజ్జతి, న చ పనేతం యుత్తం, ‘‘చతూహపాయేహి చ విప్పముత్తో (ఖు. పా. ౬.౧౧; సు. ని. ౨౩౪), అవినిపాతధమ్మో’’తిఆదివచనేహి సహ విరుజ్ఝనతో, సతి చ పనేతస్స దస్సనేనపహాతబ్బభావే ‘‘సియా దస్సనేనపహాతబ్బా’’తి ఇమస్స విభఙ్గే వత్తబ్బం సియా, న చ పనేతం వుత్తన్తి. అథ సియా ‘‘అపాయగమనీయో రాగో దోసో మోహో తదేకట్ఠా చ కిలేసా’’తి ఏవం దస్సనేనపహాతబ్బేసు వుత్తత్తా ఉద్ధచ్చసహగతస్సాపి తత్థ సఙ్గహో సక్కా కాతున్తి? తం న, తస్స నియామతో భావనాయపహాతబ్బభావేన వుత్తత్తాతి తస్మా దస్సనేనపహాతబ్బేసు అవచనమేవ పటిసన్ధిదానాభావం సాధేతీతి.

నను చ పటిసమ్భిదావిభఙ్గే –

‘‘యస్మిం సమయే అకుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి ఉపేక్ఖాసహగతం ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్తం, రూపారమ్మణం వా…పే… ధమ్మారమ్మణం వా యం యం వా పనారబ్భ, తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతి…పే… అవిక్ఖేపో హోతి, ఇమే ధమ్మా అకుసలా. ఇమేసు ధమ్మేసు ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా, తేసం విపాకే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా’’తి (విభ. ౭౩౧) –

ఏవం ఉద్ధచ్చసహగతచిత్తుప్పాదం ఉద్ధరిత్వా తస్స విపాకోపి ఉద్ధటోతి కథమస్స పటిసన్ధిదానాభావో సమ్పటిచ్ఛితబ్బోతి? న ఇదం పటిసన్ధిదానం సన్ధాయ ఉద్ధటం, అథ ఖో పవత్తివిపాకం సన్ధాయ. పట్ఠానే పన –

‘‘సహజాతా దస్సనేనపహాతబ్బా చేతనా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో, నానక్ఖణికా దస్సనేనపహాతబ్బా చేతనా విపాకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౮.౮౯) –

దస్సనేనపహాతబ్బచేతనాయ ఏవ సహజాతనానక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావం ఉద్ధరిత్వావ ‘‘సహజాతా భావనాయపహాతబ్బా చేతనా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి భావనాయపహాతబ్బచేతనాయ సహజాతకమ్మపచ్చయభావోవ ఉద్ధటో, న పన నానక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావో. తథా పచ్చనీయనయేపి –

‘‘దస్సనేనపహాతబ్బో ధమ్మో నేవదస్సనేననభావనాయపహాతబ్బస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో, సహజాత… ఉపనిస్సయ…పే… పచ్ఛాజాత… కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౮.౯౮) –

దస్సనేనపహాతబ్బస్సేవ కమ్మపచ్చయభావం ఉద్ధరిత్వా –

‘‘భావనాయపహాతబ్బో ధమ్మో నేవదస్సనేననభావనాయపహాతబ్బస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో, సహజాత… ఉపనిస్సయ… పచ్ఛాజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౮.౯౯) –

భావనాయపహాతబ్బస్స ధమ్మస్స సహజాతాదిపచ్చయభావోవ వుత్తో, న పన కమ్మపచ్చయభావో, న చ నానక్ఖణికకమ్మపచ్చయం వినా పటిసన్ధిఆకడ్ఢనం అత్థి, తస్మా నత్థి తస్స సబ్బథాపి పటిసన్ధిదానం. పవత్తివిపాకం పనస్స న సక్కా నివారేతుం పటిసమ్భిదావిభఙ్గే ఉద్ధచ్చసహగతానమ్పి విపాకస్స ఉద్ధటత్తా, నానక్ఖణికకమ్మపచ్చయస్స చ పటిసన్ధివిపాకమేవ సన్ధాయ అనుద్ధటత్తా. ఏవఞ్చ పన కత్వా యదేకే ఆచరియా వదన్తి ‘‘ఉద్ధచ్చచేతనా ఉభయవిపాకమ్పి న దేతి పట్ఠానే నానక్ఖణికకమ్మపచ్చయస్స అనుద్ధటత్తా’’తి, తం తేసం అభినివేసమత్తమేవాతి దట్ఠబ్బం.

యది చ తే వదేయ్యుం – యథా ‘‘విపాకధమ్మధమ్మా’’తి ఏత్థ విపాక-సద్దేన విపాకారహతా వుచ్చతి, ఏవం ఇధాపి ఉద్ధచ్చసహగతానం విపాకారహతం సన్ధాయ ‘‘తేసం విపాకే ఞాణ’’న్తి వుత్తం. యథా సద్ధిన్ద్రియవినిముత్తస్స అధిముచ్చనట్ఠస్స అభావేపి సద్ధిన్ద్రియస్స అధిముచ్చనసత్తివిసేసం గహేత్వా సద్ధిన్ద్రియధమ్మో అధిముచ్చనట్ఠో అత్థోతి వుచ్చతి, ఏవమిధాపి ధమ్మవినిముత్తస్స విపాకారహభావస్స అభావేపి ధమ్మానమేవ విపాకారహసామత్థియం గహేత్వా తస్స అత్థిభావో వుత్తో. యది చ తే పవత్తివిపాకం దదేయ్యుం, యథా –

‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తో ధమ్మో దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తస్స ధమ్మస్స కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో, నానక్ఖణికా’’తి (పట్ఠా. ౧.౨.౫౭) –

పవత్తివిపాకస్సపి వసేన నానక్ఖణికకమ్మపచ్చయో వుత్తో, ఏవమేత్థాపి నానక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావో వత్తబ్బో సియా. న హి లబ్భమానస్స అవచనే కారణం అత్థీతి తస్మా యథాధమ్మసాసనే అవచనమ్పి అభావమేవ దీపేతి. అపిచ యది ఉద్ధచ్చసహగతస్స పవత్తివిపాకదానం అధిప్పేతం సియా, తదా ‘‘అనుపాదిన్నుపాదానియో ధమ్మో ఉపాదిన్నుపాదానియస్స ధమ్మస్స న కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి పటిసేధో న కాతబ్బో సియా. న హి ఠపేత్వా ఉద్ధచ్చం అఞ్ఞో కోచి అనుపాదిన్నుపాదానియో ధమ్మో ఉపాదిన్నుపాదానియస్స ధమ్మస్స పచ్చయో భవితుం అసమత్థో అత్థీతి, తయిదమేతేసం అభిలాపమత్తం. తథా హి యం తావ వుత్తం ‘‘విపాకారహభావం గహేత్వా తేసం విపాకేతి వుత్త’’న్తి, తదేవ తస్స విపాకసబ్భావం దీపేతి. న హి విపాకారహభావే సతి అభిఞ్ఞాదీనం వియ తస్స అవిపాకతాయ కారణం అత్థీతి. యమ్పి వుత్తం ‘‘నానక్ఖణికకమ్మపచ్చయస్స అవచనం విపాకభావం దీపేతీ’’తి, తమ్పి న సున్దరం, లబ్భమానస్సాపి కత్థచి కేనచి అధిప్పాయేన అవచనతో. తథా హి ధమ్మసఙ్గణియం లబ్భమానమ్పి హదయవత్థు న వుత్తం. తస్మా యది పవత్తివిపాకం సన్ధాయ నానక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావో వుచ్చేయ్య, తదా పటిసన్ధివిపాకదానమ్పిస్స మఞ్ఞేయ్యున్తి లబ్భమానస్సపి పవత్తివిపాకస్స వసేన నానక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావో న వుత్తోతి. యం పన అనుపాదిన్నుపాదానియస్స ఉపాదిన్నుపాదానియం పతి కమ్మపచ్చయపటిక్ఖేపవచనం, తం అభిఞ్ఞాకుసలాదికే సన్ధాయాతి న ఏత్తావతా ఉద్ధచ్చసహగతస్స పవత్తివిపాకదానం సబ్బథాపి పటిక్ఖిపితుం సక్కాతి. యమ్పి అట్ఠకథాయం ‘‘యథా చ అభిఞ్ఞాచేతనా, ఏవముద్ధచ్చచేతనాపి ‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’న్తి ఏత్థ అపనేతబ్బా’’తి వుత్తం, తమ్పి ఉద్ధచ్చచేతనాయ తత్థ నిద్దిసియమానాయ యథా ఇతరా పటిసన్ధిపవత్తివసేన దువిధస్సపి విపాకవిఞ్ఞాణస్స పచ్చయో, ఏవముద్ధచ్చచేతనాపీతి గణ్హేయ్యున్తి వుత్తం, న తస్స పవత్తివిపాకాభావతోతి.

ఆచరియబుద్ధమిత్తాదయో పన ఉద్ధచ్చసహగతం ద్విధా విభజిత్వా ఏకస్స ఉభయవిపాకదానం, ఏకస్స సబ్బథాపి విపాకాభావం వణ్ణేన్తి. తేసఞ్హి అయం వినిచ్ఛయో – అత్థి ఉద్ధచ్చం భావనాయపహాతబ్బమ్పి, అత్థి నభావనాయపహాతబ్బమ్పి. తేసు భావనాయపహాతబ్బం సేఖసన్తానప్పవత్తం, ఇతరం పుథుజ్జనసన్తానప్పవత్తం. ఫలదానఞ్చ పుథుజ్జనసన్తానే పవత్తస్సేవ, నేతరస్స. తథా హి దస్సనభావనానం అభావేపి యేసం పుథుజ్జనానం, సేఖానఞ్చ దస్సనభావనాహి భవితబ్బం, తేసం తదుప్పత్తికాలే తాహి పహాతుం సక్కుణేయ్యా అకుసలా ‘‘దస్సనేనపహాతబ్బా, భావనాయపహాతబ్బా’’తి చ వుచ్చన్తి. పుథుజ్జనానం పన భావనాయ అభావతో భావనాయపహాతబ్బచిన్తా నత్థి, తేన తేసం పవత్తమానా తే దస్సనేన పహాతుం అసక్కుణేయ్యాపి ‘‘భావనాయపహాతబ్బా’’తి న వుచ్చన్తి. యది వుచ్చేయ్యుం, దస్సనేనపహాతబ్బా భావనాయపహాతబ్బానం కేసఞ్చి కేచి కదాచి ఆరమ్మణారమ్మణాధిపతిఉపనిస్సయపచ్చయేహి పచ్చయా భవేయ్యుం. సకభణ్డే ఛన్దరాగాదీనఞ్హి కేసఞ్చి సక్కాయదిట్ఠాదయో కేచి అతీతాదీసు కిస్మిఞ్చి కాలే ఆరమ్మణాధిపతిఉపనిస్సయేహి పచ్చయా హోన్తీతి నత్థి, న చ పట్ఠానే ‘‘దస్సనేనపహాతబ్బా భావనాయపహాతబ్బానం కేనచి పచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తా, తస్మా నత్థి పుథుజ్జనేసు పవత్తమానానమకుసలానం భావనాయపహాతబ్బపరియాయో. యది తత్థ అవచనమేవ పమాణం, ఏవం సతి సేఖసన్తానపవత్తానమ్పి అకుసలానం భావనాయపహాతబ్బపరియాయో నత్థీతి ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, సేఖసన్తానప్పవత్తానం భావనాయ పహాతుం సక్కుణేయ్యత్తా. తేనేవ చ కిఞ్చి కత్వా సేఖానం దస్సనేనపహాతబ్బానం అకుసలానం పహీనభావేన అస్సాదనాభినన్దనానం వత్థూని న హోన్తి. పహీనతాయ ఏవ సోమనస్సస్స హేతుభూతా, అవిక్ఖేపహేతుభూతా చ న దోమనస్సం, ఉద్ధచ్చఞ్చ ఉప్పాదేన్తీతి న తేసం ఆరమ్మణారమ్మణాధిపతిపకతూపనిస్సయభావం గచ్ఛన్తి. న హి పహీనకిలేసే ఉపనిస్సాయ అరియా రాగదోసవిక్ఖేపే ఉప్పాదేన్తి. వుత్తఞ్చ ‘‘సోతాపత్తిమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తే కిలేసే న పునేతి, న పచ్చేతి, న పచ్చాగచ్ఛతీతి సుగతో, సకదాగామి…పే… అరహత్తమగ్గేన…పే… సుగతో’’తి. పుథుజ్జనానం పన దస్సనేన పహాతుం సక్కుణేయ్యా దస్సనేన పహాతుం అసక్కుణేయ్యానం కేనచి పచ్చయేన పచ్చయా న హోన్తీతి న సక్కా వత్తుం, ‘‘దిట్ఠిం అస్సాదేతి అభినన్దతి, తం ఆరబ్భ రాగో ఉప్పజ్జతి, దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి, ఉద్ధచ్చం ఉప్పజ్జతి, విచికిచ్ఛం ఆరబ్భ విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి, దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, ఉద్ధచ్చం ఉప్పజ్జతీ’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౦౭) దిట్ఠివిచికిచ్ఛానం ఉద్ధచ్చారమ్మణభావస్స వుత్తత్తా. ఏత్థ హి ఉద్ధచ్చన్తి ఉద్ధచ్చసహగతం చిత్తుప్పాదం సన్ధాయ వుత్తం, న దస్సనేనపహాతబ్బేసుపి లబ్భమానచేతసికం ఉద్ధచ్చం. ఏవఞ్చ కత్వా అధిపతిపచ్చయనిద్దేసే ‘‘దిట్ఠిం గరుం కత్వా అస్సాదేతి అభినన్దతి, తం గరుం కత్వా రాగో ఉప్పజ్జతి, దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీ’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౫) ఏత్తకమేవ వుత్తం, న వుత్తం ‘‘ఉద్ధచ్చం ఉప్పజ్జతీ’’తి, తస్మా సేఖసన్తానప్పవత్తానమకుసలానం దస్సనేనపహాతబ్బానం కేనచి పచ్చయేన పచ్చయత్తాభావతో పుథుజ్జనానం సన్తానేవ దస్సనేనపహాతబ్బానమకుసలానం పచ్చయా న హోన్తీతి న సక్కా వత్తున్తి పట్ఠానే దస్సనేనపహాతబ్బానం భావనాయపహాతబ్బస్స ఆరమ్మణారమ్మణాధిపతిఉపనిస్సయపచ్చయత్తానుద్ధరణం సేఖసన్తానప్పవత్తానం భావనాయపహాతబ్బపరియాయభావం సాధేతి, పుథుజ్జనసన్తానేయేవ నదస్సనేనపహాతబ్బానమకుసలానం భావనాయపహాతబ్బపరియాయభావం న సాధేతి, తస్మా దస్సనభావనాహి పహాతబ్బానం అతీతాదిభావేన నవత్తబ్బత్తేపి యాదిసానం తాహి అనుప్పత్తిధమ్మతా ఆపాదేతబ్బా, తే పుథుజ్జనేసు పవత్తమానా దస్సనేన పహాతుం సక్కుణేయ్యా దస్సనమగ్గాపేక్ఖాయ తదప్పవత్తియమ్పి దస్సనేనపహాతబ్బా నామ. సేఖేసు పవత్తమానా భావనాయ పహాతుం సక్కుణేయ్యా తదప్పవత్తియమ్పి తదపేక్ఖాయ భావనాయపహాతబ్బా నామ. దస్సనేన పహాతుం అసక్కుణేయ్యా పన పుథుజ్జనేసు పవత్తమానా హేట్ఠా వుత్తనయేన నేవదస్సనేనపహాతబ్బా నభావనాయపహాతబ్బా, తేసు భావనాయపహాతబ్బా సహాయవిరహతో విపాకం న జనేన్తి. తథా హి తేసం దస్సనేనపహాతబ్బసఙ్ఖాతం సహకారీకారణం సహాయభూతం నత్థీతి భావనాయపహాతబ్బచేతనాయ నానక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావో న వుత్తో. అపేక్ఖితబ్బదస్సనభావనారహితానం పన పుథుజ్జనేసు ఉప్పజ్జమానానం సకభణ్డే ఛన్దరాగాదీనం, ఉద్ధచ్చసహగతచిత్తుప్పాదస్స చ సంయోజనత్తయతదేకట్ఠకిలేసానం అనుపచ్ఛిన్నతాయ అపరిక్ఖీణసహాయానం విపాకుప్పాదనం న సక్కా పటిక్ఖిపితున్తి ఉద్ధచ్చసహగతధమ్మానం విపాకో విభఙ్గే వుత్తోతి.

యది ఏవం, అపేక్ఖితబ్బదస్సనభావనారహితానం అకుసలానం ‘‘నేవదస్సనేననభావనాయపహాతబ్బా’’తి వత్తబ్బతా ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, అప్పహాతబ్బసభావానం కుసలాదీనం ‘‘నేవదస్సనేననభావనాయపహాతబ్బా’’తి వుత్తత్తా, అప్పహాతబ్బవిరుద్ధసభావత్తా చ అకుసలానం. యది ఏవం తే ఇమస్మిం తికే నవత్తబ్బాతి వత్తబ్బా ఆపజ్జన్తీతి? నాపజ్జన్తి, చిత్తుప్పాదకణ్డే దస్సితానం ద్వాదసాకుసలచిత్తుప్పాదానం ద్వీహి పదేహి సఙ్గహితత్తా. యథా హి ఉప్పన్నత్తికే ధమ్మవసేన సబ్బేసం సఙ్ఖతధమ్మానం సఙ్గహితత్తా కాలవసేన అసఙ్గహితాపి అతీతా ‘‘నవత్తబ్బా’’తి న వుత్తా చిత్తుప్పాదానురూపేన సఙ్గహితేసు నవత్తబ్బస్స అభావా, ఏవం ఇధాపి చిత్తుప్పాదభావేన సఙ్గహితేసు నవత్తబ్బస్స అభావా ‘‘నవత్తబ్బా’’తి న వుత్తా. సబ్బేన సబ్బఞ్హి ధమ్మవసేన అసఙ్గహితస్స తికదుకేసు నవత్తబ్బతాపత్తి. యత్థ హి చిత్తుప్పాదో కోచి నియోగతో నవత్తబ్బో అత్థి, తత్థ తేసం చతుత్థో కోట్ఠాసో అత్థీతి యథావుత్తపదేసు వియ తత్థాపి భిన్దిత్వా భాజేతబ్బే చిత్తుప్పాదే భిన్దిత్వా భాజేతి ‘‘సియా నవత్తబ్బాపరిత్తారమ్మణా’’తిఆదినా, తదభావా ఉప్పన్నత్తికే, ఇధ చ తథా న వుత్తన్తి.

అథ వా యథా సప్పటిఘేహి సమానసభావత్తా రూపధాతుయం ‘‘తయో మహాభూతా సప్పటిఘా’’తి వుత్తా, యథాహ ‘‘అసఞ్ఞసత్తానం అనిదస్సనసప్పటిఘం ఏకం మహాభూత’’న్తి, ఏవం పుథుజ్జనానం పవత్తమానా భావనాయపహాతబ్బసమానసభావా ‘‘భావనాయపహాతబ్బా’’తి వుచ్చేయ్యున్తి నత్థి నవత్తబ్బతాపసఙ్గో. ఏవఞ్చ సతి పుథుజ్జనానం పవత్తమానాపి భావనాయపహాతబ్బా సకభణ్డే ఛన్దరాగాదయో పరభణ్డే ఛన్దరాగాదీనం ఉపనిస్సయపచ్చయో, రాగో చ రాగదిట్ఠీనం అధిపతిపచ్చయోతి అయమత్థో లద్ధో హోతి. తేనేవ హి –

‘‘భావనాయపహాతబ్బో ధమ్మో దస్సనేనపహాతబ్బస్స ధమ్మస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో, ఆరమ్మణూపనిస్సయో, పకతూపనిస్సయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౮.౮౪) –

ఇమిస్సా నిద్దేసే దస్సనేనపహాతబ్బానం ఉపనిస్సయపచ్చయభావీధమ్మే నిద్దిసన్తేన భగవతా –

‘‘పకతూపనిస్సయో – పత్థనం ఉపనిస్సాయ పాణం హనతి…పే… సఙ్ఘం భిన్దతి, భావనాయపహాతబ్బో రాగో దోసో మోహో మానో పత్థనా దస్సనేనపహాతబ్బస్స రాగస్స దోసస్స మోహస్స మానస్స దిట్ఠియా పత్థనాయ ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో. సకభణ్డే ఛన్దరాగో పరభణ్డే ఛన్దరాగస్స ఉప…పే… సకపరిగ్గహే ఛన్దరాగో పరపరిగ్గహే ఛన్దరాగస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౮.౮౪) –

పుథుజ్జనసన్తానే పత్థనాదయో నిద్దిట్ఠా.

ఏవమ్పి యథా అఫోట్ఠబ్బత్తా రూపధాతుయం తయో మహాభూతా న పరమత్థతో సప్పటిఘా, ఏవం అపేక్ఖితబ్బభావనారహితా పుథుజ్జనేసు పవత్తమానా సకభణ్డే ఛన్దరాగాదయో పన పరమత్థతో భావనాయ పహాతబ్బాతి భావనాయపహాతబ్బానం నానక్ఖణికకమ్మపచ్చయతా న వుత్తా, న చ ‘‘దస్సనేనపహాతబ్బా భావనాయపహాతబ్బానం కేనచి పచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తా. యే హి దస్సనేనపహాతబ్బపచ్చయా కిలేసా, న తే దస్సనతో ఉద్ధం పవత్తన్తి. దస్సనేనపహాతబ్బపచ్చయస్సాపి పన ఉద్ధచ్చసహగతస్స సహాయవేకల్లమత్తమేవ దస్సనేన కతం, న తస్స కోచి భావో దస్సనేన అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదితోతి తస్స ఏకన్తభావనాయపహాతబ్బతా వుత్తా, తస్మా ఉద్ధచ్చభావేన ఏకసభావస్సేవ తస్స సతి సహాయే విపాకుప్పాదనవచనం, అసతి చ విపాకానుప్పాదనవచనం న విరుజ్ఝతి. తయిదం సబ్బమేతేసం ఆచరియానం అహోపురిసికారమత్తం. కస్మా? ఉద్ధచ్చసహగతస్స ఏకన్తభావనాయపహాతబ్బభావేన వుత్తత్తా. ఏవఞ్హి వుత్తం భగవతా ‘‘కతమే ధమ్మా భావనాయపహాతబ్బా. ఉద్ధచ్చసహగతో చిత్తుప్పాదో’’తి (ధ. స. ౧౪౦౬). యది చ ఉద్ధచ్చసహగతం నభావనాయపహాతబ్బం అభవిస్స, యథా అతీతారమ్మణత్తికే ‘‘నియోగా అనాగతారమ్మణా నత్థీ’’తి (ధ. స. ౧౪౩౩) వత్వా విభజ్జ వుత్తం, ఏవమిధాపి ‘‘నియోగా భావనాయపహాతబ్బా నత్థీ’’తి వత్వా ‘‘ఉద్ధచ్చసహగతో సియా భావనాయపహాతబ్బో సియా నవత్తబ్బో ‘దస్సనేనపహాతబ్బో’తిపి ‘భావనాయపహాతబ్బో’తిపీ’’తిఆది వత్తబ్బం సియా, న చ తథా వుత్తం. యా చ ‘‘తమత్థం పటిపాదేన్తేహి యది వుచ్చేయ్యు’’న్తిఆదినా యుత్తి వుత్తా, సాపి అయుత్తి. కస్మా? దస్సనేనపహాతబ్బారమ్మణానం రాగదిట్ఠివిచికిచ్ఛాఉద్ధచ్చానం తేన తేన పహాతబ్బభావవసేన ఇచ్ఛితత్తా. యఞ్చ ‘‘ఉద్ధచ్చం ఉప్పజ్జతీ’’తి ఉద్ధచ్చసహగతచిత్తుప్పాదో వుత్తోతి దస్సేతుం అధిపతిపచ్చయనిద్దేసే ఉద్ధచ్చస్స అనుద్ధరణం కారణవసేన వుత్తం, తమ్పి అకారణం అఞ్ఞత్థాపి సావసేసపాఠానం దస్సనతో. తథా హి ‘‘అతీతో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స, అనాగతో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏతేసం విభఙ్గే చేతోపరియఞాణగ్గహణం కత్వా ‘‘పచ్చుప్పన్నో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్సా’’తి ఇమస్స విభఙ్గే లబ్భమానమ్పి చేతోపరియఞాణం న గహితం. యమ్పి భావనాయపహాతబ్బస్స విపాకదానమ్హి దస్సనేనపహాతబ్బస్స సహాయభావూపగమనం వుత్తం, తమ్పి విచారేతబ్బం – కిం అవిజ్జాది వియ దానసీలాదీనం ఉపపత్తియంయేవ విపాకదానసామత్థియా ఠానవసేన దస్సనేనపహాతబ్బా భావనాయపహాతబ్బానం సహకారీకారణం హోతి, ఉదాహు కిలేసో వియ కమ్మస్స పటిసన్ధిదానమ్హీతి? కిఞ్చేత్థ – యది తావ పురిమో నయో, సేఖసన్తానే భావనాయపహాతబ్బస్స అకిరియాభావో ఆపజ్జతి, పహీనావిజ్జామానతణ్హానుసయస్మిం సన్తానే దానాది వియ సహాయవేకల్లేన అవిపాకసభావతం ఆపన్నత్తా. అథ దుతియో, భావనాయపహాతబ్బత్తేన అభిమతస్సాపి దస్సనేనపహాతబ్బభావో ఆపజ్జతి, పటిసన్ధిదానే సతి అపాయగమనీయసభావానతివత్తనతో, తస్మా అమ్హేహి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ ఉద్ధచ్చసహగతస్స విపాకదానం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం, న యేసం కేసఞ్చి వచనం. పట్ఠానానుసారీహి భవితబ్బన్తి.

౫౩౭-౮. యన్తి యం ఆవజ్జనద్వయం. కరణమత్తత్తాతి కరణమత్తమేవ ఠపేత్వా ఫలదానాభావతో. వాతపుప్ఫసమన్తి మోఘపుప్ఫసమం, యథా తం పఠమసఞ్జాతం అచ్ఛిన్నమూలేపి రుక్ఖే నిబ్బత్తం పురిమేహి అదిన్నఫలత్తా ఫలనిబ్బత్తకం న హోతి, ఏవమిదం అనుపచ్ఛిన్నభవమూలేపి సన్తానే నిబ్బత్తం అనాసేవనభావేన ఫలదాయకం న హోతీతి అధిప్పాయో. జవనత్తం తు సమ్పత్తన్తి అట్ఠారసవిధం ఖీణాసవావేణికం విఞ్ఞాణమాహ. కిచ్చసాధనతోతి భవతణ్హామూలస్స అవోచ్ఛిన్నభావే సతి కుసలాకుసలకమ్మకిచ్చస్స సాధనతో, దానాదితంతంకిచ్చసాధనవసేన వా. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా హి ఛిన్నమూలస్స రుక్ఖస్స పుప్ఫం పుప్ఫనమత్తం ఠపేత్వా అఫలమేవ హోతి, ఏవమేతమ్పి తంతంకిచ్చసాధనమత్తం ఠపేత్వా సముచ్ఛిన్నభవతణ్హామూలే సన్తానే పవత్తనతో అఫలమేవాతి.

౫౩౯-౪౦. పటిచ్చాతి హేతుధమ్మస్స పటిముఖం గన్త్వా తం అపచ్చక్ఖాయ. ఏతీతి పవత్తతి, తిట్ఠతి ఉప్పజ్జతి వాతి వుత్తం హోతి. ‘‘ఏతీ’’తి హి ఇదం ఉప్పత్తిట్ఠితీనం సాధారణవసేన పవత్తిపరిదీపకం. తేనేవాహ ‘‘ఠితియుప్పత్తియాపి వా’’తి. ఏకచ్చో హి పచ్చయో ఠితియా ఏవ ఉపకారకో హోతి యథా పచ్ఛాజాతపచ్చయో, ఏకచ్చో ఉప్పత్తియా ఏవ యథా అనన్తరాదికో, ఏకచ్చో ఉభయస్స యథా హేతుఆదయో. ఏవం పచ్చయ-సద్దస్స వచనత్థం దస్సేత్వా ఇదాని పచ్చయలక్ఖణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యో ధమ్మో’’తిఆది. యోతి హేతుధమ్మో. యస్సాతి యస్స ఫలధమ్మస్స. ఠితియుప్పత్తియాపి వాతి ఠితిత్థం, ఉప్పత్తిత్థం వా. ఠితియాతి వా ఠితిక్ఖణే, ఉప్పత్తియాతి ఉప్పాదక్ఖణే. యస్స ధమ్మస్స ఉపకారో, యస్స ధమ్మస్స ఠితియుప్పత్తియాతి వా సమ్బన్ధో. ‘‘ఉపకారో’’తి ఇమినా ధమ్మేన ధమ్మసత్తిఉపకారకం దస్సేతి. ‘‘సమ్భవో’’తిఆది పచ్చయస్సేవ పరియాయదస్సనం. సమ్భవతి ఏతస్మాతి సమ్భవో. తథా పభవో. హినోతి పతిట్ఠాతి ఏత్థాతి హేతు. అనేకత్థత్తా ధాతుసద్దానం హి-సద్దో మూల-సద్దో వియ పతిట్ఠత్థో వేదితబ్బో. హినోతి వా ఏతేన కమ్మనిదానభూతేన ఉద్ధం ఓజం అభిహరన్తేన మూలేన వియ పాదపో తప్పచ్చయం ఫలం గచ్ఛతి, వుద్ధిం విరుళ్హిం ఆపజ్జతీతి హేతు. అత్తనో ఫలం కరోతీతి కారణం. పచ్చయో మతోతి పచ్చయోవ ‘‘సమ్భవో’’తిఆదితో మతో. అత్థతో ఏతే సమానా, బ్యఞ్జనమత్తంయేవ నేసం నానత్తన్తి వుత్తం హోతి.

౫౪౧-౫. ఏవం పట్ఠానే ఆగతసబ్బపచ్చయానం సాధారణవసేన అత్థం వత్వా ఇధాధిప్పేతస్స హేతుపచ్చయస్సేవ సరూపం దస్సేతుం ‘‘లోభాది పన యో ధమ్మో’’తిఆది వుత్తం. మూలట్ఠేనాతి సమ్పయుత్తానం సుప్పతిట్ఠితభావసాధనసఙ్ఖాతమూలట్ఠేన. ఛళేవాతి మూలట్ఠేనూపకారకభావస్స తేసమేవ ఆవేణికభావేన ఏతే ఛళేవ. జాతితోతి కుసలాకుసలాబ్యాకతజాతితో. నవధాతి తయో కుసలహేతూ, తయో అకుసలహేతూ, తయో అబ్యాకతహేతూతి నవధా. ధమ్మానం…పే… సాధకోతి యథా సాలివీహిబీజాదీని సాలివీహిఆదిభావస్స సాధకాని, మణిఆదిపభావత్థూనఞ్చ నీలాదివణ్ణాని నీలాదిమణిపభాయ సాధకాని, ఏవం హేతుపచ్చయో యథారహం అత్తనో సమ్పయుత్తానం కుసలాదిత్తసాధకోతి కుసలాకుసలాబ్యాకతధమ్మానం యథాక్కమం కుసలాకుసలాబ్యాకతభావసాధకో మూలట్ఠోతి అయమేత్థ అత్థో. ఏకే ఆచరియాతి రేవతాచరియం, తస్స సిస్సానుసిస్సే చ సన్ధాయాహ. అథ వా గరుమ్హి బహువచనమ్పి యుజ్జతీతి రేవతాచరియమేవ సన్ధాయ ‘‘ఏకే ఆచరియా’’తి వుత్తం.

ఏవం సన్తేతి యది మూలట్ఠో కుసలాదిభావసాధకో, ఏవం సతి. యథా చిత్తం చిత్తజరూపానం పచ్చయో హోతి, ఏవం తంసమ్పయుత్తధమ్మాపీతి ఆహ ‘‘తంసముట్ఠానరూపిసూ’’తి, హేతుసముట్ఠానరూపేసూతి అత్థో. నేవ సమ్పజ్జతీతి న సిజ్ఝతి, ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తో హేతుపచ్చయభావో న సమ్పజ్జతీతి వుత్తం హోతి. యథా కుసలాకుసలా హేతూ తంసముట్ఠానరూపస్స కుసలాదిభావాయ న పరియత్తా, ఏవం అబ్యాకతోపి హేతు తంసముట్ఠానస్స రూపస్స అబ్యాకతభావాయ న పరియత్తో. సభావేన హి తం అబ్యాకతన్తి ఆహ ‘‘న హీ’’తిఆది. యది కుసలాదిభావం న సాధేన్తి, పచ్చయాపి న హోన్తీతి వదేయ్యాతి ఆహ ‘‘న తేస’’న్తిఆది. ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧) వచనతో తే అలోభాదయో తేసం రూపానం పచ్చయా న న హోన్తి, భవన్తేవాతి అత్థో.

౫౪౬-౭. న గన్తబ్బోతి న పచ్చేతబ్బో. ఇదం వుత్తం హోతి – యది కుసలాదిహేతుయో అత్తనో వియ అత్తహేతుకానం ధమ్మానం కుసలాదిభావం సాధేన్తి, కుసలాకుసలహేతుపచ్చయసమ్భూతా రూపధమ్మాపి తే వియ కుసలాదయో సియుం, హేతుయో వా రూపానం పచ్చయా న సియుం, న చ పనేతం ఉభయమ్పి అత్థి, తస్మా కుసలాదీనం కుసలాదిభావసాధకో మూలట్ఠోతి న విఞ్ఞాతబ్బన్తి. అపిచ యది హేతుపటిబద్ధో కుసలాదిభావో, తదా అబ్యాకతభావోపి తప్పటిబద్ధో సియా, అహేతుకానం అబ్యాకతభావో న సిజ్ఝతి. యది చ హేతుపటిబద్ధో కుసలాదిభావో, హేతూనమ్పి కుసలాదిభావో అప్పటిబద్ధో సియా. అథ తేసమ్పి సేసహేతుపటిబద్ధో, ఏవమ్పి మోమూహచిత్తసమ్పయుత్తస్స హేతునో అకుసలభావో న సిజ్ఝేయ్య. అథ తస్స సో అఞ్ఞహేతుకో సియా, ఏవం సతి సేసహేతూనమ్పి తంహేతుకోవ సియా. యథా చ సేసహేతూనం, ఏవం అవసేససమ్పయుత్తధమ్మానమ్పి తంహేతుకోవ సియా. అథ సియా హేతూనం సభావతోవ కుసలాదిభావో, సమ్పయుత్తానం పన హేతుపటిబద్ధోతి, ఏవం సతి అలోభో కుసలో వా సియా అబ్యాకతో వా. యది హి సో సభావతో కుసలో, తంసభావత్తా అబ్యాకతో న సియా. అథ అబ్యాకతో, తంసభావత్తా కుసలో న సియా అలోభసభావస్స అదోసత్తాభావో వియ. యస్మా పన ఉభయథాపి హోతి, తస్మా యథా ఉభయథా హోన్తేసు సద్ధాదీసు సమ్పయుత్తేసు హేతుపటిబద్ధం కుసలాదిభావం పరియేసథ, న సభావతో, ఏవం హేతూసుపి కుసలాదితా అఞ్ఞపటిబద్ధా పరియేసితబ్బా, న సభావతో. సా పన పరియేసియమానా యోనిసోమనసికారాదిపటిబద్ధా హోతీతి హేతూసు వియ హేతుసమ్పయుత్తధమ్మేసుపి యోనిసోమనసికారాదిపటిబద్ధో కుసలాదిభావో, న హేతుపటిబద్ధోతి. తేనేవాహ –

‘‘యోనిసో, భిక్ఖవే, మనసి కరోతో అనుప్పన్నా చేవ కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’’తిఆది (అ. ని. ౧.౬౭).

సమయఞ్ఞునాతి ఆభిధమ్మికమతవేదినా. సుప్పతిట్ఠితభావస్స సాధనేనాతి అత్తహేతుకానం ధమ్మానం సమ్మా పతిట్ఠితభావస్స థిరభావస్స సాధనేన. లద్ధహేతుపచ్చయా హి ధమ్మా విరుళ్హమూలా వియ పాదపా థిరా హోన్తి సుప్పతిట్ఠితా, అహేతుకా తిలబీజాదిసేవాలా వియ న సుప్పతిట్ఠితాతి.

౫౪౮. సబ్బసోతి కామావచరాదిసబ్బభాగేన.

౫౫౦-౧. పటిసన్ధిక్ఖణే చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం అభావతో అత్తనా సమ్పయుత్తానం, కటత్తారూపానమేవ చ పచ్చయభావోతి ఆహ ‘‘అత్తనా…పే… జాతాన’’న్తి. కమ్మస్స కతత్తా ఏవ చ ఉపచితత్తా చ న ఇస్సరాదిహేతునో సమ్భూతాని రూపాని కటత్తారూపాని, కమ్మసముట్ఠానరూపానీతి అత్థో, కటత్తారూపానేవ జాతాని భూతాని నిబ్బత్తానీతి కటత్తారూపజాతాని. తథేవాతి యథా పటిసన్ధియం కటత్తారూపానం, ఏవన్తి అత్థో. చిత్తజానఞ్చాతి చ-సద్దేన ‘‘అత్తనా సమ్పయుత్తాన’’న్తి ఆకడ్ఢతి.

౫౫౩. లోకుత్తరవిపాకానం పటిసన్ధివసేన అప్పవత్తనతో నత్థి కమ్మసముట్ఠానస్స పచ్చయభావోతి ఆహ ‘‘చిత్తజాన’’న్తిఆది.

౫౫౫. హేతుపచ్చయసమ్భవోతి హేతుపచ్చయసమ్భూతధమ్మో, హేతుపచ్చయతో పచ్చయుప్పన్నధమ్మానం సమ్భవాకారో వా. సఞ్జాతసుఖహేతునాతి సఞ్జాతఞాణేన, సమ్పజఞ్ఞేనాతి అత్థో. ఞాణఞ్హి ‘‘సుఖినో చిత్తం సమాధియతి, సమాహితో యథాభూతం పజానాతీ’’తిఆదివచనతో సుఖం హేతు ఏతస్సాతి,

‘‘దిట్ఠే ధమ్మే చ యో అత్థో,

యో చత్థో సమ్పరాయికో;

అత్థాభిసమయా ధీరో,

పణ్డితోతి పవుచ్చతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౧౨౯) –

ఆదివచనతో సుఖస్స హేతూతి వా ‘‘సుఖహేతూ’’తి వుచ్చతి.

౫౫౬. లోకస్స అధిపతి లోకాధిపతి, సకలలోకనాయకేనాతి అత్థో. అత్తాధీనానం పతినోతి అధిపతీ. ఛన్దం తు జేట్ఠకం కత్వాతి ‘‘ఛన్దవతో కిం నామ న సిజ్ఝతీ’’తిఆదికం పురిమాభిసఙ్ఖారూపనిస్సయం లభిత్వా ఉప్పజ్జమానే చిత్తుప్పాదే ఛన్దో జేట్ఠకభూతో సమ్పయుత్తధమ్మే వసే వత్తమానో హుత్వా పవత్తతి, సమ్పయుత్తధమ్మా చ తస్స వసే పవత్తన్తి హీనాదిభావేన తదనువత్తనతోతి ఆహ ‘‘ఛన్దం తు జేట్ఠకం కత్వా’’తిఆది. కత్వా ధురన్తి సహజాతపుబ్బఙ్గమవసేన పుబ్బఙ్గమం కత్వా. ఛన్దాధిపతి నామ సో వా చిత్తుప్పాదో ఛన్దాధిపతి నామ ‘‘ఛన్దో అధిపతి ఇమస్సా’’తి కత్వా. ఏసేవాతి ‘‘చిత్తం ధురం కత్వా…పే… కాలస్మిం చిత్తాధిపతి నామా’’తిఆదినా యథావుత్తోవ నయో. సేసేసూతి చిత్తాదీసు. ఏత్థ చ ‘‘ఛన్దం…పే… కాలస్మి’’న్తిఆదినా కాలస్స నియమితత్తా చత్తారోపేతే ఏకక్ఖణే అధిపతీ న హోన్తీతి దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా పట్ఠానే ‘‘ఛన్దాధిపతి ఛన్దసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం అధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౩) చతున్నమ్పి అధిపతీనం పచ్చయభావో విసుం విసుంయేవ ఉద్ధటో. యది హి తే ఏకక్ఖణేయేవ అధిపతిపచ్చయా సియుం, తదా యథా హేతుపచ్చయనిద్దేసే ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తిఆదినా అవిసేసేన వుత్తం మూలట్ఠేన ఉపకారకభావస్స విజ్జమానేన ద్విన్నం, తిణ్ణమ్పి హేతూనం ఏకక్ఖణే పచ్చయభావూపగమనతో, ఏవం ఏకక్ఖణేయేవ బహూనం జేట్ఠకభావే సతి అధిపతిపచ్చయనిద్దేసేపి ‘‘అధిపతీ అధిపతిసమ్పయుత్తకాన’’న్తిఆదినా వత్తబ్బం సియా. యస్మా పన ఏవం అవత్వా ‘‘ఛన్దాధిపతి ఛన్దసమ్పయుత్తకాన’’న్తిఆదినా చత్తారోవ విసేసేత్వా వుత్తా, తస్మా ఏకేకధమ్మోయేవ ఏకక్ఖణే అధిపతిపచ్చయో హోతీతి దట్ఠబ్బం. జేట్ఠట్ఠేనాతి పముఖభావేన.

సోభనా మతి, సోభనం వా మతం ఏతేసం అత్థీతి సుమతినో, సమ్మాదిట్ఠికాతి అత్థో, తేసం మతిం విబోధేతి పబోధేతీతి సుమతిమతివిబోధనం. కుచ్ఛితా మతి, కుచ్ఛితం వా మతం ఏతేసన్తి కుమతినో, మిచ్ఛాదిట్ఠికా, తేసం మతిభూతా మతిభావేన పరికప్పితత్తాతి కుమతిమతి, మిచ్ఛాదిట్ఠి, సాయేవ ఇన్ధనసదిసతాయ ఇన్ధనం తస్స పావకం అగ్గి వియాతి కుమతి…పే… పావకం. అతిమధురన్తి నిపుణగమ్భీరేన అత్థరసేన చేవ సువిమలసఖిలేన బ్యఞ్జనరసేన చ మధురం. అవేదీతి ఓగాహేత్వా జానాతి. యో యోతి థేరనవమజ్ఝిమేసు యో కోచి. జినవచనం సకలం అవేదీతి తేపిటకస్సపి సకలజినవచనస్స గహణసమత్థతాపటిలాభేన తం అవగచ్ఛతి.

ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ

అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ

పకిణ్ణకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.