౭. సత్తమో పరిచ్ఛేదో

విపాకచిత్తప్పవత్తినిద్దేసవణ్ణనా

౩౭౬. అనన్తఞాణేనాతి అనన్తారమ్మణే పవత్తఞాణేన. నిరఙ్గణేనాతి ఏత్థ రాగాదయో అకుసలా అఙ్గన్తి ఏతేహి తంసమఙ్గినో పుగ్గలా నిహీనభావం గచ్ఛన్తీతి అఙ్గణాతి వుచ్చన్తి. యథాహ –

‘‘రాగో అఙ్గణం, దోసో అఙ్గణం, మోహో అఙ్గణం, పాపకానం ఖో, ఆవుసో, అకుసలానం ఇచ్ఛావచరానం అధివచనం యదిదం అఙ్గణ’’న్తి చ ఆది (విభ. ౯౨౪).

అత్తనో సన్తానే సీలాదిగుణే ఏసీ గవేసీతి గుణేసీ, తేన గుణేసినా. కరుణాయం నియుత్తో, సా అస్స అత్థీతి వా కారుణికో, తేన కారుణికేన. ఏత్థ చ ‘‘అనన్తఞాణేనా’’తి ఇమినా భగవతో సబ్బఞ్ఞుభావమాహ, ‘‘నిరఙ్గణేనా’’తి ఖీణాసవభావం, ‘‘గుణేసినా’’తి పుబ్బచరియం, ‘‘కారుణికేనా’’తి మహాకరుణాసమఙ్గిభావం. ఏత్తకేన పన థోమనేన భగవతో విపాకదేసనాయ నియ్యానికాదిభావం దీపేతి. అసబ్బఞ్ఞునా హి దేసితం అనియ్యానికం హోతి, అఖీణాసవేన దేసితం న పాకటం, అపుఞ్ఞవతా దేసితం నప్పతిట్ఠాతి, అకారుణికేన వుత్తం సుఖదాయకం న హోతి. భగవతో పన సబ్బఞ్ఞుభావతో తేన దేసితం నియ్యానికం, ఖీణాసవత్తా పాకటం, పుఞ్ఞవన్తతాయ పతిట్ఠాతి, మహాకరుణాసమఙ్గితాయ సుఖదాయకన్తి. చిత్తప్పభవన్తి విపాకచిత్తానం ఉప్పత్తిం.

౩౭౭-౮౬. ఇదాని విపాకకథాయ మాతికావసేన అట్ఠకథాయ ఠపితే దసప్పకారే దస్సేతుం ‘‘ఏకూనతింస కమ్మానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యథారద్ధాయ విపాకకథాయ మూలకారణభావతో ‘‘ఏకూనతింస కమ్మానీ’’తి పఠమం కమ్మవవత్థానం కతం. కమ్మే పన కథితే విపాకకథాయ అధిట్ఠానభూతా విపాకాపి కథేతబ్బాతి ‘‘పాకా ద్వత్తింస దస్సితా’’తి దుతియం విపాకవవత్థానం కతం. కమ్మవిపాకానఞ్చ అద్వారేసు అదిస్సనతో ‘‘తీసు…పే… దిస్సరే’’తి తతియం కమ్మద్వారవిపాకద్వారా వుత్తా. కమ్మవిపాకానం వచనప్పసఙ్గేయేవ ఏకస్సేవ కమ్మస్స తం తం పచ్చయమాగమ్మ అనేకఫలనిప్ఫాదనం దస్సేతుం ‘‘కుసలం…పే… వివిధం ఫల’’న్తి చతుత్థం కామావచరకుసలస్స పవత్తిపటిసన్ధీసు నానాఫలనిప్ఫాదనం వుత్తం. ఏవం వుత్తే పన పవత్తిపటిసన్ధీనం లబ్భమానవిపాకవసేన వుత్తభావం అజానన్తా –

‘‘తస్సేవ కమ్మస్స విపాకావసేసేనా’’తి;

‘‘ఏకం పుప్ఫం చజిత్వాన, అసీతికప్పకోటియో;

దుగ్గతిం నాభిజానామీ’’తి. చ –

ఏవమాదివచనస్స బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయ అత్థం గహేత్వా దిన్నపటిసన్ధికాయపి చేతనాయ పున పటిసన్ధిదానం మఞ్ఞేయ్యున్తి ‘‘ఏకాయ…పే… పకాసితా’’తి పఞ్చమం ఏకేన కమ్మేన ఏకిస్సాయేవ పటిసన్ధియా నిబ్బత్తనం వుత్తం. ఏకస్మిం భవే నానాకమ్మస్స విపాకప్పవత్తిం సుణన్తా ‘‘దిస్వా కుమారం సతపుఞ్ఞలక్ఖణ’’న్తిఆదివచనస్స అత్థం అజానన్తా ‘‘నానాకమ్మేన ఏకావ పటిసన్ధి హోతీ’’తి చిన్తేయ్యున్తి ‘‘నానా…పే… పటిసన్ధియో’’తి ఛట్ఠం నానాకమ్మస్స నానాపటిసన్ధిదానం వుత్తం. తథా విపచ్చన్తస్స చ ఏకస్స కమ్మస్స సోళస విపాకాని ద్వాదసమగ్గో అహేతుకట్ఠకమ్పీతి అయం విపాకవిభాగో హేతుభేదవసేన హోతీతి దస్సనత్థం ‘‘తిహేతుకం…పే… న చ హోతి తిహేతుకా’’తి సత్తమం అట్ఠకథాయ ఆగతహేతుకిత్తనం దస్సితం. తం పన హేతుకిత్తనం ఏకేకస్స కమ్మస్స విపాకవిభాగదస్సనత్థన్తి. ఇదాని తిపిటకచూళనాగత్థేరస్స, మోరవాపివాసిమహాదత్తత్థేరస్స, తిపిటకమహాధమ్మరక్ఖితత్థేరస్సాతి తిణ్ణం థేరానం వాదేసు ‘‘ఏకాయ చేతనాయ ద్వాదస విపాకాని ఏత్థేవ దసకమగ్గో అహేతుకట్ఠకమ్పీ’’తి ఆగతస్స దుతియత్థేరవాదస్స, ‘‘ఏకాయ చేతనాయ దస విపాకాని ఏత్థేవ అహేతుకట్ఠకమ్పీ’’తి ఆగతస్స తతియత్థేరస్స వాదస్స చ న సమ్మాపతిట్ఠితత్తా సుప్పతిట్ఠితస్స పఠమత్థేరవాదస్స వసేన దస్సేతుం విపాకేసు అసఙ్ఖారససఙ్ఖారవిధానం పచ్చయబలేన హోతి, నో కమ్మబలేనాతి దీపనత్థం అట్ఠమం, ‘‘అసఙ్ఖారససఙ్ఖార’’న్తిఆదినా కమ్మేన సహ అసమానమ్పి కత్వా సఙ్ఖారభేదో వుత్తో. కమ్మస్స సోమనస్సుపేక్ఖాసహగతభావేపి ఆరమ్మణవసేనేవ విపాకవేదనాయ పరివత్తనం దస్సేతుం ‘‘ఆరమ్మణేన…పే… పరివత్తన’’న్తి నవమం ఆరమ్మణేన వేదనాపరివత్తనం వుత్తం. కమ్మవసేన చేవ ఆరమ్మణవసేన చ అనియతస్స తదారమ్మణస్స జవనవసేన నియమదస్సనత్థం ‘‘తదారమ్మణ…పే… నియామిత’’న్తి దసమం జవనేన తదారమ్మణనియమో వుత్తోతి.

ఏకూనతింస కమ్మానీతి కుసలాకుసలవసేన వీసతి పరిత్తాని, నవ మహగ్గతానీతి ఏకూనతింస కమ్మాని. యస్మా పనేసా వట్టవసేన విపాకకథా, తస్మా లోకుత్తరకుసలం వజ్జేత్వా ఏకూనతింసేవ కమ్మాని వుత్తాని. ఏవం ‘‘పాకా ద్వత్తింసా’’తి ఏత్థాపి తేవీసతి పరిత్తా, నవ మహగ్గతాతి పాకా ద్వత్తింస. తీసు ద్వారేసూతి కాయవచీమనోద్వారవసేన తీసు కమ్మద్వారేసు. కమ్మద్వారవవత్థానం హేట్ఠా సఙ్ఖేపతో దస్సితమేవ. విత్థారతో పనేతం అట్ఠసాలినియా ధమ్మసఙ్గహట్ఠకథాయ (ధ. స. అట్ఠ. ౧ కాయకమ్మద్వార), తంసంవణ్ణనాదితో చ గహేతబ్బం. కామం కమ్మానిపి ఛసు ద్వారేసు పవత్తన్తి, పఞ్చద్వారప్పవత్తాని పన అవిపాకాని, మనోద్వారద్వారత్తయవసేన భిన్నానం విపాకదాయకానమేవ సఙ్గణ్హనత్థం ‘‘తీసు ద్వారేసూ’’తి వుత్తం. ఛసూతి చక్ఖుద్వారాదీని పఞ్చ, మనోద్వారఞ్చాతి ఛసు విపాకద్వారేసు.

తం తం పచ్చయమాగమ్మాతి కాలసమ్పదాదికం తం తం పచ్చయమాగమ్మ. తేనాహు పోరాణా –

‘‘కాలోపధిప్పయోగానం, గతియా చ యథారహం;

సమ్పత్తిఞ్చ విపత్తిఞ్చ, కమ్మమాగమ్మ పచ్చతీ’’తి.

అథ వా తం తం పచ్చయన్తి సోమనస్సాదిహేతుభూతం తం తం సహకారిపచ్చయం. వివిధం ఫలన్తి సోమనస్సుపేక్ఖాసహగతసహేతుకాహేతుకఅసఙ్ఖారససఙ్ఖారవసేన నానప్పకారఫలం. ఏకాయ చేతనాయాతి ఉపపజ్జవేదనీయభూతాయ, అపరాపరియవేదనీయభూతాయ వా ఏకాయ చేతనాయ. దిట్ఠధమ్మవేదనీయభూతా పన పవత్తివిపాకమేవ నిబ్బత్తేతి, నో పటిసన్ధిం.

కిఞ్చాపి ‘‘తిహేతుక’’న్తి అవిసేసేన వుత్తం, ఉక్కట్ఠమేవ పన తిహేతుకకమ్మం తిహేతుకవిపాకం దేతి, తథా దుహేతుకమ్పి ఉక్కట్ఠమేవ దుహేతుకవిపాకం దేతి. ఓమకం పన తిహేతుకకమ్మం దుహేతుకుక్కట్ఠసదిసం, దుహేతుకాహేతుకమేవ విపాకం దేతి. తథా దుహేతుకమ్పి అహేతుకమేవ విపాకం దేతీతి. ఉక్కట్ఠోమకవిభాగో చ పనేస కుసలాకుసలపరివారలాభతో, ఆసేవనవిప్పటిసారప్పవత్తియా వా దట్ఠబ్బో. యఞ్హి కమ్మం అత్తనో పవత్తికాలే పురిమపచ్ఛాభాగప్పవత్తేహి కుసలధమ్మేహి పరివారితం, పచ్ఛా వా ఆసేవనలాభేన సముదాచిణ్ణం, తం ఉక్కట్ఠం. యం పన కరణకాలే అకుసలధమ్మేహి పరివారితం, పచ్ఛా వా ‘‘దుక్కటం మయా’’తి విప్పటిసారుప్పాదనేన పరిభావితం, తం ఓమకం నామ హోతి.

అథేత్థ యథావుత్తవిధానం కిం పటిసన్ధిపవత్తీనం అవిసేసేన, ఉదాహు పవత్తివసేనేవాతి చే? పవత్తివసేనేవ, పటిసన్ధియం పన అయం విసేసోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తిహేతుకేనా’’తిఆది. ఏత్థాపి తిహేతుకుక్కట్ఠకమ్మేనేవ తిహేతుకపటిసన్ధి హోతి, ఓమకేన పన దుహేతుకుక్కట్ఠేన చ దుహేతుకా పటిసన్ధి, దుహేతుకోమకేన పన అహేతుకావాతి అయం విసేసో వేదితబ్బో. యస్మా పనేత్థ ఞాణం జచ్చన్ధాదివిపత్తినిమిత్తస్స మోహస్స, సబ్బాకుసలస్స వా పటిపక్ఖం, తస్మా తంసమ్పయుత్తం కమ్మం జచ్చన్ధాదివిపత్తిపచ్చయం న హోతీతి తిహేతుకం అతిదుబ్బలమ్పి సమానం దుహేతుకపటిసన్ధిమేవ ఆకడ్ఢతి, నాహేతుకన్తి ఆహ ‘‘న చ హోతి అహేతుకా’’తి. యస్మా పటిసమ్భిదామగ్గే సుగతియం జచ్చన్ధబధిరాదివిపత్తియా అహేతుకూపపత్తిం వజ్జేత్వా గతిసమ్పత్తియా అహేతుకూపపత్తిం దస్సేన్తేన ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘గతిసమ్పత్తియా ఞాణసమ్పయుత్తే అట్ఠన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోతి, గతిసమ్పత్తియా ఞాణసమ్పయుత్తే కతమేసం అట్ఠన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోతి? కుసలస్స కమ్మస్స జవనక్ఖణే తయో హేతూ కుసలా తస్మిం ఖణే జాతచేతనాయ సహజాతపచ్చయా హోన్తి, తేన వుచ్చతి కుసలమూలపచ్చయాపి సఙ్ఖారా. నికన్తిక్ఖణే ద్వే హేతూ అకుసలా తస్మిం ఖణే జాతచేతనాయ సహజాతపచ్చయా హోన్తి, తేన వుచ్చతి అకుసలమూలపచ్చయాపి సఙ్ఖారా. పటిసన్ధిక్ఖణే తయో హేతూ అబ్యాకతా తస్మిం ఖణే జాతచేతనాయ సహజాతపచ్చయా హోన్తి, తేన వుచ్చతి నామరూపపచ్చయాపి విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయాపి నామరూప’’న్తి (పటి. మ. ౧.౨౩౧-౨౩౨) –

ఏవం జవనక్ఖణే తిణ్ణం హేతూనం పచ్చయా ఞాణసమ్పయుత్తవిపాకుప్పత్తి వుత్తా, న పన ‘‘జవనక్ఖణే ద్విన్నం హేతూనం పచ్చయా’’తి, తస్మా తిహేతుకకమ్మేనేవ తిహేతుకపటిసన్ధి హోతి, న దుహేతుకేనాతి ఆహ ‘‘దుహేతుకేన…పే… న చ హోతి తిహేతుకా’’తి. యది హి దుహేతుకకమ్మేన తిహేతుకపటిసన్ధి సియా, యథా ‘‘అట్ఠన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోతీ’’తి వత్వా తస్స విభఙ్గో కతో, ఏవం ‘‘గతిసమ్పత్తియా ఞాణసమ్పయుత్తే సత్తన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోతి. గతిసమ్పత్తియా ఞాణసమ్పయుత్తే కతమేసం సత్తన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోతి? కుసలస్స కమ్మస్స జవనక్ఖణే ద్వే హేతూ కుసలా తస్మిం ఖణే…పే… సఙ్ఖారా, నికన్తిక్ఖణే ద్వే హేతూ అకుసలా తస్మిం ఖణే…పే… సఙ్ఖారా, పటిసన్ధిక్ఖణే తయో హేతూ అబ్యాకతా తస్మిం ఖణే…పే… నామరూప’’న్తి సత్తన్నం హేతూనం పచ్చయా ఞాణసమ్పయుత్తూపపత్తిం వత్వా తస్స విభఙ్గో కాతబ్బో సియా, న చ పనేవం అత్థి, తస్మా విఞ్ఞాయతి ‘‘దుహేతుకకమ్మేన తిహేతుకపటిసన్ధి న హోతీ’’తి.

యది ఏవం –

‘‘గతిసమ్పత్తియా ఞాణవిప్పయుత్తే ఛన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోతి. గతిసమ్పత్తియా ఞాణవిప్పయుత్తే కతమేసం…పే… హోతి? కుసలస్స కమ్మస్స జవనక్ఖణే ద్వే హేతూ కుసలా తస్మిం ఖణే…పే… సఙ్ఖారా. నికన్తిక్ఖణే ద్వే హేతూ అకుసలా తస్మిం ఖణే…పే… సఙ్ఖారా. పటిసన్ధిక్ఖణే ద్వే హేతూ అబ్యాకతా తస్మిం ఖణే…పే… నామరూప’’న్తి –

ఏవం దుహేతుకకమ్మేన దుహేతుకూపపత్తిం ఉద్ధరిత్వా ‘‘గతిసమ్పత్తియా ఞాణవిప్పయుత్తే సత్తన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోతి. గతిసమ్పత్తియా ఞాణవిప్పయుత్తే కతమేసం సత్తన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోతి? కుసలస్స కమ్మస్స జవనక్ఖణే తయో హేతూ కుసలా తస్మిం ఖణే…పే… సఙ్ఖారా. నికన్తిక్ఖణే ద్వే హేతూ అకుసలా తస్మిం ఖణే…పే… సఙ్ఖారా. పటిసన్ధిక్ఖణే ద్వే హేతూ అబ్యాకతా తస్మిం ఖణే…పే… నామరూప’’న్తి ఏవం తిహేతుకకమ్మేన దుహేతుకపటిసన్ధియాపి అనుద్ధటత్తా సాపి న హోతీతి చే? నో న హోతి, దుహేతుకోమకకమ్మేన అహేతుకపటిసన్ధియా వియ తిహేతుకోమకేన దుహేతుకపటిసన్ధియావ దాతబ్బత్తా, కమ్మసరిక్ఖకవిపాకదస్సనత్థం పన మహాథేరేన పాఠో సావసేసో కతో.

యది ఏవం పురిమవుత్తేహి ఇదం సమానం కమ్మసరిక్ఖకతాభావతోతి దుహేతుకకమ్మేన తిహేతుకపటిసన్ధి న ఉద్ధటా, న పన అలబ్భనతోతి? తం న, అకుసలకమ్మస్స అలోభసమ్పయోగాభావతో, అలోభఫలుప్పాదనే వియ ఞాణవిప్పయుత్తస్స ఞాణఫలుప్పాదనే అసమత్థభావతో. పఞ్ఞాబలసమ్పయోగతో హి తంఞాణఫలుప్పాదనే సమత్థం హోతి.

ఏత్థాహ – కిం పనేతం కమ్మమేవ పటిసన్ధిం దేన్తం అత్తనా సదిసవేదనమేవ దేతి, ఉదాహు విసదిసవేదనమ్పీతి? దుహేతుకోమకమేవ విసదిసవేదనం దేతి, ఇతరం పన సదిసవేదనమేవ. తథా హి పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమట్ఠకథాయ మహాకమ్మవిభఙ్గసుత్తే సుఖవేదనీయాదికమ్మవణ్ణనాయ –

‘‘కామావచరకుసలతో సోమనస్ససహగతచిత్తసమ్పయుత్తా చతస్సో చేతనా, రూపావచరకుసలతో చతుక్కజ్ఝానచేతనాతి ఏవం పటిసన్ధిపవత్తేసు సుఖవేదనాయ జననతో సుఖవేదనీయం కమ్మం నామ. కామావచరఞ్చేత్థ పటిసన్ధియంయేవ ఏకన్తేన సుఖం జనేతి, పవత్తే పన ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణే అదుక్ఖమసుఖమ్పి.

‘‘అకుసలచేతనా పవత్తే కాయద్వారప్పవత్తదుక్ఖస్స జననతో దుక్ఖవేదనీయం కమ్మం నామ.

‘‘కామావచరకుసలతో పన ఉపేక్ఖాసహగతచిత్తసమ్పయుత్తా చతస్సో చేతనా, రూపావచరకుసలతో చతుత్థజ్ఝానచేతనాతి ఏవం పటిసన్ధిపవత్తేసు తతియవేదనాయ జననతో అదుక్ఖమసుఖవేదనీయం కమ్మం నామ. ఏత్థ చ ‘‘కామావచరం పటిసన్ధియంయేవ ఏకన్తేన అదుక్ఖమసుఖం జనేతి, పవత్తే ఇట్ఠారమ్మణే సుఖమ్పీ’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౦౦) –

వుత్తం. నను చ ‘‘ఆరమ్మణేన హోతేవ, వేదనాపరివత్తన’’న్తి వచనతో ఆరమ్మణవసేన వేదనానియమో హోతి, న చ సోమనస్ససహగతకమ్మేన పటిసన్ధిం గణ్హన్తస్స ఇట్ఠారమ్మణమేవ కమ్మనిమిత్తాదికమాపాథమాగచ్ఛతీతి నియమో అత్థి, ఉపేక్ఖాసహగతకమ్మేన వా ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణన్తి న సక్కా వత్తుం, తస్మా కథం కమ్మవసేనేవ వేదనానియమోతి? వుచ్చతే – ఇట్ఠాదిఆరమ్మణమ్పి ఆపాథమాగచ్ఛన్తం కమ్మబలేనేవ ఆగచ్ఛతీతి సోమనస్ససహగతకమ్మేన పటిసన్ధిగ్గహణకాలే తస్స బలేన ఇట్ఠారమ్మణమాపాథమాగచ్ఛతి, ఉపేక్ఖాసహగతకమ్మేన ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణన్తి న న సక్కా వత్తుం, తస్మా కమ్మవసేన పటిసన్ధియా ఆరమ్మణనియమో, ఆరమ్మణవసేన వేదనానియమోతి. అపిచ ‘‘ఆరమ్మణేన హోతేవ, వేదనాపరివత్తన’’న్తి ఇదం తదారమ్మణం సన్ధాయ వుత్తన్తి న తేన పటిసన్ధియా కమ్మసరిక్ఖకవేదనాభావో పటిక్ఖిపితుం సక్కా, దుహేతుకోమకం పన సోమనస్ససహగతమ్పి అత్తనో నిహీనతాయ దుహేతుకఫలుప్పాదనే అసమత్థత్తా, అహేతుకాయ చ అత్తనా సదిసవేదనాయ పటిసన్ధియా అసమ్భవతో ఉపేక్ఖాసహగతపటిసన్ధియా అనురూపతో ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణముపట్ఠపేత్వా తదారమ్మణం ఉపేక్ఖాసహగతమేవ పటిసన్ధిం దేతి.

నను చ ‘‘పచ్ఛిమభవికమహాబోధిసత్తానం మేత్తాపుబ్బభాగం సోమనస్సకమ్మం పటిసన్ధిం దేతీ’’తి అట్ఠకథాసు వుత్తం, మహాసివత్థేరో చ ఉపేక్ఖాసహగతఞాణసమ్పయుత్తఅసఙ్ఖారికవిపాకచిత్తేన పటిసన్ధిం ఇచ్ఛతి. వుత్తఞ్హి తేన ‘‘సోమనస్ససహగతతో ఉపేక్ఖాసహగతం బలవతరం, తేన పటిసన్ధిం గణ్హన్తి, తేన గహితపటిసన్ధికా హి మహజ్ఝాసయా హోన్తి తిపిటకచూళనాగత్థేరో వియా’’తి, తస్మా సోమనస్ససహగతకుసలతో ఉపేక్ఖాసహగతపటిసన్ధిపి లబ్భతి యథా చ, ఏవం తథా ఉపేక్ఖాసహగతతో సోమనస్ససహగతాపీతి కథం కమ్మసదిసవేదనా పటిసన్ధీతి? ఏత్థాపి చ కమ్మమ్పి ఉపేక్ఖాసహగతమేవాతి థేరస్స అధిప్పాయో సియాతి సక్కా వత్తుం. అపిచాయం వాదో మహాఅట్ఠకథాయం పటిక్ఖిత్తోవ. తథా హి వుత్తం సఙ్గహకారేహి ‘‘అట్ఠకథాయం పన అయం థేరస్స మనోరథో, నత్థి ఏత’’న్తి పటిక్ఖిపిత్వా సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తానం హితూపచారో బలవా హోతి, తస్మా మేత్తాపుబ్బభాగకామావచరకుసలవిపాకసోమనస్ససహగతతిహేతుకఅసఙ్ఖారికచిత్తేన పటిసన్ధిం గణ్హన్తీతి వుత్తన్తి, తస్మా పటిక్ఖిత్తవాదం గహేత్వా న సక్కా అట్ఠకథావచనం చాలేతున్తి సమ్పటిచ్ఛితబ్బమేవేతం కమ్మసదిసవేదనా పటిసన్ధీతి. అసమ్పటిచ్ఛన్తేహి వా అట్ఠకథాయ అధిప్పాయో సాధుకం కథేతబ్బోతి.

అసఙ్ఖారన్తి అసఙ్ఖారికకమ్మం. అసఙ్ఖారం ససఙ్ఖారమ్పి ఫలం దేతీతి సమ్బన్ధో.

ఆరమ్మణేనాతి ఇట్ఠాదిఆరమ్మణేన. వేదనాపరివత్తనన్తి తస్స తస్స ఆరమ్మణస్స అనురూపతో సోమనస్సాదివేదనాయ పరివత్తనం, కుసలవిపాకసన్తీరణతదారమ్మణాని సన్ధాయ చేతం వుత్తం. తాని హి ఇట్ఠారమ్మణే సోమనస్ససహగతాని, ఇట్ఠమజ్ఝత్తే ఉపేక్ఖాసహగతాని. అకుసలవిపాకం పన సన్తీరణతదారమ్మణం అనిట్ఠే, అనిట్ఠమజ్ఝత్తే చ ఆరమ్మణే ఉపేక్ఖాసహగతమేవ. న హి తస్స ఆరమ్మణవసేన వేదనాభేదో అత్థి, హేట్ఠా వుత్తనయేన ద్వీసుపి ఉపేక్ఖాసహగతమేవ. ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛనేసు చ ఠపేత్వా కాయవిఞ్ఞాణద్వయం సేసాని ఇట్ఠాదీసు సబ్బత్థ హేట్ఠా వుత్తకారణవసేనేవ ఉపేక్ఖాసహగతాని, తథా కాయవిఞ్ఞాణం ఇట్ఠాదీసు సుఖసహగతం, అనిట్ఠాదీసు దుక్ఖసహగతన్తి. జవనేన నియమితం అట్ఠకథాయన్తి అధిప్పాయో. హేతునియమనమేవ చేత్థ జవనవసేన హోతి వేదనాభేదస్స ఆరమ్మణేనేవ, సఙ్ఖారభేదస్స చ పచ్చయవసేనేవ నియమితత్తా. ఏత్థ చ అకుసలవిపాకానం విభాగాభావతో కుసలవిపాకతదారమ్మణానమేవ ఆరమ్మణజవనపచ్చయవసేన నియమనం హోతి. తం పన సరూపతో ఏవం వేదితబ్బం – తిహేతుకుక్కట్ఠకమ్మేన హి తదారమ్మణం పవత్తమానం కమ్మవసేన నియమాభావతో సబ్బేసుపి కుసలవిపాకతదారమ్మణేసు సమ్పత్తేసు ఆరమ్మణజవనపచ్చయవసేన, ఆరమ్మణజవనవసేనేవ వా నియతం ఏకమేవ ఉప్పజ్జతి. కథం? తదారమ్మణేసు హి ఆరమ్మణవసేన వేదనానియమో హోతి, జవనవసేన హేతునియమో, పచ్చయవసేన సఙ్ఖారనియమో. అహేతుకేసు పన సఙ్ఖారభేదాభావతో పచ్చయవసేన నియమనం నత్థి. తత్థ ఆరమ్మణేన వేదనానియమనం హేట్ఠా వుత్తనయేన వేదితబ్బం. జవనవసేన హేతునియమనే పన కమ్మసరిక్ఖకహేతువసేన తిహేతుకాని దుహేతుకాని అహేతుకానీతి తీణి జవనాని వేదితబ్బాని. తత్థ కమ్మసరిక్ఖకహేతువసేన తిహేతుకజవనాని నామ కామావచరకుసలకిరియాసు ఞాణసమ్పయుత్తజవనాని, దుహేతుకజవనాని నామ ఞాణవిప్పయుత్తజవనాని, అహేతుకాని నామ అకుసలజవనాని చేవ కిరియాహేతుకజవనఞ్చ. అకుసలజవనానిపి హి కుసలకమ్మసరిక్ఖకహేతువసేన అహేతుకాని కుసలహేతూనం తేసు అభావతో.

తత్థ కమ్మస్స జవనసదిసతదారమ్మణాభినిప్ఫాదనసామత్థియే సతి తిహేతుకజవనే జవితే తిహేతుకతదారమ్మణం హోతి, దుహేతుకజవనే జవితే దుహేతుకతదారమ్మణం, అహేతుకజవనే జవితే అహేతుకతదారమ్మణం హోతీతి. ఏవం జవనవసేన హేతునియమనం దట్ఠబ్బం. కథం పచ్చయవసేన సఙ్ఖారనియమోతి? కాలసమ్పదాదీనం, ఉతుసమ్పదాదీనఞ్చ పచ్చయానం బలవభావే సతి అసఙ్ఖారికతదారమ్మణం హోతి, దుబ్బలభావే ససఙ్ఖారికం. అహేతుకతదారమ్మణస్స పన పచ్చయవసేన నియమో నత్థి, తస్మా యది ఇట్ఠారమ్మణం హోతి, తదా ఉపేక్ఖాసహగతం తదారమ్మణం పటిబాహిత్వా సోమనస్ససహగతతదారమ్మణమేవ హోతి. సోమనస్ససహగతతదారమ్మణేసుపి అనియమేన ఆరమ్మణవసేన సబ్బేసు సమ్పత్తేసు జవనస్స తిహేతుకభావే దుహేతుకాహేతుకే పటిబాహిత్వా తిహేతుకమేవ తదారమ్మణం హోతి. తిహేతుకతదారమ్మణేసుపి అనియమేన జవనవసేన సబ్బేసు సమ్పత్తేసు పచ్చయస్స బలవభావే సతి ససఙ్ఖారికతదారమ్మణం పటిబాహిత్వా అసఙ్ఖారికమేవ తదారమ్మణం హోతి. ఏతేనేవ నయేన సేసం తదారమ్మణమ్పి తంతంజవనానురూపతో నియమనం దట్ఠబ్బం.

అహేతుకతదారమ్మణం పన పచ్చయం అనపేక్ఖిత్వా ఆరమ్మణవసేన చేవ జవనవసేన చ నియమనం హోతి. ఇదమేత్థ యేభుయ్యప్పవత్తివసేన నియమనం. కదాచి పన ఆరమ్మణవసేన, పచ్చయవసేన, పరిచితవసేన చ తదారమ్మణనియమో హోతి. తత్థ ఆరమ్మణవసేన చేవ పచ్చయవసేన చ నియమనం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. పరిచితవసేన పన నియమనే యేభుయ్యేన తిహేతుకకుసలప్పవత్తియా తేసు పరిచితస్స కదాచి దుహేతుకే, అహేతుకే వా జవనే జవితే పరిచయవసేన తిహేతుకతదారమ్మణమేవ హోతి. యేభుయ్యేన చ దుహేతుకజవనప్పవత్తియా తత్థ పరిచితస్స కదాచి తిహేతుకే, అహేతుకే వా జవనే జవితే పరిచయవసేన దుహేతుకతదారమ్మణమేవ హోతి. తథేవ అకుసలేసు పరిచితస్స కదాచి తిహేతుకదుహేతుకేసుపి జవనేసు జవితేసు పరిచయవసేన అహేతుకతదారమ్మణమేవ హోతీతి. ఏవఞ్చ కత్వా పట్ఠానే –

‘‘కుసలాకుసలే నిరుద్ధే సహేతుకో విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతి, సహేతుకే ఖన్ధే అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సతి, కుసలాకుసలే నిరుద్ధే అహేతుకో విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతీ’’తి –

అవిసేసేన అకుసలజవనానన్తరమ్పి సహేతుకతదారమ్మణం, తిహేతుకజవనానన్తరఞ్చ అహేతుకతదారమ్మణం వుత్తం. తిహేతుకోమకేన, పన దుహేతుకుక్కట్ఠేన చ కమ్మేన తదారమ్మణప్పవత్తియం కమ్మస్స తిహేతుకవిపాకదానే అసమత్థతాయ తిహేతుకజవనేపి జవితే దుహేతుకతదారమ్మణమేవ హోతి. సేసం వుత్తనయమేవ. దుహేతుకోమకేన పన కమ్మేన తదారమ్మణప్పవత్తియం కమ్మస్స సహేతుకతదారమ్మణనిబ్బత్తనే అసమత్థతాయ సహేతుకజవనేపి జవితే అహేతుకతదారమ్మణమేవ హోతి. సేసం వుత్తనయమేవ.

౩౮౭-౯౧. తుల్యేన పాకచిత్తేనాతి సోమనస్ససహగతఞాణసమ్పయుత్తఅసఙ్ఖారికేన మహావిపాకచిత్తేన. బలవారమ్మణేతి అతిమహన్తారమ్మణే. చతుబ్బిధఞ్హి ఆరమ్మణం అతిమహన్తం మహన్తం పరిత్తం అతిపరిత్తన్తి. వుత్తఞ్చ –

‘‘తథా హి విసయం ఆహు, చతుధా ఏత్థ పణ్డితా;

మహన్తాతిమహన్తతో, పరిత్తాతిపరిత్తతో’’తి.

అతిమహన్తాదిభావో చస్స ఆపాథగతకాలే ఉప్పజ్జనకచిత్తక్ఖణవసేన వేదితబ్బో. తథా హి ఆపాథగతక్ఖణతో పట్ఠాయ యావ సోళసచిత్తక్ఖణా, తావ విజ్జమానాయుకఆరమ్మణం అతిమహన్తం నామ. పన్నరసచుద్దసచిత్తక్ఖణాయుకం మహన్తం నామ. తేరసచిత్తక్ఖణతో పట్ఠాయ అట్ఠచిత్తక్ఖణాయుకం పరిత్తం నామ. తతో పరం అతిపరిత్తం నామ. తత్థ అతిమహన్తారమ్మణే తదారమ్మణపరియోసానాని వీథిచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. మహన్తే జవనపరియోసానాని, నత్థి తదారమ్మణుప్పాదో. పరిత్తే జవనమ్పి న ఉప్పజ్జతి, సన్తీరణానన్తరం వోట్ఠబ్బనమేవ ద్వత్తిక్ఖత్తుం పవత్తతి. అతిపరిత్తే భవఙ్గచలనమత్తమేవ. కథం? అతిమహన్తే హి ఆరమ్మణే పఞ్చద్వారేసు యథానురూపం అఞ్ఞతరస్మిం ద్వారే ఆపాథగతే పసాదఘట్టనానుభావేన హదయవత్థుసన్నిస్సితా భవఙ్గసన్తతి వోచ్ఛిజ్జతి, వోచ్ఛిజ్జమానా చ సహసా న ఓచ్ఛిజ్జతి. యథా పన వేగేన ధావన్తో పురిసో అన్తరా ఠాతుకామోపి ఏకద్వేపదవారే అతిక్కమిత్వావ ఠాతుం సక్కోతి, న పన ఠాతుకామతాయ సద్ధింయేవ, ఏవమేవ దీపసిఖా వియ, గఙ్గాసోతో వియ, వేగేన జవమానా భవఙ్గసన్తతి అన్తరా ఓచ్ఛిజ్జమానాపి పసాదఘట్టనతో పరం ద్వత్తిక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జిత్వావ ఓచ్ఛిజ్జతి. తత్థ పఠమచిత్తం భవఙ్గసన్తతియా చలనాకారేన ఉప్పజ్జనతో భవఙ్గచలనం నామ, దుతియం ఉపచ్ఛిజ్జనవసేన ఉప్పజ్జనతో భవఙ్గుపచ్ఛేదో నామ. చలనఞ్చేత్థ విసదిసచిత్తస్స ఉపనిస్సయభావగమనం. వుత్తఞ్చ –

‘‘ఆరమ్మణన్తరాపాథే, ద్విక్ఖత్తుం చలితే మనో;

చిత్తన్తరస్స హేతుత్తం, యానం చలనమీరిత’’న్తి.

యది ఏవం దుతియస్సపి తం అత్థీతి తమ్పి భవఙ్గచలనమిచ్చేవ వత్తబ్బన్తి? సచ్చం, భవఙ్గస్స పన ఉపచ్ఛిజ్జనవసేన పవత్తివిసేసం గహేత్వా పురిమస్స నామతో విసదిసనామం కాతుం ‘‘భవఙ్గుపచ్ఛేదో’’తి వుచ్చతీతి. నను చ రూపాదీహి పసాదే ఘట్టితే పసాదనిస్సితస్సేవ చలనం యుత్తం, కథం పన హదయవత్థుసన్నిస్సితాయ భవఙ్గసన్తతియా చలనన్తి? సన్తతివసేన ఏకాబద్ధత్తా. యథా హి భేరియా ఏకస్మిం తలే ఠితసక్ఖరాయ మక్ఖికాయ నిపన్నాయ అపరస్మిం తలే దణ్డాదినా పహటే అనుక్కమేన భేరిచమ్మవరత్తాదీనం చలనేన సక్ఖరాయ చలితాయ మక్ఖికాయ పలాయనం హోతి, ఏవమేవ రూపాదిమ్హి పసాదే ఘట్టితే తన్నిస్సయేసు మహాభూతేసు చలితేసు అనుక్కమేన తంసమ్బన్ధానం సేసరూపానమ్పి చలనేన హదయవత్థుమ్హి చలితే తన్నిస్సితస్స భవఙ్గస్స చలనాకారేన పవత్తి హోతి. వుత్తఞ్చ –

‘‘ఘట్టితే అఞ్ఞవత్థుమ్హి, అఞ్ఞనిస్సితకమ్పనం;

ఏకాబద్ధేన హోతీతి, సక్ఖరోపమయా వదే’’తి. (స. స. ౧౭౬);

ఏవం భవఙ్గచలనభవఙ్గుపచ్ఛేదేసు ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధేసు ‘‘కిం నామేత’’న్తి వదన్తీ వియ వీథిచిత్తాని ఆరమ్మణాభిముఖం పటిపాదేన్తీ కిరియామనోధాతు ఉప్పజ్జతి, తస్సానన్తరం యథారహం దస్సనాదికిచ్చం సాధయమానా పఞ్చవిఞ్ఞాణధాతూసు అఞ్ఞతరా ఉప్పజ్జతి, తదనన్తరం తాయ గహితమేవారమ్మణం సమ్పటిచ్ఛమానా విపాకాహేతుకమనోధాతు ఉప్పజ్జతి, తదనన్తరం తదేవారమ్మణం సన్తీరయమానా విపాకాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు ఉప్పజ్జతి, తదనన్తరం తమేవారమ్మణం వవత్థాపయమానా కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు ఉప్పజ్జతి, తదనన్తరం కామావచరకుసలాకుసలకిరియజవనేసు యం కిఞ్చి లద్ధపచ్చయం తదేవారమ్మణం ఆరబ్భ జవనం హుత్వా యేభుయ్యేన సత్తక్ఖత్తుం జవతి, తదనన్తరం ఏకాదసతదారమ్మణచిత్తేసు అఞ్ఞతరం కమ్మం ఆరమ్మణం జవనం పచ్చయో పరిచితతాతి ఇమేసం అనురూపవసేన ద్విక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జతి, తదనన్తరం భవఙ్గపాతో హోతి.

ఇధ ఠత్వా ఇమిస్సా చిత్తపరమ్పరాయ సుఖగ్గహణత్థం అమ్బోపమా వేదితబ్బా. కథం? ఏకో కిర పురిసో ఫలితమ్బరుక్ఖస్స హేట్ఠా ససీసం పారుపిత్వా నిపన్నో నిద్దాయతి, అథేకం అమ్బపక్కం వణ్టతో ముచ్చిత్వా తస్స కణ్ణసక్ఖలిం పుఞ్ఛమానం వియ ‘‘ఠ’’న్తి భూమియం పతతి, సో తస్స సద్దేన పబుజ్ఝిత్వా సీసతో వత్థం అపనేత్వా చక్ఖుం ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకేసి, తతో హత్థం పసారేత్వా ఫలం గహేత్వా మద్దిత్వా ఉపసిఙ్ఘిత్వా పక్కభావం ఞత్వా పరిభుఞ్జిత్వా ముఖగతం సహ సేమ్హేన అస్సాదేత్వా పున తథేవ నిద్దాయతి. తత్థ తస్స పురిసస్స అమ్బరుక్ఖమూలే నిద్దాయనకాలో వియ భవఙ్గసమఙ్గికాలో, అమ్బపక్కస్స పతితకాలో వియ ఆరమ్మణస్స పసాదఘట్టనకాలో, పతనసద్దేన పబుద్ధకాలో వియ మనోధాతుయా భవఙ్గస్స ఆవట్టితకాలో, ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకితకాలో వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స దస్సనకిచ్చం సాధనకాలో, హత్థం పసారేత్వా గహితకాలో వియ విపాకమనోధాతుయా ఆరమ్మణసమ్పటిచ్ఛనకాలో, గహేత్వా మద్దితకాలో వియ విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణస్స సన్తీరితకాలో, ఉపసిఙ్ఘితకాలో వియ కిరియామనోవిఞ్ఞాణధాతుయా వవత్థాపితకాలో, పరిభుత్తకాలో వియ జవనస్స ఆరమ్మణరసఅనుభవితకాలో, ముఖగతం సహ సేమ్హేన అస్సాదితకాలో వియ తదారమ్మణస్స జవనేన అనుభూతారమ్మణఅనుభవనకాలో, పున నిద్దాయనం వియ పున భవఙ్గకాలోతి ఏవమేత్థ ఉపమాసంసన్దనం వేదితబ్బం.

అయం పన ఉపమా కిం దీపేతి? ఆరమ్మణస్స పసాదఘట్టనమేవ కిచ్చం, కిరియామనోధాతుయా భవఙ్గావట్టనమేవ కిచ్చం, పఞ్చవిఞ్ఞాణధాతూనం దస్సనాదికమేవ కిచ్చం, విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా సమ్పటిచ్ఛనమేవ కిచ్చం, విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా సన్తీరణమేవ కిచ్చం, కిరియామనోవిఞ్ఞాణధాతుయా వవత్థాపనమేవ కిచ్చం, జవనస్సేవ పన ఆరమ్మణరసానుభవనం తదారమ్మణస్స ఏతేన అనుభూతస్సేవ అనుభవనన్తి ఏవం కిచ్చవసేన ధమ్మానం అఞ్ఞమఞ్ఞాసంకిణ్ణతం దీపేతి, ఏవం పవత్తమానం పన చిత్తం ‘‘త్వం ఆవజ్జనం నామ హోహి, త్వం దస్సనాదీసు అఞ్ఞతరం, త్వం సమ్పటిచ్ఛనం నామా’’తిఆదినా నియుఞ్జకే కారకే అసతిపి చిత్తనియామవసేనేవ పవత్తతీతి వేదితబ్బం. తం పన చిత్తనియామం సద్ధిం ఉతునియామాదీహి పరిచ్ఛేదావసానే వక్ఖతి. అయం తావ అతిమహన్తారమ్మణే చిత్తప్పవత్తివిభావనా.

మహన్తారమ్మణే పన తదారమ్మణుప్పాదస్స అభావతో తస్మిం ఆపాథగతే వుత్తనయేన జవనపరియోసానేసు వీథిచిత్తేసు ఉప్పన్నేసు భవఙ్గపాతోవ హోతి, ఆరమ్మణస్స పన పరిక్ఖీణాయుకత్తా ఏకచిత్తక్ఖణికప్పమాణేపి వా ఆయుమ్హి సతి సమాసన్నమరణో వియ పురిసో దుబ్బలభావతో తదారమ్మణం నుప్పజ్జతి. అపిచ తదారమ్మణముప్పజ్జన్తం నియమతో ద్విక్ఖత్తుమేవ ఉప్పజ్జతి, న ఏకవారం. ఏకచిత్తక్ఖణావసిట్ఠే చ ఆరమ్మణే ఏకస్మిం తదారమ్మణే ఉప్పన్నేసు దుతియస్స ఉప్పజ్జనకాలే తస్స నిరుద్ధత్తా నుప్పజ్జతి. న హి ద్వీసు తదారమ్మణేసు ఏకం పచ్చుప్పన్నారమ్మణం, ఏకం అతీతారమ్మణం హోతి, తస్మా దుతియస్స అనుప్పత్తియా పఠమమ్పి నుప్పజ్జతీతి. మజ్ఝిమట్ఠకథాయం పన సకిమ్పి తదారమ్మణస్స పవత్తి వుత్తా. పరమత్థవినిచ్ఛయేపి చ తమేవ వాదం సమ్పటిచ్ఛిత్వా ‘‘సకిం ద్వే వా తదాలమ్బ’’న్తి (పరమ. వి. ౧౧౬) వుత్తం. అభిధమ్మట్ఠకథాయం పన ‘‘చిత్తప్పవత్తిగణనాయం సబ్బవారేసు ద్వే ఏవ చిత్తవారాని ఆగతానీ’’తి వత్వా తం న సమ్పటిచ్ఛితం, తస్మా మహన్తారమ్మణే జవనావసానే భవఙ్గపాతోవ హోతి, నత్థి తదారమ్మణుప్పాదో, అయఞ్చ తదారమ్మణేహి తుచ్ఛతాయ ‘‘మోఘవారో’’తి వుచ్చతి.

పరిత్తారమ్మణే జవనుప్పాదస్సపి అభావతో సన్తీరణావసానేసు వీథిచిత్తేసు ఉప్పన్నేసు తదనన్తరం వోట్ఠబ్బనమేవ ఆసేవనం లభిత్వా జవనట్ఠానే ఠత్వా ద్విక్ఖత్తుం పవత్తతి, తతో భవఙ్గపాతో హోతి. వోట్ఠబ్బనం పన అప్పత్వా అన్తరా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదికం పత్వా నివత్తిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. జవనం పన ఆరమ్మణస్స అప్పాయుకభావేన పరిదుబ్బలత్తా నుప్పజ్జతి. తఞ్హి ఉప్పజ్జమానం సత్తచిత్తక్ఖణాయుకేయేవ ఉప్పజ్జతి, కతిపయచిత్తక్ఖణాయుకే పన పఠమజవనమేవ నుప్పజ్జతి. తదనుప్పత్తియఞ్హి ఇతరానిపి నుప్పజ్జన్తి, తస్మా పరిత్తారమ్మణే నత్థి జవనుప్పాదోతి అయం దుతియో మోఘవారో అట్ఠకథాయ వుత్తో. టీకాకారో పన తథా అసమ్పటిచ్ఛిత్వా అఞ్ఞథా దుతియమోఘవారం పకప్పేతి. వుత్తఞ్హి తేన తీసు మోఘవారేసు దుతియమోఘవారో ఉపపరిక్ఖిత్వా గహేతబ్బో.

యది హి అనులోమే వేదనాత్తికే పటిచ్చవారాదీసు ‘‘ఆసేవనపచ్చయా న మగ్గే ద్వే, నమగ్గపచ్చయా ఆసేవనే ద్వే’’తి చ వుత్తం సియా, సోపి మోఘవారో లబ్భేయ్య. యది చ వోట్ఠబ్బనమ్పి ఆసేవనపచ్చయో సియా, కుసలాకుసలానమ్పి సియా. న హి ఆసేవనపచ్చయం లద్ధుం యుత్తస్స ఆసేవనపచ్చయభావీ ధమ్మో ఆసేవనపచ్చయో హోతీతి అవుత్తో అత్థి. వోట్ఠబ్బనస్స పన కుసలాకుసలానం ఆసేవనపచ్చయభావో న వుత్తో. ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి నాసేవనపచ్చయా. అకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి నాసేవనపచ్చయా’’తి వచనతో పటిక్ఖిత్తోవ. అథాపి సియా ‘‘అసమానవేదనానం వసేనేవం వుత్త’’న్తి, ఏవమ్పి యథా ‘‘ఆవజ్జనా కుసలానం ఖన్ధానం, అకుసలానం ఖన్ధానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭) వుత్తం, ఏవం ‘‘ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో’’తిపి వత్తబ్బం సియా. జాతిభేదా న వుత్తన్తి చే, ‘‘భూమిభిన్నస్స కామావచరస్స రూపావచరాదీనం ఆసేవనపచ్చయభావో వియ జాతిభిన్నస్సపి భవేయ్యా’’తి వత్తబ్బో ఏవ సియా, అభిన్నజాతికస్స చ వసేన యథా ‘‘ఆవజ్జనా సహేతుకానం ఖన్ధానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తం, ఏవం ‘‘ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో’’తిపి వత్తబ్బం సియా, న తు వుత్తం, తస్మా వేదనాత్తికేపి సంఖిత్తాయ గణనాయ ‘‘ఆసేవనపచ్చయా నమగ్గే ఏకం, నమగ్గపచ్చయా ఆసేవనే ఏక’’న్తి ఏవం గణనాయ నిద్ధారియమానాయ వోట్ఠబ్బనస్స ఆసేవనపచ్చయత్తాభావా యథావుత్తప్పకారో దుతియో మోఘవారో వీమంసిత్వా గహేతబ్బో. వోట్ఠబ్బనం పన వీథివిపాకసన్తతియా ఆవట్టనతో ‘‘ఆవజ్జనా’’ఇచ్చేవ వుత్తం. తతో విసదిసస్స జవనస్స కరణతో మనసికారో చ. ఏవఞ్చ కత్వా పట్ఠానే ‘‘వోట్ఠబ్బనం కుసలానం ఖన్ధానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆది న వుత్తం, ‘‘ఆవజ్జనా’’ఇచ్చేవ వుత్తం, తస్మా వోట్ఠబ్బనతో చతున్నం వా పఞ్చన్నం వా జవనానం ఆరమ్మణపురేజాతం భవితుం అసక్కోన్తం రూపాదిఆవజ్జనాదీనం పచ్చయో భవితుం న సక్కోతి, అయమేతస్స సభావోతి జవనాపారిపూరియా దుతియో మోఘవారో దస్సేతుం యుత్తో సియాతి.

అయఞ్హి ఆచరియస్స అధిప్పాయో – యది వోట్ఠబ్బనమ్పి ఆసేవనపచ్చయో సియా, యథా ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తం ధమ్మం పటిచ్చ సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి ఆసేవనపచ్చయా నమగ్గపచ్చయా’’తి అనులోమపచ్చనియే, పచ్చనియానులోమే చ ‘‘సుఖా…పే… నమగ్గపచ్చయా ఆసేవనపచ్చయా’’తి చ వుత్తం హసితుప్పాదచిత్తవసేన, ఏవమ్పి వోట్ఠబ్బనవసేన ‘‘అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తం ధమ్మం పటిచ్చా’’తిఆదినా పుబ్బే వుత్తనయేన పాఠో సియా. తథా చ సతి వారద్వయవసేన గణనాయ ‘‘ఆసేవనపచ్చయా నమగ్గే ద్వే, నమగ్గపచ్చయా ఆసేవనే ద్వే’’తి చ వత్తబ్బం సియా, న పన వుత్తం, ‘‘ఆసేవనపచ్చయా నమగ్గే ఏకం, నమగ్గపచ్చయా ఆసేవనే ఏక’’న్తిచ్చేవ వుత్తం. అపిచ యది హి వోట్ఠబ్బనమ్పి ఆసేవనపచ్చయో సియా, దుతియమోఘవారో వియ పురిమవారేసుపి సియా. తథా చ సతి అత్తనో వియ కుసలాకుసలానమ్పి సియా. న హి ఆసేవనపచ్చయం లద్ధుం యుత్తస్స ఆసేవనపచ్చయభావీ ధమ్మో ఆసేవనపచ్చయో హోతీతి అవుత్తో అత్థి ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ఖన్ధా’’తిఆదినా అనవసేసతో వుత్తత్తా, వోట్ఠబ్బనస్స పన అవుత్తో ‘‘అబ్యాకతో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదివచనస్స అభావతో. న కేవలం అవుత్తోవ, అథ ఖో ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి, అకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తి ఫస్సాదికుసలాకుసలధమ్మే పటిచ్చ సహజాతాదిపచ్చయవసేన కుసలాకుసలస్స ఉప్పత్తిం వత్వా పఠమజవనస్స వోట్ఠబ్బనతో ఆసేవనపచ్చయాలాభం సన్ధాయ ‘‘నాసేవనపచ్చయా’’తి పటిక్ఖిత్తోవ.

అథాపేత్థ సమోధానం సియా, సమానవేదనానం ఏవ ఆసేవనపచ్చయభావస్స దస్సనతో వోట్ఠబ్బనేన అసమానవేదనానం కుసలాకుసలానం వసేనాయం పటిక్ఖేపో కతోతి. ఏవమ్పి సతి యథా ‘‘ఆవజ్జనా కుసలానం ఖన్ధానం అకుసలానం ఖన్ధానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తం, ఏవం సమానవేదనావసేన ‘‘ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో’’తిపి వత్తబ్బం సియా. అథ వోట్ఠబ్బనస్స కుసలాకుసలేహి భిన్నజాతికత్తా తస్స తేసం ఆసేవనపచ్చయభావో న వుత్తోతి చే. యథా భూమివసేన భిన్నస్స గోత్రభువోదానవసేన ఠితస్స కామావచరస్స రూపావచరాదీనం ఆసేవనభావో దిస్సతి, ఏవం జాతివసేన భిన్నస్స వోట్ఠబ్బనస్స ఆసేవనపచ్చయభావే న కోచి విబన్ధో, అపిచ అభిన్నవేదనస్స, అభిన్నజాతికస్స చ ఉపేక్ఖాసహగతమహాకిరియచిత్తస్స వసేన యథా ‘‘ఆవజ్జనా సహేతుకానం ఖన్ధానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తం, ఏవం ‘‘ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో’’తిపి వత్తబ్బం సియా, న తు వుత్తం, తస్మా వేదనాత్తికేపి వోట్ఠబ్బనస్స ఆసేవనపచ్చయత్తస్స అభావా వోట్ఠబ్బనస్స ఆసేవనభావదస్సనవసేన వుత్తో దుతియో మోఘవారో వీమంసిత్వా గహేతబ్బో. వోట్ఠబ్బనావజ్జనానం పన అనత్థన్తరభావతో ఆవజ్జనాయ చ కుసలాకుసలానం అనన్తరపచ్చయభావస్స వుత్తత్తా సతి ఉప్పత్తియం వోట్ఠబ్బనం కామావచరకుసలాకుసలకిరియాజవనానం ఏకన్తతో అనన్తరపచ్చయభావేనేవ వత్తేయ్య, న పన అఞ్ఞథాతి ముఞ్ఛామరణాసన్నవేలాదీసు జవనాపారిపూరియా మన్దీభూతవేగతాయ అయం దస్సేతబ్బోతి.

ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన పనేత్థ ఇదం వుత్తం – ‘‘యం జవనభావప్పత్తం, తం ఛిన్నమూలరుక్ఖపుప్ఫం వియా’’తి వక్ఖమానత్తా అనుపచ్ఛిన్నభవమూలానం పవత్తస్స వోట్ఠబ్బనస్స కిరియభావో న సియా, వుత్తో చ ‘‘యస్మిం సమయే మనోవిఞ్ఞాణధాతు ఉప్పన్నా కిరియా నేవకుసలా, నాకుసలా, న చ కమ్మవిపాకా ఉపేక్ఖాసహగతా’’తి, తస్మా అట్ఠకథాయం ‘‘జవనట్ఠానే ఠత్వా’’తి వచనం జవనస్స ఉప్పజ్జనట్ఠానే ద్విక్ఖత్తుం పవత్తిత్వా న జవనభావేనాతి అధిప్పాయేన వుత్తం, ‘‘ఆసేవనం లభిత్వా’’తి చ ‘‘ఆసేవనం వియ ఆసేవన’’న్తి వుత్తే న కోచి విరోధోతి. విప్ఫారికస్స పన సతో ద్విక్ఖత్తుం పవత్తియేవేత్థ ఆసేవనసదిసతా. విప్ఫారికతాయ హి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకత్తఞ్చస్స వుచ్చతి. విప్ఫారికమ్పి జవనం వియ అనేకక్ఖత్తుం అప్పవత్తియా దుబ్బలత్తా న నిప్పరియాయతో ఆసేవనపచ్చయభావేన పవత్తేయ్యాతి న ఇమస్స పాఠే ఆసేవనత్తం వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన పరియాయతో వుత్తం, యథా ఫలచిత్తేసు మగ్గఙ్గం మగ్గపరియాపన్నన్తి. యదిపి ‘‘జవనాపారిపూరియా…పే… యుత్తో’’తి వుత్తం, ‘‘ఆవజ్జనాదీనం పచ్చయో భవితుం న సక్కోతీ’’తి పన వుత్తత్తా చిత్తప్పవత్తివసేన పఠమమోఘవారతో ఏతస్స న కోచి విసేసోతి.

చక్ఖుస్సాపాథమాగతేతి చక్ఖుద్వారస్స యోగ్యదేసావట్ఠానవసేన ఆపాథమాగతే. తాయాతి మనోధాతుయా భవఙ్గావట్టనే పాకటతాయ కిరియామనోధాతుం పచ్చామసతి. ఆవట్టితేతి సన్తతివసేన పవత్తితుం అదత్వా నివత్తితే, పరిణామితే వా. జాతేసు జాయతేతి సమ్బన్ధో. గతేతి నిరుద్ధే. తదేవాతి జవనానుభూతమేవ ఇట్ఠారమ్మణం. తేనేవాతి జవనం హుత్వా నిరుద్ధేన తేన కామావచరకుసలచిత్తేన. తదారమ్మణసఞ్ఞితన్తి జవనగ్గహితేయేవ ఆరమ్మణే పవత్తనతో ‘‘బ్రహ్మస్సరో’’తిఆదీసు వియ తస్స ఆరమ్మణం ఆరమ్మణమస్సాతి మజ్ఝపదలోపవసేన తదారమ్మణన్తి సఞ్ఞితం. తుల్యతోతి ఆరమ్మణతో విసదిసభావేపి సోమనస్ససహగతాదినా సదిసత్తా. మూలసదిసం భవఙ్గం మూలభవఙ్గం. తదారమ్మణమ్పి భవఙ్గసభావత్తా ‘‘భవఙ్గ’’న్తి వుచ్చతి యథా ‘‘సహేతుకం భవఙ్గం అహేతుకస్స భవఙ్గస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౩.౧.౧౦౨). ఏత్థ హి పటిసన్ధిచిత్తే ఏవ పవత్తియం ‘‘భవఙ్గ’’న్తి వుచ్చమానే న తస్స హేతువసేన భేదోతి ‘‘సహేతుకం భవఙ్గం అహేతుకస్స భవఙ్గస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి న సక్కా వత్తుం. నాపి చేతం ‘‘సహేతుకం చుతిం అహేతుకపటిసన్ధిఞ్చ సన్ధాయ వుత్త’’న్తి సక్కా విఞ్ఞాతుం. భవస్స అఙ్గభావాభావతో చుతిచిత్తస్స భవఙ్గవోహారాలాభతోతి ‘‘సహేతుకం భవఙ్గ’’న్తి తదారమ్మణం వుత్తన్తి విఞ్ఞాయతి. ‘‘తదారమ్మణసఞ్ఞిత’’న్తి వత్వా ‘‘మూలభవఙ్గన్తి వుచ్చతీ’’తి వుత్తత్తా నామద్వయమ్పి ఇమస్స లబ్భతీతి దీపితం హోతి.

౩౯౨. తఞ్చాతి తదారమ్మణఞ్చ. ఏత్థాతి ఇమేసు వీథిచిత్తేసు. గణనూపగచిత్తానీతి విపాకగణనూపగచిత్తాని.

౩౯౪. అసమానత్తాతి అసఙ్ఖారికభావేన అసమానత్తా.

౩౯౬. పురిమాని పఞ్చ విపాకచిత్తాని ఇమినా సద్ధిం ఛ హోన్తీతి సమ్బన్ధో. ఏత్థ చ యేభుయ్యతో ఇట్ఠారమ్మణే సోమనస్సప్పవత్తివసేన సోమనస్ససహగతజవనానన్తరమేవ సోమనస్సతదారమ్మణం వుత్తం. జవనస్స పన పకప్పేత్వా ఆరమ్మణగ్గహణసబ్భావతో, విపాకస్స చ తదభావతో ఇట్ఠారమ్మణే ఉపేక్ఖాసహగతజవనేసుపి జవితేసు సోమనస్ససహగతమేవ తదారమ్మణం హోతి.

౩౯౯-౪౦౩. తస్మిం ద్వారేతి తస్మింయేవ చక్ఖుద్వారే. వేదనా పరివత్తతీతి కమ్మస్స సోమనస్ససహగతభావేపి ఆరమ్మణస్స ఇట్ఠమజ్ఝత్తతాయ సోమనస్సవేదనా పరివత్తిత్వా ఉపేక్ఖావేదనా హోతి. అథ వా హేట్ఠా విపాకవేదనాయ సోమనస్సభావేపి ఇట్ఠారమ్మణస్స మజ్ఝత్తభావేన తంవసేన వేదనా పరివత్తతీతి అత్థో.

జవనేసు జవితేసూతి సమ్బన్ధో. ‘‘జవితేసు చతూస్వపీ’’తి వా పాఠో. జాయరేతి తదారమ్మణవసేన జాయన్తి. వేదనాయాతి వేదనాయ కరణభూతాయ. అసమానత్తాతి పటిసన్ధియా సహ అసమానత్తా. పురిమేహీతి హేట్ఠా వుత్తతదారమ్మణచతుక్కతో. అథ వా ‘‘పురిమేహి అసమానత్తా’’ ఇచ్చేవ యోజనా. పురిమేహి సహ అసమానభావే వుత్తే తేసం సన్ధియా సహ అసమానభావోపి వుత్తోవ హోతీతి చత్తారి నామతో పిట్ఠిభవఙ్గాని చ హోన్తీతి యోజనా. చ-సద్దేన ఆగన్తుకభవఙ్గాని, తదారమ్మణాని చ హోన్తీతి దస్సేతి. ఏత్థాపి చ యేభుయ్యేన ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణే ఉపేక్ఖాసహగతజవనస్స ఉప్పజ్జనతో ఉపేక్ఖాసహగతజవనానన్తరమేవ ఉపేక్ఖాసహగతతదారమ్మణం వుత్తం, హేట్ఠా వుత్తనయేన పన ఉపేక్ఖాసహగతతదారమ్మణం హోతి. ఞాణసమ్పయుత్తాదీసు జవితేసు ఞాణవిప్పయుత్తతదారమ్మణానం సమ్భవో హేట్ఠా వుత్తనయేన వేదితబ్బో. కిఞ్చాపి అసఙ్ఖారససఙ్ఖారవిధానం జవనవసేన వుత్తం, తథాపి ఉతుభోజనాదిపచ్చయానం దుబ్బలభావే జవనస్సేవ అసఙ్ఖారికత్తాభావతో అసఙ్ఖారజవనావసానే అసఙ్ఖారమేవ తదారమ్మణం హోతి, న ససఙ్ఖారన్తి నియమో. పచ్చయస్స పన బలవభావే సతిపి పరేసం ఉస్సాహబలేన ససఙ్ఖారస్స జవనస్స సమ్భవతో ససఙ్ఖారజవనావసానే ససఙ్ఖారమేవ తదారమ్మణం హోతి, ససఙ్ఖారికత్తాభావతో అసఙ్ఖారజవనావసానే అసఙ్ఖారమేవాతి నియమో నత్థీతి అసఙ్ఖారజవనావసానే అసఙ్ఖారమ్పి ససఙ్ఖారమ్పి తదారమ్మణం హోతి, ససఙ్ఖారజవనావసానే ససఙ్ఖారమ్పి అసఙ్ఖారమ్పి తదారమ్మణం హోతి.

పఞ్చిమానీతి ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణే వుత్తాని ఉపేక్ఖాసహగతసన్తీరణాదీని పఞ్చ విపాకాని. పురిమేహి సత్తహీతి ఇట్ఠారమ్మణే వుత్తేహి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి సత్తహి వినిద్దిసే చక్ఖుద్వారస్మిన్తి అధిప్పాయో.

౪౦౫-౬. ఏకాయ చేతనాయాతి ఏకాయ తిహేతుకసోమనస్ససహగతఅసఙ్ఖారికచేతనాయ. ఏవం సమసట్ఠి విపాకాని ఉప్పజ్జన్తీతి సమ్బన్ధో. యస్మా పన చక్ఖుద్వారాదీసు అనుప్పజ్జిత్వా సోతద్వారాదీసుయేవ ఉప్పజ్జమానా సోతవిఞ్ఞాణాదయో వియ పఞ్చసు ద్వారేసు అనుప్పజ్జిత్వా మనోద్వారేయేవ ఉప్పజ్జమానో కామావచరవిపాకో నత్థి, తస్మా మనోద్వారే విపాకప్పవత్తి న వుత్తా. అథ వా చక్ఖుద్వారే గహితానమేవ మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూనం సోతద్వారాదీసుపి గహణేన పఞ్చద్వారేసు గహితాయ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా మనోద్వారేపి గహణనయదస్సనం కతం హోతి, ఏవం సతి ఛసు ద్వారేసుపి సమసత్తతి విపాకాని హోన్తి. అథ వా మనోద్వారే లబ్భమానాయపి పఞ్చద్వారప్పవత్తాయ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా మనోద్వారే అగ్గహణేన సోతద్వారాదీసు లబ్భమానానమ్పి చక్ఖుద్వారే గహితమనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూనం సోతద్వారాదీసు అగ్గహణస్స నయదస్సనం కతం హోతి, ఏవం సతి పఞ్చద్వారేసు సోళస విపాకాని హోన్తి. ఏవఞ్చ కత్వా వుత్తం ‘‘గహితాగ్గహణేనా’’తిఆది.

౪౦౮-౯. తీహి విపాకేహీతి తేహి తీహి కుసలచిత్తేహి సమానేహి తీహి విపాకేహి దిన్నాయ పటిసన్ధియాతి సమ్బన్ధో. ఉపేక్ఖాసహితద్వయేతి ఉపేక్ఖాసహగతపటిసన్ధియుగళే. ఇధ ఠత్వా నాళియన్తూపమా వేదితబ్బా. కథం? ఉచ్ఛుపీళనసమయే కిర ఏకస్మా గామా ఏకాదస యన్తవాహా నిక్ఖమిత్వా ఏకం ఉచ్ఛువాటం దిస్వా తస్స పరిపక్కభావం ఞత్వా ఉచ్ఛుసామికం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘యన్తవాహా మయ’’న్తి ఆరోచేసుం. సో ‘‘అహం తుమ్హేయేవ పరియేసిస్సామీ’’తి ఉచ్ఛుసాలం గహేత్వా అగమాసి. తే తత్థ నాళియన్తం యోజేత్వా ‘‘మయం ఏకాదస జనా అపరమ్పి ఏకం లద్ధుం వట్టతి, వత్తనేన గణ్హథా’’తి ఆహంసు. ఉచ్ఛుసామికో ‘‘అహమేవ సహాయో భవిస్సామీ’’తి ఉచ్ఛుసాలం పూరాపేత్వా తేసం సహాయో అహోసి. తే అత్తనో అత్తనో కిచ్చాని కత్వా ఫాణితపాచకేన ఉచ్ఛురసే పక్కే గుళే బద్ధే ఉచ్ఛుసామికేన తులయిత్వా భాగేసు దిన్నేసు అత్తనో అత్తనో భాగం ఆదాయ సాలం సాలసామికం పటిచ్ఛాపేత్వా ఏతేనేవ ఉపాయేన అపరాసుపి చతూసు సాలాసు కమ్మం కత్వా పక్కమింసు. తత్థ పఞ్చ యన్తసాలా వియ పఞ్చ పసాదా దట్ఠబ్బా, పఞ్చ ఉచ్ఛువాటా వియ పఞ్చ ఆరమ్మణాని, ఏకాదస విచరణకయన్తవాహా వియ ఏకాదస విపాకచిత్తాని, పఞ్చ ఉచ్ఛుసాలసామినో వియ పఞ్చ విఞ్ఞాణాని, పఠమకసాలాయ సాలసామికేన సద్ధిం ద్వాదసన్నం జనానం ఏకతో హుత్వా కతకమ్మానం భాగగ్గహణకాలో వియ ఏకాదసన్నం విపాకచిత్తానం చక్ఖువిఞ్ఞాణేన సద్ధిం ఏకతో హుత్వా చక్ఖుద్వారే రూపారమ్మణే సకసకకిచ్చకరణకాలో, సాలసామికస్స సాలాయ సమ్పటిచ్ఛితకాలో వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ద్వారసఙ్కన్తిఅకరణం, దుతియతతియచతుత్థపఞ్చమసాలాయ ద్వాదసన్నం ఏకతో హుత్వా కతకమ్మానం భాగగ్గహణకాలో వియ ఏకాదసన్నం విపాకచిత్తానం కాయవిఞ్ఞాణేన సద్ధిం ఏకతో హుత్వా కాయద్వారే ఫోట్ఠబ్బారమ్మణే సకసకకిచ్చకరణకాలో, సామికస్స సమ్పటిచ్ఛితకాలో వియ కాయవిఞ్ఞాణస్స ద్వారసఙ్కన్తిఅకరణం వేదితబ్బం.

౪౧౪. అస్సాతి ఇమస్స బీజస్స. హేతుపవత్తితోతి పచ్చయప్పవత్తితో.

౪౧౫. ఇదాని తిహేతుకోమకకమ్మేన గహితదుహేతుకపటిసన్ధికస్స విపాకప్పవత్తి దుహేతుకుక్కట్ఠేన గహితదుహేతుకపటిసన్ధికస్స విపాకప్పవత్తియా సమానాతి తం ఠపేత్వా దుహేతుకకమ్మేన గహితదుహేతుకపటిసన్ధికస్సేవ విపాకప్పవత్తిం దస్సేతుం ‘‘దుహేతుకేన కమ్మేనా’’తిఆది వుత్తం.

౪౧౮-౯. దుహేతుకపటిసన్ధికస్స కామావచరతిహేతుకజవనానం సమ్భవేపి కమ్మసరిక్ఖకానేవ జవనాని దస్సేతుం ‘‘సోమనస్స…పే… దుహేతుకే’’తి వుత్తం. తిహేతుకజవనావసానేపి పనస్స పటిసన్ధిదాయకకమ్మం తిహేతుకవిపాకదానే అసమత్థన్తి తిహేతుకతదారమ్మణాభావతో, జవనస్స చ కమ్మసరిక్ఖకహేతువసేన దుహేతుకభావతో దుహేతుకతదారమ్మణమేవ హోతి.

౪౨౪. ఇమాని చ భవఙ్గానీతి ఇమాని చత్తారి మూలాగన్తుకపిట్ఠిభవఙ్గాని. అట్ఠ హీతి అట్ఠేవ.

౪౨౬. సోతఘానాదినాతి సోతఘానాదివిఞ్ఞాణేహి. ఏత్థాపి అమ్బోపమా పాకటికావ. యన్తవాహోపమాయ పనేత్థ సత్త యన్తవాహా తేహి హత్థయన్తే నామ సజ్జితే సాలసామికం అట్ఠమం కత్వా వుత్తనయానుసారేనేవ యోజనా వేదితబ్బా.

౪౩౪-౬. వుద్ధిముపేతస్సాతి మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమిత్వా సంవరాసంవరే పట్ఠపేతుం సమత్థభావేన వుడ్ఢిప్పత్తస్స. కిఞ్చాపి అహేతుకపటిసన్ధికస్స కమ్మసరిక్ఖకజవనమేవ దస్సేతుం ‘‘దుహేతూనం…పే… వసానస్మి’’న్తి వుత్తం. తిహేతుకజవనమ్పి పన తేసం జవతి, జవనస్స దుహేతుకభావేపి కమ్మస్స దుహేతుకవిపాకదానే అసమత్థతాయ ‘‘అహేతుక…పే… జాయతే’’తి వుత్తం.

౪౪౩-౮. ‘‘అహేతుపటిసన్ధిస్సా’’తిఆదీసు అధిప్పాయో హేట్ఠా ఆగతోవ. అపాయేసు పటిసన్ధిదాయకకమ్మేన పటిసన్ధితో హీనతదారమ్మణస్స అనిప్ఫన్నతో తస్స లబ్భమానట్ఠానమేవ దస్సేతుం ‘‘సుగతియ’’న్తి వుత్తం, కామావచరసుగతియన్తి అత్థో. తేనాతి తేన జాతపటిసన్ధివిపాకేన. ‘‘చతూసు అపాయేసు లబ్భతీ’’తి వత్వా తస్స విసయదస్సనత్థం ‘‘థేరో నేరయికాన’’న్తిఆది వుత్తం. థేరోతి నిరయచారికాయ పాకటత్తా మహామోగ్గల్లానత్థేరమాహ. నిరయే భవా నేరయికా. ధమ్మం దేసేతీతి నిరయే పదుమం మాపేత్వా పదుమకణ్ణికాయ నిసిన్నో ధమ్మం దేసేతి. వస్సతీతి అన్తోహేత్వత్థం కత్వా వుత్తం, వస్సాపేతీతి అత్థో. థేరం దిస్వాతి థేరస్స దస్సనహేతు. ఇమినా ఇన్దనీలపటిమావణ్ణస్స థేరస్స ఇట్ఠారమ్మణభావేన కుసలవిపాకచక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తియా కారణం దస్సేతి. ఏస నయో ‘‘ధమ్మం సుత్వా’’తిఆదీసుపి. గన్ధన్తి తేన మాపితగన్ధం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘చన్దనవనే దివావిహారం నిసిన్నస్స చీవరగన్ధ’’న్తి (ధ. స. అట్ఠ. ౪౯౮ విపాకుద్ధారకథా) వుత్తం. ఘాయతన్తి ఘాయన్తానం. సన్తీరణద్వయన్తి అతిఇట్ఠమజ్ఝత్తస్స గన్ధాదినో వసేన సన్తీరణద్వయం. కుసలవిపాకానం, ఇట్ఠారమ్మణస్స చ నిరయే సమ్భవదీపనేన సేసాపాయత్తయేపి సమ్భవో దస్సితోవ హోతి.

౪౫౦. నియమోయేవ నియమత్తం, తదారమ్మణచిత్తమ్పి జవనేన నియామితన్తి వుత్తనియమోతి అత్థో. కుసలం పన సన్ధాయాతి కుసలజవనం సన్ధాయ దీపితం అట్ఠకథాయం, కుసలస్స వియ అకుసలస్స సదిసవిపాకాభావతోతి అధిప్పాయో. ఏత్థ చ కుసలజవనానన్తరం సహేతుకతదారమ్మణస్సేవ వచనం. జవనస్స కమ్మసరిక్ఖకహేతువసేన సహేతుకత్తా జవనానురూపతో వుత్తం. పరిచితవసేన పన అఞ్ఞకమ్మేనాపి తం అహేతుకతదారమ్మణం న హోతీతి న వత్తబ్బం. న హి పటిసన్ధిజనకమేవ కమ్మం తదారమ్మణం జనేతి, అథ ఖో అఞ్ఞకమ్మమ్పి పటిసన్ధిదాయకకమ్మేన నిబ్బత్తేతబ్బతదారమ్మణతో విసదిసమ్పి నిబ్బత్తేతీతి. అకుసలజవనానన్తరఞ్చ అహేతుకతదారమ్మణమ్పి జవనస్స కమ్మసరిక్ఖకహేతుకత్తా తదనురూపతో వుత్తం. యథావుత్తనయేన పన సహేతుకతదారమ్మణమ్పి న హోతీతి నత్థి.

౪౫౬-౭. ఏత్తావతా తిపిటకచూళనాగత్థేరవాదే సోళస విపాకచిత్తాని సద్ధిం ద్వాదసకమగ్గేన చేవ అహేతుకట్ఠకేన చ విభావేత్వా మోరవాపివాసిమహాదత్తత్థేరవాదే విసేసాభావతో తం అనామసిత్వా మహాధమ్మరక్ఖితత్థేరవాదే కుసలాకుసలకిరియవసేన పిణ్డిత్వా దస్సితానం పిణ్డజవనానం వసేన తదారమ్మణం దస్సేతుం ‘‘సోమనస్సయుతే చిత్తే’’తిఆది వుత్తం. సోమనస్స…పే… జవితేతి ఇట్ఠారమ్మణే కుసలాకుసలకిరియాబ్యాకతవసేన సోమనస్సయుతేసు తేరససు జవనచిత్తేసు జవితేసు. గవేసితబ్బా…పే… మానసాతి హేట్ఠా వుత్తనయేన సోమనస్ససహగతాని పఞ్చేవ తదారమ్మణచిత్తాని గవేసితబ్బాని. ఉపేక్ఖా…పే… జవితేసూతి కుసలాకుసలకిరియవసేన చుద్దససు ఉపేక్ఖాసహగతజవనచిత్తేసు జవితేసు. ఛ గవేసితబ్బానీతి ఉపేక్ఖాసహగతాని ఛ ఏవ గవేసితబ్బాని. ఖీణాసవానం పహీనవిపల్లాసతాయ కిరియాజవనం ఇట్ఠారమ్మణే ఉపేక్ఖాసహగతం న హోతీతి సోమనస్ససహగతకిరియాజవనేసు జవితేసు సోమనస్ససహగతతదారమ్మణమేవ హోతి. ఇట్ఠమజ్ఝత్తే, అనిట్ఠాదీసు చ సోమనస్సభావతో ఉపేక్ఖాసహగతకిరియాజవనేసు జవితేసు ఉపేక్ఖాసహగతతదారమ్మణమేవాతి ఇదమేత్థ సన్నిట్ఠానం. సేఖపుథుజ్జనానం పన అప్పహీనవిపల్లాసతాయ ఇట్ఠమజ్ఝత్తే, అనిట్ఠఅనిట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణే చ సోమనస్ససహగతజవనం ఉప్పజ్జతీతి సోమనస్ససహగతజవనావసానే సోమనస్ససహగతతదారమ్మణమేవ హోతి, నత్థి ఉపేక్ఖాసహగతన్తి నాయం నియమో. ఇట్ఠారమ్మణేపి వుత్తనయానుసారేన యోజేతబ్బం. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘పరిత్తకుసలాదోస-పాపసాతక్రియాజవా;

పఞ్చస్వేకం తదాలమ్బం, సుఖితేసు యథారహం.

‘‘పాపా కామసుభా చేవ, సోపేక్ఖా చ క్రియాజవా;

సోపేక్ఖేసు తదాలమ్బం, ఛస్వేకమనురూపతో’’తి.

౪౫౮-౬౨. దుహేతుకాహేతుకానం విపాకావరణేహి సమన్నాగతత్తా ఝానుప్పాదోయేవ నత్థీతి ఆహ ‘‘తిహేతుసోమనస్సేనా’’తి. ఝానతో పరిహీనస్సాతి ఉప్పాదితలోకియజ్ఝానతో పరిహీనస్స. విప్పటిసారినోతి ‘‘మహన్తేన వాయామేన ఉప్పాదితో మే పణీతధమ్మో నట్ఠో’’తి ఉప్పన్నవిప్పటిసారవన్తస్స. కిం…పే… మానసన్తి అయం అనుమతిపుచ్ఛా, తదారమ్మణమానసం జాయతే కిం, న వాతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. భవఙ్గపాతో వా హోతు తదారమ్మణం వా, కో ఏత్థ విబన్ధోతి ఆహ ‘‘పట్ఠానే పటిసిద్ధా’’తిఆది. అవచనమేవ పటిసేధోతి కత్వా ఆహ ‘‘పటిసిద్ధా’’తి. యది సోమనస్సానన్తరం దోమనస్సం, దోమనస్సానన్తరం సోమనస్సం వా ఉప్పజ్జేయ్య, తదా ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తో ధమ్మో అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తస్స ధమ్మస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆది (పట్ఠా. ౧.౨.౪౫) వియ ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తో ధమ్మో దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తస్స ధమ్మస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో, దుక్ఖాయ వేదనాయ…పే… సుఖాయ వేదనాయ…పే… పచ్చయో’’తి వత్తబ్బం సియా, తథా గణనవారే ఏకేకవేదనాసమ్పయుత్తస్స అత్తనా సమానవేదనాసమ్పయుత్తస్స, ఇతరవేదనాద్వయసమఙ్గిస్స చ పచ్చయభావం సన్ధాయ ‘‘అనన్తరే నవా’’తి వత్తబ్బం సియా, న చ పనేవం పాళి ఆగతా. దోమనస్ససోమనస్సవేదనాయ సమ్పయుత్తానం పన అఞ్ఞమఞ్ఞఅనన్తరపచ్చయవసేన గణనద్వయం పరిహాపేత్వా ‘‘అనన్తరే సత్తా’’తి వుత్తం, తస్మా యథాధమ్మసాసనే అవచనమ్పి పటిసేధసదిసం అభావస్సేవ దీపనతోతి వుత్తం ‘‘పటిసిద్ధా’’తి. అస్స వా అనన్తరం దోమనస్సస్స ఉప్పత్తీతి సమ్బన్ధో. అస్సాతి సోమనస్సస్స.

ఏవం భవఙ్గపాతాభావే కారణం వత్వా పున తదారమ్మణాభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మహగ్గత’’న్తిఆది. తత్థేవ పటిసిద్ధన్తి ‘‘పరిత్తారమ్మణో ధమ్మో మహగ్గతారమ్మణస్స ధమ్మస్స కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వచనాభావతో తత్థేవ పట్ఠానే పటిసిద్ధం. కిం ను కాతబ్బన్తి కిం కాతబ్బం. న హి సక్కా ఏత్తకేన ‘‘అచిత్తకో’’తి వత్తున్తి అధిప్పాయో. ఏత్థ చ మహగ్గతారమ్మణమేవ దోమనస్సజవనం నిదస్సనవసేన వుత్తం. ఇట్ఠారమ్మణభూతే పన బుద్ధాదిఆరమ్మణేపి దోమనస్సజవనే జవితే సోమనస్సపటిసన్ధికస్స తదారమ్మణసమ్భవో, భవఙ్గపాతో వా నత్థి.

౪౬౪-౫. ఇట్ఠారమ్మణే ఉపేక్ఖాసహగతతదారమ్మణస్స దోమనస్సానన్తరఞ్చ సోమనస్సస్స అభావతో ‘‘ఉపేక్ఖాసహితా హేతూ’’తిఆదినా ఆచరియేన వుత్తే పున చోదకో అనుబన్ధన్తో ఆహ ‘‘ఆవజ్జనం కిమస్సా’’తి. ఆచరియో పన కిమేత్థ ఆవజ్జనగవేసనేన, తేన వినావ ఇదం చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి దీపేన్తో ఆహ ‘‘నత్థి త’’న్తి. పున చోదకో ఆవజ్జనేన వినా చిత్తప్పవత్తిం అవిసహన్తో ఆహ ‘‘తం జాయతే కథ’’న్తి. ఏవం పన వుత్తే ఆచరియో కిమేత్థ ఆవజ్జనేన, కిఞ్చ ఆవజ్జనేన వినా చిత్తప్పవత్తి నత్థీతి ఇదం న ఏకన్తికన్తి దీపేతుం నిరావజ్జనచిత్తానం సమ్భవం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భవఙ్గావజ్జనాన’’న్తిఆది, భవఙ్గావజ్జనానం కిం ఆవజ్జనం, నను నత్థేవాతి అధిప్పాయో. నను చ భవఙ్గావజ్జనాని తావ సకసకవిసయేసు నిన్నత్తా ఆవజ్జనేన వినా ఉప్పత్తియం బహులం చిణ్ణత్తావ ఉప్పజ్జన్తి, అయం పన కథం ఉప్పజ్జతీతి ఇదం అనుయోగం సన్ధాయ పున నిరావజ్జనచిత్తాని దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మగ్గస్సా’’తిఆది. మగ్గస్స లోకుత్తరమగ్గస్స చిత్తస్స. అనన్తరస్స ఫలస్స చాతి మగ్గానన్తరస్స ఫలస్స చ అత్థాయ కిం ఆవజ్జనన్తి సమ్బన్ధో. ఏవం నత్థీతి యథా ఏతేసం, ఏవమేతస్సాపి నత్థి.

ఆనన్దాచరియో పనేత్థ అరియమగ్గచిత్తం, మగ్గానన్తరాని ఫలాని చ పరికమ్మావజ్జనేన సావజ్జనాని సమానాని అసతిపి నిరావజ్జనుప్పత్తియం నిన్నాదిభావే ఉప్పత్తియా నిదస్సనమత్తవసేన వుత్తానీతి వణ్ణేతి. అయం హిస్స అధిప్పాయో – యది హి నిబ్బానారమ్మణావజ్జనాభావం సన్ధాయ వుత్తాని సియుం, గోత్రభువోదానాని దస్సితబ్బాని సియుం తేహేవ ఏతేసం నిరావజ్జనతాసిద్ధితో, ఫలసమాపత్తికాలే చ ‘‘పరిత్తారమ్మణం మహగ్గతారమ్మణం అనులోమం ఫలసమాపత్తియా అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వచనతో సమానారమ్మణావజ్జనరహితత్తా మగ్గానన్తరాని ఫలచిత్తానీతి ఏవం సమాపత్తిఫలచిత్తాని న వజ్జేతబ్బాని సియుం, గోత్రభువోదానాని పన యదిపి నిబ్బానే చిణ్ణాని, సముదాచితాని చ న హోన్తి, ఆరమ్మణన్తరే చిణ్ణసముదాచితానేవ. ఫలసమాపత్తిచిత్తాని చ మగ్గవీథితో ఉద్ధం తదత్థం పరికమ్మసబ్భావాతి తేసం గహణం న కతం. అనులోమానన్తరఞ్చ ఫలసమాపత్తిచిత్తం చిణ్ణసముదాచితం, న నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞానన్తరం మగ్గానన్తరస్స వియ తదత్థం పరికమ్మాభావాతి ‘‘నిరోధా వుట్ఠహన్తస్సా’’తి తఞ్చ నిదస్సితన్తి.

౪౬౭. ‘‘కిమస్సారమ్మణ’’న్తి వత్వా నిరావజ్జనభావం వియ అనారమ్మణభావమ్పి వదేయ్యాతి తబ్భావదస్సనేన అత్తనో వచనం సాధేన్తో ఆహ ‘‘వినా ఆరమ్మణేనా’’తిఆది. యం కిఞ్చీతి యం కిఞ్చి పరిచితపుబ్బం ఆరమ్మణం ఆరబ్భ. నను చ తదారమ్మణికం సియాతి వుత్తం, తదారమ్మణఞ్చ జవనారమ్మణమేవ గణ్హాతి ఇతరథా తదారమ్మణభావాయోగతోతి కథమస్సా పరిత్తారమ్మణన్తి? సచ్చం, కామావచరవిపాకచిత్తానం ఏకన్తపరిత్తారమ్మణత్తా నాస్సా మహగ్గతారమ్మణభావో యుత్తో, ‘‘తదారమ్మణ’’న్తి చ తదారమ్మణట్ఠానే ఉప్పత్తిం గహేత్వా వుత్తం, న తస్సా తదారమ్మణకిచ్చసమ్భవతో. కేన చరహి కిచ్చేనాయం ఉప్పజ్జతీతి? తదారమ్మణకిచ్చం తావ యథావుత్తకారణతోవ నత్థి, నాపి సన్తీరణకిచ్చం తథా అప్పవత్తనతో. పటిసన్ధిచుతీసు వత్తబ్బమేవ నత్థి. పారిసేసతో పన భవస్స అఙ్గభావతో భవఙ్గకిచ్చన్తి యుత్తం సియా, పటిసన్ధిభూతమేవ చిత్తం భవఙ్గన్తి ఇదం యేభుయ్యవసేన వుచ్చతీతి. ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేనాపి హి అయమత్థో దస్సితోవ.

౪౬౮-౭౩. అవిజ్జమానే కారకే కథం కస్సచి నిరావజ్జనప్పవత్తికస్స సావజ్జనభావేనాతి చోదనం సన్ధాయ చిత్తనియామనిబ్బత్తమేతన్తి దస్సేతుం ‘‘ఉతుబీజనియామో చా’’తిఆది వుత్తం. ఉతుబీజనియామో చాతి ఉతునియామో చేవ బీజనియామో చ, ఉతుసభావనియామో బీజసభావనియామోతి వుత్తం హోతి. కమ్మధమ్మానం నియామో ఏవ కమ్మధమ్మనియామతా. ఏకప్పహారేనాతి తం తం ఉతుసమయమనతిక్కమిత్వా ఏకస్మింయేవ కాలే. ఫలపుప్ఫాదీతి ఆది-సద్దేన పల్లవాదీనం సఙ్గహో. సబ్బేసన్తి తస్మిం సమయే ఫలాదినిబ్బత్తనకానం సబ్బేసం. తంతంతుల్యఫలుబ్భవోతి తేహి తేహి బీజేహి సదిసానం ఫలానం నిబ్బత్తి, తేసం తేసం బీజానం అనురూపఫలనిబ్బత్తీతి అత్థో. ‘‘కులత్థగచ్ఛస్స ఉత్తరగ్గభావో, దక్ఖిణవల్లియా దక్ఖిణరుక్ఖపరిహరణం, సూరియావత్తపుప్ఫానం సూరియాభిముఖభావో, మాలువలతాయ రుక్ఖాభిముఖగమన’’న్తి ఏవమాదీనిపి ఏత్థేవ సమోధానం గచ్ఛన్తి. ఛిద్దత్తన్తి ఛిద్దవన్తభావో, ఛిద్దంయేవ వా. బీజజోతి బీజసమ్భవో నియామో. యతో దేతీతి యతో యతో పచ్చయభావనియామతో దేతి. అయన్తి అయం అత్తనో అనురూపస్స, సదిసస్స, విసదిసస్స చ ఫలస్స నిబ్బత్తనే నియామో. అపిచ –

‘‘న అన్తలిక్ఖే న సముద్దమజ్ఝే,

న పబ్బతానం వివరం పవిస్స;

న విజ్జతీ సో జగతిప్పదేసో,

యత్థట్ఠితో ముచ్చేయ్య పాపకమ్మా’’తి. (ధ. ప. ౧౨౭) –

ఇమిస్సా గాథాయ అట్ఠుప్పత్తియం ఆగతం తిణకలాపస్స గహితఅగ్గినో ఉట్ఠహిత్వా ఆకాసే గచ్ఛతో కాకస్స గీవాయ పటిముచ్చనం, నావికస్స భరియాయ వాలుకఘటం కణ్ఠే బన్ధిత్వా సముద్దుదకే పక్ఖిపనం, పబ్బతకూటస్స పతిత్వా లేణే వసన్తానం భిక్ఖూనం ద్వారపిదహనన్తి తంతంకమ్మసరిక్ఖకవిపాకనిబ్బత్తనమ్పి కమ్మనియామోయేవాతి వేదితబ్బం. జాతియన్తి పటిసన్ధిగ్గహణే చేవ మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమనే చ, నిదస్సనమత్తఞ్చేతం అభిసమ్బోధిధమ్మచక్కప్పవత్తనాదీసుపి మేదనీకమ్పనాదికస్స సమ్భవతో. బోధిసత్తస్సాతి పచ్ఛిమభవికబోధిసత్తస్స. మేదనీకమ్పనాదికన్తి పథవీకమ్పనాదికం ద్వత్తింసపుబ్బనిమిత్తం. విసేసత్తమనేకమ్పీతి పుబ్బనిమిత్తతో అఞ్ఞం తదా పాతుభూతం సబ్బం అచ్ఛరియం. ఉప్పత్తావజ్జనాదీనన్తి ‘‘త్వం ఆవజ్జనం హోహి, త్వం దస్సన’’న్తిఆదినా నియుఞ్జకస్స అభావేపి తంతంకిచ్చవసేన తేసం తేసం ఉప్పత్తి.

౪౭౪. హదయే అన్ధకారో వియాతి హదయన్ధకారో, సమ్మోహోతి అత్థో, తస్స విద్ధంసనం పహానకరణన్తి హదయన్ధకారవిద్ధంసనం. పయుత్తోతి అనుపాదాపరినిబ్బానం అప్పత్వా అనోసక్కమానేన వీరియేన వీరియవా. మోహన్ధకారాపగమన్తి అరహత్తమాహ.

ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ

అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ

విపాకచిత్తప్పవత్తినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.