౬. ఛట్ఠో పరిచ్ఛేదో

ఆరమ్మణవిభాగనిద్దేసవణ్ణనా

౨౯౧-౩. ఏతేసన్తి యథావుత్తప్పభేదానం. నను చ ‘‘చిత్తం చేతసిక’’న్తిఆదినా చిత్తాదీనియేవ ఉద్దిట్ఠానీతి తానేవ నిద్దిసితబ్బాని, ఆరమ్మణం పన అప్పకతం, తం కస్మా ఇధ వుచ్చతీతి చోదనం మనసి కరిత్వా ఆహ ‘‘తేన వినా నత్థి హి సమ్భవో’’తి. యస్మా ఆరమ్మణేన వినా చిత్తసమ్భవో నత్థి, న హి అనారమ్మణం చిత్తం నామ అత్థి, తస్మా ‘‘తయిదం చిత్తం కం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జతీ’’తి ఆసఙ్కానివారణత్థం ఇతో పరం ఆరమ్మణం దస్సయిస్సామీతి అత్థో. కతివిధం పన తం ఆరమ్మణం, కిం సరూపఞ్చాతి ఆహ ‘‘రూపం సద్ద’’న్తిఆది. వచనత్థం పన నేసం సయమేవ వక్ఖతి. ఛళారమ్మణకోవిదాతి ఛన్నం ఆరమ్మణానం బ్యాకరణకుసలా బుద్ధాదయో.

భూతేతి చత్తారో మహాభూతే. ఉపాదాయాతి నిస్సాయ. చతుసముట్ఠితోతి కమ్మాదీహి చతూహి పచ్చయేహి సముట్ఠితో. నిదస్సితబ్బం నిదస్సనం. కిం తం? దట్ఠబ్బభావో చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స గోచరభావో, సహ నిదస్సనేనాతి సనిదస్సనో. పటిహఞ్ఞతి, పటిహననన్తి వా పటిఘో, యేన బ్యాపారాదివికారపచ్చయన్తరసహితేసు చక్ఖాదీనం నిస్సయేసు వికారుప్పత్తి, సో సయం నిస్సయవసేన చ సమ్పత్తానం, అసమ్పత్తానఞ్చ పటిముఖభావో అఞ్ఞమఞ్ఞపతనం పటిఘోతి అత్థో. తత్థ సయం సమ్పత్తిం ఫోట్ఠబ్బస్స నిస్సయవసేన సమ్పత్తి గన్ధరసఘానజివ్హాకాయానం. ఇతరేసం ఉభయథాపి అసమ్పత్తి, తస్మా ఇధ అసమ్పత్తానం పటిముఖభావో ‘‘పటిఘో’’తి వుచ్చతి. సహ పటిఘేనాతి సప్పటిఘో, సనిదస్సనో చ సో సప్పటిఘో చాతి సనిదస్సనసప్పటిఘో. ఏత్థాహ – యస్స దట్ఠబ్బభావో అత్థి, సో సనిదస్సనో, చక్ఖువిఞ్ఞాణగోచరభావోవ దట్ఠబ్బభావో. తస్స చ రూపాయతనతో అనఞ్ఞత్తా కథం సహ నిదస్సనేన సనిదస్సనోతి యుజ్జతీతి? వుచ్చతే – అనఞ్ఞత్తేపి తస్స అఞ్ఞేహి ధమ్మేహి రూపాయతనం విసేసేతుం అఞ్ఞం వియ కత్వా వుత్తం ‘‘సహ నిదస్సనేన సనిదస్సన’’న్తి. ధమ్మసభావసామఞ్ఞేన హి ఏకీభూతేసు ధమ్మేసు యో నానత్తకరో విసేసో, సో అఞ్ఞం వియ కత్వా ఉపచారితుం యుత్తో. ఏవఞ్హి అత్థవిసేసావబోధో హోతి. రూపారమ్మణసఞ్ఞితోతి అయం ఏవరూపో వణ్ణో రూపారమ్మణన్తి సఞ్ఞితో. ఇదం వుత్తం హోతి – చత్తారో మహాభూతే ఉపాదాయ తే అముఞ్చిత్వా పవత్తమానో కమ్మసముట్ఠానో చిత్తసముట్ఠానో ఉతుసముట్ఠానో ఆహారసముట్ఠానో చ నీలాదివసేన దిస్సమానో ఇన్ద్రియేహి ఘట్టేన్తో చ వణ్ణో రూపారమ్మణం నామాతి.

౨౯౪-౭. చిత్తఞ్చ ఉతు చ చిత్తోతు, తేహి సమ్భవతి, తే వా సమ్భవా పచ్చయా ఇమస్సాతి చిత్తోతుసమ్భవో. సహ విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకవిఞ్ఞాణేన పవత్తో సద్దో సవిఞ్ఞాణకసద్దో, సవిఞ్ఞాణకసద్దో పన న కేవలం సవిఞ్ఞాణకసన్తానప్పవత్తోవ కుచ్ఛిసద్దాదివసేన తస్స ఉతుసముట్ఠితస్సాపి సమ్భవతో.

ధరీయతీతి కలాపపరమ్పరాయ సన్ధారీయతి. సూచనతోతి అత్తనో వత్థుస్స సుపాకటకరణతో. గన్ధో హి ‘‘ఇదం సుగన్ధం, ఇదం దుగ్గన్ధ’’న్తి పకాసేతి, పటిచ్ఛన్నపుప్ఫఫలాదీని ‘‘ఇదమేత్థ అత్థీ’’తి పేసుఞ్ఞం కరోన్తం వియ హోతీతి.

రసమానాతి అస్సాదవసేన తుస్సమానా. రసన్తీతి అసన్తి, అనుభవన్తీతి అత్థో. ఏత్థ ర-కారో పదసన్ధికరో. ఏవఞ్హి ‘‘రసమానా నం అసన్తీతి రసో’’తి నిరుత్తినయో సున్దరో హోతి. ఇతరథా ‘‘రసన్తి అస్సాదేన్తీ’’తి వుచ్చమానే ‘‘రసమానా’’తి ఇదం నిరత్థకమేవ సియా. అథ వా ‘‘రసమానా’’తి ఇతో ర-కారం, ‘‘రసన్తీ’’తి ఇతో స-కారఞ్చ గహేత్వా ‘‘రసో’’తి నిరుత్తినయో దట్ఠబ్బో.

౨౯౮. ఫుసీయతీతి ఘట్టీయతి. కిం తం ఫోట్ఠబ్బం నామాతి ఆహ ‘‘పథవీతేజవాయవో’’తి. ఇమినా ధాతుత్తయమేవ కాయవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞేయ్యభావసఙ్ఖాతఫోట్ఠబ్బం నామ, న అఞ్ఞన్తి దస్సేతి. కస్మా పనేత్థ ఆపోధాతు న గహితా, నను సీతతా ఫుసిత్వా గయ్హతి, సా చ ఆపోధాతు ఏవాతి? సచ్చం గయ్హతి, న పన ఆపోధాతు, కిఞ్చరహి తేజోధాతు ఏవ. మన్దే హి ఉణ్హభావే సీతవుద్ధి, న సీతతా నామ కోచి గుణో అత్థి. కేవలం పన ఉణ్హభావస్స మన్దతాయ సీతతాభిమానో. కథం పనేతం విఞ్ఞాతబ్బన్తి చే? సీతవుద్ధియా అనవట్ఠితభావతో పారాపారే వియ. తథా హి ఘమ్మకాలే ఆతపే ఠత్వా ఛాయం పవిట్ఠానం సీతవుద్ధి హోతి, తత్థేవ పథవీగబ్భతో ఉట్ఠితానం ఉణ్హవుద్ధి చ. కిఞ్చరహి హిమపాతసమయాదీసు సీతస్స పరిపాచకత్తదస్సనతో చ తేజోధాతు ఏవ సీతతాతి దట్ఠబ్బం. యది చ సీతతా ఆపోధాతు సియా, ఏకస్మిం కలాపే ఉణ్హభావేన సద్ధిం ఉపలబ్భేయ్య ద్విన్నం ధాతూనం అవినిబ్భోగప్పవత్తితో, న చ పనేవం ఉపలబ్భతి, తస్మా ఞాయతి ‘‘న ఆపోధాతు సీతతా’’తి. ఇదం చతుమహాభూతానం అవినిబ్భోగవుత్తితం ఇచ్ఛన్తానం ఉత్తరం, అనిచ్ఛన్తానమ్పి పన చతున్నం మహాభూతానం ఏకస్మిం కలాపే కిచ్చదస్సనేన సభాగవుత్తితాయ సాధితాయ ఇదమేవ ఉత్తరం. కేచి పన ‘‘వాయోధాతు సీతతా’’తి వదన్తి, తేసమ్పి ఇదమేవ ఉత్తరం. యది వాయోధాతు సీతతా సియా, ఏకస్మిం కలాపే ఉణ్హభావేన సద్ధిం ఉపలబ్భేయ్య, న చ పనేవం ఉపలబ్భతి, తస్మా విఞ్ఞాయతి ‘‘న వాయోధాతు సీతతా’’తి. యే పన వదన్తి ‘‘ద్రవతా ఆపోధాతు, సా చ ఫుసిత్వా గయ్హతీ’’తి, తే వత్తబ్బా ‘‘ద్రవభావోపి నామ ఫుసీయతీతి ఇదం ఆయస్మన్తానం అధిమానమత్తం సణ్ఠానే వియా’’తి. వుత్తఞ్హేతం పోరాణేహి –

‘‘ద్రవభాసహవుత్తీని, తీణి భూతాని సమ్ఫుసం;

ద్రవతం సమ్ఫుసామీతి, లోకోయమభిమఞ్ఞతి.

‘‘భూతే ఫుసిత్వా సణ్ఠానం, మనసా గయ్హతే యథా;

పచ్చక్ఖతో ఫుసామీతి, ఞాతబ్బా ద్రవతా తథా’’తి.

౨౯౯. సబ్బం నామన్తి సబ్బం చిత్తచేతసికనిబ్బానసమ్మతం నామం. చిత్తచేతసికఞ్హి ఆరమ్మణం పతి నమనతో నామం. నిబ్బానం పన చిత్తచేతసికస్స అత్తానం పతి నామనతో నామం. రూపన్తి నిప్ఫన్నరూపం. కిం అవిసేసేనాతి చే, నోతి ఆహ ‘‘హిత్వా రూపాదిపఞ్చక’’న్తి. లక్ఖణానీతి అనిచ్చాదిలక్ఖణాని. పఞ్ఞత్తీతి నాముపాదాయవసేన దువిధా పఞ్ఞత్తి.

౩౦౦. ఇమాని పన ఛబ్బిధాని ఆరమ్మణాని సబ్బాని సబ్బత్థ లబ్భన్తి, ఉదాహు కత్థచి కానిచీతి ఆహ ‘‘ఛళారమ్మణానీ’’తిఆది. తీణి రూపేతి రూపావచరభూమియం రూపసద్దధమ్మవసేన తీణి ఆరమ్మణాని లబ్భన్తి. ఘానాదిత్తయస్స పన తత్థ అభావతో గన్ధారమ్మణాదీని ధమ్మారమ్మణతో విసుం న లబ్భన్తి. అరూపభవే పన సబ్బసో రూపానం అభావతో ఏకం ధమ్మారమ్మణమేవ లబ్భతి, న అఞ్ఞన్తి ఆహ ‘‘అరూపే ధమ్మారమ్మణమేకక’’న్తి. నను చ అరూపభవతో చవిత్వా కామభవే నిబ్బత్తన్తానం అరూపభవేయేవ గతినిమిత్తవసేన రూపారమ్మణం ఉపట్ఠాతీతి? సచ్చం ఉపట్ఠాతి, తం పన కామభవేయేవ ఆరమ్మణం. ఉపపజ్జితబ్బభవస్మిఞ్హి వణ్ణో గతినిమిత్తవసేన ఉపట్ఠాతి.

౩౦౧-౨. ఏవం ఛ ఆరమ్మణాని సరూపతో, పవత్తిప్పభేదతో చ దస్సేత్వా ఇదాని తేసు అభయగిరివాసీనం కిఞ్చి విప్పటిపత్తిం దస్సేత్వా తం పటిక్ఖిపితుం ‘‘ఖణవత్థుపరిత్తత్తా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఖణవత్థుపరిత్తత్తాతి ఖణస్స చేవ వత్థునో చ పరిత్తత్తా. యే రూపాదయోతి సమ్బన్ధో. యేసన్తి యేసం ఆచరియానం లద్ధి. యేసన్తి వా ధమ్మారమ్మణేన సహ సమ్బన్ధీభావతో, వుత్తం వవత్థాపకత్తా చ. తే హి ధమ్మారమ్మణం వవత్థాపేన్తో అత్తనా సహ తం సమ్బన్ధేన్తి, తస్మా ధమ్మారమ్మణేన సహ సమ్బన్ధీభావాపేక్ఖాయ ‘‘యేస’’న్తి సామివచనన్తి. ఇమినా పన ఇదం వుత్తం హోతి – యే రూపాదయో పఞ్చ ఆరమ్మణా సన్తత్తఅయోగుళే పతితజలబిన్దు వియ పరిత్తక్ఖణికా, దిబ్బచక్ఖునా అసక్కుణేయ్యగ్గహణా పరమాణు వియ పరిత్తవత్థుకా, తతో చ సకసకవిఞ్ఞాణానం ఆపాథం న గచ్ఛన్తి, కేవలం పన మనోవిఞ్ఞాణస్సేవ గోచరా, తే ధమ్మారమ్మణం నామాతి యేసం లద్ధి, తే యేసం వా ధమ్మారమ్మణం నామాతి. ఏతేనేవ చ అతీతానాగతభావేన అతిదూరఅచ్చాసన్నభావేన, కుట్టాదిఅన్తరితాభావేన చ ఆపాథం అనాగచ్ఛన్తానమ్పి రూపాదీనం సఙ్గహో కతో హోతీతి. ఏవంలద్ధికా పన తే –

‘‘ఇమేసం ఖో, ఆవుసో, పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం నానావిసయానం నానాగోచరానం న అఞ్ఞమఞ్ఞస్స గోచరవిసయం పచ్చనుభోన్తానం మనో పటిస్సరణం, మనో చ నేసం గోచరవిసయం పచ్చనుభోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౫౫) –

ఇదం సుత్తం ఆహరిత్వా పటిక్ఖిపితబ్బాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తే పటిక్ఖిపితబ్బావా’’తిఆది. తత్థ పటిక్ఖిపితబ్బావాతి న అనువత్తితబ్బా. అఞ్ఞమఞ్ఞ…పే… భోన్తానన్తి చక్ఖున్ద్రియం సోతిన్ద్రియస్స గోచరం న పచ్చనుభోతి, తథా ‘‘సోతిన్ద్రియం చక్ఖున్ద్రియస్సా’’తిఆదినా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఆరమ్మణం నేవ పచ్చనుభోన్తానం నానుభవన్తానం న గణ్హన్తానం. తేసన్తి తేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం.

౩౦౩. తఞ్చ గోచరం మనో పచ్చనుభోతీతి సమ్బన్ధో. తం రూపాదిపఞ్చవిధం ఆరమ్మణం చ-సద్దేన ధమ్మారమ్మణఞ్చ మనో పచ్చనుభోతి, చిత్తం ఆరమ్మణం కరోతీతి అత్థో. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో – యది చక్ఖాదీనమాపాథగతాని వినా అవసేసా ధమ్మారమ్మణా హోన్తి, తదా తంవిసయం చిత్తం పఞ్చిన్ద్రియానం విసయం పచ్చనుభోన్తం నామ న హోతి, అత్తనోయేవ పన విసయం పచ్చనుభోన్తం నామ హోతి. ఏవఞ్చ సతి మనోవ తేసం గోచరవిసయం పచ్చనుభోతీతి దుప్పరిహారియం భవేయ్య, న చ తం సుత్తవచనం సక్కా అతిక్కమేతుం, తస్మా వుత్తనయేన చక్ఖాదీనం అనాపాథగతాపి మనోగోచరా రూపాదయో రూపాదిఆరమ్మణానేవ హోన్తి, న ధమ్మారమ్మణాతి. యది రూపారమ్మణం చిత్తం అత్తనో విసయం నానుభోతి, పరవిసయమేవ అనుభోతి, కథం దస్సనాదికిచ్చం న కరోతి? తంతంకిచ్చానం నిస్సయభూతస్స వత్థునో అనిస్సితత్తా. కథఞ్చరహి పఞ్చిన్ద్రియానం విసయం పచ్చనుభోతి నామ? దస్సనాదికిచ్చస్స అకరణేపి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి దిట్ఠాదిఆకారస్సేవ గహణతో పఞ్చిన్ద్రియానం విసయం పచ్చనుభోతి నామ. యది హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి దిట్ఠాదిఆకారం న గణ్హాతి, రూపాదీనం నీలత్తాదివసేన జాననం మనోవిఞ్ఞాణమేవ కరోతి, న పఞ్చవిఞ్ఞాణానీతి తథా జాననమేవ న హోతి. తస్స పన అత్థితాయేవేతం విఞ్ఞాతబ్బం – అనాపాథగతరూపాదారమ్మణం చిత్తం అత్తనో విసయం న పచ్చనుభోతి నామ. అథ ఖో పఞ్చిన్ద్రియానం విసయమేవ పచ్చనుభోతీతి. అథ సియా, న మయం చిత్తస్స పఞ్చిన్ద్రియవిసయానుభవనం పటిక్ఖిపామ, తస్స పన అనుభవనం దస్సనాదికిచ్చవిరహేన ధమ్మారమ్మణవసేనేవాతి చే? తమ్పి న, సుత్తే తథా ఆగతట్ఠానస్స అభావతో. యది హి చిత్తం దస్సనాదికిచ్చవిరహేన పఞ్చిన్ద్రియవిసయం ధమ్మారమ్మణవసేనేవ పచ్చనుభోతి, పఞ్చిన్ద్రియానం విసయం పచ్చనుభవమానా మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుపి ధమ్మారమ్మణాయేవ సియా, ఏవఞ్చ సతి ‘‘ధమ్మాయతనం మనోధాతుయా చ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా చ తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి పట్ఠానే వత్తబ్బం సియా, తథా పన అవత్వా –

‘‘రూపాయతనం సద్దాయతనం గన్ధాయతనం రసాయతనం ఫోట్ఠబ్బాయతనం మనోధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౨),

‘‘రూపాయతనం…పే… ధమ్మాయతనం మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి చ (పట్ఠా. ౧.౧.౨) –

వుత్తత్తా పఞ్చిన్ద్రియానం విసయం పచ్చనుభోన్తీ మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతు తంపఞ్చిన్ద్రియానం విసయవసేన పచ్చనుభోతి, న ధమ్మాయతనవసేనాతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం.

౩౦౪-౫. ఏవం ఏకేనాకారేన పటిక్ఖేపవిధిం దస్సేత్వా పున అపరేనపి కారణేన దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దిబ్బచక్ఖాదీ’’తిఆది. ఆది-గ్గహణేన దిబ్బసోతఞాణగ్గహణం. ఇతిపి న యుజ్జతీతి న కేవలం పుబ్బే వుత్తేనేవ కారణేన, అథ ఖో ఇమినాపి కారణేన న యుజ్జతీతి వుత్తం హోతి. యదిపి చక్ఖాదీనం అనాపాథగతరూపాదీని ధమ్మారమ్మణా నామ హోన్తి, తదా దిబ్బచక్ఖాదీని రూపాదిఆరమ్మణాని న సియుం తేసం పసాదవిసయానం రూపసద్దానం పరిగ్గణ్హనతో, ఏవఞ్చ సతి సుత్తేసు దిబ్బచక్ఖుదిబ్బసోతానం ధమ్మారమ్మణతావ వత్తబ్బా, న రూపాదిఆరమ్మణతా, వుత్తా చ సా, తస్మా చక్ఖాదీనం అవిసయా రూపాదయో రూపాదారమ్మణానేవ, న ధమ్మారమ్మణాతి. తేనేవ చ ధమ్మసఙ్గహేపి –

‘‘యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం రూపారమ్మణం వా సద్దారమ్మణం వా గన్ధారమ్మణం వా రసారమ్మణం వా ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం వా ధమ్మారమ్మణం వా, యం యం వా పనారబ్భ, తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతి…పే… అవిక్ఖేపో హోతీ’’తి (ధ. స. ౧) –

వుత్తం. కిఞ్చ అనాపాథగతానం ధమ్మారమ్మణత్తే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం రూపాదిఆరమ్మణం న హోతీతి ఆపజ్జతీతి. ఏవం సతీతి యది కదాచి రూపాదిఆరమ్మణం హుత్వా కదాచి ధమ్మారమ్మణం హోతి, కదాచి ధమ్మారమ్మణం హుత్వా కదాచి రూపాదిఆరమ్మణం హోతి, తదా తేసం రూపాదిఆరమ్మణానం నియమోపి కథం భవే ‘‘ఇదం రూపాదిఆరమ్మణం, ఇదం ధమ్మారమ్మణ’’న్తి నియమో న భవేయ్య, ఆరమ్మణసఙ్కరో భవేయ్యాతి అత్థో.

౩౦౬. ఏవం ఛబ్బిధం ఆరమ్మణం దస్సేత్వా ఇదానిస్స అనన్తరభేదం పరిత్తారమ్మణాదిత్తికవసేన దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సబ్బం ఆరమ్మణ’’న్తిఆది. ఛబ్బిధం పరిత్తత్తికాదికం తం ఏతం సబ్బం ఆరమ్మణన్తి సమ్బన్ధో. పరిత్తత్తికాదీనన్తి పరిత్తారమ్మణత్తికాదీనం. పరిత్తారమ్మణత్తికో హి ఇధ ‘‘పరిత్తత్తికో’’తి వుత్తో మజ్ఝపదలోపవసేన. ఆది-గ్గహణేన మగ్గారమ్మణత్తికో అతీతారమ్మణత్తికో అజ్ఝత్తారమ్మణత్తికోతి ఇమేసం తిణ్ణం తికానం సఙ్గహో. తత్థ ‘‘పరిత్తారమ్మణా ధమ్మా, మహగ్గతారమ్మణా ధమ్మా, అప్పమాణారమ్మణా ధమ్మా’’తి ఏవమాగతో పరిత్తారమ్మణత్తికో. ఆదిపదవసేన ‘‘మగ్గారమ్మణా ధమ్మా, మగ్గహేతుకా ధమ్మా, మగ్గాధిపతినో ధమ్మా’’తి ఏవమాగతో మగ్గారమ్మణత్తికో. ‘‘అతీతారమ్మణా ధమ్మా, అనాగతారమ్మణా ధమ్మా, పచ్చుప్పన్నారమ్మణా ధమ్మా’’తి ఏవమాగతో అతీతారమ్మణత్తికో. ‘‘అజ్ఝత్తారమ్మణా ధమ్మా, బహిద్ధారమ్మణా ధమ్మా, అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా ధమ్మా’’తి ఏవమాగతో అజ్ఝత్తారమ్మణత్తికోతి వేదితబ్బం.

౩౦౭-౯. క్రియాహేతుద్వయన్తి అహేతుకకిరియద్వయం హసితుప్పాదమనోధాతు ఇతరస్స మహగ్గతాదిఆరమ్మణతావసేనాపి వక్ఖమానత్తా. ‘‘ఇట్ఠాదిభేదా’’తిఆది పరిత్తారమ్మణభావవిభావనం. ఇట్ఠాదిభేదాతి ఇట్ఠఇట్ఠమజ్ఝత్తఅనిట్ఠఅనిట్ఠమజ్ఝత్తభేదా. పటిపాటియాతి ‘‘రూపం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స, సద్దో సోతవిఞ్ఞాణస్సా’’తిఆదినా అనుక్కమతో. రూపాది…పే… త్తయస్స తూతి కిరియామనోధాతుయా చేవ కుసలాకుసలవిపాకవిభాగవసేన ద్విన్నం మనోధాతూనఞ్చ సబ్బం రూపాదిపఞ్చకగోచరం. తా హి హదయవత్థుం నిస్సాయ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం పురిమపచ్ఛిమా హుత్వా నియతా రూపాదీనేవ ఆరబ్భ పవత్తన్తి.

౩౧౧. కామధాతుయన్తి కామభవే. తత్థ హి నేసం సబ్బేసం వత్థారమ్మణాని ఉపలబ్భన్తి. చత్తారీతి తేస్వేవ కిరియామనోధాతు, కుసలవిపాకచక్ఖుసోతవిఞ్ఞాణాని, తథా సమ్పటిచ్ఛనన్తి ఇమాని చత్తారి చిత్తాని. సేసాని పన వత్థారమ్మణాభావేన తత్థ నుప్పజ్జన్తి. నేవ కిఞ్చీతి వత్థారమ్మణానం సబ్బసో అభావతో ఏతేసు కిఞ్చి న జాయతి.

౩౧౨-౩. ‘‘మహాపాకాన’’న్తిఆది పఠమపరిచ్ఛేదే వుత్తత్థమేవ. పటుప్పన్నాతి పచ్చుప్పన్నా.

౩౧౪. ఏవం పరిత్తారమ్మణే దస్సేత్వా ఇదాని మహగ్గతారమ్మణే అప్పమాణారమ్మణే చ దస్సేతుం ‘‘దుతియారుప్పచిత్తఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ దుతియారుప్పచిత్తం పఠమారుప్పారమ్మణతో, చతుత్థారుప్పం తతియారుప్పారమ్మణతో మహగ్గతారమ్మణం. ఛబ్బిధన్తి కుసలవిపాకకిరియావసేన పచ్చేకం తివిధతాయ ఛప్పకారం.

౩౧౬-౨౦. ఞాణం పరిహీనం ఏతేసం, ఞాణతో పరిహీనాతి వా ఞాణహీనా. పరిత్తారమ్మణా…పే… హోన్తి తేతి అట్ఠ ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తుప్పాదా సేఖపుథుజ్జనఖీణాసవానం కదాచి నిరుస్సుక్కభావేన ఆదరాకరణవసేన అకమ్మఞ్ఞసరీరతాఅఞ్ఞవిహితతాహి వా అసక్కచ్చదానపచ్చవేక్ఖణధమ్మస్సవనాదీసు అతిపగుణవిపస్సనాయ చ కామావచరధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తికాలే పరిత్తారమ్మణా. అతిపగుణానం పఠమజ్ఝానాదీనం పచ్చవేక్ఖణకాలే మహగ్గతారమ్మణా. కసిణనిమిత్తాదిపఞ్ఞత్తిపచ్చవేక్ఖణకాలే పరిత్తారమ్మణాదివసేన నవత్తబ్బా. అకుసలేసు చత్తారో దిట్ఠిసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదా చతుపఞ్ఞాసకామావచరధమ్మానం, రూపస్స చ ‘‘అత్తా సత్తో’’తి పరామసనఅస్సాదనాభినన్దనకాలే పరిత్తారమ్మణా. తేనేవాకారేన సత్తవీసతిమహగ్గతధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తకాలే మహగ్గతారమ్మణా. పణ్ణత్తిధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తనకాలే సియా నవత్తబ్బా పరిత్తారమ్మణాదివసేన. దిట్ఠివిప్పయుత్తాని తేయేవ ధమ్మే ఆరబ్భ వినా పరామాసేన అస్సాదనాభినన్దనవసేన పవత్తియం, పటిఘసమ్పయుత్తాని దోమనస్సవసేన పవత్తియం, విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తం ద్వేళ్హకభావేన, ఉద్ధచ్చసహగతం విక్ఖిపనవసేన, అవూపసమవసేన చ పవత్తియం పరిత్తమహగ్గతనవత్తబ్బారమ్మణాతి వేదితబ్బా. క్రియతోపి చ తథాతి కిరియచిత్తతోపి ఞాణసమ్పయుత్తా చత్తారోతి అత్థో. క్రియావోట్ఠబ్బనన్తి సరూపకథనమేతం, న పన కుసలాకుసలవిపాకవోట్ఠబ్బనస్స విజ్జమానత్తా.

తివిధో హోతి గోచరోతి పరిత్తమహగ్గతఅప్పమాణవసేన తివిధోపి గోచరో హోతి. కథం? కుసలకిరియావసేన అట్ఠ ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదా సేఖపుథుజ్జనఖీణాసవానం సక్కచ్చదానపచ్చవేక్ఖణధమ్మస్సవనవిపస్సనాదీసు కామావచరధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తకాలే కామావచరారమ్మణికఅభిఞ్ఞాయ పరికమ్మానులోమకాలే చ పరిత్తారమ్మణా. పఠమజ్ఝానాదిపచ్చవేక్ఖణకాలే మహగ్గతారమ్మణఝానాదీనం పరికమ్మకాలే మహగ్గతధమ్మే ఆరబ్భ సమ్మసనకాలే చ మహగ్గతారమ్మణా హోన్తి. యథాలాభం గోత్రభువోదానకాలే పన లోకుత్తరం ధమ్మం పచ్చవేక్ఖణకాలే చ నిబ్బానారమ్మణాభిఞ్ఞాయ పరికమ్మకాలే చ అప్పమాణారమ్మణా. పణ్ణత్తిపచ్చవేక్ఖణకాలే పణ్ణత్తారమ్మణికఝానాభిఞ్ఞానం పరికమ్మకాలే చ నవత్తబ్బా. అభిఞ్ఞాద్వయస్స పరిత్తాదిఆరమ్మణతం సత్తరసమపరిచ్ఛేదే వక్ఖతి. కిరియావోట్ఠబ్బనమ్పి యథావుత్తధమ్మానం తంతంఆరమ్మణే పవత్తమానానం పురేచరం హుత్వా తం తదేవ ఆవజ్జన్తం పవత్తతీతి పరిత్తాదిఆరమ్మణం. పఞ్చద్వారే వోట్ఠబ్బనవసేన పవత్తియం పరిత్తారమ్మణమేవ.

వుత్తావసేసానీతి యథావుత్తేహి అవసిట్ఠాని పన్నరస రూపావచరాని పఠమతతియాని, ఛ అరూపావచరకుసలవిపాకకిరియచిత్తానీతి ఏకవీసతి చిత్తాని. నవత్తబ్బారమ్మణానీతి పరిత్తాదివసేన నవత్తబ్బస్స కసిణాదినిమిత్తసత్తపఞ్ఞత్తిఆకాసవిఞ్ఞాణాభావస్స ఆరమ్మణకరణతో నవత్తబ్బారమ్మణాని.

పరిత్తారమ్మణత్తికం సమత్తం.

౩౨౧-౨. ఏవం పరిత్తారమ్మణత్తికవసేన విసయీవిభాగం దస్సేత్వా ఇదాని యస్మా అప్పమాణారమ్మణనిద్దేసేనేవ మగ్గారమ్మణత్తికసఙ్గహితోపి విసయీవిభాగో నిద్దిట్ఠో హోతి, తస్మా తం పహాయ అతీతారమ్మణత్తికవసేన దస్సేతుం ‘‘దుతియారుప్పచిత్తఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ దుతియారుప్పచిత్తం అతీతస్స పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణకరణతో, చతుత్థారుప్పం తతియారుప్పస్స ఆరమ్మణకరణతో ఏకన్తఅతీతారమ్మణం. పచ్చుప్పన్నావ గోచరాతి రూపాదిమ్హి ధరమానేయేవ పఞ్చద్వారికచిత్తానం ఉప్పజ్జనతో. అనాగతారమ్మణం పన నియతం కిఞ్చి నత్థి అనాగతంసఞాణస్సపి పఞ్చమజ్ఝానతో అభిన్నత్తా.

౩౨౪-౬. సియా…పే… నాగతగోచరాతి అట్ఠ తావ మహావిపాకా దేవమనుస్సానం పటిసన్ధిగ్గహణకాలే కమ్మం వా కమ్మనిమిత్తం వా ఆరబ్భ పవత్తియం అతీతారమ్మణా. భవఙ్గచుతికాలేపి ఏసేవ నయో. గతినిమిత్తం పన కదాచి కమ్మనిమిత్తఞ్చ ఆరబ్భ పటిసన్ధిగ్గహణకాలే, తదనన్తరం భవఙ్గకాలే చ పచ్చుప్పన్నారమ్మణా, తథా పఞ్చద్వారే తదారమ్మణవసేన పవత్తియం. మనోద్వారే పన అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నారమ్మణానం జవనానం ఆరమ్మణం గహేత్వా పవత్తియం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నారమ్మణా. కుసలాకుసలవిపాకాహేతుకఉపేక్ఖాసహగతమనోవిఞ్ఞాణధాతుద్వయేపి ఏసేవ నయో. కేవలఞ్హి తా యథాక్కమం మనుస్సేసు జచ్చన్ధాదీనం, అపాయేసు చ సబ్బేసం పటిసన్ధి హోన్తి. పఞ్చద్వారే చ సన్తీరణకాలే పచ్చుప్పన్నారమ్మణావ హోన్తీతి అయమేతేసం విసేసో. సోమనస్ససహగతా పన పఞ్చద్వారే సన్తీరణవసేన, తదారమ్మణవసేన చ పవత్తికాలే పచ్చుప్పన్నారమ్మణా, మనోద్వారే చ తదారమ్మణకాలే అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నారమ్మణాతి వేదితబ్బా. హసితుప్పాదచిత్తం పన ఖీణాసవానం పఞ్చద్వారే హట్ఠపహట్ఠాకారం కురుమానానం పచ్చుప్పన్నారమ్మణం హోతి, మనోద్వారే అతీతాదిభేదే ధమ్మే ఆరబ్భ హసితుప్పాదవసేన పవత్తియం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నారమ్మణం. ‘‘కుసలాకుసలా’’తిఆదీసు కుసలేసు తావ చత్తారో ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదా సేఖపుథుజ్జనానం, అతీతాదిభేదాని ఖన్ధధాతుఆయతనాని సమ్మసనకాలే, పచ్చవేక్ఖణకాలే, అతీతాదిఆరమ్మణికఅభిఞ్ఞానం పరికమ్మకాలే చ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నారమ్మణా. పఞ్ఞత్తినిబ్బానపచ్చవేక్ఖణకాలే, గోత్రభువోదానకాలే, పఞ్ఞత్తినిబ్బానారమ్మణికఅభిఞ్ఞానం పరికమ్మాదికాలే చ నవత్తబ్బారమ్మణా. పఞ్ఞత్తినిబ్బానాని హి ఇధ అతీతాదికాలవసేన నవత్తబ్బానీతి తదారమ్మణాని అతీతారమ్మణాదివసేన నవత్తబ్బాని. తేనాహ ‘‘సన్తపఞ్ఞత్తికాలేపీ’’తి, యథాసమ్భవం సన్తస్స నిబ్బానస్స, పఞ్ఞత్తియా చ ఆరమ్మణకరణకాలేతి అత్థో. పోత్థకేసు పన ‘‘సన్తే పఞ్ఞత్తికాలేసూ’’తి లిఖన్తి, సో అపాఠో. తస్స పన అపాఠభావం అజానన్తా అత్థహానిమ్పి అసల్లక్ఖేత్వా వచనవిపల్లాసవసేన పఞ్ఞత్తికాలస్మిం సతీతి అత్థం లిఖన్తి. ఞాణవిప్పయుత్తానిపి వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. కేవలఞ్హి తేసం మగ్గఫలనిబ్బానపచ్చవేక్ఖణాని నత్థి. ఞాణవిరహేన లోకుత్తరధమ్మారమ్మణే అసమత్థభావతోతి అయమేవ విసేసో.

అకుసలేసు చత్తారో దిట్ఠిసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదా అతీతాదిభేదానం తేభూమకధమ్మానం అస్సాదనాభినన్దనపరామసనకాలే అతీతాదిఆరమ్మణా. తథేవ పఞ్ఞత్తిం ఆరబ్భ పవత్తికాలే నవత్తబ్బారమ్మణా. దిట్ఠివిప్పయుత్తేసుపి ఏసేవ నయో. కేవలఞ్హి తత్థ పరామాసగ్గహణం నత్థి. ద్వే పటిఘసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదా అతీతాదిభేదే ధమ్మే ఆరబ్భ దుస్సనకాలే అతీతాదిఆరమ్మణా, పణ్ణత్తిం ఆరబ్భ దుస్సనకాలే నవత్తబ్బారమ్మణా. విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసమ్పయుత్తా తేసు ధమ్మేసు అనిట్ఠఙ్గతభావేన చ అవూపసమవిక్ఖేపవసేన చ పవత్తియం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్ననవత్తబ్బారమ్మణా. కిరియాసు అట్ఠ సహేతుకచిత్తుప్పాదా కుసలచిత్తుప్పాదగతికా ఏవ. తత్థ హి ఞాణసమ్పయుత్తా కుసలేసు ఞాణసమ్పయుత్తేహి, ఞాణవిప్పయుత్తా ఞాణవిప్పయుత్తేహి సమానా. కేవలం పన తే సేఖపుథుజ్జనానం ఉప్పజ్జన్తి, ఇమే ఖీణాసవానన్తి అయమేవేత్థ విసేసో. కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు పన ఉపేక్ఖాసహగతా పఞ్చద్వారే వోట్ఠబ్బనవసేన పవత్తియం పచ్చుప్పన్నారమ్మణా, మనోద్వారే అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నారమ్మణానఞ్చేవ పఞ్ఞత్తినిబ్బానారమ్మణానఞ్చ జవనానం పురేచారికకాలే అతీతానాగతపచ్చుప్పన్ననవత్తబ్బారమ్మణా. అభిఞ్ఞాద్వయస్స అతీతాదిఆరమ్మణతం వక్ఖతి. నవత్తబ్బా…పే… ఆదినాతి కసిణనిమిత్తాదిపఞ్ఞత్తారమ్మణత్తా అతీతారమ్మణాదినా నవత్తబ్బా.

౩౨౭. క్రియా పఞ్చాతి ఞాణసమ్పయుత్తా చతస్సో, అహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు ఉపేక్ఖాసహగతాతి ఇమా పఞ్చ కిరియా. రూపతో పఞ్చమీ క్రియాతి రూపావచరపఞ్చమజ్ఝానసఙ్ఖాతా కిరియాభిఞ్ఞా చ. నత్థి కిఞ్చి అగోచరన్తి అతీతాదిభేదేసు, కాలవిముత్తేసు చ అగోచరం నామ కిఞ్చి నత్థి, సబ్బమేవ నేసం గోచరం హోతీతి అత్థో.

అతీతారమ్మణత్తికం.

వుత్తనయానుసారేనేవ అజ్ఝత్తారమ్మణత్తికసఙ్గహితోపి విసయీవిభాగో సక్కా విఞ్ఞాతున్తి సో విసుం న ఉద్ధటో. సరూపతో పనేస ఏవం వేదితబ్బో – విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి ఇమే తావ కుసలవిపాకకిరియావసేన ఛ చిత్తుప్పాదా అత్తనో సన్తానసమ్బన్ధం హేట్ఠిమం సమాపత్తిం ఆరబ్భ పవత్తనతో అజ్ఝత్తారమ్మణా. రూపావచరచతుక్కజ్ఝానాని, పఠమతతియారూప్పాని, లోకుత్తరకుసలవిపాకాని చ నియకజ్ఝత్తతో బహిభావేన బహిద్ధాభూతాని పథవీకసిణాదీని ఆరబ్భ పవత్తితో బహిద్ధారమ్మణాని. సబ్బేవ కామావచరకుసలాకుసలాబ్యాకతా ధమ్మా రూపావచరపఞ్చమజ్ఝానఞ్చ అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణాని. తత్థ కామావచరకుసలతో చత్తారో ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదా అత్తనో ఖన్ధాదీని పచ్చవేక్ఖన్తస్స అజ్ఝత్తారమ్మణా, పరేసం ఖన్ధాదిపచ్చవేక్ఖణే, పణ్ణత్తినిబ్బానపచ్చవేక్ఖణే చ బహిద్ధారమ్మణా, తదుభయవసేన అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా. ఞాణవిప్పయుత్తేసుపి ఏసేవ నయో. కేవలఞ్హి తేసం నిబ్బానపచ్చవేక్ఖణా నత్థి. అకుసలాపి అత్తనో ఖన్ధాదీనం అస్సాదనాభినన్దనపరామాసాదికాలే అజ్ఝత్తారమ్మణా, పరస్స ఖన్ధాదీసు చేవ అనిన్ద్రియబద్ధరూపకసిణాదీసు చ తథేవ పవత్తికాలే బహిద్ధారమ్మణా, తదుభయవసేన అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా. ద్వేపఞ్చవిఞ్ఞాణాని, తిస్సో చ మనోధాతుయోతి ఇమే తేరస చిత్తుప్పాదా అత్తనో రూపాదీని ఆరబ్భ పవత్తియం అజ్ఝత్తారమ్మణా, పరస్స రూపాదీసు పవత్తా బహిద్ధారమ్మణా, తదుభయవసేన అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా, సోమనస్ససహగతం సన్తీరణం పఞ్చద్వారే సన్తీరణతదారమ్మణవసేన అత్తనో పఞ్చరూపాదిధమ్మే మనోద్వారే తదారమ్మణవసేన అఞ్ఞేపి అజ్ఝత్తికే కామావచరధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తియం అజ్ఝత్తారమ్మణా, పరేసం ధమ్మేసు పవత్తమానా బహిద్ధారమ్మణా, తదుభయవసేన అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా. ఉపేక్ఖాసహగతసన్తీరణద్వయేపి ఏసేవ నయో.

కేవలం పన తం సుగతిదుగ్గతీసు పటిసన్ధిభవఙ్గచుతివసేనాపి అజ్ఝత్తాదిభేదేసు కమ్మాదీసు పవత్తతి. అట్ఠ మహావిపాకాని పటిసన్ధిభవఙ్గచుతితదారమ్మణవసేన అజ్ఝత్తాదిభేదేసు ధమ్మేసు పవత్తనతో అజ్ఝత్తాదిఆలమ్బణాని. హసితుప్పాదమ్పి అత్తనో రూపాదీని ఆరబ్భ పహట్ఠాకారకరణవసేన పవత్తియం అజ్ఝత్తారమ్మణం, పరస్స రూపాదీసు పవత్తం బహిద్ధారమ్మణం. మనోద్వారేపి అత్తనో కతకిరియపచ్చవేక్ఖణేన హసితుప్పాదనే అజ్ఝత్తారమ్మణం, పరేసం కతకిరియపచ్చవేక్ఖణేన బహిద్ధారమ్మణం, తదుభయవసేన అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణం. మనోద్వారావజ్జనం పన మనోద్వారే ఆవజ్జనవసేన, పఞ్చద్వారే చ వోట్ఠబ్బనవసేన పవత్తియం అజ్ఝత్తాదిఆరమ్మణం. అట్ఠ మహాకిరియా కుసలగతికాయేవ. కేవలఞ్హి తా ఖీణాసవానం ఉప్పజ్జన్తి, కుసలాని సేఖపుథుజ్జనానన్తి ఏత్తకమేవ నానత్తం. రూపావచరపఞ్చమజ్ఝానస్స అజ్ఝత్తాదిఆరమ్మణతం వక్ఖతి.

౩౨౯. ‘‘ఫలం, మగ్గ’’న్తి చ సామఞ్ఞేన పుచ్ఛితత్తా ఆహ ‘‘చత్తారో…పే… పుఞ్ఞతో’’తి.

౩౩౨-౪. అరహత్తమగ్గఫలాని పన తే జానితుం న సక్కోన్తి, తథా కుసలాభిఞ్ఞా చ. తేనాహ ‘‘సబ్బేసు పనా’’తిఆది. వోట్ఠబ్బనస్స ఆవజ్జనకిచ్చసమయం సన్ధాయ గాథాబన్ధసుఖత్థం ‘‘వోట్ఠబ్బనమ్పి చా’’తి వుత్తం. ‘‘చత్తారో…పే… పుఞ్ఞతో’’తి ఇదం ఞాణసమ్పయుత్తస్సాపి సేఖపుథుజ్జనసన్తానప్పవత్తస్స అగ్గమగ్గఫలజాననే అసమత్థతాయ నిదస్సనమత్తం. కుసలాభిఞ్ఞాచిత్తమ్పి పన తం గోచరం కాతుమసమత్థమేవ. ఏవఞ్చ కత్వా హేట్ఠా ‘‘క్రియాభిఞ్ఞా మనోధాతూ’’తి వుత్తం.

౩౩౫-౮. కస్మాతి కారణపుచ్ఛా. ‘‘అరహతో’’తిఆది విస్సజ్జనం. హి-సద్దో ‘‘యస్మా’’తి ఇమస్స అత్థే. యస్మా పుథుజ్జనా వా సేఖా వా అరహతో మగ్గచిత్తం, ఫలమానసఞ్చ జానితుం న సక్కోన్తి, తస్మాతి అత్థో. అయఞ్చ నేసం అసమత్థతా అనధిగతత్తా అనధిగతే చ విసయే సబ్బేసమ్పి మోహో అత్థేవాతి దస్సేతుం ‘‘పుథుజ్జనో న జానాతీ’’తిఆది వుత్తం. సోతాపన్నస్స మానసన్తి సోతాపన్నస్స పాటిపుగ్గలికం మగ్గఫలసఙ్ఖాతలోకుత్తరమానసం. ఏవం ‘‘సకదాగామిస్స మానస’’న్తిఆదీసుపి. లోకియమానసం పన అరహన్తస్సాపి జానాతి. తథా హి వుత్తం ‘‘అథ ఖో మారో పాపిమా భగవతో చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయా’’తి. వుత్తమేవత్థం సఙ్ఖిపిత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘హేట్ఠిమో హేట్ఠిమో’’తిఆది. యథేవ హేట్ఠిమో హేట్ఠిమో పుగ్గలో ఉపరూపరి చిత్తం న జానాతి, ఏవం ఉపరిమో ఉపరిమోపి హేట్ఠిమస్స హేట్ఠిమస్స చిత్తం న జానాతీతి చే? నో న జానాతి, సో పన అత్తనా అధిగతవిసయత్తా జానాతియేవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉపరూపరీ’’తిఆది. యథా ‘‘ఉపరూపరీ’’తి వుత్తం, ఏవం ‘‘హేట్ఠిమస్స హేట్ఠిమస్సా’’తి వత్తబ్బే ఏకం హేట్ఠిమ-సద్దం చ-సద్దేన సఙ్గహేత్వా ‘‘హేట్ఠిమస్స చ మానస’’న్తి వుత్తం.

౩౩౯-౪౧. ఏవమ్పి విసయీపధానవసేన విభాగం దస్సేత్వా ఇదాని విసయప్పధానవసేన దస్సేతుం ‘‘యో ధమ్మో’’తిఆది వుత్తం. కుసలమేవ ఆరమ్మణన్తి కుసలారమ్మణం. కామేతి పదం ఉభయత్థ సమ్బన్ధితబ్బం ‘‘కామే కుసలారమ్మణం కామే కుసలాకుసలస్సా’’తి. కిఞ్చాపి హి అకుసలస్స ఏకన్తకామావచరత్తా న ఏతస్స విసేసితబ్బతా అత్థి, కుసలం పన విసేసితబ్బమేవాతి తం అపేక్ఖాయ ‘‘కామే’’తి ఉపరిపదేన సమ్బన్ధితబ్బమేవ. అథ వా అకుసలసహచరియతో కుసలమ్పి కామావచరమేవ గయ్హతీతి ‘‘కామే’’తి ఇదం పురిమపదస్సేవ విసేసనం దట్ఠబ్బం.

కామావచరపాకస్సాతి పఞ్చవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛనానం ఏకన్తేన రూపక్ఖన్ధారమ్మణత్తా తదవసేసస్స ఏకాదసవిధస్స కామావచరవిపాకస్స. కామక్రియస్సాతి వుత్తనయేనేవ మనోధాతువజ్జితస్స దసవిధకామావచరకిరియచిత్తస్స. ఏతేసం…పే… ఆరమ్మణం సియాతి ఏత్థ కుసలస్స తావ అత్తనా కతస్స దానాదికామావచరకుసలస్స పసన్నచిత్తేన అనుస్సరణకాలే, తథేవ పరేహి కతస్స అనుమోదనకాలే, తస్సేవ దువిధస్సాపి అనిచ్చతాదివసేన పచ్చవేక్ఖణకాలే, చేతోపరియఞాణాదీనం పరిత్తకుసలారమ్మణికఅభిఞ్ఞానం పరికమ్మాదికాలే చ ఆరమ్మణం హోతి. అకుసలేసు చ చతున్నం దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తానం కామావచరకుసలం ఆరబ్భ అస్సాదనాభినన్దనపరామసనకాలే, దిట్ఠివిప్పయుత్తానం కేవలం అస్సాదనాదికాలే చ ద్విన్నం పటిఘసమ్పయుత్తానం అత్తనా, పరేహి చ కతకుసలమారబ్భ విప్పటిసారదుస్సనకాలే, విచికిచ్ఛాచిత్తస్స అసన్నిట్ఠానకాలే, ఉద్ధచ్చసహగతస్స అవూపసమవిక్ఖేపకాలే చ ఆరమ్మణం హోతి. అభిఞ్ఞాచిత్తద్వయే కుసలస్స సేఖపుథుజ్జనానం అత్తనా, పరేహి వా కతకుసలస్స అనుస్సరణకాలే, పరచిత్తవిజాననకాలే, ‘‘ఇమినా పుఞ్ఞకమ్మేన మనుస్సేసు, కామావచరదేవేసు చ నిబ్బత్తతీ’’తి జాననకాలే, ‘‘అనాగతే దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోమి, కరిస్సతీ’’తి జాననకాలే చ కిరియచిత్తస్సాపి ఖీణాసవానం అత్తనా, పరేహి వా కతకమ్మానుస్సరణకాలాదీసు ఆరమ్మణం హోతి. కామావచరవిపాకేసు నవన్నం సుగతిపటిసన్ధీనం కమ్మకమ్మనిమిత్తారమ్మణికపటిసన్ధికాలే, సబ్బేసమ్పి తదారమ్మణానం కామావచరకుసలారమ్మణికజవనానన్తరం తదారమ్మణకాలే చ ఆరమ్మణం హోతీతి. దసవిధకామావచరకిరియాసు చ అట్ఠన్నం మహాకిరియచిత్తానం ఖీణాసవానం కామావచరకుసలపచ్చవేక్ఖణసమ్మసనకాలే, పరిత్తారమ్మణికకిరియాభిఞ్ఞానం పరికమ్మాదికాలే, హసితుప్పాదస్స దానాదిం పచ్చవేక్ఖిత్వా తుస్సనకాలే, మనోద్వారావజ్జనస్స పన కామావచరకుసలారమ్మణికజవనానం పురేచారికకాలే చ ఆరమ్మణం హోతీతి ఏవం కామావచరకుసలం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణం హోతి.

౩౪౨. తతోతి యథావుత్తరాసితో. తేనాహ ‘‘పఞ్చన్నం పన రాసీన’’న్తి. ఏత్థ చ కిరియచిత్తేసు హసితుప్పాదో న సమ్భవతి ఏకన్తపరిత్తారమ్మణత్తా. తత్థ కామావచరకుసలస్స తావ సేఖపుథుజ్జనానం ఝానపచ్చవేక్ఖణసమ్మసనకాలే, రూపావచరకుసలారమ్మణికఅభిఞ్ఞానం పరికమ్మాదికాలే, అకుసలస్స వుత్తనయేన పరామసనాదికాలే, అభిఞ్ఞాసు కుసలాభిఞ్ఞాయ సేఖపుథుజ్జనానం అత్తనా, పరేహి వా అతీతభవే ఉప్పాదితఝానానుస్సరణకాలే, పరేసం రూపావచరచిత్తపరిచ్ఛిన్దనకాలే, ‘‘ఇమినా కమ్మేన ఇమస్మిం బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి జాననకాలే చ ‘‘అనాగతే ఝానం భావేస్సతీ’’తి వా జాననకాలే, కిరియాభిఞ్ఞాయ చ ఖీణాసవానం యథావుత్తవసేన పవత్తికాలే చ నవవిధస్స పన కిరియచిత్తస్స ఖీణాసవానం హేట్ఠా వుత్తనయేన రూపావచరకుసలపచ్చవేక్ఖణకాలేతి ఏవం రూపావచరకుసలం పఞ్చన్నం రాసీనం ఆరమ్మణం హోతి.

౩౪౩-౭. ఆరుప్పకుసలఞ్చాపి ఆరమ్మణపచ్చయో హోతీతి సమ్బన్ధో. తేభూమకకుసలస్సాతి సబ్బస్స కామావచరకుసలస్స, రూపావచరకుసలేసు కుసలాభిఞ్ఞాయ, అరూపావచరకుసలేసు దుతియచతుత్థకుసలస్స చాతి ఇమస్స తేభూమకకుసలస్స. ఏస నయో ‘‘తేభూమకక్రియస్సా’’తి ఏత్థాపి. ‘‘చతుత్థదూన’’న్తి వా ‘‘చతుత్థదుతియాన’’న్తి వా వత్తబ్బే గాథాబన్ధవసేన విభత్తియా, సవిభత్తిస్స వా తియ-సద్దస్స లోపం కత్వా ‘‘చతుత్థదూ’’తి వుత్తం. ఇమేసం…పే… పచ్చయోతి కామావచరకుసలస్స, తావ అభిఞ్ఞాకుసలస్స చ రూపావచరారమ్మణేసు వుత్తనయేన దుతియచతుత్థారుప్పస్స పఠమతతియవసేనాతి ఏవం తేభూమకకుసలస్స తథా సేఖపుథుజ్జనకాలే అత్తనో సన్తానగతస్స, పరసన్తానగతస్స వా ఆరుప్పకుసలస్స పజాననకాలే కామావచరరూపావచరకిరియచిత్తస్స సేఖపుథుజ్జనకాలేయేవ అత్తనా నిబ్బత్తితం పఠమతతియారుప్పం ఆరబ్భ ఖీణాసవకాలే దుతియచతుత్థారుప్పనిబ్బత్తనే అరూపకిరియచిత్తస్సాతి ఏవం తేభూమకకిరియస్స హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అకుసలస్స, చతుత్థదుతియానఞ్చ అరూపావచరవిపాకానన్తి ఏవమేతేసం అట్ఠన్నం రాసీనం అరూపకుసలమారమ్మణం హోతి.

పరిచ్ఛిజ్జ గాహికాయ తణ్హాయ ఆపన్నన్తి పరియాపన్నం, తేభూమకధమ్మజాతం, న పరియాపన్నన్తి అపరియాపన్నం, తదేవ పుఞ్ఞఞ్చాతి అపరియాపన్నపుఞ్ఞం. కామావచరతోపి కుసలస్స కిరియస్సాతి సమ్బన్ధో. రూపతోతి రూపావచరతో. చతున్నం…పే… సదాతి సేఖానం మగ్గపచ్చవేక్ఖణకాలే మగ్గారమ్మణికకుసలాభిఞ్ఞాయ పరికమ్మాదికాలే ఞాణసమ్పయుత్తకుసలస్స, ఖీణాసవానం మగ్గపచ్చవేక్ఖణకాలే మగ్గారమ్మణికకిరియాభిఞ్ఞాయ చ పరికమ్మకాలే ఞాణసమ్పయుత్తకిరియచిత్తస్స, తేసం తేసం జవనానం పురేచరవసేన పవత్తికాలే మనోద్వారావజ్జనస్స, సేఖానం అత్తనో, పరేసం వా మగ్గజాననకాలే అభిఞ్ఞాద్వయస్సాతి ఏవమేతేసం చతున్నం రాసీనం అపరియాపన్నకుసలమారమ్మణం హోతి.

తథేవాకుసలం…పే… ఈరితన్తి సేఖానం పహీనావసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణకాలే, సేఖపుథుజ్జనానం అత్తనో, పరేసం వా సన్తానప్పవత్తాకుసలసమ్మసనకాలే, అకుసలారమ్మణికకుసలాభిఞ్ఞాయ పరికమ్మాదికాలే కామావచరకుసలస్స, అత్తనో, పరేసం వా పవత్తఅకుసలానుస్సరణాదీసు రూపావచరకుసలస్స, ఖీణాసవానం పహీనకిలేసపచ్చవేక్ఖణఅఞ్ఞసన్తానగతఅకుసలసమ్మసనాదికాలే, పహీనకిలేసపచ్చవేక్ఖణేన తుస్సనకాలే, సబ్బేసమ్పి తంతంజవనానం పురేచరకాలే చ కామావచరకిరియచిత్తస్స, కుసలాభిఞ్ఞాయ వుత్తనయేన రూపావచరకిరియచిత్తస్స, పరామాసఅస్సాదనాభినన్దనాదివసేన పవత్తియం అకుసలస్స, ఉద్ధచ్చరహితకమ్మారమ్మణవసేన అకుసలవిపాకసన్తీరణస్స, కామావచరజవనానం అనుస్సరణకాలే సబ్బమ్పి ఏకాదసతదారమ్మణవిపాకస్సాతి ఏవం కామావచరవిపాకానన్తి ఏవమేతేసం ఛన్నం రాసీనం అకుసలమారమ్మణం హోతి.

౩౪౮-౫౬. విపాకారమ్మణం…పే… పచ్చయోతి సేఖపుథుజ్జనానం విపాకసమ్మసనాదికాలే కామావచరకుసలస్స, విపాకక్ఖన్ధానుస్సరణాదీసు రూపావచరకుసలస్స, వుత్తనయేనేవ ఖీణాసవానం విపాకసమ్మసనాదికాలే, పుథుజ్జనకాలే అనిట్ఠవిపాకాభావం ఆరబ్భ తుస్సనకాలే, యథావుత్తజవనానం పురేచరకాలే కామావచరకిరియచిత్తస్స, కుసలేసు వుత్తనయేనేవ రూపావచరకిరియచిత్తస్స, విపాకం ఆరబ్భ తదారమ్మణప్పవత్తియం విపాకారమ్మణికకమ్మునా పటిసన్ధిం గణ్హన్తస్స కమ్మనిమిత్తవసేన పవత్తియఞ్చ కామావచరవిపాకస్స, అస్సాదనాభినన్దనపరామాసాదివసేన పవత్తియం అకుసలస్సాతి ఏవమేతేసం ఛన్నం రాసీనం కామావచరవిపాకమారమ్మణపచ్చయో హోతీతి. రూపావచరవిపాకారమ్మణేపి ఇమినావ నయేన యోజనా కాతబ్బా. కేవలఞ్హి తం కామావచరవిపాకానం కిరియచిత్తేసు చ హసితుప్పాదస్సారమ్మణం న హోతీతి అయమేత్థ విసేసో. లోకుత్తరవిపాకస్స కామావచరకుసలకిరియానమారమ్మణక్కమో అప్పమాణారమ్మణనిద్దేసే వుత్తనయేన వేదితబ్బో.

కామావచరకిరియచిత్తస్స కామావచరకుసలాదీనం ఛన్నం రాసీనమారమ్మణక్కమో కుసలారమ్మణే వుత్తసదిసోవ. కేవలఞ్హి ఏత్థ యదేతం ఖీణాసవసన్తానస్సేవ నియతం నవవిధం కిరియచిత్తం, తం పరసన్తానప్పవత్తకుసలాకుసలస్స, ససన్తానేవ సేఖపుథుజ్జనకాలే అనాగతారమ్మణికఅభిఞ్ఞాయ పరికమ్మాదివసప్పవత్తకుసలస్స ఆరమ్మణం హోతి. విపాకేసు చ పటిసన్ధిభవఙ్గచుతిసఙ్ఖాతానం విపాకానం కమ్మారమ్మణవసేన ఆరమ్మణం న హోతీతి అయమేవ విసేసో.

రూపావచరకిరియచిత్తస్స పఞ్చన్నం రాసీనం ఆరమ్మణక్కమో కుసలారమ్మణే వుత్తసదిసోవ. విసేసోపి కామావచరకిరియారమ్మణే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఆరుప్పకిరియచిత్తస్సాపి తేసం పఞ్చన్నం రాసీనం గోచరభావో వుత్తసదిసోవ. ఆరుప్పకిరియస్స పన పఠమతతియం దుతియచతుత్థస్సేవ గోచరో హోతి.

౩౫౭-౮. ఏవం రూపనిబ్బానవజ్జితమారమ్మణం దస్సేత్వా ఇదాని రూపారమ్మణం, నిబ్బానారమ్మణఞ్చ దస్సేతుం ‘‘రూపం చతుసముట్ఠాన’’న్తిఆది ఆరద్ధం. రూపన్తి అట్ఠవీసతివిధో భూతోపాదాయభేదభిన్నో రూపక్ఖన్ధో. కిఞ్చాపి న సబ్బమేవ రూపం పచ్చేకం చతుసముట్ఠానం, సముదితో పన రూపక్ఖన్ధో చతూహి ఏవ సముట్ఠానేహి సముట్ఠాతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘చతుసముట్ఠాన’’న్తి. కామపాకకిరియస్సాతి కామావచరవిపాకస్స, కామావచరకిరియచిత్తస్స చ, తత్థ చ కామావచరకుసలస్స తావ వణ్ణదానాదిపుఞ్ఞకిరియకాలే, వణ్ణాదీనం అనిచ్చాదివసేన సమ్మసనకాలే, అభిఞ్ఞాయ పరికమ్మాదికాలే, అకుసలస్స అస్సాదనాభినన్దనపరామాసాదికాలే, అభిఞ్ఞాద్వయస్స ఇద్ధివిధభూతస్స సువణ్ణదుబ్బణ్ణాదిరూపనిమ్మానకాలే, పుబ్బేనివాసానుస్సతిభూతస్స ‘‘పురిమభవే ఏవంవణ్ణో అహోసి’’న్తిఆదినా అనుస్సరణకాలే, దిబ్బచక్ఖుభూతస్స చవమానఉపపజ్జమానసత్తానం వణ్ణదస్సనకాలే, దిబ్బసోతభూతస్స సద్దసవనకాలే, అనాగతంసఞాణభూతస్స ‘‘అనాగతే ఏవంవణ్ణో భవిస్సామీ’’తిఆదినా జాననకాలే, కామావచరవిపాకేసు ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛనద్వయస్స యథాయోగం రూపాదివిజాననకాలే, సుఖసన్తీరణస్స సన్తీరణతదారమ్మణకాలే, ఉపేక్ఖాసన్తీరణద్వయస్స సన్తీరణతదారమ్మణకమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తారమ్మణకాలే, సహేతుకవిపాకస్స కమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తారమ్మణకాలే, తదారమ్మణకాలే చ, కామావచరకిరియాసు పన కుసలే వుత్తనయానుసారేన అట్ఠమహాకిరియచిత్తస్స, ‘‘ఏవరూపం వణ్ణాదిమదాసి’’న్తి తుస్సనకాలే హసితుప్పాదస్స, పఞ్చద్వారమనోద్వారేసు వోట్ఠబ్బనావజ్జనకాలే మనోద్వారావజ్జనస్స, పఞ్చద్వారే ఆవజ్జనకాలే పఞ్చద్వారావజ్జనస్స చ ఆరమ్మణం హోతీతి ఏవం చతుసముట్ఠానికం రూపం ఛన్నం రాసీనమారమ్మణం హోతి.

౩౫౯-౬౦. నిబ్బానం పన గోత్రభువోదానకాలే, నిబ్బానారమ్మణికఅభిఞ్ఞాయ పరికమ్మాదికాలే చ కామావచరతిహేతుకకుసలస్స, అతీతభవే సచ్ఛికతనిరోధానుస్సరణకఆలాదీసు రూపావచరకుసలస్స, వుత్తనయేనేవ కామరూపావచరకిరియచిత్తస్స, మగ్గట్ఠానం తదనన్తరఫలవళఞ్జనఫలకాలేసు అపరియాపన్నకుసలవిపాకస్స చాతి ఏవం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణం హోతీతి దస్సేతుం ‘‘నిబ్బానారమ్మణ’’న్తిఆది వుత్తం. ఉభయస్సాతి కామావచరరూపావచరవసేన దువిధస్స.

౩౬౧-౨. నానప్పకారకన్తి ద్వాదసమపరిచ్ఛేదే వక్ఖమాననయేన నానావిధప్పకారం. నవన్నం…పే… పచ్చయోతి కామావచరకుసలస్స, అకుసలస్స, హసితుప్పాదమనోధాతువజ్జితకామావచరకిరియచిత్తానఞ్చేవ ద్విన్నం అభిఞ్ఞాచిత్తానఞ్చ సబ్బాపి పఞ్ఞత్తి, రూపావచరకుసలవిపాకకిరియానం కసిణనిమిత్తాదికా, పఠమారుప్పకుసలవిపాకకిరియానం ఆకాసపఞ్ఞత్తి, తతియారుప్పకుసలాదీనం తిణ్ణం అభావపఞ్ఞత్తీతి ఏవం పఞ్ఞత్తి నవన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతీతి.

౩౬౩-౫. ఏవం యో ధమ్మో యస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణం హోతి, తం ఏకేకుద్ధారవసేన దస్సేత్వా ఇదాని సబ్బే చతుభూమకచిత్తుప్పాదే ఛహి ఆరమ్మణేహి యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘రూపారమ్మణికా ద్వే’’తిఆది గాథాత్తయం వుత్తం. తం హేట్ఠా వుత్తత్థమేవ.

౩౬౬-౯. ‘‘పఠమారుప్పకుసల’’న్తిఆది పన హేట్ఠా వుత్తనయమ్పి అరూపావచరారమ్మణేసు అరూపావచరధమ్మానం సేఖాసేఖవసేన నానప్పకారతో పవత్తిఆకారం పకాసేతుం వుత్తం. కుసలస్సాతి సేఖపుథుజ్జనానం దుతియారుప్పకుసలస్స. విపాకస్స పన ఖీణాసవానం పవత్తమానస్సాపి ఆరమ్మణం హోతి తస్స పురిమభవే కమ్మనిమిత్తారమ్మణత్తా. అరూపభవే అతిసన్తభావేన పవత్తమానం భవఙ్గచిత్తం న భావనాయ పరిసుద్ధం ఉపట్ఠాతీతి ఆహ ‘‘పఠమారుప్పపాకో’’తిఆది. పఠమం తు కిరియచిత్తం పుఞ్ఞస్స దుతియారుప్పచేతసో ఆరమ్మణం న హోతి, విపాకస్స దుతియారుప్పచేతసో ఆరమ్మణం న హోతీతి సమ్బన్ధో. తత్థ ఖీణాసవకాలే కస్సచి కుసలస్స అభావతో ‘‘న పుఞ్ఞస్సా’’తి వుత్తం. ఆకాసానఞ్చాయతనకిరియాసమఙ్గిస్స విఞ్ఞాణఞ్చాయతనవిపాకచిత్తం న పవత్తతీతి ‘‘న పాకస్సా’’తి వుత్తం. ఖీణాసవస్స దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థం, నిరోధసమాపజ్జనత్థఞ్చ సమాపత్తియో సమాపజ్జన్తస్స పఠమారుప్పకిరియచిత్తం దుతియస్స ఆరమ్మణం హోతీతి ఆహ ‘‘పఠమం తు క్రియాచిత్త’’న్తిఆది.

౩౭౦-౩. ‘‘ద్విధా’’తి చ వత్వా తమేవ దువిధతం, తివిధతఞ్చ దస్సేతుం ‘‘కుసలం కుసలస్సా’’తి, ‘‘క్రియస్సాపి క్రియా హోతీ’’తి చ ఆది వుత్తం. తం వుత్తనయమేవ. ఏవమేవ …పే… సియాతి పఠమారుప్పచిత్తే వుత్తనయేన సేఖపుథుజ్జనానం ద్విధా, ఖీణాసవానఞ్చ తిధా ఆరమ్మణం భవతీతి అత్థో.

౩౭౪-౫. యం యం గోచరం ఆరబ్భాతి రూపారూపనిబ్బానపఞ్ఞత్తీసు యం యం గోచరం ఆరబ్భ. యే యేతి అరూపధమ్మా. యో నరోతి యో గహట్ఠో, పబ్బజితో వా మాణవో. కిరాతి అనుమతియం. తస్స ‘‘ఉత్తరతేవా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. పారన్తి అవసానం. తం ఇమస్స పరమనిపుణగమ్భీరనయసమఙ్గితాయ యాథావతో ఓతరన్తేహి అకసిరేన తరితుం అసక్కుణేయ్యత్తా దుప్పాపుణేయ్యన్తి కత్వా ఆహ ‘‘దుత్తర’’న్తి. ఉత్తరన్తి ఉత్తమం. అభిధమ్మావతారస్స హి ఉత్తమతాయ తదేకదేసభూతపారమ్పి ఉత్తమమేవ హోతి. సోతి సో సముత్తిణ్ణాభిధమ్మావతారపారో నరో. ఉత్తరతేవ, న పన న సక్కోతి తం ఉత్తరితున్తి అత్థో.

ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ

అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ

ఆరమ్మణవిభాగనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.