౫. పఞ్చమో పరిచ్ఛేదో
భూమిపుగ్గలచిత్తుప్పత్తినిద్దేసవణ్ణనా
౧౮౨-౮. బుద్ధియా వుద్ధిం విరుళ్హిం కరోతీతి బుద్ధివుద్ధికరం. యస్స యస్స నయస్స కథనం పటిఞ్ఞాతం, తం తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చిత్తానం భూమీసుప్పత్తి’’న్తి. తం వత్వా భూమీనం ఆధారవసేన పసఙ్గాగతం గతిభేదం, భవభేదఞ్చ దస్సేతుం ‘‘దేవా చేవా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘చతస్సోపాయభూమియో’’తి వత్వా అసురగతియా పేతగతియంయేవ సఙ్గహితత్తా ‘‘గతియో పఞ్చా’’తి వుత్తన్తి వదన్తి. మయం పన ‘‘తిస్సోవాపాయభూమియో’’తి పాఠేన భవితబ్బన్తి మఞ్ఞామ. న హి ఏస అనాకులవచనో ఆచరియో ఈదిసం పుబ్బాపరవిరుద్ధం వియ సమ్మోహజనకం వచనం భాసతి. పాళియమ్పి హి –
‘‘పఞ్చ ఖో ఇమా, సారిపుత్త, గతియో. కతమా పఞ్చ? నిరయో తిరచ్ఛానయోని పేత్తివిసయో మనుస్సా దేవా’’తి (అ. ని. ౯.౬౮) –
ఏవం తిణ్ణమేవ అపాయానం వసేన వుత్తం. కామరూపారూపవసేన తయో భవా. తత్థాతి తేసు తీసు భవేసు. తింసేవాతి చతస్సో అపాయభూమియో, సత్తవిధా కామసుగతిభూమి, సోళస రూపీబ్రహ్మలోకా, చతస్సో అరూపభూమియోతి ఏకతింసభూమీనమన్తరే చిత్తప్పవత్తిఅధికారత్తా అసఞ్ఞభూమిం అపనేత్వా అవసేసా తింసేవ భూమియోతి అత్థో. తాసు తింసేవ పుగ్గలాతి తాసు భూమీసు ఉప్పన్నా పుగ్గలా భూమిగణనవసేన తింసేవ హోన్తి. భూమివసేన తింసవిధాపి పన పటిసన్ధిచిత్తగణనాయ ఏకూనవీసతి హోన్తీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భూమీస్వేతాసూ’’తిఆది.
పటిసన్ధికచిత్తానన్తి దస కామావచరపటిసన్ధిచిత్తాని, పఞ్చ రూపావచరపటిసన్ధిచిత్తాని, చత్తారి అరూపావచరపటిసన్ధిచిత్తానీతి ఇమేసం ఏకూనవీసతిపటిసన్ధిచిత్తానం వసేన. అసఞ్ఞీనమచిత్తకాతి అసఞ్ఞసత్తానం అచిత్తకా పటిసన్ధి. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘అసఞ్ఞసత్తా దేవా అహేతుకా అనాహారకా అఫస్సకా అవేదనకా అసఞ్ఞకా అచేతనకా అచిత్తకా పాతుభవన్తీ’’తి.
యది పటిసన్ధివసేన వీసతి పుగ్గలా, కథం భూమివసేన తింసాతి వుత్తా. ఏకతింసాతి హి వత్తబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఇధా’’తిఆది.
న విజ్జతి హేతు ఇమేసన్తి అహేతూ, దువే, తీణి చ హేతూ ఇమేసన్తి ద్వితిహేతూ, పటిసన్ధివసేన అహేతుకా, దుహేతుకా, తిహేతుకా చాతి అత్థో. తత్థ అహేతుకా ఆపాయికా చ, ఏకచ్చే భూమదేవా, మనుస్సేసు జచ్చన్ధజచ్చబధిరజచ్చుమ్మత్తకనపుంసకఉభతోబ్యఞ్జనకాదయో చ. వుత్తావసేసా కామసుగతివాసినోవ దుహేతుకా. తిహేతుకా పన కామసుగతివాసినోవ. అరియా పన అట్ఠాతి చతున్నం అరియమగ్గసమఙ్గీనం, చతున్నఞ్చ అరియఫలసమఙ్గీనం వసేన అట్ఠ అరియపుగ్గలా. నను చ అరియాపి తిహేతుకాయేవాతి? సచ్చం, చిత్తుప్పాదం పన పత్వా తేసం విసేససబ్భావతో విసుంయేవ ఉద్ధటాతి దట్ఠబ్బం.
౧౮౯-౯౨. ‘‘భూమీసుప్పత్తిం భణతో మే నిబోధథా’’తి సుత్వా చోదకో ‘‘తింసభూమీసూ’’తిఆదినా సబ్బేసం భూమీనం సాధారణచిత్తాని పుచ్ఛతి, ఇతరో ‘‘చుద్దసేవా’’తి విస్సజ్జేతి. తత్థ అట్ఠ పరిత్తకుసలాని, చత్తారి దిట్ఠివిప్పయుత్తాని, ఉద్ధచ్చసహగతం, మనోద్వారావజ్జనఞ్చాతి చుద్దసేవ, న ఊనాని నాధికాని, సబ్బాసు తింసభూమీసు హోన్తి, సబ్బభూమీనం సాధారణానీతి అత్థో.
సదా…పే… సియున్తి ద్వే దోసమూలాని, కుసలవిపాకచక్ఖుసోతవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణద్వయవజ్జితాని అట్ఠారస కామావచరవిపాకచిత్తానీతి వీసతి చిత్తాని సదా కామేయేవ భవే సియుం, న కదాచి అఞ్ఞత్థ ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. నను చ బ్రహ్మూనమ్పి అకుసలవిపాకాని ఉప్పజ్జన్తీతి? సచ్చం ఉప్పజ్జన్తి, తాని కామభవే అనిట్ఠరూపాదయో ఆరబ్భ ఉప్పజ్జన్తి బ్రహ్మలోకే తేసం అభావతోతి కామభవేయేవ నియమితాని. రూపావచరవిపాకచిత్తాని పఞ్చ రూపావచరభవేయేవ సియుం, చత్తారో చ అరూపావచరవిపాకా అరూపీసూతి ఆహ ‘‘పఞ్చ రూపభవే’’తిఆది.
కామ …పే… భవన్తీతి రూపావచరకుసలకిరియచిత్తాని చేవ కుసలవిపాకాని చ చక్ఖుసోతవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణాని వోట్ఠబ్బనవజ్జాని చ ద్వే అహేతుకకిరియచిత్తాని పఠమమగ్గవిఞ్ఞాణన్తి అట్ఠారస చిత్తాని కామరూపభవేయేవ భవన్తి, న అరూపభవే. తత్థ హి సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కన్తత్తా రూపావచరకుసలకిరియా నుప్పజ్జన్తి. చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని వత్థుద్వారవిరహతో, హసితుప్పాదో ఏకన్తవత్థునిస్సయత్తా, సోతాపత్తిమగ్గో పరతోఘోసపచ్చయాయేవ నిబ్బత్తనతో న ఉప్పజ్జతి. ద్వేచత్తాలీసాతి అట్ఠ పరిత్తకుసలాని, చత్తారి అరూపకుసలాని, పఠమమగ్గవజ్జాని సత్త లోకుత్తరచిత్తాని, పటిఘద్వయవజ్జితాని చ దస అకుసలచిత్తాని, పుబ్బే వుత్తఅహేతుకకిరియాద్వయవజ్జితాని నవ కామావచరకిరియచిత్తాని, చత్తారి అరూపావచరకిరియచిత్తానీతి ఏవం ద్వేచత్తాలీస చిత్తాని తీసు భవేసు హోన్తి.
౧౯౩-౨౦౪. ఏవం భవవసేన చిత్తుప్పత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని కాలవసేన దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఠపేత్వా పనా’’తిఆది. సబ్బాసన్తి నిద్ధారణత్థే సామివచనం. అట్ఠ మహాకిరియా, అరహత్తమగ్గఫలచిత్తాని, అనాగామిఫలం, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకుసలకిరియాతి తేరసేవ చిత్తాని అపాయరహితాసు ఛబ్బీసభూమీసు హోన్తి అపాయేసు విపాకావరణసబ్భావే ఏతేసం అనుప్పజ్జనతో. అపరాని ఛ చిత్తానీతి సమ్బన్ధో. తాని పన రూపభవసాధారణానం పఞ్చపరిత్తవిపాకానం, కిరియమనోధాతుయా చ వసేన వేదితబ్బాని.
పఞ్చ చిత్తానీతి దిట్ఠిసమ్పయుత్తవిచికిచ్ఛావసేన పఞ్చ చిత్తాని. తాని హి పఞ్చసు సుద్ధావాసభూమీసు న లబ్భన్తి. తత్థ అనాగామిఖీణాసవానమేవ అధివుత్థత్తా, తేసఞ్చ పఠమమగ్గేనేవ ఇమేసం పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణానం అనుప్పాదధమ్మతం ఆపాదితత్తా.
అపరాని దువేతి తతియారుప్పకుసలకిరియచిత్తాని. తాని హి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనేసు అతిక్కన్తారమ్మణత్తా, అపాయేసు చ అహేతుకపటిసన్ధికత్తా నుప్పజ్జన్తి. చతువీసతీభూమిసు ద్వే చాతి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనకుసలకిరియావసేన ద్వే చిత్తాని. తేవీసభూమిసు ద్వేయేవాతి ఆకాసానఞ్చాయతనకుసలకిరియచిత్తాని.
ఏకాదసవిధన్తి రూపావచరకుసలకిరియా హసితుప్పాదోతి ఏకాదస. సోతాపత్తిఫలం యావ అనాగామిమగ్గో చత్తారి చ చిత్తాని సుద్ధావాసఅపాయవజ్జాసు ఏకవీసతిభూమీసు భవన్తి. ఏకం సోతాపత్తిమగ్గచిత్తం సుద్ధావాసఅపాయఅరూపభూమివజ్జేసు సత్తరససు భూమీసు జాయతి. ద్వే దోసమూలాని, కుసలవిపాకఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణాని, సత్త అకుసలవిపాకాతి ద్వాదస చిత్తాని మహగ్గతభూమివజ్జాసు ఏకాదససు కామభూమీసు జాయన్తి. అట్ఠ మహావిపాకచిత్తాని కామావచరదేవమనుస్సవసేన సత్తభూమీసు జాయన్తి. ఛసు భూమిసూతి వేహప్ఫలసుద్ధావాససఙ్ఖాతాసు ఛసు పఞ్చమజ్ఝానభూమీసు.
చత్తారి…పే… భూమిసూతి చతుత్థజ్ఝానవిపాకో పరిత్తసుభఅప్పమాణసుభసుభకిణ్హవసేన తీసు భూమీసు జాయతి, దుతియజ్ఝానవిపాకో, తతియజ్ఝానవిపాకో చ పరిత్తాభాఅప్పమాణాభాఆభస్సరవసేన తీసు భూమీసు, పఠమజ్ఝానవిపాకో బ్రహ్మపారిసజ్జబ్రహ్మపురోహితమహాబ్రహ్మావసేన తీసు భూమీసు హోతీతి ఏవం చత్తారి చిత్తాని ఏకేకవసేన తీసు తీసు భూమీసు జాయన్తి.
౨౦౬-౯. ఏవం ఏత్తకానేవ చిత్తాని ఏత్తకాసు భూమీసు ఉప్పజ్జన్తీతి చిత్తనియమవసేన ఉప్పత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని ఏత్తకాసు ఏవ భూమీసు ఏత్తకానేవ చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తీతి భూమినియమవసేన దస్సేతుం ‘‘కుసలాకుసలా కామే’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కామే కుసలాకుసలా వీసతి, తేసం పన్నరస అహేతుకా పాకా, ఆవజ్జనద్వయఞ్చాతి సత్తతింసేవ మానసా నరకాదీసు చతూసుపి అపాయేసు జాయరే. అవసేసాని పన సత్తరస కామావచరవిపాకకిరియచిత్తాని, పఞ్చతింస మహగ్గతలోకుత్తరానీతి ద్వేపఞ్ఞాస మానసా కదాచిపి తేసు నుప్పజ్జన్తి అభూమిభావతోతి అత్థో.
అసీతి హదయాతి వుత్తావసేసాని అసీతి చిత్తాని. ఘానాదివిఞ్ఞాణత్తయన్తి కుసలవిపాకఘానాదివిఞ్ఞాణత్తయం. ‘‘అపుఞ్ఞజా పాకా’’తి అకుసలవిపాకానం సబ్బేసమేవ గహితత్తా ఘానాదివిఞ్ఞాణత్తయం అగ్గహితవిసేసమ్పి పారిసేసఞాయేన కుసలవిపాకమేవ విఞ్ఞాయతి.
౨౧౩. దోమనస్సన్తి దోమనస్ససహగతం. క్రియా చ ద్వేతి వోట్ఠబ్బనవజ్జితా ద్వే అహేతుకకిరియా.
౨౧౪. భూమివసేనేవాతి పుగ్గలే అనామసిత్వా కేవలం భూమివసేన. పుగ్గలానం వసేన చ భూమివసేన చ చిత్తుప్పత్తిం విభావయేతి సమ్బన్ధో.
౨౧౬-౮. పఞ్చభూమిసూతి చతురాపాయమనుస్సవసేన పఞ్చభూమీసు. అహేతుకానం పటిసన్ధిసదిసతదారమ్మణవసేన ‘‘సత్తతింసేవా’’తి వుత్తం, అఞ్ఞకమ్మేన పన ద్విహేతుకతదారమ్మణస్సాపి సమ్భవతో ఏకచత్తాలీస హోన్తి. ఆచరియజోతిపాలత్థేరస్స అధిప్పాయేన తిహేతుకవిపాకేహిపి సద్ధిం పఞ్చచత్తాలీసేవాతి దట్ఠబ్బం. అహేతుకస్స వుత్తేహీతి అహేతుకసత్తస్స వుత్తేహి సత్తతింసమానసేహి సహ. నవ క్రియాతి అట్ఠ మహాకిరియా, హసితుప్పాదో చాతి ఇమాని అసాధారణకిరియచిత్తాని నవ.
౨౨౦-౧. ‘‘చతుపఞ్ఞాస మానసా’’తి వత్వా తేసం సరూపతో దస్సనత్థం ఆహ ‘‘ద్విహేతుకస్సా’’తిఆది. పున ‘‘చతుపఞ్ఞాసా’’తిఆది పన నిగమనం.
౨౨౩-౪. పఞ్ఞాసేవస్స చిత్తానీతి తిహేతుకస్స పుథుజ్జనస్స వుత్తచతుపఞ్ఞాసచిత్తేసు దిట్ఠివిచికిచ్ఛాసహగతవజ్జాని ఏకూనపఞ్ఞాస, సోతాపత్తిఫలన్తి ఇమాని పఞ్ఞాసేవ చిత్తాని అస్స కామావచరస్స సోతాపన్నదేహినో జాయన్తే. నవతింసేవాతి ఏకూనచత్తాలీసచిత్తాని. పఠమం ఫలన్తి సోతాపత్తిఫలం.
౨౨౫-౮. దుతియఞ్చ ఫలం హిత్వాతి సకదాగామిఫలం హిత్వా. చ-సద్దేన సోతాపత్తిఫలఞ్చ హిత్వాతి అత్థో. అత్తనో ఫలేన సహ యాని అట్ఠచత్తాలీస చిత్తాని, తాని అనాగామిస్స సత్తస్స జాయన్తి. చత్తాలీసఞ్చ చత్తారీతి తేవీసతి కామావచరవిపాకచిత్తాని, వీసతి కిరియచిత్తాని, అరహత్తఫలఞ్చాతి చతుచత్తాలీస చిత్తాని. సకం సకన్తి ‘‘సోతాపన్నస్స సోతాపత్తిమగ్గచిత్తం, సకదాగామినో సకదాగామిమగ్గచిత్త’’న్తిఆదినా అత్తనో అత్తనో మగ్గచిత్తం. కస్మా పన తేసం ఏకేకమేవ చిత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘ఏకచిత్తక్ఖణాహి తే’’తి. పఞ్చతింసేవాతి సత్తరస కామరూపారూపకుసలచిత్తాని, పటిఘద్వయవజ్జాని దస అకుసలాని, రూపభవే లబ్భమానకాని పఞ్చ అహేతుకవిపాకాని, ఆవజ్జనద్వయం, పఠమజ్ఝానవిపాకో చాతి పఞ్చతింస చిత్తాని తీసు పఠమజ్ఝానభూమీసు పుథుజ్జనస్స జాయన్తి.
౨౩౨-౫. హిత్వా చాతి ఏత్థ చ-సద్దేన పఠమఫలస్స గహణం దస్సేతి. తేన అపుఞ్ఞపఞ్చకం హిత్వా పఠమం ఫలం గహేత్వా చాతి అత్థో. అపుఞ్ఞపఞ్చకన్తి దిట్ఠిసమ్పయుత్తవిచికిచ్ఛాసహగతవసేన పఞ్చ అకుసలచిత్తాని. తత్థాతి తేసు సోతాపన్నస్స వుత్తేసు. తత్థేవాతి సకదాగామిస్స వుత్తేసు. పుఞ్ఞజం సమ్పటిచ్ఛనం సన్తీరణద్వయఞ్చేవాతి సమ్బన్ధో.
౨౩౭. ఏవం పఠమజ్ఝానభూమియం పుథుజ్జనసోతాపన్నాదివసేన చిత్తసమ్భవం దస్సేత్వా ఇదాని తేసమేవ వసేన దుతియజ్ఝానభూమియం దస్సేతుం ‘‘పుథుజ్జనస్సా’’తిఆది ఆరద్ధం. దుతియజ్ఝానతతియజ్ఝానవిపాకానం ఏకసత్తస్సేవ అసమ్భవేపి దుతియజ్ఝానతలే నిబ్బత్తే పుథుజ్జనాదయో పుథుజ్జనాదిభావసామఞ్ఞేన ఏకతో గహేత్వా ‘‘దుతియజ్ఝానతతియజ్ఝానపాకతో’’తి వుత్తం.
౨౪౨. పరిత్తసుభాదితో పట్ఠాయ యావ అకనిట్ఠా తతియచతుత్థజ్ఝానభూమీసు పఠమజ్ఝానభూమియం వుత్తగణనాయ చిత్తప్పవత్తి వేదితబ్బా. తేనాహ ‘‘పరిత్తకసుభాదీన’’న్తిఆది.
౨౪౭. చతువీసతి చిత్తానీతి అట్ఠపరిత్తకుసలాని, చత్తారి అరూపకుసలాని, పటిఘద్వయవజ్జితాని దస అకుసలచిత్తాని, పఠమారుప్పవిపాకో, మనోద్వారావజ్జనఞ్చాతి చతువీసతి చిత్తాని పఠమారుప్పభూమియం పుథుజ్జనస్స జాయన్తి.
౨౫౦-౩. దస పఞ్చాతి అట్ఠ మహాకిరియా, చతస్సో అరూపకిరియా, మనోద్వారావజ్జనం, పఠమారుప్పవిపాకో, అరహత్తఫలఞ్చాతి పన్నరస చిత్తాని పఠమారుప్పభూమియం అరహతో హోన్తి.
తేవీసాతి పఠమారుప్పభూమియం పుథుజ్జనస్స వుత్తేసు చతువీసతిచిత్తేసు ఆకాసానఞ్చాయతనకుసలవిపాకవజ్జా బావీసతి చ దుతియారుప్పవిపాకో చాతి తేవీసతి దుతియారుప్పభూమియం పుథుజ్జనస్స హోన్తి. తత్థేవ తిణ్ణం ఫలట్ఠసేఖానం పుథుజ్జనస్స వుత్తేసు అకుసలపఞ్చకవజ్జాని అట్ఠారస, తంతంఫలఞ్చాతి ఏకూనవీసతి చిత్తాని హోన్తి.
క్రియా ద్వాదసాతి అట్ఠ మహాకిరియా, ఆకాసానఞ్చాయతనవజ్జితా తిస్సో అరూపకిరియా, మనోద్వారావజ్జనన్తి ద్వాదస కిరియచిత్తాని. పాకేకోతి ఏకో అరూపవిపాకో.
దుతియారుప్పభూమియం పుథుజ్జనస్స వుత్తేసు విఞ్ఞాణఞ్చాయతనకుసలవిపాకవజ్జాని ఏకవీసతి, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనవిపాకో చాతి బావీసతి చిత్తాని తతియారుప్పభూమియం పుథుజ్జనస్స ఉప్పజ్జన్తి.
౨౫౪-౬౦. పుథుజ్జనస్స వుత్తేసు అపుఞ్ఞపఞ్చకవజ్జాని సత్తరస, పఠమఫలఞ్చాతి అట్ఠారస తతియారుప్పభూమియం సోతాపన్నస్స ఉప్పజ్జన్తి. తానీతి తానేవ అట్ఠారస చిత్తాని. ‘‘ఠపేత్వా పఠమం ఫల’’న్తి హి వచనతో దుతియఫలం పక్ఖిపిత్వాతి అయమత్థో అవుత్తసిద్ధో. న హి సకదాగామినో సకదాగామిఫలఞ్చ నుప్పజ్జతి. ఏవఞ్చ కత్వా వుత్తం ‘‘ఠపేత్వా దుతియం ఫల’’న్తి. ఏత్థాపి అనాగామిఫలం పకరణసిద్ధమేవాతి దట్ఠబ్బం. అట్ఠ మహాకిరియా, ద్వే తతియచతుత్థారుప్పకిరియా, మనోద్వారావజ్జనం, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనవిపాకో, అరహత్తఫలన్తి తేరస చిత్తాని తతియారుప్పభూమియం ఖీణాసవస్స జాయన్తి. తతియారుప్పభూమియం పుథుజ్జనస్స వుత్తేసు ద్వావీసతిచిత్తేసు ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనకుసలవిపాకవజ్జాతి వీసతి, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనవిపాకోతి ఏకవీసతి చిత్తాని చతుత్థారుప్పభూమియం పుథుజ్జనస్స జాయన్తి. పుథుజ్జనస్స వుత్తేసు అపుఞ్ఞపఞ్చకవజ్జాని సోళస, సోతాపత్తిఫలఞ్చాతి సత్తరస తత్థేవ సోతాపన్నస్స హోన్తి. అట్ఠ మహాకిరియా, ద్వే చ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనవిపాకకిరియా, మనోద్వారావజ్జనం, అరహత్తఫలఞ్చాతి ద్వాదస చిత్తాని తత్థేవ అరహతో ఉప్పజ్జన్తి.
౨౬౧-౩. అరూపకుసలా చేవ కిరియాపి చ ఉప్పజ్జన్తి, న పన విపాకాతి అధిప్పాయో. ఉద్ధముద్ధమరూపీనన్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనాదీసు అరూపీనం. హేట్ఠిమాతి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనికానం ఆకాసానఞ్చాయతనకుసలవిపాకా నుప్పజ్జన్తి, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనికానం ఆకాసానఞ్చాయతనవిఞ్ఞాణఞ్చాయతనకుసలవిపాకాతి ఏవమాదినా హేట్ఠిమా హేట్ఠిమా అరూపా నుప్పజ్జన్తి. కస్మాతి ఆహ ‘‘దిట్ఠాదీనవతో కిరా’’తి. కిరాతి అనుస్సుతియం. దిట్ఠాదీనవతోతి ఆరమ్మణే, ఝానే చ దిట్ఠదోసత్తా. కుసలానుత్తరాతి లోకుత్తరకుసలా.
౨౬౬. సబ్బో రూపో మహగ్గతోతి సబ్బో రూపావచరమహగ్గతచిత్తుప్పాదో. మనోధాతూతి కిరియామనోధాతువిపాకమనోధాతూనం కామవిపాక-గ్గహణేన గహితత్తా.
౨౬౯-౭౩. ఏవం…పే… హేట్ఠిమన్తి దుతియారుప్పభూమియం వుత్తేసు దుతియారుప్పత్తయం ఠపేత్వా అత్తనో పాకేన సహ తతియారుప్పభూమియం ఏకూనచత్తాలీస చిత్తాని తత్థవుత్తేసు తతియారుప్పత్తయం ఠపేత్వా అత్తనో పాకేన సహ సత్తతింసాతి ఏవం సేసద్వయేపి హేట్ఠిమహేట్ఠిమం హిత్వా చిత్తగణనా ఞేయ్యా. అత్తనో అత్తనోతి పఠమారుప్పభూమియం పఠమారుప్పవిపాకో, దుతియారుప్పభూమియం దుతియారుప్పవిపాకోతి ఏవం అత్తనో అత్తనో విపాకా చత్తారో చ అనాసవా లోకుత్తరవిపాకాతి ఏవం చతూసు అరూపభూమీసు ఏకేకాయ భూమియా పఞ్చ పఞ్చ విపాకా జాయన్తి. యా కిరియా తేరసేవ సియుం, తా సబ్బపఠమారుప్పభూమియం ఖీణాసవస్స జాయన్తేతి సమ్బన్ధో. దుతియారుప్పభూమియం ఖీణాసవస్స పఠమారుప్పకిరియచిత్తం వజ్జేత్వా ద్వాదసేవ క్రియా హోన్తి. తతియారుప్పభూమియం దుతియారుప్పకిరియచిత్తం వజ్జేత్వా ఏకాదస. చతుత్థారుప్పభూమియం తతియారుప్పకిరియచిత్తం వజ్జేత్వా దసేవ విఞ్ఞేయ్యా.
౨౭౪-౫. ఇదాని కేవలం పుగ్గలవసేన తేసమేవ పుగ్గలానం ఆవేణికచిత్తం దస్సేతుం ‘‘అరహతో పనా’’తిఆదినా అరహతోయేవ ఉప్పజ్జనకచిత్తం దస్సేత్వా అనాగామిఆదీనం పాటిపుగ్గలికం సకసకఫలచిత్తం పాకటమేవాతి సంఖిత్తం. అరహతోతి ఖీణాసవస్స. అరహతో భావో అరహత్తం, అరహత్తఫలన్తి అత్థో. తఞ్హి ‘‘అరీనం హతత్తా అరహా’’తిఆదినా అరహన్త-సద్దస్స పవత్తినిమిత్తభావేన ‘‘అరహత్త’’న్తి వుచ్చతి. ఇదాని తేసం తేసం పుగ్గలానం సాధారణచిత్తాని దస్సేతుం ‘‘చతున్నఞ్చ ఫలట్ఠాన’’న్తిఆది వుత్తం.
౨౯౦. సుసారన్తి అత్థబ్యఞ్జనవసేన పరిచ్చజితబ్బస్స ఫేగ్గుస్స అభావతో సుట్ఠు సారం, సబ్బసో సారన్తి అత్థో. పరన్తి సుసారత్తా ఏవ పరం. సత్తానం ఇధలోకపరలోకహితపటిచ్ఛాదకస్స అవిజ్జన్ధకారస్స విధమనతో మోహన్ధకారప్పదీపం. చిన్తేతీతి అత్థవసేన చిన్తేతి. వాచేతీతి బ్యఞ్జనవసేన సజ్ఝాయతి. రాగదోసానం మోహేన సహ అవినాభావతో తస్స అనుపగమనం అత్థసిద్ధమేవాతి ‘‘మోహన్ధకారప్పదీప’’న్తి వత్వాపి ‘‘నరం…పే… నోపయన్తీ’’తి రాగదోసానుపగమనమేవ వుత్తం. ‘‘మోహన్ధకారప్పదీప’’న్తి వా వచనేనేవ మోహస్స అనుపగమో వుత్తో హోతీతి రాగదోసానమేవ అనుపగమనం వుత్తం. మూలభూతానం పన తిణ్ణం అనుపగమనవచనేన సేసకిలేసానమ్పి అనుపగమనం వుత్తమేవాతి దట్ఠబ్బం.
ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ
అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ
భూమిపుగ్గలచిత్తుప్పత్తినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఠమో భాగో నిట్ఠితో.
నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స