౪. చతుత్థో పరిచ్ఛేదో

ఏకవిధాదినిద్దేసవణ్ణనా

౧౨౮-౩౦. విజాననసభావతోతి ఆరమ్మణవిజాననసభావత్తా. నను చ హేట్ఠా సారమ్మణతో ఏకవిధభావో వుత్తోతి? సచ్చం వుత్తో, సో పన చేతసికానఞ్చ సాధారణోతి ఇధ తబ్బివజ్జనత్థం విజాననలక్ఖణతావ వుత్తా. సఙ్ఖేపగణనవసేన చ సహేతుకానం ఏకసత్తతివిధతా వుత్తా. హేతువాదినాతి కుసలాకుసలాబ్యాకతహేతూనం బ్యాకరణకుసలేన. అథ వా ‘‘యే ధమ్మా హేతుప్పభవా, తేసం హేతుం తథాగతో ఆహా’’తి (అప. థేర ౧.౧.౨౮౬; మహావ. ౬౦) వచనతో తంతంపచ్చయుప్పన్నధమ్మానం తంతంపచ్చయవాదినా.

౧౩౧-౪. సవత్థుకావత్థుకతోతి ఏకన్తేన సబ్బవత్థునిస్సితభావతో చేవ తదభావతో చ. కేచి పన హదయవత్థువసేన సవత్థుకావత్థుకతం వణ్ణేన్తి, తం న యుజ్జతి సవత్థుకనిద్దేసే ‘‘సబ్బో కామవిపాకో’’తి పసాదనిస్సితానమ్పి సఙ్గహితత్తా. ఉభయవసేనాతి సవత్థుకావత్థుకవసేన. కానిచి హి చిత్తాని ఏకన్తేన సవత్థుకాని, కానిచి అవత్థుకానేవ, కానిచి ఉభయసభావాని. తథా చేవ నిద్దిసతి ‘‘సబ్బో కామవిపాకో చా’’తిఆది.

సబ్బో కామవిపాకో చాతి సహేతుకాహేతుకభిన్నో సబ్బో తేవీసతివిధో కామావచరవిపాకో చ. ఆదిమగ్గోతి సోతాపత్తిమగ్గో. సో హి సబ్బలోకుత్తరేసు ఆదితో ఉప్పజ్జనతో, అట్ఠసు అరియపుగ్గలేసు ఆదిపుగ్గలస్స సమ్బన్ధీతి వా ‘‘ఆదిమగ్గో’’తి వుచ్చతి. వినా వత్థున్తి సకసకవత్థుం వినా నుప్పజ్జన్తి. తేనేవ హేతాని అరూపభవే నుప్పజ్జన్తి తత్థ వత్థూనం అభావతో. ‘‘నుప్పజ్జన్తి వినా వత్థు’’న్తి చ ఇదం అన్తోభావితకారణత్థం కత్వా వుత్తం. తేన యస్మా వత్థుం వినా నుప్పజ్జన్తి, తస్మా ఏకన్తేన సవత్థుకాతి వుత్తం హోతి.

ఏకన్తేన అవత్థుకా అరూపభవేయేవ పటిసన్ధాదివసేన పవత్తనతో. కథం పన రూపసన్నిస్సయేన వినా తత్థ అరూపం పవత్తతి, కస్మా న పవత్తతి పఞ్చవోకారేతి? తథా అదస్సనతో. యది ఏవం కబళీకారాహారేనపి వినా రూపధాతుయం రూపేన పవత్తితబ్బం, కిం కారణా? కామధాతుయం తథా అదస్సనతో. అపి తు యస్స చిత్తసన్తానస్స పవత్తికారణం రూపే అవిగతతణ్హం, తస్స సహ రూపేన పవత్తి. యస్స పన నిబ్బత్తికారణం రూపే విగతతణ్హం, తస్స వినా రూపేన పవత్తి కారణస్స తంవిముఖతాయాతి రూపసన్నిస్సయేన వినా తత్థ అరూపం పవత్తతి. ద్వేచత్తాలీస సేసానీతి మనోద్వారావజ్జనం కుసలకిరియావసేన సోళస కామావచరాని, తథేవ అట్ఠ అరూపావచరాని, పఠమమగ్గవజ్జాని సత్త లోకుత్తరాని, పటిఘద్వయవజ్జితదసఅకుసలాని చేతి ద్వేచత్తాలీస వుత్తావసేసచిత్తాని.

౧౩౫-౭. రూపాదీసు ఏకేకమేవ ఆరమ్మణం ఇమస్సాతి ఏకేకారమ్మణం. తస్స తస్స ఆరమ్మణస్స ఆపాథగతకాలే తంతంవిజాననవసేన పఞ్చపి ఆరమ్మణాని ఇమస్సాతి పఞ్చారమ్మణం. ఏవమ్పీతి న కేవలం సవత్థుకాదివసేనేవ, అథ ఖో ఏకేకారమ్మణాదితోపి. అభిఞ్ఞావజ్జితానం సబ్బమహగ్గతానమ్పి ధమ్మారమ్మణభావేన ఏకారమ్మణత్తా ఆహ ‘‘సబ్బం మహగ్గత’’న్తి. పణ్ణత్తారమ్మణతో ఏకారమ్మణన్తి కేచి. తం అరూపావచరదుతియచతుత్థజ్ఝానాని పత్వా న యుజ్జతి తేసం మహగ్గతారమ్మణత్తా. అభిఞ్ఞాద్వయస్స ఛళారమ్మణికభావేన, తస్స చ రూపావచరపఞ్చమజ్ఝానతో అభిన్నత్తా తం పహాయ ‘‘తేచత్తాలీసా’’తి వుత్తం.

౧౪౧. పుఞ్ఞవిపాకకిరియతో కామే ద్వాదసాతి సమ్బన్ధో. ధాతి నిపాతమత్తం. పుఞ్ఞవిపాకక్రియతోతి ఞాణవిప్పయుత్తకుసలవిపాకకిరియతో.

౧౪౩-౯. ఇరియాయ కాయికాయ కిరియాయ పవత్తిపథభావతో ఇరియాపథో, గమనాది. అత్థతో తదవత్థా రూపప్పవత్తి. కామఞ్చేత్థ రూపవినిముత్తో ఇరియాపథో, విఞ్ఞత్తి వా నత్థి, తథాపి సబ్బం రూపసముట్ఠాపకచిత్తం ఇరియాపథుపత్థమ్భకం, విఞ్ఞత్తివికారుప్పాదనఞ్చ హోతి. యం పన చిత్తం విఞ్ఞత్తిజనకం, తం ఏకంసతో ఇతరద్వయస్స జనకం అవినాభావతో, తథా ఇరియాపథుపత్థమ్భకం రూపస్సాతి ఇమస్స విసేసస్స దస్సనత్థం ‘‘రూపీరియాపథవిఞ్ఞత్తి-జనకాజనకాదితో’’తి ఇరియాపథవిఞ్ఞత్తీనం విసుం గహణం. జనకాజనకాదితోతి తిణ్ణమ్పి జనకతో, కస్సచిపి అజనకతో, ద్విన్నం ఏకస్స చ జనకతో. కానిచి హి చిత్తాని రూపం సముట్ఠాపేన్తి, ఇరియాపథం కప్పేన్తి, విఞ్ఞత్తిం జనయన్తి. కానిచి రూపం సముట్ఠాపేన్తి, ఇరియాపథం కప్పేన్తి, విఞ్ఞత్తిం న జనయన్తి. కానిచి రూపమేవ సముట్ఠాపేన్తి, ఇతరద్వయం న కరోన్తి. కానిచి తీణి న కరోన్తేవ. తథా చేవ దస్సేతి ‘‘ద్వాదసాకుసలా’’తిఆది. ఏవఞ్చాపి హి తం చిత్తన్తి న కేవలం అహేతుకాదితోవ, ఏవం రూపాదిజనకాదితోపి తం చతుబ్బిధం. ‘‘ఏవఞ్చాదిమ్హి త’’న్తిపి లిఖన్తి. తస్స పన ఆదిమ్హి నిక్ఖిత్తం చిత్తం ఏవఞ్చ చతుబ్బిధన్తి అత్థం వదన్తి. తత్థాతి తేసు రూపజనకాదీసు. దస కిరియాతి మనోధాతువజ్జా దస కిరియా.

సముట్ఠాపేన్తి రూపానీతి అత్తనో ఉప్పాదక్ఖణేయేవ అత్తనా జనేతబ్బరూపాని సముట్ఠాపేన్తి. కప్పేన్తీతి సన్నామేన్తి. యథాపవత్తం ఇరియాపథం ఉపత్థమ్భేన్తి. యథా హి అన్తరన్తరా ఉప్పజ్జమానేహి వీథిచిత్తేహి అబ్బోకిణ్ణే భవఙ్గే పవత్తమానే అఙ్గాని ఓసీదన్తి, పవేధన్తా వియ హోన్తి, న ఏవం ద్వత్తింసవిధేసు వక్ఖమానేసు చ ఛబ్బీసతివిధేసు జాగరణచిత్తేసు పవత్తమానేసు. తదా పన అఙ్గాని ఉపత్థద్ధాని యథాపవత్తఇరియాపథభావేనేవ పవత్తన్తి. జనయన్తి చ విఞ్ఞత్తిన్తి మనోద్వారే పవత్తా ఏవ విఞ్ఞత్తిం జనయన్తి, న పన పఞ్చద్వారే పవత్తాతి దట్ఠబ్బం.

ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణానం ఝానఙ్గయోగాభావేన రూపాజనకత్తా ఆహ ‘‘ద్వేపఞ్చవిఞ్ఞాణా’’తి. ఝానఙ్గాని హి చిత్తేన సహ రూపసముట్ఠాపకాని, తేసం అనుబలప్పదాయకాని మగ్గఙ్గాదీని తేసు విజ్జమానేసు సవిసేసం రూపప్పవత్తిదస్సనతో. అరూపవిపాకా పన రూపవిరాగభావనాయ నిబ్బత్తత్తా హేతునో తంవిముఖతాయ రూపం న సముట్ఠాపేన్తీతి ఆహ ‘‘విపాకా చ అరూపిసూ’’తి.

౧౫౦. సబ్బేసం సన్ధిచిత్తన్తి సబ్బేసం సత్తానం పటిసన్ధిచిత్తం. తఞ్హి వత్థుదుబ్బలతాయ, అప్పతిట్ఠితతాయ, పచ్చయవేకల్లతో, ఆగన్తుకతాయ చ రూపం న సముట్ఠాపేతి. తథా హి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణేన సహజాతం వత్థు పచ్ఛాజాతపచ్చయరహితం, ఆహారాదీహి చ అనుపత్థద్ధం దుబ్బలం, తస్స చ దుబ్బలత్తా తన్నిస్సితవిఞ్ఞాణమ్పి దుబ్బలన్తి. యథా చ పపాతే పతితో అఞ్ఞస్స నిస్సయో భవితుం న సక్కోతి, ఏవం తమ్పి భిన్నసన్తతియం కమ్మక్ఖిత్తతాయ పపాతే పతితం వియ అప్పతిట్ఠితం న రూపసముట్ఠాపనే ఉస్సహతి చ వత్థునో చ అత్తనా సహ అపచ్ఛా అపురే ఉప్పజ్జమానత్తా పురేజాతపచ్చయస్స అలాభతో. యథా పన ఆగన్తుకో పురిసో అగతపుబ్బం దేసం గతో అఞ్ఞేసం ‘‘ఏథ భో అన్తోగామే వో అన్నపానగన్ధమాలాదీని దస్సామీ’’తి వత్తుం న సక్కోతి అత్తనో అవిసయతాయ, అప్పహుతాయ చ, ఏవమేవం పటిసన్ధిచిత్తమ్పి ఆగన్తుకన్తి. ఏవం వత్థుదుబ్బలతాదీహి కారణేహి రూపం న సముట్ఠాపేతి. అపిచ ఆహారిన్ద్రియాదివసేన యేహాకారేహి చిత్తసముట్ఠానరూపానం చిత్తచేతసికా పచ్చయా హోన్తి, తేహి సబ్బేహి పటిసన్ధియం చిత్తచేతసికా సమతింసకమ్మజరూపానం యథాయోగం పచ్చయా హోన్తి. వుత్తఞ్హేతం పట్ఠానే –

‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతా ఆహారా సమ్పయుత్తానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆది (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౯).

తస్మా సమతింసకమ్మజరూపాని చిత్తసముట్ఠానరూపానం ఠానం గహేత్వా ఠితానీతి పటిసన్ధిచిత్తం రూపం న సముట్ఠాపేతీతి వేదితబ్బం.

చుతిచిత్తఞ్చారహతోతి ఏత్థ ఖీణాసవస్స చుతిచిత్తం ఉపసన్తవట్టమూలస్మిం సన్తానే సాతిసయం సన్తవుత్తితాయ రూపం న సముట్ఠాపేతి, అనాగామిఆదీనం తదభావతోతి వదన్తి. టీకాకారో పన ఆనన్దాచరియో భణతి –

‘‘కామావచరానం పచ్ఛిమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే యస్స చిత్తస్స అనన్తరా కామావచరానం పచ్ఛిమచిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతి, రూపావచరే, అరూపావచరే పచ్ఛిమభవికానం, యే చ రూపావచరం, అరూపావచరం ఉపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, తేసం చవన్తానం, తేసం వచీసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝిస్సతి, నో చ తేసం కాయసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝిస్సతీతి వచనతో అఞ్ఞేసమ్పి చుతిచిత్తం రూపం న సముట్ఠాపేతీ’’తి.

ఆచరియస్స హి అయమధిప్పాయో – ‘‘కామావచరానం పచ్ఛిమచిత్తస్సా’’తి ఏతేన అవిసేసేన కామావచరసత్తానం చుతిచిత్తస్స, ‘‘యే చ రూపావచరం…పే… నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి ఇమినా కామభవతో చవిత్వా రూపారూపభవూపపజ్జనకానం కామావచరచుతిచిత్తస్సాపి ఉప్పాదక్ఖణతో ఉద్ధం వచీసఙ్ఖారస్స నిరోధం వత్వా కాయసఙ్ఖారస్స తదభావవచనతో చుతిచిత్తస్స కాయసఙ్ఖారాసముట్ఠాపనం సిద్ధం. యదగ్గేన చ తం కాయసఙ్ఖారం న సముట్ఠాపేతి, తదగ్గేన తం సేసరూపమ్పి న జనేతి. న హి రూపసముట్ఠాపకస్స గబ్భగతతాదివిబన్ధాభావే కాయసఙ్ఖారాసముట్ఠాపనే కారణం అత్థి. న చ యుత్తం చుతితో ఉద్ధం చిత్తసముట్ఠానఞ్చస్స రూపం పవత్తతీతి, నాపి ‘‘చుతిచిత్తం రూపం సముట్ఠాపేతీ’’తి పాళి అత్థి, న చాపి వట్టమూలానుపసమో చుతిచిత్తస్స రూపుప్పాదనే కారణం చుతిచిత్తేన న ఉప్పన్నానమ్పి తతో పురిమతరేహి ఉప్పన్నానం వియ భవన్తరే అనుప్పజ్జనతో, తస్మా సబ్బేసమ్పి చుతిచిత్తం రూపం న సముట్ఠాపేతీతి. యది కాయసఙ్ఖారసముట్ఠాపనమేవ రూపజననారహభావం సాధేతి, తదా చతుత్థజ్ఝానే కథన్తి? నాయం దోసో, తస్స భావనాబలేన సాతిసయం సన్తవుత్తితాయ కాయసఙ్ఖారాసముట్ఠాపనేపి మరణాసన్నచిత్తానం వియ పరిదుబ్బలత్తాభావతో రూపసముట్ఠాపనే విబన్ధో నత్థీతి. కుతో పన పట్ఠాయ చిత్తజరూపం నుప్పజ్జతీతి? యతో పట్ఠాయ కాయసఙ్ఖారే నుప్పజ్జతి. కదా చ కాయసఙ్ఖారో నుప్పజ్జతీతి? చుతితో పుబ్బే ద్వత్తింసమచిత్తక్ఖణతో పట్ఠాయ నుప్పజ్జతి, తేత్తింసమచిత్తక్ఖణే ఉప్పన్నం పచ్ఛిమసోళసకతో పురేతరమేవ నిరుజ్ఝతీతి వదన్తి. ‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో న నిరుజ్ఝతి, తస్స చిత్తసఙ్ఖారో న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి (యమ. ౨.సఙ్ఖారయమక.౧౧౩) పఞ్హే ‘‘పచ్ఛిమచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే తేసం కాయసఙ్ఖారో చ న నిరుజ్ఝతి, చిత్తసఙ్ఖారో చ న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి పచ్ఛిమచిత్తస్సేవ వజ్జితత్తా చుతితో దుతియతతియచిత్తేనాపి సహ నిరుజ్ఝతీతి అపరే. యస్స చిత్తస్స అనన్తరా కామావచరానం పచ్ఛిమచిత్తం ఉప్పజ్జతీతి ఏత్థ ‘‘యస్సా’’తి కామావచరచుతిచిత్తస్స అనన్తరపచ్చయభూతం చిత్తం సన్ధాయ వుత్తన్తి తస్స ఉప్పాదతోపి ఉద్ధం కాయసఙ్ఖారాభావవచనేన హేట్ఠిమకోటియా చుతితో తతియచిత్తేనేవ సహ నిరుజ్ఝతి. దుతియచిత్తం న పాపుణాతీతి ఏకే.

౧౫౧-౭. ఏకం ద్వే తీణి చత్తారి ఠానాని ఇమస్సాతి ఏకద్వితిచతుట్ఠానం, ఏకద్వితిచతుట్ఠానత్తాతి అత్థో. ఠానన్తి చ ఇధ కిచ్చమధిప్పేతం. తఞ్హి తిట్ఠన్తి ఏత్థ ధమ్మా అవట్ఠితా వియ హోన్తీతి ‘‘ఠాన’’న్తి వుచ్చతి. మంసచక్ఖుదిబ్బచక్ఖుఞాణచక్ఖుబుద్ధచక్ఖుసమన్తచక్ఖువసేన పఞ్చ నిమ్మలాని లోచనాని ఇమస్సాతి పఞ్చనిమ్మలలోచనో.

నిప్పపఞ్చేనాతి రాగాదిపపఞ్చరహితేన. రాగాదయో హి సంసారే పపఞ్చనతో ‘‘పపఞ్చా’’తి వుచ్చన్తి.

ఆవజ్జనే పటిచ్ఛనే ఠానే మనోధాతుత్తికన్తి సమ్బన్ధో, కిరియామనోధాతు ఆవజ్జనట్ఠానే, విపాకద్వయం సమ్పటిచ్ఛనట్ఠానేతి అత్థో.

‘‘సోమనస్సయుత్తసన్తీరణం పఞ్చద్వారే సన్తీరణం సియా’’తి వత్తబ్బే ‘‘సన్తీరణ’’న్తి అధికారతోవ లబ్భతీతి గాథాబన్ధసుఖత్థం ‘‘సోమనస్సయుత’’న్తి ఏత్తకమేవ వుత్తం.

బలవారమ్మణే సతీతి తదారమ్మణకిచ్చస్స బలవారమ్మణేయేవ లబ్భనతో వుత్తం, న ఇమస్సేవ ఆవేణికభావేన సబ్బేసమ్పి తదారమ్మణానం బలవారమ్మణేయేవ ఉప్పజ్జనతో. వోట్ఠబ్బనన్తి కిరియామనోవిఞ్ఞాణధాతుసఙ్ఖాతం వోట్ఠబ్బనకిచ్చం చిత్తం.

౧౫౮-౯. సబ్బేసన్తి సబ్బేసం కామరూపారూపభవికసత్తానం. ఇమినా ఇదం దస్సేతి – పఞ్చద్వారేసు వోట్ఠబ్బనకిచ్చం కేసఞ్చిదేవ సత్తానం అరూపభవే సబ్బసో పఞ్చద్వారికచిత్తప్పవత్తియా, రూపభవే చ ద్వారత్తయప్పవత్తియా అభావతో. మనోద్వారే ఆవజ్జనకిచ్చం పన సబ్బేసమేవ సచిత్తకసత్తానం కరోతీతి. ద్విట్ఠానికం నామ హోతీతి యథావుత్తట్ఠానద్వయవన్తతాయ ద్విట్ఠానికచిత్తం నామ హోతి. కేచి పన ‘‘సోమనస్ససహగతసన్తీరణం కామసుగతియం పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢతి, తస్మా తం పఞ్చట్ఠానిక’’న్తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం పట్ఠానే తథా అదీపితత్తా. తత్థ హి –

‘‘ఉపేక్ఖాసహగతం ధమ్మం పటిచ్చ ఉపేక్ఖాసహగతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి నహేతుపచ్చయా’’తి ఏత్థ (పట్ఠా. ౨.౭.౮) ‘‘అహేతుకం ఉపేక్ఖాసహగతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా, తయో ఖన్ధే పటిచ్చ ఏకో ఖన్ధో, ద్వే ఖన్ధే పటిచ్చ ద్వే ఖన్ధా, అహేతుకపటిసన్ధిక్ఖణే ఉపేక్ఖాసహగతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా, తయో ఖన్ధే పటిచ్చ ఏకో ఖన్ధో, ద్వే ఖన్ధే పటిచ్చ ద్వే ఖన్ధా’’తి (పట్ఠా. ౨.౭.౮) –

ఏవం ఉపేక్ఖాసహగత-పదస్స పవత్తిపటిసన్ధివసేన పటిచ్చనయో ఉద్ధటో. పీతిసహగతసుఖసహగత-పదానం పన –

‘‘పీతిసహగతం ధమ్మం పటిచ్చ పీతిసహగతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి నహేతుపచ్చయా. అహేతుకం పీతిసహగతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా, తయో ఖన్ధే పటిచ్చ ఏకో ఖన్ధో, ద్వే ఖన్ధే పటిచ్చ ద్వే ఖన్ధా. సుఖసహగతం ధమ్మం పటిచ్చ సుఖసహగతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి నహేతుపచ్చయా. అహేతుకం సుఖసహగతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా, తయో ఖన్ధే పటిచ్చ ఏకో ఖన్ధో, ద్వే ఖన్ధే పటిచ్చ ద్వే ఖన్ధా’’తి (పట్ఠా. ౨.౭.౬) –

ఏవం పవత్తివసేనేవ ఉద్ధటో, న ‘‘అహేతుకపటిసన్ధిక్ఖణే’’తిఆదినా పటిసన్ధివసేన, తస్మా యథాధమ్మసాసనే అవచనమ్పి అభావమేవ దీపేతీతి న తస్స పటిసన్ధిదానం అత్థీతి ద్విట్ఠానికతావ వుత్తాతి. తే మహగ్గతవిపాకా నవాతి సమ్బన్ధో.

౧౬౨. ఛద్వారా ఏవ ఛద్వారికా. అథ వా ఛద్వారికేసూతి ఛద్వారికచిత్తేసూతి అత్థో.

౧౬౪-౬. ‘‘పఞ్చకిచ్చ’’న్తిఆది యథావుత్తానమేవ నిగమనం. సేసన్తి అట్ఠసట్ఠివిధం చిత్తం. ఏకకిచ్చయోగతో, ఏకం కిచ్చమస్సాతి వా ఏకం, ఏకమేవ ఏకకం. సబ్బచిత్తానం కిచ్చవసేన నిద్దేసట్ఠానేయేవ కిచ్చానం పటిపాటిమ్పి దస్సేతుం ‘‘భవఙ్గావజ్జన’’న్తిఆది వుత్తం. యది ఏవం పటిసన్ధితో పట్ఠాయ చుతిపరియోసానం వత్తబ్బన్తి? సచ్చం, చుతిపటిసన్ధీనం పన పాకటత్తా తథా న వుత్తం. భవస్స హి పటిసన్ధి ఆది, చుతి పరియోసానన్తి పాకటమేవ, తస్మా పాకటట్ఠానం పహాయ అపాకటట్ఠానతో పట్ఠాయ దస్సేతుం భవఙ్గమేవ ఆదితో వుత్తం. తదారమ్మణం పన కిఞ్చాపి అపాకటం, అథ ఖో అనేకన్తికం కిస్మిఞ్చి భవే కత్థచి జవనవీథియం అలబ్భనతోతి ఏకన్తలబ్భమానపరిదీపనత్థం తం న వుత్తం. అథ వా తదారమ్మణచిత్తమ్పి యేభుయ్యేన భవఙ్గనామం లబ్భతీతి పురిమజవనవీథియం తదారమ్మణం పచ్ఛిమజవనవీథియా ఆవజ్జనస్స పురేచరభూతం భవఙ్గ-గ్గహణేనేవ సఙ్గహితన్తి విసుం న వుత్తం. కేచి పన ‘‘పఞ్చద్వారేసు పవత్తివసేన పఞ్చవిధతాయ దస్సనత్థం ‘భవఙ్గావజ్జన’న్తిఆది వుత్త’’న్తి వదన్తి, తత్థ పన అప్పవత్తమానానం కేసఞ్చి సబ్భావతో తం న యుజ్జతి, ఛద్వారప్పవత్తివసేన ఛబ్బిధత్తనయదస్సనత్థన్తి వత్తుం వట్టతి. యథా చేత్థ ‘‘భవఙ్గావజ్జన’’న్తిఆదినా చక్ఖుద్వారే వుత్తం, ఏవం సోతద్వారాదీసుపి దస్సనాదిం అపనేత్వా సవనాదిం పక్ఖిపిత్వా కిచ్చప్పవత్తి యోజేతబ్బా. మనోద్వారే పన –

‘‘భవఙ్గం పఠమం హోతి, తతో ఆవజ్జనం మతం;

దుతియం తమతిక్కమ్మ, జవనం తతియం సియా’’తి. –

యోజనా దట్ఠబ్బా. ఛన్నం విఞ్ఞాణానన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం పఞ్చన్నం, మనోవిఞ్ఞాణస్స చ. సత్తవిఞ్ఞాణధాతూనన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతాదీనం పఞ్చన్నం, మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుద్వయస్సాతి సత్తన్నం విఞ్ఞాణధాతూనం.

౧౬౯-౭౧. పఞ్చాభిఞ్ఞావివజ్జితన్తి –

‘‘ఇద్ధివిధం దిబ్బసోతో, పరచిత్తవిజాననా;

పుబ్బేనివాసానుస్సతి, దిబ్బచక్ఖూతి పఞ్చధా’’తి. –

ఏవమాగతాహి పఞ్చహి అభిఞ్ఞాహి యుత్తేన రూపావచరపఞ్చమజ్ఝానచిత్తేన వజ్జితం. దిబ్బసోతాదీనం ఏకేకారమ్మణత్తేపి పఞ్చన్నమ్పి అభిఞ్ఞానం ఏకస్సేవ చిత్తస్స అవత్థాభేదభావతో వుత్తం ‘‘పఞ్చాభిఞ్ఞావివజ్జిత’’న్తి. కేచి పన ‘‘ఇధ ఏకన్తేన ధమ్మారమ్మణికచిత్తానమేవ వచనతో పరచిత్తవిజాననం వజ్జేత్వా అనాగతంసఞాణేన సహ పఞ్చాభిఞ్ఞానం పటిక్ఖేపో’’తి వదన్తి.

ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణానం, మనోధాతుత్తయస్స చ పరిచ్చాగేన ఏకచత్తాలీస హోన్తీతి ఆహ ‘‘చత్తాలీసం తథేకక’’న్తి. అభిఞ్ఞాని చాతి చ-సద్దో అట్ఠానప్పయుత్తో, సో ‘‘చత్తాలీసం తథేకక’’న్తి ఇమస్సానన్తరం దట్ఠబ్బో, తేన పన అభిఞ్ఞాచిత్తద్వయం సఙ్గణ్హాతి. అథ వా అభిఞ్ఞా నామ హేట్ఠా ఏకేకారమ్మణికేసు వుత్తస్స పఞ్చమజ్ఝానస్సేవ అవత్థావిసేసోతి అభిఞ్ఞాచిత్తానం ఛళారమ్మణికేసు అగ్గహణన్తి దట్ఠబ్బం.

౧౭౨-౩. తిధా కత్వాతి తిధా కరణహేతు. హేత్వత్థో హి అయం త్వా-సద్దో యథా ‘‘సీహం దిస్వా భయం ఛమ్భితత్తం ఉప్పజ్జతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీ’’తి. ‘‘పుఞ్ఞాపుఞ్ఞవసేనా’’తిఆదినా జాతిభూమిహేతువేదనాదివసేన యావ ఛసత్తతివిధో భేదో, తావ మనోవిఞ్ఞాణధాతుం భిన్దిత్వా తంవసేన చిత్తవిభాగదస్సనత్థం నయదానం కతన్తి వేదితబ్బం.

౧౭౫. తిధా కత్వాతి పఠమం విపాకద్వయకిరియాభేదతో, దుతియం కుసలాకుసలాదితోతి ఏవం ధాతుద్వయం పచ్చేకం తిధా కత్వా.

౧౮౦. భూమి…పే… విభావయేతి తింసభూమీనం నానత్తవసేన పవత్తితో తింసవిధం, తత్థేవ తింసపుగ్గలానం నానత్తవసేన పవత్తితో చ తింసవిధన్తిఆదినా ఇదం యథానిద్దిట్ఠచిత్తం బహుధా హోతీతి చ విభావేయ్యాతి అత్థో.

౧౮౧. ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. హత్థగతామలకా వియ హోన్తీతి యథా హత్థగతం ఆమలకం చక్ఖుమతో సుపాకటం హోతి, ఏవమిమస్స మతిమతో భిక్ఖునో అభిధమ్మపిటకగతా అత్థా సుపాకటా హోన్తి, ఆవజ్జితావజ్జితక్ఖణే సువిసదావ పఞ్ఞాయన్తీతి అత్థో.

ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ

అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ

ఏకవిధాదినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.