౩. తతియో పరిచ్ఛేదో

చేతసికవిభాగనిద్దేసవణ్ణనా

౮౯. నామసామఞ్ఞతోయేవ ద్వేపఞ్ఞాసాతి ఫస్సాదినామసామఞ్ఞేన ద్వీహి అధికా పణ్ణాస హోన్తి, సమ్పయుత్తధమ్మభేదతో పన ఏకూననవుతిచిత్తసమ్పయుత్తో ఫస్సో ఏకూననవుతివిధోతి ఏవమాదినా బహువిధాపి హోన్తీతి అత్థో.

నను చ ఫస్సాదయో హేట్ఠా పాళిక్కమేన దస్సితా, ఇధ పన కస్మా న తథా వుత్తాతి? ఏకేకసభావవన్తానం తంతంసామఞ్ఞాపేక్ఖాయ ఏకస్మిం ఠానే నిద్దిసితుకామత్తా. ఫస్సాదయో హి మనక్కారావసానా తేరస కుసలాకుసలాబ్యాకతసామఞ్ఞతో ఏకతో వుత్తా, మజ్ఝత్తాదయో ముదితావసానా పఞ్చవీసతి కుసలాబ్యాకతసామఞ్ఞతో, లోభాదయో పన అనోత్తప్పావసానా అకుసలభావసామఞ్ఞతోతి ఏవం తంతంసామఞ్ఞాపేక్ఖాయ సమానసభావా ధమ్మా ఏకతో వుత్తాతి.

౯౦. ఏవం ఫస్సాదయో ధమ్మే ఉద్దిసిత్వా ఇదాని ‘‘ఏత్తకేసు అయం ధమ్మో సముపలబ్భతీ’’తి చిత్తుప్పాదేసు తేసం పయోగం దస్సేతుం పఠమం తావ చిత్తగణనం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చతుపఞ్ఞాసధా’’తిఆది. కామేతి కామావచరేతి వుత్తం హోతి. ఏవం ‘‘రూపే అరూపే’’తి ఏత్థాపి. ఆసవవిసయత్తాభావతో న విజ్జన్తి ఏతేసు ఆసవాతి అనాసవా.

౯౧-౨. సమాసతోతి విత్థారాపేక్ఖాయ వుత్తం, న ఇతోపి సమాసస్స అభావతో. అతిసఙ్ఖేపతో పన ఏకూననవుతి చిత్తుప్పాదా హోన్తి. ఏతేసూతి ఇమేసు చిత్తుప్పాదేసు. తేసం ఫస్సాదీనం ధమ్మానం ఉప్పత్తిం ఏకేకం ఉద్ధరిత్వా చిత్తచేతసికేసు భిక్ఖూనం పాటవత్థాయ పవక్ఖామీతి సమ్బన్ధో. ఏకకన్తి ఏకేకం, గాథాబన్ధవసేన ఏ-కారలోపో.

౯౩. చేతసికవిభాగం వత్తుకామోపి అవినిబ్భోగధమ్మే దస్సేతుం చిత్తేన సహ ఏకతో కత్వా ఆహ ‘‘ఫస్సపఞ్చక’’న్తి. ఏకతో ఉప్పాదో ఏతేసన్తి ఏకుప్పాదా, సహ ఖీయన్తీతి సహక్ఖయా, ఏకతో ఉప్పజ్జిత్వా ఏకతో నిరుజ్ఝనకాతి అత్థో.

౯౪. సబ్బేస్వేవ ఏకవీససతేసు చిత్తేసు సముపలబ్భనతో సబ్బసాధారణా. కిఞ్చాపి అనన్తరగాథాయ చిత్తేన సహ ఏకుప్పాదాదిభావకథనేనేవ ఇమేసం సబ్బసాధారణతా వుత్తా, తత్థ పన ఏకుప్పాదాదిమత్తకథనమేవ ఇచ్ఛితం, న సబ్బసాధారణతా. వుత్తోపి వాయమత్థో తత్థ అపాకటత్తా పున పాకటం కత్వా ఇధ వుత్తోతి.

౯౫-౧౦౦. ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణవజ్జితచతుచత్తాలీసకామావచరచిత్తేసు, లోకియలోకుత్తరవసేన ఏకాదససు పఠమజ్ఝానికచిత్తేసు చాతి పఞ్చపఞ్ఞాసచిత్తేసు వితక్కస్స దేసితత్తా ఆహ ‘‘వితక్కో…పే… సముదీరితో’’తి. విచారో పఞ్చపఞ్ఞాససవితక్కచిత్తేసు చేవ ఏకాదససు దుతియజ్ఝానికచిత్తేసు చాతి ఛసట్ఠిచిత్తేసు ఉప్పజ్జతీతి ఆహ ‘‘చారో…పే… జాయతే’’తి.

ఏకపఞ్ఞాసచిత్తేసు పీతీతి కాయవిఞ్ఞాణవజ్జితేసు అట్ఠారససు సోమనస్ససహగతకామావచరచిత్తేసు చేవ చతుత్థపఞ్చమజ్ఝానవజ్జితతేత్తింసరూపజ్ఝానికచిత్తేసు చాతి ఏకపఞ్ఞాసచిత్తేసు పీతి జాయతి. తేసట్ఠియా సుఖన్తి ఏకపణ్ణాససప్పీతికచిత్తేసు చేవ ఏకాదససు చతుత్థజ్ఝానికచిత్తేసు, కుసలవిపాకకాయవిఞ్ఞాణే చాతి తేసట్ఠియా చిత్తేసు సుఖం జాయతి. తేసట్ఠిసుఖసహగతచిత్తాని చేవ తీణి చ దుక్ఖసహగతానీతి ఛసట్ఠిచిత్తే వజ్జేత్వా అవసేసపఞ్చపణ్ణాసచిత్తేసు ఉపేక్ఖా ఉప్పజ్జతీతి ఆహ ‘‘ఉపేక్ఖా పఞ్చపఞ్ఞాసచిత్తేసూ’’తి. దుక్ఖం తీసూతి ద్వీసు పటిఘచిత్తేసు చేవ అకుసలవిపాకకాయవిఞ్ఞాణే చాతి తీసు చిత్తేసు దుక్ఖం జాయతి. హోతి…పే… సోమనస్సిన్ద్రియన్తి తేసట్ఠియా సుఖసహగతచిత్తేసు ఏకమేవ కాయవిఞ్ఞాణం అపనేత్వా అవసేసేసు సోమనస్సిన్ద్రియం హోతి. అకుసలవిపాకకాయవిఞ్ఞాణవసేన ఏకమేవ దుక్ఖిన్ద్రియసహగతం, తథా కుసలవిపాకకాయవిఞ్ఞాణమేవ సుఖిన్ద్రియసమ్పయుత్తన్తి ఆహ ‘‘దుక్ఖిన్ద్రియం…పే… సుఖిన్ద్రియ’’న్తి.

అహేతుకవిపాకకిరియామనోధాతువజ్జితేసు మజ్ఝిమగణనాయ పఞ్చాధికసతపరిమితేసు కుసలాకుసలవిపాకకిరియాచిత్తేసు వీరియం దేసితన్తి ఆహ ‘‘పఞ్చుత్తర…పే… ఆహా’’తి. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికత్థేసు సత్తే వినేతి, విగతో వా నాయకో ఇమస్స, విసిట్ఠో వా సబ్బలోకస్స నాయకో సామి, విసేసేన వా వినేయ్యసత్తే నిబ్బానపురం నేతీతి వినాయకో. సమాధిన్ద్రియం విచికిచ్ఛావజ్జితవీరియసహగతచిత్తేసు వుత్తన్తి ఆహ ‘‘చతుత్తరసతే’’తిఆది.

అట్ఠారస అహేతుకచిత్తాని, ద్వే ఏకహేతుకచిత్తాని చ వజ్జేత్వా అవసేసఏకుత్తరసతే చిత్తే ఛన్దో ఉప్పజ్జతీతి దస్సేతుం ‘‘సబ్బాహేతుకచిత్తానీ’’తిఆది వుత్తం. దస విఞ్ఞాణేతి కుసలాకుసలవిపాకవసేన ద్విగుణితే చక్ఖాదికే పఞ్చవిఞ్ఞాణే.

౧౦౨-౬. నియతా న యేవాపనకా వియ కదాచీతి అత్థో. కథం పనేతే ఏకనవుతియా చిత్తేస్వేవ జాయన్తీతి ఆహ ‘‘అహేతుకేసూ’’తిఆది. ఏకూనాసీతియాతి ద్వాదస ఞాణసమ్పయుత్తకామావచరాని, పఞ్చదస రూపావచరాని, ద్వాదస అరూపావచరాని, సమచత్తాలీస లోకుత్తరచిత్తానీతి ఏవం ఏకూనాసీతియా తిహేతుకచిత్తేసు. అట్ఠవీసతియా చిత్తేతి సోళససు కామావచరకుసలమహాకిరియాసు, ద్వాదససు చ లోకియచతుత్థజ్ఝానచిత్తేసు చాతి అట్ఠవీసతిచిత్తేసు. సాట్ఠకే చత్తాలీసవిధేతి అట్ఠసహితే చత్తాలీసవిధే, అట్ఠచత్తాలీసవిధేతి వుత్తం హోతి. ఛ యుగళానీతి కాయపస్సద్ధిచిత్తపస్సద్ధాదీని ఛ యుగళాని. కుసలాబ్యాకతా చాతి కుసలచిత్తసమ్పయోగతో కుసలా, అబ్యాకతచిత్తసమ్పయోగతో అబ్యాకతాతి కుసలేనపకాసనవిధానేసు ఛేకేన సత్థునా పకాసితా దేసితాతి అత్థో.

౧౦౮-౧౧౧. సంసయోతి విచికిచ్ఛా. సా హి సంసేతి సమన్తతో సేతి, ‘‘ఏవం ను ఖో, నో ను ఖో’’తి పరిసప్పతీతి సంసయో. మహన్తే సీలక్ఖన్ధాదికే ఏసతి గవేసతీతి మహేసీ. తేన మహేసినా సమ్మాసమ్బుద్ధేన. అట్ఠసూతి అట్ఠలోభసహగతచిత్తేసు. చతూసూతి తేస్వేవ దిట్ఠిసహగతచిత్తేసు. దిట్ఠివియుత్తేసు చతూసూతి సమ్బన్ధో. ద్వీస్వేవాతి ద్వీసు దోసమూలకచిత్తేసు. ద్వీసు జాయన్తి నో సహాతి దోసమూలేస్వేవ ద్వీసు జాయన్తి, సహ పన న ఉప్పజ్జన్తి, ఉసూయనకాలే ఇస్సా, మచ్ఛరణకాలే మచ్ఛేరన్తిఆదినా నానా హుత్వావ ఉప్పజ్జన్తి. పఞ్చసూతి పఞ్చసు ససఙ్ఖారికచిత్తేసు.

౧౧౨. చిత్తస్స చేతసికత్తాభావేపి కుసలాకుసలాబ్యాకతధమ్మానం గణనట్ఠానతో ‘‘మనో’’తి చిత్తమ్పి వుత్తం.

౧౧౪-౫. ఏత్తావతా చేతసికవిభాగం దస్సేత్వా ఇదాని ఏకేకస్మిం చిత్తుప్పాదే లబ్భమానరాసీసు అఙ్గవిభాగదస్సనత్థం ‘‘ఏకూనతింసచిత్తేసూ’’తిఆది వుత్తం. నను చ ఫస్సపఞ్చమకరాసి సబ్బపఠమం ఆగతా, సా కస్మా న వుత్తాతి? సబ్బసాధారణభావతో. న హి సో చిత్తుప్పాదో అత్థి, యో ఫస్సపఞ్చమకవినిముత్తోతి. ఏకాదస పఠమజ్ఝానికాని సోమనస్ససహగతాని, ద్వాదస సహేతుకకామావచరాని, తథా చత్తారి అకుసలాని, సుఖసన్తీరణహసితుప్పాదాని ద్వేతి ఏకూనతింసచిత్తేసు పఞ్చఙ్గికం ఝానం పఞ్చకరాసిసఙ్ఖాతం మతం. చతు…పే… నిద్దిసేతి ఏకాదస దుతియజ్ఝానికాని, కుసలవిపాకకిరియావసేన ద్వాదస ఉపేక్ఖాసహగతసహేతుకకామావచరాని, ఉపేక్ఖాదోమనస్ససహగతాని అట్ఠ అకుసలాని, ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణవజ్జితఉపేక్ఖాసహగతాని ఛ అహేతుకచిత్తాని చాతి ఇమాని సత్తతింస చిత్తాని యథాయోగం చతూహి ఝానఙ్గేహి యుత్తాని. ఏత్థ హి ఏకాదస దుతియజ్ఝానికాని విచారపీతిసుఖసమాధీహి సహగతాని, ఇతరాని యథాయోగం ఉపేక్ఖాదోమనస్సేసు ఏకేకేన వితక్కవిచారసమాధీహీతి చతూహి సమ్పయుత్తాని.

ఏకాదసవిధన్తి ఏకాదసవిధం తతియజ్ఝానికచిత్తం పీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాయోగతో తివఙ్గికముదీరితం. చతుత్తింస…పే… ముదీరితన్తి ద్వాదస అరూపావచరచిత్తాని, ద్వావీసతి చతుత్థపఞ్చమజ్ఝానికాని సాసవానాసవానీతి చతుత్తింస చిత్తాని యథాయోగం ఉపేక్ఖేకగ్గతాయోగతో, సుఖేకగ్గతాయోగతో చ దువఙ్గికముదీరితం. చతుత్థజ్ఝానికాని హి ఏకాదస సుఖేకగ్గతాసహితాని, సేసాని తేవీసతి ఉపేక్ఖేకగ్గతాసహితాని.

౧౧౬. సభావేనావితక్కేసూతి దుతియజ్ఝానాదయో వియ భావనాబలేన వినా సభావేనేవ అవితక్కేసు ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణేసు. తేసు హి విజ్జమానానిపి సేసఝానఙ్గాని వితక్కవిరహేన ఉపనిజ్ఝానకిచ్చేసు అసమత్థాని. తేనేవ హి అట్ఠకథాయమ్పి ‘‘వితక్కపచ్ఛిమకఞ్హి ఝానఙ్గం నామా’’తి వుత్తం. భావనాయ అవితక్కభావప్పత్తాని పన భావనాబలేనేవ ఉపనిజ్ఝానకిచ్చేసు పటుతరా, తస్మా సభావేనావితక్కేసు ఝానఙ్గాని న ఉద్ధరేయ్య. ‘‘న ఉద్ధటా’’తి వా పాఠో, న ఉద్ధటానీతి అత్థో.

యది ఏవం కస్మా ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణేసు సరూపేనేవ చిత్తేకగ్గతా వుత్తా, నను తస్సా వితక్కవిరహేన ఝానఙ్గకిచ్చే అసమత్థతాయ రాసిభజనాభావతో యేవాపనకవసేన వచనం యుత్తన్తి? వుచ్చతే – కుసలాకుసలేసు అవిజ్జమానధమ్మస్స విపాకేసుపి అనుపలబ్భనతో ఝానఙ్గకిచ్చస్స అకరణేపి కుసలాకుసలేసు దేసితనియామేనేవ సరూపేన ఇధాపి వుత్తా. హోతు తావ ఏతం, ఝానరాసియం వేదనా కస్మా వుత్తా. సా హి సబ్బచిత్తసాధారణభావతో ఫస్సపఞ్చకరాసిమ్హి చేవ, ఉపేక్ఖాదిఇన్ద్రియభావతో ఇన్ద్రియరాసిమ్హియేవ వత్తబ్బా, న ఇతరత్థ తదభావతోతి? సచ్చం, వేదనా పన సబ్బవేదనానం సామఞ్ఞసభావేన ఫస్సపఞ్చకే ఆగతవేదనా చ అపరేన విసేసవచనేన తత్థ నిద్దిట్ఠా, న తత్థ అన్తోకరణత్థం. తేనేవ హి ధమ్మసఙ్గణియం ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణేసు సఙ్గహవారే ఝానఙ్గరాసి న ఉద్ధటాతి రూపధాతుయం తిణ్ణం మహాభూతానం అప్పటిఘభావేపి కామధాతుయం సప్పటిఘమహాభూతేహి సమానభావతో తత్థాపి సప్పటిఘభావో వియ ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణేసు వేదనాచిత్తేకగ్గతానం వితక్కవియోగేన ఝానకిచ్చాకరణేపి సవితక్కచిత్తేసు ఝానచిత్తసమఙ్గీవేదనాదీహి సమానత్తా ఝానఙ్గభావేన వచనం నామ యుత్తం. తేనేవ చ నామరూపసమాసే ‘‘ఫస్సపఞ్చకరాసిఝానదుకరాసిఇన్ద్రియత్తికరాసీ’’తి వుత్తన్తి. అథ వా కిం ఏతాయ యుత్తిచిన్తాయ, ధమ్మసభావవేదినా తథాగతేన ధమ్మసభావం అవిరజ్ఝిత్వా దేసితన్తి న ఏత్థ అనుయోగో కాతబ్బోతి. అహేతుకచిత్తానం ఆరమ్మణే సుప్పతిట్ఠితతాభావేన అనియ్యానికత్తా వుత్తం ‘‘సబ్బా…పే… న ఉద్ధరే’’తి. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయమ్పి ‘‘హేతుపచ్ఛిమకో మగ్గో’’తి.

౧౧౭. తీణి సోళసచిత్తేసూతి పన్నరససు అహేతుకవిపాకచిత్తేసు చేవ కిరియామనోధాతుమ్హి చాతి సోళససు చిత్తేసు. మనిన్ద్రియం జీవితిన్ద్రియం వేదనిన్ద్రియేసు లబ్భమానమేకన్తి తీణిన్ద్రియాని హోన్తి. ఇమేసుపి కుసలవిపాకకాయవిఞ్ఞాణధాతుయం మనిన్ద్రియసుఖిన్ద్రియజీవితిన్ద్రియవసేన తీణిన్ద్రియాని, అకుసలవిపాకకాయవిఞ్ఞాణధాతుయం దుక్ఖిన్ద్రియేన సహ తీణి, సుఖసన్తీరణే సోమనస్సిన్ద్రియేన సహ తీణి, అవసేసతేరసచిత్తేసు ఉపేక్ఖిన్ద్రియేన సహ తీణీతి. ఏత్థ చిత్తన్తి ససమ్పయుత్తధమ్మస్స చిత్తుప్పాదస్స అధిప్పేతత్తా మనిన్ద్రియస్సాపి ఆధారభావో యుజ్జేయ్య. ఇతరథా హి మనిన్ద్రియన్తి చిత్తస్సేవ గహణే తస్స అత్తనో చ ఆధారభావో న యుజ్జతీతి. ఏకస్మిం పన చత్తారీతి ఏకస్మిం విచికిచ్ఛాసహగతే వీరియిన్ద్రియమనిన్ద్రియజీవితిన్ద్రియఉపేక్ఖిన్ద్రియవసేన చత్తారి. పఞ్చ తేరససూతి ఠపేత్వా విచికిచ్ఛాసహగతం అవసేసాని ఏకాదస అకుసలచిత్తాని, కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుద్వయన్తి తేరససు చిత్తేసు వీరియిన్ద్రియాదీని తీణి, సమాధిన్ద్రియం, వేదనిన్ద్రియేసు లబ్భమానం ఏకన్తి పఞ్చిన్ద్రియాని. ఏత్థ హి ద్వీసు దోసమూలేసు వీరియిన్ద్రియసమాధిన్ద్రియమనిన్ద్రియజీవితిన్ద్రియదోమనస్సిన్ద్రియవసేన పఞ్చ, పఞ్చసు సోమనస్ససహగతేసు పురిమాని చత్తారి సోమనస్సిన్ద్రియేన సద్ధిం పఞ్చ, సేసేసు ఉపేక్ఖిన్ద్రియేన సద్ధిం పఞ్చ హోన్తి.

౧౧౮. సత్త ద్వాదసచిత్తేసూతి ద్వాదససు ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేసు సద్ధాసతిసమాధివీరియజీవితమనిన్ద్రియాని చ వేదనిన్ద్రియేసు లబ్భమానమేకన్తి సత్త ఇన్ద్రియాని. తత్థ హి ఛసు సోమనస్ససహగతేసు సద్ధిన్ద్రియాదీని ఛ సోమనస్సిన్ద్రియేన సద్ధిం సత్త, ఇతరేసు ఛసు ఉపేక్ఖిన్ద్రియేన సద్ధిం సత్త హోన్తి. ఏకేనూనేసు…పే… మనేసు చాతి ద్వాదస ఞాణసమ్పయుత్తాని కామావచరాని, సత్తవీసతి లోకియజ్ఝానచిత్తాని చాతి ఏకూనచత్తాలీసవిధేసు లోకియచిత్తేసు పురిమాని సత్త, పఞ్ఞిన్ద్రియఞ్చాతి అట్ఠేవ ఇన్ద్రియాని. ఏత్థ హి సోమనస్ససహగతేసు ఛసు కామావచరేసు, ద్వాదససు రూపావచరచతుక్కజ్ఝానేసు చాతి అట్ఠారసచిత్తేసు సోమనస్సిన్ద్రియేన, సేసేసు చ ఉపేక్ఖిన్ద్రియేన సద్ధిం యోజేత్వా అట్ఠిన్ద్రియాని వేదితబ్బాని.

౧౧౯. చత్తాలీసాయ చిత్తేసు నవకన్తి సమచత్తాలీసవిధేసు లోకుత్తరచిత్తేసు పురిమాని అట్ఠఇన్ద్రియాని, అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం అఞ్ఞిన్ద్రియం అఞ్ఞాతావిన్ద్రియన్తి ఇమేసు లబ్భమానమేకన్తి ఇన్ద్రియానం నవకా. సోతాపత్తిమగ్గేసు హి అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం లబ్భతి. సోతాపత్తిఫలతో పట్ఠాయ అరహత్తమగ్గపరియోసానేసు తం న లబ్భతి. తస్స ఠానే అఞ్ఞిన్ద్రియం. అరహత్తఫలే తమ్పి న లబ్భతి. తస్స ఠానే అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం తిట్ఠతీతి. ఏవన్తి ఛహి ఇన్ద్రియేహి సమ్పయుత్తస్స అభావతో కత్థచి తీణి, కత్థచి చత్తారి, కత్థచి పఞ్చ, కత్థచి సత్త, కత్థచి అట్ఠ, కత్థచి నవిన్ద్రియానీతి ఏవం ఛహి ఆకారేహి ఇన్ద్రియయోగోపి, న కేవలం ఝానఙ్గయోగోవ, అథ ఖో ఇన్ద్రియేహి సహ చిత్తుప్పాదానం సమ్పయోగోపి వేదితబ్బోతి.

౧౨౦-౩. ఇదాని మగ్గఙ్గసమ్పయోగం దస్సేన్తో పఠమం తావ యేసు చిత్తేసు మగ్గఙ్గాని న లబ్భన్తి, తాని దస్సేత్వా పచ్ఛా మగ్గఙ్గయోగచిత్తుప్పాదే దస్సేతుం ‘‘అమగ్గఙ్గానీ’’తిఆదిమాహ. ఏత్థాతి ఏతస్మిం ఏకవీససతప్పభేదే చిత్తస్మిం, ఇమస్మిం మగ్గఙ్గాధికారే వా. విఞ్ఞాణేసు ద్విపఞ్చసూతి సభావావితక్కేసు చక్ఖాదీసు ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణేసు. కిఞ్చాపి హేట్ఠా ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణేసు ఝానఙ్గాభావో, అహేతుకేసు చ మగ్గఙ్గాభావో వుత్తోవ, అఝానఙ్గాని పన తత్థ అధికారవసేన వుత్తాని, ఇధ పసఙ్గాగతవసేన. అమగ్గఙ్గాని తత్థ పసఙ్గాగతవసేన, ఇధ అధికారవసేనాతి న కోచి పునరుత్తిదోసో.

ఏకన్తి విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తం చిత్తం. తఞ్హి మిచ్ఛాసఙ్కప్పమిచ్ఛావాయామయోగతో ద్వే మగ్గఙ్గాని ఏత్థాతి దుమగ్గఙ్గం. తిమగ్గఙ్గాని సత్తసూతి చత్తారి దిట్ఠివిప్పయుత్తాని, ద్వే దోసమూలాని, ఉద్ధచ్చసహగతచిత్తన్తి సత్తసు మిచ్ఛాసఙ్కప్పమిచ్ఛావాయామమిచ్ఛాసమాధియోగతో తిమగ్గఙ్గాని. చత్తాలీస…పే… చతురఙ్గికోతి ద్వాదస ఞాణవిప్పయుత్తాని, చత్తారి దిట్ఠిసమ్పయుత్తాని, పఠమజ్ఝానికవజ్జాని చతువీసతి మహగ్గతచిత్తానీతి చత్తాలీసచిత్తేసు యో మగ్గో లబ్భతి, సో యథాయోగం సమ్మాసఙ్కప్పసమ్మావాయామసమ్మాసతిసమ్మాసమాధియోగతో, మిచ్ఛాదిట్ఠిమిచ్ఛాసఙ్కప్పమిచ్ఛావాయామమిచ్ఛాసమాధియోగతో, సమ్మాదిట్ఠిసమ్మావాయామసమ్మాసతిసమ్మాసమాధియోగతో చ చతురఙ్గికో మతో. తత్థ ఞాణవిప్పయుత్తేసు ద్వాదససు పఠమాని చత్తారి, దిట్ఠిసమ్పయుత్తేసు మజ్ఝిమాని, సేసేసు పచ్ఛిమాని లబ్భన్తి.

పఞ్చద్దససు…పే… పఞ్చఙ్గికోతి ద్వాదససు ఞాణసమ్పయుత్తకామావచరేసు చేవ తీసు లోకియపఠమజ్ఝానికేసు చాతి పన్నరససు చిత్తేసు సమ్మాదిట్ఠిసమ్మాసఙ్కప్పసమ్మావాయామసమ్మాసతిసమ్మాసమాధివసేన పఞ్చఙ్గికో మగ్గో. నను చ సమ్మావాచాదయో కామావచరేసు లబ్భన్తీతి? సచ్చం లబ్భన్తి, పాఠే పన అనాగతత్తా ఇధ పరిచ్చత్తాతి. ద్వత్తింసచిత్తేసూతి పఠమజ్ఝానికవజ్జేసు ద్వత్తింసలోకుత్తరచిత్తేసు. సత్తఙ్గికోతి అవితక్కత్తా సమ్మాసఙ్కప్పో న లబ్భతీతి తం పరిచ్చజిత్వా అవసేససత్తమగ్గఙ్గవసేన సత్తఙ్గికో వుత్తో.

యత్థ పన సమ్మాసఙ్కప్పో లబ్భతి, తత్థ తేన సహ అట్ఠఙ్గికోతి ఆహ ‘‘మగ్గో అట్ఠసూ’’తిఆది. తత్థ అట్ఠసు చిత్తేసూతి పఠమజ్ఝానికేసు అట్ఠసు లోకుత్తరచిత్తేసు. ఏవన్తి ఛహి మగ్గఙ్గేహి సమ్పయుత్తస్స అభావతో కత్థచి ద్వే మగ్గఙ్గాని, కత్థచి తీణి, కత్థచి చత్తారి, కత్థచి పఞ్చ, కత్థచి సత్త, కత్థచి అట్ఠాతి ఏవం ఛహి పకారేహి.

౧౨౪-౬. ఇదాని బలసమ్పయోగం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘బలాని ద్వే’’తిఆది. తత్థ వీరియబలసమాధిబలవసేన ద్వే బలాని కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుద్వయే విభఙ్గవారే ఆగతాని వీరియబలసమాధిబలాని పచ్చేకం లబ్భన్తీతి ‘‘ద్వే ద్విచిత్తేసూ’’తి వుత్తం. ఏకస్మిం తీణీతి ఏకస్మిం విచికిచ్ఛాసహగతే వీరియబలఅహిరికబలఅనోత్తప్పబలవసేన తీణి బలాని. ఏకాదససు చత్తారీతి విచికిచ్ఛాసహగతవజ్జేసు ఏకాదససు అకుసలచిత్తేసు సమాధిబలఞ్చేవ పుబ్బే వుత్తాని తీణీతి చత్తారిబలాని. ఛ ద్వాదససూతి ద్వాదససు ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేసు సద్ధావీరియసతిసమాధిహిరిఓత్తప్పవసేన ఛ బలాని.

ఏకూనాసీతియా సత్తాతి ద్వాదససు ఞాణసమ్పయుత్తకామావచరచిత్తేసు చేవ సత్తవీసతిమహగ్గతచిత్తేసు చ చత్తాలీసాయ లోకుత్తరచిత్తేసు చాతి ఏకూనాసీతివిధేసు చిత్తేసు సద్ధావీరియసతిసమాధిపఞ్ఞాహిరిఓత్తప్పవసేన సత్త బలాని. సోళసేవాబలానీతి పఞ్చదస అహేతుకవిపాకాని, కిరియామనోధాతుఆవజ్జనఞ్చాతి సోళస బలవిప్పయోగతో అబలచిత్తాని. ఏవన్తి పఞ్చహి బలేహి సమ్పయుత్తస్స అభావతో కత్థచి ద్వే, కత్థచి తీణి, కత్థచి చత్తారి, కత్థచి ఛ, కత్థచి సత్తాతి పఞ్చహి ఆకారేహి సబలం, ఇమేసు ఏకస్సాపి అభావతో అబలమ్పి చ విఞ్ఞేయ్యం, విజానితబ్బన్తి అత్థో. హేతురాసిఆదయో వినిచ్ఛయభావతో న వుత్తాతి వేదితబ్బం. యేసు చిత్తేసు యాని ఝానఙ్గమగ్గఙ్గబలిన్ద్రియాని జాయన్తీతి సమ్బన్ధో. గాథాబన్ధసుఖత్థం ఇన్ద్రియానం ఓసానకరణం.

ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ

అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ

చేతసికవిభాగనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.