౨. దుతియో పరిచ్ఛేదో

చేతసికనిద్దేసవణ్ణనా

౬౭. ఏత్తావతా చ చిత్తం చేతసికం రూపం నిబ్బానన్తి ఏవం ఉద్దిట్ఠేసు చతూసు ధమ్మేసు చిత్తం తావ జాతిభూమిసమ్పయోగప్పవత్తాకారాదివసేన విభాగేన నిద్దిసిత్వా ఇదాని తదనన్తరం ఉద్దిట్ఠే చేతసికధమ్మే నిద్దిసితుం ‘‘చిత్తానన్తరముద్దిట్ఠా’’తిఆది ఆరద్ధం. విభాజనన్తి జాతిభూమిఆదివసేన విభాగం, తేసు తేసు చిత్తేసు యథారహం సమ్పయోగవసేన విసుం విసుం భాజనఞ్చ.

కతమే పన చేతసికా, యేసం విభాజనం వుచ్చతీతి తే సహ నిబ్బచనేన సరూపతో దస్సేతుం ‘‘తత్థ చిత్తసమ్పయుత్తా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘చిత్తసమ్పయుత్తా’’తి ఇదం చేతసికలక్ఖణదస్సనం. తేన యే చిత్తేన సహ సమ్పయోగలక్ఖణేన యుత్తా, తేయేవ చేతసికాతి దస్సేతి. కిం పన తం సమ్పయోగలక్ఖణన్తి? ఏకుప్పాదఏకనిరోధఏకవత్థుకఏకారమ్మణసఙ్ఖాతా పకారా. సమం పకారేహి యుత్తాతి హి సమ్పయుత్తా. తత్థ యది ఏకుప్పాదతామత్తేనేవ చ సమ్పయుత్తతా అధిప్పేతా, సహుప్పత్తికానం రూపారూపధమ్మానం అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్పయుత్తతా ఆపజ్జేయ్యాతి ఏకనిరోధ-గ్గహణం. ఏవమ్పి అవినిబ్భోగరూపానం అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్పయుత్తతా ఆపజ్జేయ్యాతి ఏకవత్థుక-గ్గహణం. ఏవమ్పి ‘‘అవినిబ్భోగరూపేసు ఏకం మహాభూతం సేసమహాభూతోపాదారూపానం నిస్సయపచ్చయో హోతీతి తస్మా తాని ఏకవత్థుకానీతి, చక్ఖాదీనం నిస్సయభూతాని వా భూతాని ఏకం వత్థు ఏతేసు నిస్సితన్తి ఏకవత్థుకానీ’’తి కప్పేన్తస్స తేసం సమ్పయుత్తతాపత్తి సియాతి తన్నివారణత్థం ఏకారమ్మణ-గ్గహణం.

పటిలోమతో వా ‘‘ఏకారమ్మణా’’తి వుత్తే ఏకవీథియం పఞ్చవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛనాదీనం, నానావీథియం పరసన్తానే చ ఏకస్మిం ఆరమ్మణే ఉప్పజ్జమానానం భిన్నవత్థుకానం సమ్పయుత్తతా ఆపజ్జేయ్యాతి ఏకవత్థుక-గ్గహణం. ఏవమ్పి మరణాసన్నవీథియం సమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణాదీనం సమ్పయుత్తతా ఆపజ్జేయ్యాతి ఏకనిరోధ-గ్గహణం. కిం పన నానుప్పాదాపి ఏవం తివిధలక్ఖణా హోన్తి, అథ ఏకుప్పాదా ఏవాతి విచారణాయ ఏకుప్పాదా ఏవ ఏవం తివిధలక్ఖణా హోన్తీతి దస్సనత్థం ‘‘ఏకుప్పాదా’’తి వుత్తం. ఇతి ఇమేహి చతూహి సమ్పయోగలక్ఖణేహి యే చిత్తసమ్పయుత్తా, తే చేతసికా నామాతి ఏవం చేతసికలక్ఖణం ఠపితం హోతి. కథం పనేతే చేతసికా నామాతి ఆహ ‘‘చిత్తే భవా’’తి. ‘‘చేతసి భవా చేతసికా’’తి వత్తబ్బే చిత్త-సద్దస్సపి చేతో-సద్దేన సహ సమానత్థతాయ అత్థమత్తం దస్సేతుం ‘‘చిత్తే భవా చేతసికా’’తి వుత్తం.

నియతాతి నియతుప్పత్తికా, కరుణాముదితాదయో వియ కదాచి అనుప్పజ్జిత్వా యదా యదా తం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తదా తదావ తేన అవినిభుత్తా హుత్వా జాయమానాతి అత్థో. సరూపేన ఆగతాతి ఛన్దాదయో వియ ‘‘యే వా పన తస్మిం సమయే అఞ్ఞేపి అత్థి పటిచ్చసముప్పన్నా అరూపినో ధమ్మా’’తి ఏవం యేవాపనకవసేన అనాగన్త్వా ‘‘ఫస్సో హోతి, వేదనా హోతీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౧) సరూపేనేవ పాళియం ఆగతా. యేవాపనాతి ఏవం దేసనా ఏతేసన్తి యేవాపనకా. ఏకూనతింస ధమ్మాతి కిచ్చభేదం అనామసిత్వా కేవలం అసమ్భిన్నధమ్మవసేనేవ ఏకేనూనా తింస ధమ్మా. పాళియం పన చిత్తేన సహ తింస ధమ్మే గహేత్వా తేసం కిచ్చభేదతో గహణేన ఛప్పఞ్ఞాస ధమ్మా వుత్తా. సేయ్యథిదన్తి సరూపపుచ్ఛా. ఫస్సో…పే… చిత్తుజుకతాతి యథాపుచ్ఛితానం సరూపదస్సనం. ఇతి-సద్దో పరిసమాపనే, నిదస్సనే వా. పున తేత్తింస హోన్తీతి సమ్బన్ధో. తేత్తింస హోన్తీతి తేయేవ ఏకూనతింస ధమ్మాతి అధిప్పాయో.

‘‘కదాచి ఉప్పజ్జన్తీ’’తి వుత్తం, తం కథం దట్ఠబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఇమేసూ’’తిఆది. కరుణాముదితావసేనాతి పఠమసమన్నాహారతో పట్ఠాయ గోత్రభుపరియోసానప్పవత్తితకరుణాముదితాపరికమ్మవసేన. కరుణాపుబ్బభాగోతి కరుణాయ పుబ్బభాగో, పరికమ్మప్పనావసేన పవత్తకరుణాభావనాయ అప్పనాకోట్ఠాసతో పురిమకోట్ఠాసో, పఠమసమన్నాహారతో పట్ఠాయ గోత్రభుపరియోసానప్పవత్తపరికమ్మకోట్ఠాసో హుత్వాతి అత్థో. ఏవం ‘‘ముదితాపుబ్బభాగో’’తి ఏత్థాపి. భాగ-సద్దస్స ద్రబ్యవుత్తితాయ తప్పురిసస్స చ ఉత్తరపదత్థప్పధానతాయ ‘‘కరుణాపుబ్బభాగో’’తిఆదినా పుల్లిఙ్గేన వుత్తం. ఏత-సద్దస్స పన గుణవుత్తితాయ గుణవిసేసవతి వత్తమానో తస్స లిఙ్గవసేన పరిణమతీతి కరుణాముదితాపేక్ఖాయ ‘‘ఏతా’’తి ఇత్థిలిఙ్గవసేన వుత్తన్తి. న పనేకతో ఉప్పజ్జన్తి, కిఞ్చరహి విసుం విసుంయేవాతి అత్థో. తేనేవ హి ‘‘కరుణాపుబ్బభాగో వా ముదితాపుబ్బభాగో వా’’తి వికప్పో వుత్తోతి. కస్మా పనేతా ద్వే ఏకతో నుప్పజ్జన్తీతి? భిన్నారమ్మణత్తా. కరుణా హి దుక్ఖితసత్తే ఆరబ్భ తేసం దుక్ఖాపనయనకామతావసేన పవత్తతి, ముదితా సుఖితసత్తే ఆరబ్భ తేసం సుఖానుమోదనవసేన, తస్మా ఉభిన్నమ్పి భిన్నవిసయత్తా న ఏకస్మిం చిత్తే ఉప్పత్తి సమ్భవతీతి. మిచ్ఛాకమ్మన్తాదీహీతి ఆది-సద్దేన మిచ్ఛావాచామిచ్ఛాజీవానం గహణం. సమ్మాకమ్మన్తాదీని పరిపూరేన్తీతి సమ్మాకమ్మన్తసమ్మావాచాసమ్మాఆజీవాని పరిపూరేన్తి. కో విరతీతి తీసు ఏకా విరతి ఉప్పజ్జతి, సమ్మాకమ్మన్తం పూరేన్తీ పఠమా, సమ్మావాచం పూరేన్తీ దుతియా, సమ్మాఆజీవం పూరేన్తీ తతియా విరతి ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. కరుణాముదితాహి సహ న ఉప్పజ్జన్తి తాసం పఞ్ఞత్తారమ్మణత్తా, విరతియా చ ఏకన్తపరిత్తారమ్మణత్తా. అఞ్ఞమఞ్ఞేన చ న ఉప్పజ్జన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞస్సపి భిన్నవిసయత్తా. మిచ్ఛాకమ్మన్తాదీనఞ్హి ఆరమ్మణానేవ యథాక్కమం సమ్మాకమ్మన్తాదీనం ఆరమ్మణాని తతో విరతిభావతో. ఏతేసూతి ఇమేసు పఞ్చసు.

౬౮. విరతీనమ్పి సఙ్గహణత్థం ‘‘కరుణాముదితాదీసూ’’తి వత్తబ్బే గాథాబన్ధసుఖత్థం ఆది-సద్దలోపవసేన ‘‘కరుణాముదితాసూ’’తి వుత్తం. ఏవఞ్చ కత్వా వుత్తం ‘‘ఏకేనా’’తి, ఇతరథా ‘‘ఏకాయా’’తి వత్తబ్బన్తి.

౬౯-౭౧. కిం పనేత్థ కారణం, చతూసు బ్రహ్మవిహారేసు ద్వే ఇధ నిద్దిట్ఠా, న ఇతరాతి చోదేన్తో ఆహ ‘‘కస్మా పనా’’తిఆది. ఉపేక్ఖా చ న ఉద్ధటాతి సమ్బన్ధో. నవహి లోకుత్తరధమ్మేహి జనం రఞ్జేతీతి ధమ్మరాజా. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికత్థేహి సదేవకం లోకం అనుసాసతీతి సత్థా. అబ్యాపాదేన మేత్తా గహితా తస్సేవ హితాకారప్పవత్తికాలే మేత్తాభావూపగమనతో. తేనేవ హేస ‘‘మేత్తా మేత్తాయనా’’తిఆదినా నిద్దిట్ఠో. తత్రమజ్ఝత్తతాయ ఉపేక్ఖా గహితా తాయేవ సత్తేసు మజ్ఝత్తాకారప్పవత్తాయ ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారభావతో. ఆదిచ్చేన సహ సమానగోత్తతాయ, అరియసావకభావేన వా తస్స భగవతో పుత్తతాయ ఆదిచ్చో బన్ధు ఇమస్స, ఆదిచ్చస్స వా బన్ధూతి ఆదిచ్చబన్ధు.

౭౨. రాసిన్తి ఫస్సపఞ్చకాదిసత్తరసరాసిం. పఠమమహాచిత్తుప్పాదవసేన హి –

‘‘ఫస్సో హోతి, వేదనా హోతి, సఞ్ఞా హోతి, చేతనా హోతి, చిత్తం హోతి, వితక్కో హోతి, విచారో హోతి, పీతి హోతి, సుఖం హోతి, చిత్తస్సేకగ్గతా హోతి, సద్ధిన్ద్రియం హోతి, వీరియిన్ద్రియం హోతి, సతిన్ద్రియం హోతి, సమాధిన్ద్రియం హోతి, పఞ్ఞిన్ద్రియం హోతి, మనిన్ద్రియం హోతి, సోమనస్సిన్ద్రియం హోతి, జీవితిన్ద్రియం హోతి, సమ్మాదిట్ఠి హోతి, సమ్మాసఙ్కప్పో హోతి, సమ్మావాయామో హోతి, సమ్మాసతి హోతి, సమ్మాసమాధి హోతి, సద్ధాబలం హోతి, వీరియబలం హోతి, సతిబలం హోతి, సమాధిబలం హోతి, పఞ్ఞాబలం హోతి, హిరిబలం హోతి, ఓత్తప్పబలం హోతి, అలోభో హోతి, అదోసో హోతి, అమోహో హోతి, అనభిజ్ఝా హోతి, అబ్యాపాదో హోతి, సమ్మాదిట్ఠి హోతి, హిరీ హోతి, ఓత్తప్పం హోతి, కాయపస్సద్ధి హోతి, చిత్తపస్సద్ధి హోతి, కాయలహుతా హోతి, చిత్తలహుతా హోతి, కాయముదుతా హోతి, చిత్తముదుతా హోతి, కాయకమ్మఞ్ఞతా హోతి, చిత్తకమ్మఞ్ఞతా హోతి, కాయపాగుఞ్ఞతా హోతి, చిత్తపాగుఞ్ఞతా హోతి, కాయుజుకతా హోతి, చిత్తుజుకతా హోతి, సతి హోతి, సమ్పజఞ్ఞం హోతి, సమథో హోతి, విపస్సనా హోతి, పగ్గాహో హోతి, అవిక్ఖేపో హోతీ’’తి (ధ. స. ౧) –

ఏవం ధమ్ముద్ధారం కరోన్తేన భగవతా ఫస్సాదయో తింస ధమ్మే ఛప్పఞ్ఞాస కత్వా ఫస్సపఞ్చకరాసి ఝానపఞ్చకరాసి ఇన్ద్రియట్ఠకరాసి మగ్గపఞ్చకరాసి బలసత్తకరాసి హేతుత్తికరాసి కమ్మపథతికరాసి లోకపాలదుకరాసి ఛయుగళదుకరాసి ఉపకారదుకరాసి యుగనన్ధదుకరాసి వీరియసమథదుకరాసీతి సత్తరసన్నం రాసీనం వసేన విభాగో కతో.

కథం? ఏతేసుపి చిత్తం తావ ఫస్సపఞ్చకం పత్వా ‘‘చిత్తం హోతీ’’తి వుత్తం, ఇన్ద్రియాని పత్వా ‘‘మనిన్ద్రియ’’న్తి. వితక్కో ఝానఙ్గాని పత్వా ‘‘వితక్కో హోతీ’’తి వుత్తో, మగ్గఙ్గాని పత్వా ‘‘సమ్మాసఙ్కప్పో’’తి. సద్ధా ఇన్ద్రియాని పత్వా ‘‘సద్ధిన్ద్రియం హోతీ’’తి వుత్తా, బలాని పత్వా ‘‘సద్ధాబల’’న్తి. హిరీ బలాని పత్వా ‘‘హిరిబలం హోతీ’’తి వుత్తా, లోకపాలదుకం పత్వా ‘‘హిరీ’’తి. ఓత్తప్పేపి ఏసేవ నయో. అలోభో మూలం పత్వా ‘‘అలోభో హోతీ’’తి వుత్తో, కమ్మపథం పత్వా ‘‘అనభిజ్ఝా’’తి. అదోసో మూలం పత్వా ‘‘అదోసో హోతీ’’తి వుత్తో, కమ్మపథం పత్వా ‘‘అబ్యాపాదో’’తి. ఇమే సత్త ద్వీసు ఠానేసు విభత్తా. వేదనా పన ఫస్సపఞ్చకం పత్వా ‘‘వేదనా హోతీ’’తి వుత్తా, ఝానఙ్గాని పత్వా ‘‘సుఖ’’న్తి, ఇన్ద్రియాని పత్వా ‘‘సోమనస్సిన్ద్రియ’’న్తి. ఏవమయం ఏకో ధమ్మో తీసు ఠానేసు విభత్తో. వీరియం పన ఇన్ద్రియాని పత్వా ‘‘వీరియిన్ద్రియం హోతీ’’తి వుత్తం, మగ్గఙ్గాని పత్వా ‘‘సమ్మావాయామో’’తి, బలాని పత్వా ‘‘వీరియబల’’న్తి, వీరియసమథం పత్వా ‘‘పగ్గాహో’’తి. సతిపి ఇన్ద్రియాని పత్వా ‘‘సతిన్ద్రియం హోతీ’’తి వుత్తా, మగ్గఙ్గాని పత్వా ‘‘సమ్మాసతీ’’తి, బలాని పత్వా ‘‘సతిబల’’న్తి, ఉపకారదుకం పత్వా ‘‘సతి హోతీ’’తి. ఏవం ఇమే ద్వే ధమ్మా చతూసు ఠానేసు విభత్తా. సమాధి పన ఝానఙ్గాని పత్వా ‘‘చిత్తస్సేకగ్గతా హోతీ’’తి వుత్తో, ఇన్ద్రియాని పత్వా ‘‘సమాధిన్ద్రియ’’న్తి, మగ్గఙ్గాని పత్వా ‘‘సమ్మాసమాధీ’’తి, బలాని పత్వా ‘‘సమాధిబల’’న్తి, యుగనన్ధదుకం పత్వా ‘‘సమథో’’తి, వీరియసమథం పత్వా ‘‘అవిక్ఖేపో హోతీ’’తి. ఏవమయం ఏకో ధమ్మో ఛసు ఠానేసు విభత్తో. పఞ్ఞా పన ఇన్ద్రియాని పత్వా ‘‘పఞ్ఞిన్ద్రియం హోతీ’’తి వుత్తా, మగ్గఙ్గాని పత్వా ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తి, బలాని పత్వా ‘‘పఞ్ఞాబల’’న్తి, మూలాని పత్వా ‘‘అమోహో’’తి, కమ్మపథం పత్వా ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తి, ఉపకారదుకం పత్వా ‘‘సమ్పజఞ్ఞ’’న్తి, యుగనన్ధదుకం పత్వా ‘‘విపస్సనా’’తి. ఏవమయం ఏకో ధమ్మో సత్తసు ఠానేసు విభత్తోతి ఏవమేతే ద్వాదస ధమ్మా ఇన్ద్రియాదితంతంకిచ్చవన్తతాయ ద్విట్ఠానికాదిభేదేన సత్తరససు రాసీసు విభత్తా. ఇతరే అట్ఠారస కిచ్చవసేన భేదాభావతో ఏకట్ఠానికాయేవాతి ఇమేసు సత్తరససు రాసీసు యేవాపనకధమ్మా ఏకరాసిమ్పి న భజన్తి తంతంకిచ్చభావతోతి కత్వా వుత్తం ‘‘రాసిం భజన్తి నా’’తి.

నను చేతే కిఞ్చాపి సేసరాసయో న భజన్తి తేసం సదిసకిచ్చసఙ్గహవసేన ఠితత్తా. ఫస్సపఞ్చకరాసి పన ఖన్ధసఙ్గహవసేనేవ ఠపితోతి చేతనాయ వియ నేసం సఙ్ఖారక్ఖన్ధసఙ్గహతో తత్థ సమవరోధో యుత్తోతి? తం న, ఖన్ధసఙ్గహవసేన ఠపితోపి హి ఫస్సపఞ్చకరాసి సబ్బచిత్తసాధారణధమ్మే సఙ్గహేత్వా ఠపితోతి ఛన్దాదీనం తిణ్ణం పకిణ్ణకవసేన ఉప్పజ్జమానానం సబ్బచిత్తసాధారణతాయ అభావతో, మనసికారస్స చ సతిపి సబ్బచిత్తసాధారణత్తే నిప్పరియాయతో సఙ్ఖారక్ఖన్ధసఙ్గహాభావతో న ఏతేసం ఫస్సపఞ్చకరాసిభజనమ్పి యుత్తన్తి. కస్మా పన మనసికారస్స నిప్పరియాయతో సఙ్ఖారక్ఖన్ధసఙ్గహాభావోతి? వుచ్చతే – ఠపేత్వా చేతనం సేసధమ్మానం సకసకకిచ్చేసుపి పరాధీనభావేన పవత్తనతో అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణం నిప్పరియాయతో న లబ్భతి. యది లభేయ్య, చిత్తేకగ్గతాజీవితిన్ద్రియానం సబ్బచిత్తసాధారణత్తా వేదనావిఞ్ఞాణాని వియ తాని ఫస్సపఞ్చకే వత్తబ్బాని సియుం, న పనేవం వుత్తా, తస్మా ఠపేత్వా చేతనం సేసధమ్మానం అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణం నిప్పరియాయతో న లబ్భతీతి న తేసం నిప్పరియాయతో ఖన్ధసఙ్గహో లబ్భతి. చేతనాయయేవ పన సకిచ్చపరకిచ్చసాధనవసేన పవత్తనతో నిప్పరియాయతో అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణస్స అత్థితాయ ఖన్ధసఙ్గహో లబ్భతీతి. యది ఏవం కథం ఫస్సో ఫస్సపఞ్చకే వుత్తోతి? ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా (విభ. ౨౨౫), ఫుట్ఠో వేదేతి, ఫుట్ఠో సఞ్జానాతీ’’తిఆదివచనతో (సం. ని. ౪.౯౩) వేదనా సఞ్ఞా చేతనా విఞ్ఞాణన్తి ఇమేసం అరూపక్ఖన్ధానం ఉద్దేసట్ఠానే ఠత్వా తేసం పచ్చయస్సపి ఉద్దిసితుకామతాయ ఫస్సో తత్థ వుత్తో. దుబ్బలాతి సకవిసయేపి పరాయత్తభావేనేవ పవత్తనతో దుబ్బలా. అధిమోక్ఖో హి సమాధిస్స పరిబ్యత్తభావే పరిబ్యత్తభావతో సమాధాయత్తవుత్తి, మనసికారోపి చేతనాయ పరిబ్యత్తభావతో చేతనాయత్తవుత్తీతి పరాయత్తావ తే హోన్తి.

౭౩. మనసీ చ కారోతి మనసికారో చ. మనసికారసద్దస్స హి అత్థమత్తసన్దస్సనవసేన గాథాబన్ధసుఖత్థం అసమాసనిద్దేసో, దీఘకరణం, మజ్ఝే చ చ-సద్దవచనన్తి. తేన మునివరేనాతి సమ్బన్ధో.

౭౪-౮౦. పఠమాభినిపాతత్తాతి ఆరమ్మణే ఫుసనవసేన పఠమమేవ అభినిపతనతో. సబ్బేపి చేతసికా చిత్తాయత్తా చిత్తకిరియభావేన వుచ్చన్తీతి ‘‘చిత్తస్సా’’తి వుత్తం. కిరాతి అరుచిసూచనం. ఏవం మహాసంఘికమతం దస్సేత్వా ఇదాని తమేవ విత్థారేతుం ‘‘ఫుసిత్వా పనా’’తిఆది వుత్తం. మహాసంఘికా హి ‘‘పఠమం ఫస్సో ఆరమ్మణం ఫుసతి, అథ తేన ఫుట్ఠం దుతియం వేదనా వేదియతి, ఏవం ఏతేహి ఫుట్ఠవేదితం తతియం సఞ్ఞా సఞ్జానాతి, తేహి పన ఫుట్ఠవేదితసఞ్ఞాతే చతుత్థం చేతనాయ సమ్పయుత్తధమ్మే అభిసన్దహతీ’’తిఆదినా వదన్తి. బలవపచ్చయత్తాతి యథా పాసాదం పత్వా థమ్భా సేసదబ్బసమ్భారానం బలవపచ్చయా, ఏవమేస యస్మా సేససమ్పయుత్తానం బలవపచ్చయో, తస్మాతి అత్థో. తస్మాతి హేతునిగమనం.

సహేవ చాతి చ-సద్దో అట్ఠానప్పయుత్తో, సో ‘‘చిత్తజాన’’న్తి ఇమస్స అనన్తరం దట్ఠబ్బో. కస్మా? చిత్తానం, చిత్తజానఞ్చ ఏకుప్పాదాదిభావేన సహేవ పవత్తితోతి ఏవమేత్థ పదసమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఇదన్తి ఇదం యథావుత్తవిధానం, ఏవం ‘‘పఠమాభినిపాతత్తా’’తి కారణం పరిహరిత్వా ఇదాని ‘‘బలవపచ్చయత్తా’’తి ఇదం పరిహరన్తో ఆహ ‘‘బలవ…పే… దిస్సతీ’’తి. చ-సద్దో అవధారణే, నేవ దిస్సతీతి అత్థో. సేసధమ్మానమ్పి హి సహజాతపచ్చయభావస్స సాధారణత్తా తస్సేవ బలవపచ్చయభావే న కిఞ్చి కారణం దిస్సతీతి. యది సబ్బమిదమకారణం, కథఞ్చరహి ఫస్సో పఠమం వుత్తోతి ఆహ ‘‘దేసనాక్కమతో’’తిఆది. ‘‘వేదనా హోతి, ఫస్సో హోతి, సఞ్ఞా హోతి, ఫస్సో హోతి, చేతనా హోతి, ఫస్సో హోతి, చిత్తం హోతి, ఫస్సో హోతి, వేదనా హోతి, సఞ్ఞా హోతి, చేతనా హోతి, వితక్కో హోతీ’’తిఆదీహి ఆహరితుమ్పి వట్టేయ్య, దేసనావారేన పన ఫస్సోవ పఠమం వుత్తోతి వేదితబ్బో. యథా చేత్థ, ఏవం సేసధమ్మేసుపి పుబ్బాపరక్కమో నామ న పరియేసితబ్బో. వచనత్థలక్ఖణాదీహీతి వచనత్థతో చ లక్ఖణాదితో చ.

ఫుసతీతి కత్తునిద్దేసో. తత్థ కారణం హేట్ఠా వుత్తమేవ, ఫుసన్తి ఏతేన వాతి ఫస్సో. సమ్పయుత్తధమ్మా హి ఆరమ్మణే పవత్తమానా తం ఫుసనలక్ఖణేన ఫస్సేన ఫుసన్తా వియ హోన్తి, ఆరమ్మణఫుసనమత్తం వా ఫస్సోతిపి సాధనత్తయమ్పి యుజ్జతేవ. ఫుసనం లక్ఖణమేతస్సాతి ఫుసనలక్ఖణో, వేదనాయ పచ్చయభావట్ఠేన ఆరమ్మణఫుసనలక్ఖణోతి అత్థో. సంఘట్టనరసోతి మనోద్వారే చిత్తారమ్మణానం సంఘట్టనతో సంఘట్టనకిచ్చో. అయఞ్హి ఆరమ్మణే అనల్లీయమానోపి రూపం వియ చక్ఖుం, సద్దో వియ చ సోతం చిత్తమారమ్మణఞ్చ ఘట్టేతి. పఞ్చద్వారేసు వా వత్థారమ్మణసంఘట్టనేన సమ్పజ్జతీతి సంఘట్టనసమ్పత్తికో ఫస్సో ‘‘సంఘట్టనరసో’’తి వుత్తో. యథా ‘‘ద్వే పాణీ వజ్జేయ్యు’’న్తిఆదీసు పాణిమ్హి ఘట్టనం తబ్బిసేసభూతా రూపధమ్మా, ఏవం చిత్తస్స ఆరమ్మణే సంఘట్టనం తబ్బిసేసభూతో ఏకో చేతసికధమ్మో దట్ఠబ్బో. తిణ్ణం సన్నిపాతసఙ్ఖాతస్స అత్తనో కారణస్స వసేన పవేదితత్తా సన్నిపాతపచ్చుపట్ఠానో. ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో’’తి (మ. ని. ౧.౨౦౪, ౪౦౦; ౩.౪౨౧, ౪౨౫; సం. ని ౨.౪.౬౦; కథా. ౪౬౫) హి వచనతో చక్ఖురూపవిఞ్ఞాణాదీనం తిణ్ణం సన్నిపాతవసేన గహేతబ్బతాయ ఉపట్ఠానతో సన్నిపాతసఙ్ఖాతస్స కారణస్స వసేన ఉపట్ఠానమస్సాతి ఉపట్ఠానట్ఠేన పచ్చుపట్ఠానేన సన్నిపాతపచ్చుపట్ఠానతా వుత్తా. ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’తి (విభ. ౨౨౫) వచనతో వేదనా ఫలమస్సాతి వేదనాపచ్చుపట్ఠానో. తజ్జసమన్నాహారేన చేవ ఇన్ద్రియేన చ పరిక్ఖతే విసయే అనన్తరాయేనేవ ఉప్పజ్జనతో ఆపాథగతవిసయపదట్ఠానో. అయఞ్హి తస్స ఫస్సస్స కారణభూతో తదనురూపభూతో సమన్నాహారోతి తజ్జసమన్నాహారసఙ్ఖాతేన ఆవజ్జనేన చేవ చక్ఖాదిఇన్ద్రియేన చ యథాక్కమం ఆరమ్మణకరణతదభిముఖభావవసేన పరిక్ఖతే అభిసఙ్ఖాతే ఆపాథగతేయేవ విసయే ఏకన్తేన ఉప్పజ్జనతో ఆపాథగతో విసయో పదట్ఠానం ఆసన్నకారణం ఇమస్సాతి ఆపాథగతవిసయపదట్ఠానో.

నను చాయం ధమ్మో చేతసికో, స్వాయం అరూపధమ్మో సమానో కథం ఫుసనలక్ఖణో హోతీతి అన్తోలీనచోదనం మనసి కత్వా తస్సా సోధనత్థం ‘‘అరూపధమ్మోపి సమానో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘ఫుసనాకారేనేవ పవత్తతీ’’తి ఇమినా అరూపస్సాపి సతో తస్స ధమ్మస్స అయం సభావోతి దస్సేతి. సా చ తస్స ఫుసనాకారప్పవత్తి అమ్బిలం అమ్బపక్కాదిం ఖాదన్తం పస్సన్తస్స పరస్స ఖేళుప్పత్తిపరం బాధియమానం దిస్వా దయాలుకస్స సరీరకమ్పనం, రుక్ఖసాఖగ్గే దుట్ఠితం పురిసం దిస్వా భూమియం ఠితస్స పురిసస్స జఙ్ఘచలనం, పిసాచాదిభాయితబ్బం దిస్వా ఊరుపత్థమ్భోతి ఏవమాది వియ దట్ఠబ్బా. సోతి సో యథావుత్తలక్ఖణాదికో ఫస్సో.

సున్దరన్తి సుఖవేదనాసమ్పయుత్తత్తా పసత్థం. మనోతి విఞ్ఞాణం. సుమనస్స భావోతి సుమనసఙ్ఖాతస్స విఞ్ఞాణస్స భావో. య్వాయం సద్దప్పవత్తినిబన్ధనో అత్థో, సో సోమనస్సం. సోమనస్సవేదనాసమ్పయుత్తత్తా హి సుమన-సద్దో తస్మిం విఞ్ఞాణే పవత్తతి. వేదేన అనుభవనాకారేన అయితం పవత్తం వేదయితం, తం లక్ఖణమస్సాతి వేదయితలక్ఖణా. ఇట్ఠస్స ఇట్ఠాకారతోవ అనుభవనం కిచ్చమస్సాతి ఇట్ఠాకారానుభవనరసా. సా హి సభావతో ఇట్ఠమారమ్మణం ఇట్ఠవసేన, ఇతరఞ్చ ఇట్ఠాకారేనేవ అనుభవతి, తత్థ ఇట్ఠాకారానుభవనం కుసలాకుసలచిత్తసమ్పయుత్తవేదనాయ లబ్భతి తస్సా అనిట్ఠస్సపి కప్పనావసేన ఇట్ఠాకారేన గహణతో, సభావతో పన ఇట్ఠానుభవనం అబ్యాకతచిత్తసమ్పయుత్తాయపి లబ్భతి తస్సా విపల్లాసగ్గాహాభావతో. ‘‘రాజా వియ సుభోజనరస’’న్తి ఇమినా ఇమం దీపేతి – ఫస్సస్స ఫుసనమత్తమేవ హోతి, సఞ్ఞాయ సఞ్జాననమత్తమేవ, చేతనాయ సఞ్చేతనామత్తమేవ, విఞ్ఞాణస్స విజాననమత్తమేవ, ఏకంసతో పన ఇస్సరవతాయ సామిభావేన వేదనావ ఆరమ్మణరసం అనుభవతి, రాజా వియ సూదకారేన సమ్పాదితసుభోజనరసన్తి. అస్సాదీయతీతి అస్సాదో, సుఖవేదనా. తేనాహ భగవా – ‘‘యం, భిక్ఖవే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధేసు అస్సాదో’’తి. చేతోసన్నిస్సితత్తా చేతసి భవో అస్సాదోతి చేతసికఅస్సాదో, తథా పచ్చుపట్ఠాతీతి చేతసికఅస్సాదపచ్చుపట్ఠానా. పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదియతీతి ఆహ ‘‘పస్సద్ధిపదట్ఠానా’’తి. ఇదం పన నిరామిససోమనస్సవసేన వేదితబ్బం.

నీలాదిభేదస్స ఆరమ్మణస్స సఞ్జాననం తమేవ సఞ్ఞం కత్వా జాననం లక్ఖణం ఏతస్సాతి సఞ్జాననలక్ఖణా. పచ్చాభిఞ్ఞాణకరణరసాతి పతి అభిఞ్ఞాయతి ఏతేనాతి పచ్చాభిఞ్ఞాణం, తదేవేతన్తి పున పచ్చాభిఞ్ఞాణనిమిత్తం సణ్ఠానాదికో ఆకారో, తస్స కరణరసో కిచ్చమస్సాతి పచ్చాభిఞ్ఞాణకరణరసా. సా హి ఉప్పజ్జమానా పచ్ఛా సఞ్జాననస్స కారణభూతం సణ్ఠానాదికం ఆకారం గహేత్వా ఉప్పజ్జతీతి. ఇదఞ్చ నిమిత్తకారికాయ నిమిత్తేన సఞ్జానన్తియా చ సబ్బాయ సమానసఞ్ఞాయ యోజేతబ్బం. నిమిత్తేన సఞ్జానన్తీపి హి పున అపరాయ సఞ్ఞాయ చ సఞ్జాననస్స నిమిత్తం కరోతీతి. తఞ్చ కుసలాకుసలకిరియాజవనసఞ్ఞం ధురం కత్వా వేదితబ్బం. తం పనేతం అభిఞ్ఞాణకరణం కథం దట్ఠబ్బన్తి ఆహ ‘‘వడ్ఢకిస్స అభిఞ్ఞాణకరణమివా’’తి. యథా వడ్ఢకిస్స దారూసు ‘‘ఇదం ఉద్ధం, ఇదం అధో’’తి ఏవం పచ్ఛా సఞ్జాననపచ్చయభూతస్స సఞ్ఞాణస్స కరణం, ఏవమస్సా పున సఞ్జాననపచ్చయనిమిత్తకరణన్తి వుత్తం హోతి. హత్థిదస్సకఅన్ధో వియ ‘‘ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి సఞ్ఞాయ యథాగహితనిమిత్తవసేన అభినివేసకరణతో యథా…పే… పచ్చుపట్ఠానా. ఏతేన సఞ్ఞాయ ఆకారగ్గహణం కత్వా ఠితస్స దిట్ఠిఆదీనం ఉప్పజ్జనతో అకుసలసఞ్ఞాయ అనురూపవసేన ఫలపచ్చుపట్ఠానం దస్సితం హోతి. అథ వా అభినివేసకరణన్తి ‘‘ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి సఞ్ఞాభినివేసమత్తమేవ, తస్మా ఉపపరిక్ఖాభావేన యథాగహితనిమిత్తవసేన అభినివేసాకారేన ఉపట్ఠానతో ఆకారపచ్చుపట్ఠానం వుత్తం. తిణపురిసకేసు మిగపోతకానం ‘‘పురిసా’’తి ఉప్పన్నసఞ్ఞా వియ అవికప్పసభావత్తా యథాఉపట్ఠితవిసయపదట్ఠానా. ఏత్థ చ ఞాణవిప్పయుత్తసఞ్ఞాయ ఆకారగ్గహణవసేన ఉప్పజ్జనకాలే చిత్తం అబ్బోహారికం సఞ్ఞానుగతికం హోతి. ఞాణసమ్పయుత్తే చిత్తే పన ససమ్భారపథవియా అనుగతా సేసధాతుయో వియ సఞ్ఞాచిత్తఞ్చ అబ్బోహారికం ఞాణానుగతికం హోతి.

అభిసన్దహతీతి పబన్ధతి పవత్తేతి, ‘‘గణ్హథ గణ్హథా’’తి వదన్తీ వియ సమ్పయుత్తధమ్మే ఆరమ్మణే పయోజేతి, సకసకకిచ్చే చ పట్ఠపేతీతి అత్థో. చేతయితలక్ఖణాతి నిద్దోక్కన్తస్స పబుద్ధక్ఖణే సమ్భమప్పవత్తి వియ చేతసో ఉస్సాహతావ లక్ఖణా. అథ వా ‘‘అభిసన్దహతీ’’తి వుత్తత్తా పయోజనలక్ఖణాత్వేవ అత్థో. ఆయూహనరసాతి చేతసికఇరియనరసా, పయోగరసాతి వుత్తం హోతి. కుసలాకుసలకిరియాజవనసమ్పయుత్తాయయేవ పనేతం లబ్భతి. సంవిదహనపచ్చుపట్ఠానాతి ‘‘త్వం ఇదం కరోహీ’’తి విచారేన్తీ వియ హోతీతి విచారణపచ్చుపట్ఠానా. ఏతాయ హి పవత్తమానాయ సబ్బేపి సమ్పయుత్తధమ్మా యథా సకిచ్చపసుతా హోన్తి, తేనేవ హేసా సకిచ్చపరకిచ్చసాధికా వుత్తా. జేట్ఠసిస్సో పరే సజ్ఝాయనే ఉయ్యోజేన్తో సయమ్పి సజ్ఝాయతి. తస్మిఞ్హి సజ్ఝాయితుం ఆరద్ధే సేససిస్సాపి సజ్ఝాయన్తి. మహావడ్ఢకిస్మిమ్పి వడ్ఢకికమ్మం కాతుం ఆరద్ధే ఇతరేపి కరోన్తి యేవాతి ఆహ ‘‘జేట్ఠసిస్సమహావడ్ఢకిఆదయో వియా’’తి. ఆది-సద్దేన జేట్ఠన్తేవాసికాదీనం గహణం.

యథాపచ్చయం పవత్తమానానం ధమ్మానం నత్థి కాచి వసవత్తితాతి వసవత్తిభావనివారణత్థం ‘‘వితక్కనం వితక్కో’’తి వుత్తం. ఊహనం ఆరమ్మణస్స పరికప్పనం, తస్మిం అభినిరోపనన్తి వా వుత్తం హోతి. యస్మా చిత్తం వితక్కబలేన ఆరమ్మణం అభిరుళ్హం వియ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఆరమ్మణే చిత్తస్స అభినిరోపనలక్ఖణో’’తి. యథా హి కోచి గామవాసీ పురిసో రాజవల్లభం, తంసమ్బన్ధినం మిత్తం వా నిస్సాయ రాజగేహం ఆరోహతి అనుపవిసతి, ఏవం వితక్కం నిస్సాయ చిత్తం ఆరమ్మణం ఆరోహతి. యది ఏవం కథం అవితక్కచిత్తం ఆరమ్మణం ఆరోహతి, న హి ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణదుతియజ్ఝానాదికే వితక్కో ఉపలబ్భతి, యస్స బలేన తం ఆరమ్మణం ఆరోహతి, తస్మా సభావతో భావనాబలేన తత్థ అనుప్పజ్జనకో? సచ్చం, తమ్పి వితక్కబలేన ఆరోహతి. యథా హి సో పురిసో పరిచయేన తేన వినాపి నిరాసఙ్కో రాజగేహం పవిసతి, ఏవం పరిచయేన వితక్కేన వినాపి అవితక్కచిత్తం ఆరమ్మణం ఆరోహతి. పరిచయోతి చేత్థ సన్తానే అభిణ్హం పవత్తచిత్తభావనాసఙ్ఖాతో పరిచయో. వితక్కస్స హి సన్తానే అభిణ్హం పవత్తస్స వసేన చిత్తస్స ఆరమ్మణాభిరోహనం చిరపరిచితం, తేన తం చిత్తం కదాచి వితక్కేన వినాపి తత్థ వత్తతేవ. యథా తం ఞాణసహితం హుత్వా సమ్మసనవసేన చిరపరిచితం కదాచి ఞాణరహితమ్పి సమ్మసనవసేన పవత్తతి, యథా వా కిలేససహితం హుత్వా పవత్తం సబ్బసో కిలేసరహితమ్పి పరిచయేన కిలేసవాసనావసేన పవత్తతి, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.

అథ వా ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణం అవితక్కమ్పి వత్థారమ్మణఘట్టనస్స బలవతాయ, దుతియజ్ఝానాదీని చ హేట్ఠిమహేట్ఠిమభావనాయ బలవతాయ ఆరమ్మణం ఆరోహతీతి. ఆదితో, అభిముఖం వా హననం పహరణమత్తం ఆహననం, పరితో, పరివత్తేత్వా వా హననం విసేసేన పహరణం పరియాహననం, తం కిచ్చమస్సాతి ఆహననపరియాహననరసో. తథా హి తేన యోగావచరో ఆరమ్మణం వితక్కాహతం వితక్కపరియాహతం కరోతీతి వుచ్చతి. ఆనయనం చిత్తస్స ఆరమ్మణే ఉపనయనం, ఆకడ్ఢనం వా, తథా హుత్వా పచ్చుపట్ఠానమస్సాతి ఆనయనపచ్చుపట్ఠానో.

తేనాతి తేన విచారేన కరణభూతేన, హేతుభూతేన వా చిత్తం ఆరమ్మణే విచరతి అనువిచరతి, అవిచారచిత్తస్స పన అవితక్కచిత్తే వుత్తానుసారేన పవత్తి వేదితబ్బా. విచరణం అనుసఞ్చరణం అనుపరిగమనం. స్వాయం విసేసో సన్తానమ్హి లబ్భమానో జవనసన్తానే పాకటో హోతీతి దట్ఠబ్బో. ఏస నయో సేసేసుపి. ఆరమ్మణస్స అనుమజ్జనం అనుమసనం పరిమజ్జనమస్స లక్ఖణన్తి ఆరమ్మణానుమజ్జనలక్ఖణో. తథా హి విచారో పరిమజ్జనహత్థో వియ, సంసరణహత్థో వియాతి వుచ్చతి. తత్థాతి ఆరమ్మణే. సహజాతానం అనుయోజనం ఆరమ్మణే అనువిచరణసఙ్ఖాతఅనుమజ్జనవసేన వేదితబ్బం. ధమ్మానఞ్హి సభావవినిముత్తా కాచి కిరియా నామ నత్థి. తథాగహేతబ్బాకారో బోధనేయ్యజనానురోధేన పరమత్థతో ఏకసభావోపి సభావధమ్మో పరియాయవచనేహి విసయసమారోపితరూపేహి బహూహి పకారేహి పకాసీయతి. ఏవఞ్హి సో సుట్ఠు పకాసితో హోతీతి. అనుపబన్ధపచ్చుపట్ఠానోతి ఆరమ్మణే చిత్తస్స అవిచ్ఛిన్నస్స వియ పవత్తిపచ్చుపట్ఠానో. తథా హి సో అనుసన్ధానతాతి నిద్దిట్ఠో.

ఏత్థ చ విచారతో ఓళారికట్ఠేన తస్సేవ పుబ్బఙ్గమట్ఠేన పఠమఘణ్టాభిరవో వియ చేతసో పఠమాభినిపాతో వితక్కో, అనురవో వియ అనుసఞ్చరణం విచారో. యథా హి ఘణ్టాభిఘాతజో పఠమాభిరవో అనురవతో ఓళారికో, పుబ్బఙ్గమో చ హోతి, ఏవం ఆరమ్మణాభిరోపనట్ఠేన వితక్కో ఓళారికో, పుబ్బఙ్గమో వియ చ హోతి. తతో సుఖుమట్ఠేన అనుమజ్జనసభావేన చ ఘణ్టానురవో వియ అనుపబన్ధో విచారో. విప్ఫారవా చేత్థ వితక్కో చిత్తస్స పఠముప్పత్తికాలే చిత్తస్స పరిప్ఫన్దనభూతో ఆకాసే ఉప్పతితుకామస్స సకుణస్స పక్ఖవిక్ఖేపో వియ, పదుమాభిముఖపాతో వియ చ గన్ధానుబన్ధచేతసో భమరస్స. సన్తవుత్తి విచారో చిత్తస్స నాతిపరిప్ఫన్దనభావో, ఆకాసే ఉప్పతితస్స సకుణస్స పక్ఖప్పసారణం వియ, పదుమస్స ఉపరిభాగే పరిబ్భమనం వియ చ పదుమాభిముఖపతితస్స భమరస్స. ఆగమట్ఠకథాయం పన విపరియాయేన ఆగతం. తథా చ వుత్తం దుకనిపాతట్ఠకథాయం –

‘‘ఆకాసే గచ్ఛతో మహాసకుణస్స ఉభోహి పక్ఖేహి వాతం గహేత్వా పక్ఖే సన్నిసీదాపేత్వా గమనం వియ ఆరమ్మణే చేతసో అభినిరోపనభావేన పవత్తో వితక్కో, వాతగ్గహణత్థం పక్ఖే ఫన్దాపయమానస్స గమనం వియ అనుమజ్జనభావేన పవత్తో విచారో’’తి.

తమ్పి అనుపబన్ధేన పవత్తియం యుజ్జతి. తథా హి ఉపచారే, అప్పనాయం వా సన్తానేన పవత్తియం వితక్కో నిచ్చలో హుత్వా ఆరమ్మణం అనుపవిసిత్వా వియ పవత్తతి, న పఠమాభినిపాతే వియ పాకటో హోతీతి.

పినయతీతి కాయచిత్తం అప్పేతి, వడ్ఢేతి వా. సమ్పియాయనలక్ఖణాతి ఆరమ్మణం కల్లతో గహణలక్ఖణా. పీణనరసాతి కాయచిత్తానం పరిబ్రూహనకిచ్చా. ఫరణరసాతి పణీతరూపేహి కాయస్స బ్యాపనరసా, అత్తనా సమ్పయుత్తచిత్తసముట్ఠానేహి రూపేహి సకలరూపకాయబ్యాపనం కరోతీతి వుత్తం హోతి. న హి అఞ్ఞథా ఇమిస్సా ఫరణం హోతి, ధమ్మానం అబ్యాపారతాయ కేసగ్గమత్తమ్పి సఙ్కమనాభావతో. ఉదగ్గభావో ఓదగ్యం.

ఏకం ఆరమ్మణం అగ్గమేతస్సాతి ఏకగ్గం, చిత్తం, యేన పన ధమ్మేన యోగతో తం ఏకగ్గం నామ హోతి, సో ఏకగ్గభావో. సో పన చిత్తస్సేవ హోతి, న యస్స కస్సచీతి ఆహ ‘‘చిత్తస్స ఏకగ్గభావో’’తి, నివాతే దీపసిఖాయ ఠితి వియ చిత్తస్స ఠితీతి వుత్తం హోతి. విసారస్స బ్యగ్గభావస్స పటిపక్ఖో సభావో అవిసారో, న విసారాభావమత్తం, తం ఇమస్స లక్ఖణన్తి ఆహ ‘‘అవిసారలక్ఖణో’’తి. అవిక్ఖేపో సమ్పయుత్తధమ్మానం అవిక్ఖిత్తతా, అవిసారావిక్ఖేపానం సమాధానభావతో అత్థతో విసేసాభావేపి సముఖేన, సమ్పయుత్తముఖేన చ ఉభయం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అవూపసమలక్ఖణస్స విక్ఖేపస్స పటిపక్ఖతాయ చిత్తస్స ఉపసమనాకారేన పచ్చుపట్ఠాతీతి ఉపసమపచ్చుపట్ఠానో. విసేసతోతి యేభుయ్యేన. సుఖవిరహితోపి హి అత్థి సమాధీతి సో యేభుయ్యేన సుఖపదట్ఠానో హోతి. అథ వా విసేసతోతి అతిసయేన. ‘‘సుఖినో చిత్తం సమాధియతీ’’తి (అ. ని. ౧౧.౧౧) వచనతో హి సుఖం సమాధిస్స విసేసకారణం సుఖవిరహితస్సపి తదుపనిస్సయేనేవ సమిజ్ఝనతో.

సద్దహన్తి ఏతాయాతి కమ్మఫలాదిసద్దహనకిరియాయ పవత్తమానానం ధమ్మానం తత్థ ఆధిపచ్చభావేన సద్ధాయ పచ్చయతం దస్సేతి. తస్సా హి ధమ్మానం తథా పచ్చయభావే సతి తంసమఙ్గిపుగ్గలో ‘‘సద్దహతీ’’తి వోహరీయతి. సద్దహనం సద్ధేయ్యవత్థునో పత్తియాయనం, తం లక్ఖణమేతిస్సాతి సద్దహనలక్ఖణా. కాలుసియమలం విధమేత్వా సమ్పయుత్తానం, పుగ్గలస్సేవ వా పసాదం అనావిలభావకారణం కిచ్చమేతిస్సాతి పసాదనరసా. యథా కథం వియాతి ఆహ ‘‘ఉదకప్పసాదకమణి వియా’’తి. అకాలుసియపచ్చుపట్ఠానాతి అనావిలభావపచ్చుపట్ఠానా. రతనత్తయం కమ్మం కమ్మఫలఞ్చ సద్ధేయ్యవత్థు, తం ఇమిస్సా ఆసన్నకారణన్తి సద్ధేయ్యవత్థుపదట్ఠానా. న హి సద్ధాయ అవత్థుభూతేసు తిత్థియాదీసు సా ఉప్పజ్జతి. సా పనాయం కుసలధమ్మానం ఆదానే హత్థో వియ, సబ్బసమ్పత్తిసమ్పదానే విత్తం వియ, అమతకసిఫలఫలనే బీజం వియ చ దట్ఠబ్బా. ‘‘సద్ధాహత్థో, మహానామ, అరియసావకో, సద్ధీధ విత్తం పురిసస్స సేట్ఠం (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౮౪), సద్ధా బీజం తపో వుట్ఠీ’’తిఆదివచనఞ్హేత్థ (సం. ని. ౧.౧౯౭; సు. ని. ౭౭) సాధకం.

సరన్తి ౨౩౭ ఏతాయాతి సరణకిరియాయ పవత్తమానానం ధమ్మానం తత్థ ఆధిపచ్చభావేన సతియా పచ్చయతం దస్సేతి. తస్సా హి ధమ్మానం తథా పచ్చయభావే సతి తంసమఙ్గిపుగ్గలో ‘‘సరతీ’’తి వోహరీయతి. ఉదకే అలాబు వియ పిలవిత్వా గన్తుం అదత్వా పాసాణస్స వియ నిచ్చలస్స ఆరమ్మణస్స ఠపనం అసమ్ముట్ఠతాకరణం అపిలాపనం, తం లక్ఖణమస్సాతి అపిలాపనలక్ఖణా. సా హి ఆరమ్మణే దళ్హం పతిట్ఠితత్తా ఏసికా వియ వుచ్చతి. సమ్మోసపచ్చనీకకిచ్చం అసమ్మోసరసో, న సమ్మోసాభావమత్తం. ‘‘సతారక్ఖేన చేతసా విహరతీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౨౦) వుత్తత్తా చేతోగుణరతనహారకానం కిలేసచోరానం నివారణతో ఆహ ‘‘ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానా’’తి. తథా హేసా చక్ఖుద్వారాదిరక్ఖనతో దోవారికో వియాతి వుచ్చతి. పఠమం సఞ్ఞాయ థిరుప్పన్నభావే పచ్ఛా సతియా పతిట్ఠానభావతో ఆహ ‘‘థిరసఞ్ఞాపదట్ఠానా’’తి. అథ సతిసఞ్ఞానం కిం నానాకరణన్తి? సఞ్ఞా తావ పఠమం అగ్గహితనిమిత్తం సఞ్జానాతి, గహితనిమిత్తే పున పచ్చాభిఞ్ఞాణపచ్చయనిమిత్తం కరోతి, పఠమం అగ్గహితే పన సఞ్ఞాకిచ్చం అప్పధానం హోతి, సతి పన పఠమం అగ్గహితనిమిత్తమ్పి సరతి గహితనిమిత్తమ్పి, గహితనిమిత్తే పన సతికిచ్చం గుణభూతం హోతీతి ఇదమేవ తాసం నానత్తం.

వీరభావోతి యేన వీరియేన వీరో నామ హోతి, సో ధమ్మో. వీరానం వా కమ్మన్తి యేన కమ్మేన వీరో నామ హోతి, తం వీరానం కమ్మం నామ. వీరియం పనస్స సాధకభావతో తథా వుత్తం. ధమ్మవినిముత్తం వా కిఞ్చి కమ్మం నత్థీతి వీరియమేవ కమ్మభావేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. విధినా ఈరేతబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి వా వీరియం. ఉస్సాహో తం తం కిచ్చం సమారమ్భో, పరక్కమో వా. ఉపత్థమ్భనం పన సమ్పయుత్తధమ్మానం కోసజ్జపక్ఖే పతితుం అదత్వా ధారణం అనుబలప్పదానం. సమ్పయుత్తధమ్మానం సంసీదనభావనివారకో ధమ్మో, న సంసీదనాభావమత్తం, అసంసీదనభావేన పచ్చుపట్ఠాతీతి అసంసీదనభావపచ్చుపట్ఠానం. ‘‘సంవిగ్గో యోనిసో పదహతీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౧౩) వచనతో సంవేగపదట్ఠానం. సంవేగోతి చేత్థ సంవేగమయం ఞాణం. అసంవేగపుబ్బికాయ పన కుసలకిరియాయ వీరియారమ్భవత్థుపదట్ఠానం. తత్థ వీరియారమ్భవత్థూని నామ –

‘‘మగ్గో గన్తబ్బో హోతి, మగ్గో గతో. కమ్మం కాతబ్బం హోతి, కమ్మం కతం. అప్పమత్తకో ఆబాధో ఉప్పన్నో హోతి, గిలానా వుట్ఠితో హోతి, అచిరవుట్ఠితో గేలఞ్ఞా. గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ చరన్తో న లభతి, లూఖస్స వా పణీతస్స వా భోజనస్స యావదత్థం పారిపూరిం లభతి…పే… పారిపూరి’’న్తి –

ఏవం వుత్తాని ఏతాని అనురూపపచ్చవేక్ఖణసహితాని అట్ఠ వీరియారమ్భవత్థూని, తమ్మూలకాని వా పచ్చవేక్ఖణాని. ఏత్థ చ వితక్కో సమ్పయుత్తధమ్మే ఆరమ్మణం ఆరోపేతి. చేతనా తే తంతంకిచ్చేసు నియోజేతి. వీరియం పన తే సంసీదితుం అదత్వా ఉస్సాహేతీతి అయం వితక్కచేతనావీరియానం విసేసో.

విజాననలక్ఖణాతి విసేసేన జాననలక్ఖణా, యథాసభావపటివేధలక్ఖణాతి అత్థో. విసయస్స ఆరమ్మణస్స ఓభాసనం పకాసనం తప్పటిచ్ఛాదకసమ్మోహన్ధకారస్స విధమనతోతి విసయోభాసనం, తం కిచ్చమస్సాతి విసయోభాసనరసా. కత్థచి విసయే అసమ్ముయ్హనాకారేన సమ్మోహపటిపక్ఖతాయ వా పచ్చుపట్ఠానతో సమ్మోహాభావస్స పచ్చుపట్ఠానతో వా అసమ్మోహపచ్చుపట్ఠానా.

అత్తనా అనుపాలేతబ్బానం సహజాతధమ్మానం అనుపాలనం జీవితస్స బ్యాపారో, తఞ్చ తేసం జీవనన్తి తం తస్స కారణభావం పురక్ఖత్వా వుత్తం ‘‘జీవన్తి తేనా’’తి. రూపారూపజీవితిన్ద్రియస్స అనురూపతో లక్ఖణాదికం దస్సేతుం ‘‘అత్తనా అవినిభుత్తాన’’న్తి వుత్తం. ‘‘సమ్పయుత్తాన’’న్తి హి వుచ్చమానే రూపధమ్మానం సమ్పయోగాభావతో రూపజీవితిన్ద్రియస్స సఙ్గహో న సియా. ‘‘అవినిభుత్తాన’’న్తి పన వుత్తత్తా యాని అవినిబ్భోగరూపాని రూపజీవితిన్ద్రియేన సద్ధిం అవినిభుత్తాని అవిసంసట్ఠాని. యే చ అరూపధమ్మా అరూపజీవితిన్ద్రియేన సమ్పయుత్తా, తేసం సబ్బేసం సఙ్గహో హోతీతి. పవత్తనరసన్తి ఉప్పాదతో యావ భఙ్గా అనుపాలనతో అన్తరా అనివత్తనసభావసాధనేన తేసం పవత్తనకిచ్చం. కేచి పన ‘‘రూపజీవితిన్ద్రియం తేసం ఠితిక్ఖణతో పట్ఠాయ, అరూపజీవితిన్ద్రియం ఉప్పాదతో పట్ఠాయ పవత్తియా పచ్చయో’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం. పట్ఠానే హి ‘‘అబ్యాకతం ధమ్మం పటిచ్చ అసఞ్ఞసత్తానం ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ ఇన్ద్రియపచ్చయం కమ్మపచ్చయసదిస’’న్తి అసఞ్ఞసత్తానం ఇన్ద్రియపచ్చయో కమ్మపచ్చయసదిసం కత్వా వుత్తో, తస్మా రూపజీవితిన్ద్రియమ్పి ఉప్పాదతో పట్ఠాయ పచ్చయో హోతీతి దట్ఠబ్బం. ఉప్పాదతో యావ భఙ్గా ఠపనతో ఠపనపచ్చుపట్ఠానం. అనుపాలనవసేన యాపయితబ్బా పవత్తేతబ్బా ధమ్మా పదట్ఠానమస్సాతి యాపయితబ్బధమ్మపదట్ఠానం. యది ఏవం తేసం అనుపాలనాదిసాధకం, కథం తేసం నిరోధో హోతి. ఏవఞ్హి సబ్బకాలం ఠాతబ్బన్తి ఆహ ‘‘సన్తేపి చా’’తిఆది. అనుపాలనలక్ఖణాదిమ్హీతి ఆది-సద్దేన పవత్తనరసాదిమేవ సఙ్గణ్హాతి. అత్థిక్ఖణేయేవాతి అత్తనా అనుపాలేతబ్బానం, అత్తనో వా అత్థిక్ఖణేయేవ. ఉదకన్తి తళాకగతజలం, దణ్డగతజలం వా. తత్థ తళాకగతఉదకస్స గహణే అత్తనా అనుపాలేతబ్బధమ్మానం అత్థిక్ఖణే అనుపాలనం సాధితం హోతి, దణ్డగతజలస్స పన గహణే అత్తనో అత్థిక్ఖణే అనుపాలనం. అత్తనా అనుప్పాదితధమ్మే కథం పాలేతీతి ఆహ ‘‘ధాతి వియ కుమార’’న్తి. యది సేసధమ్మానం పవత్తికారణేన కేనచి భవితబ్బం, జీవితస్స పన కిం పవత్తికారణన్తి ఆహ ‘‘సయం…పే… పవత్తతీ’’తి. యథా కథం వియాతి ఆహ ‘‘నియామకో వియా’’తి. సోపి అత్తనా పవత్తితనావాసమ్బన్ధేన పవత్తతి. యది ధమ్మానం పవత్తి జీవితిన్ద్రియపటిబద్ధం, భఙ్గతో ఉద్ధమ్పి కిం పన పవత్తేతీతి ఆహ ‘‘న భఙ్గతో ఉద్ధ’’న్తి. కస్మాతి ఆహ ‘‘అత్తనో చ పవత్తేతబ్బానఞ్చ అభావా’’తి. భఙ్గక్ఖణే పన కథన్తి ఆహ ‘‘న భఙ్గక్ఖణే ఠపేతీ’’తి.

యస్మా పన లోభపటిపక్ఖో అలోభో హోతి, యే ధమ్మా తేన సమ్పయుత్తా, తంసమఙ్గినో వా సత్తా, తే న లుబ్భన్తి, సయమ్పి కదాచి న లుబ్భతేవ, అత్థతో వా అలుబ్భనాకారో ఏవ చ సో హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘న లుబ్భన్తి తేనా’’తిఆది. ఏస నయో ‘‘న దుస్సన్తి తేనా’’తిఆదీసుపి. అలగ్గభావో ఆరమ్మణం నిస్సాయ పవత్తన్తస్సపి తత్థ అనాసత్తతా. తేనాహ ‘‘కమలదలే జలబిన్దు వియా’’తి. అపరిగ్గహో కస్సచి వత్థునో మమత్తవసేన అసఙ్గహో. ముత్తభిక్ఖు వియాతి ఖీణాసవభిక్ఖు వియ. సో హి ముత్తరాగత్తా కత్థచి మమాయనరహితో హోతి. అనల్లీనో భావో అధిప్పాయో ఏతస్సాతి అనల్లీనభావో. ఏవఞ్హి ‘‘అసుచిమ్హి పతితపురిసో వియా’’తి ఉపమాయ సమేతి. యథా హి తస్స పురిసస్స సతిపి కాయేన అల్లీయనే భావో అనల్లీనో, ఏవం అలోభోపి ఆరమ్మణకరణవసేన గహితేపి ఆరమ్మణే అలగ్గభావేన అనల్లీనభావో అనల్లీనాకారోయేవ పవత్తతి. ఏవంసభావో హి సో ధమ్మోతి.

చణ్డికస్స భావో చణ్డిక్కం, ఫరుసభావో, అత్థతో పన కోపోయేవ, తప్పటిపక్ఖో అఫరుసభావో అచణ్డిక్కం. అవిరోధో అవిగ్గహో అప్పటిపక్ఖో సభావో. ఆఘాతవినయనరసోతి ఏత్థ ఆఘాతో నామ పరస్స అత్తానం, అత్తనో పరం ఉద్దిస్స, పరస్సేవ చ పరం ఉద్దిస్స పవత్తో ఉపనాహో బలవకోపో. తస్స వినయనరసో అపనయనరసో. సోమ్మభావో మజ్జనవసేన హిలాదనియతా సీతలభావో. తేనాహ ‘‘పుణ్ణచన్దో వియా’’తి.

కాయదుచ్చరీతాదీహీతి హేతుమ్హి కరణవచనం. హిరీయతి లజ్జనాకారేన జిగుచ్ఛియతి. తేహియేవాతి కాయదుచ్చరితాదీహియేవ. ఓత్తప్పతీతి ఉబ్బిజ్జతి. హిరీ పాపే గూథే వియ పస్సన్తీ జిగుచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘పాపతో జిగుచ్ఛనలక్ఖణా హిరీ’’తి. ఓత్తప్పం తే ఉణ్హం వియ పస్సన్తం తతో ఉత్తసతీతి వుత్తం ‘‘ఉత్తాసలక్ఖణం ఓత్తప్ప’’న్తి. ఉభోపి పాపానం అకరణరసాతి లజ్జనాకారేన పాపానం అకరణరసా హిరీ, ఉత్తాసాకారేన ఓత్తప్పం. పాపతో సఙ్కోచనపచ్చుపట్ఠానాతి వుత్తప్పకారేనేవ పాపతో సఙ్కోచనాకారేన పచ్చుపట్ఠానా. అత్తగారవపరగారవపదట్ఠానాతి అత్తగారవపదట్ఠానా హిరీ అజ్ఝత్తసముట్ఠానతాయ, అత్తాధిపతితాయ చ. పరగారవపదట్ఠానం ఓత్తప్పం బహిద్ధాసముట్ఠానతాయ, లోకాధిపతితాయ చ. అత్తానఞ్హి గరుం కత్వా హిరియా పాపం పజహతి కులవధూ వియ. పరం గరుం కత్వా ఓత్తప్పేన పాపం పజహతి వేసియా వియ. అజ్ఝత్తసముట్ఠానాదితా చ నేసం తత్థ తత్థ పాకటభావేన వేదితబ్బా, న పన తేసం కదాచి అఞ్ఞమఞ్ఞవియోగతో. న హి లజ్జనం నిబ్భయం వా పాపభయం వా అలజ్జనం అత్థీతి. హిరియా బలవభావే పన ఓత్తప్పం అబ్బోహారికం హోతి, ఓత్తప్పస్స బలవభావే హిరీ అబ్బోహారికా. ఇమే చ ద్వే ధమ్మా ‘‘లోకపాలా’’తి వుచ్చన్తి. యథాహ –

‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, సుక్కా ధమ్మా లోకం పాలేన్తి. కతమే ద్వే? హిరీ చ ఓత్తప్పఞ్చ, ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, ద్వే సుక్కా ధమ్మా లోకం న పాలేయ్యుం, నయిధ పఞ్ఞాయేథ ‘మాతా’తి వా ‘మాతుచ్ఛా’తి వా ‘మాతులానీ’తి వా’’తిఆది (అ. ని. ౨.౯).

పస్సమ్భనం దరథవూపసమో, కాయ-సద్దో సమూహవచనో. సో చేత్థ వేదనాదిక్ఖన్ధత్తయం. వత్తిచ్ఛావసేన హి సద్దో విసిట్ఠవుత్తి హోతీతి ఆహ ‘‘కాయోతి చేత్థా’’తిఆది. వేదనాదయోతి వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి తయో ఖన్ధా. తథా చ వుత్తం తత్థ ‘‘కతమా తస్మిం సమయే కాయపస్సద్ధి హోతి, యా తస్మిం సమయే వేదనాక్ఖన్ధస్సా’’తిఆది (ధ. స. ౪౦). దరథో సారమ్భో దోమనస్సపచ్చయానం ఉద్ధచ్చాదీనం కిలేసానం, తథా పవత్తానం వా చతున్నం ఖన్ధానమేతం అధివచనం. తస్స వూపసమం లక్ఖణమస్సాతి కాయచిత్తదరథవూపసమలక్ఖణా. కాయచిత్త…పే… రసాతి యథావుత్తానమేవ పటిపక్ఖధమ్మానం అభిభవనరసా. దరథనిమ్మద్దనేన పరిళాహపరిప్ఫన్దనవిరహితో సీతిభావో అపరిప్ఫన్దనసీతిభావో. అవూపసమో పరిప్ఫన్దనం అసన్తవుత్తితా. ఉద్ధచ్చాదికిలేసాతి ఉద్ధచ్చప్పధానా ఉద్ధచ్చాధికచిత్తుప్పాదసమ్పయుత్తా కిలేసా. తేపి హి ఉద్ధచ్చవసేన అవూపసమకరా. ఉద్ధచ్చం వా ఆదిం కత్వా సబ్బేయేవ కిలేసా ఉద్ధచ్చాదికిలేసా. ఏవం సేసేసుపి.

గరుభావో దన్ధతా, థినమిద్ధాధికానం తథా పవత్తానం వా చతున్నం ఖన్ధానమేతం అధివచనం. దన్ధతాయ పటిపక్ఖో అదన్ధతా అగరుభావో.

థద్ధభావో థమ్భో. దిట్ఠిమానాధికానం, తప్పధానానం వా చతున్నం ఖన్ధానం ఏతం నామం. థద్ధభావనిమ్మద్దనతోయేవ కత్థచి ఆరమ్మణే అప్పటిహతాకారేన పచ్చుపట్ఠన్తి, సమ్పయుత్తానం వా తత్థ అప్పటిఘాతం పచ్చుపట్ఠాపేన్తీతి అప్పటిఘాతపచ్చుపట్ఠానా.

కమ్మని సాధు కమ్మఞ్ఞం, న కమ్మఞ్ఞం అకమ్మఞ్ఞం, తస్స భావో అకమ్మఞ్ఞభావో, దానసీలాదిపుఞ్ఞకిరియాయ అసమత్థతా. అత్థతో కామచ్ఛన్దాదిసంకిలేసధమ్మా, తప్పధానా వా చత్తారో అకుసలక్ఖన్ధా. అకమ్మఞ్ఞభావనిమ్మద్దనేనేవ సమ్పన్నాకారేన ఆరమ్మణస్స గహణం ఆరమ్మణకరణసమ్పత్తి. వుత్తావసేసా కామచ్ఛన్దాదయో, తదేకట్ఠా చ సంకిలేసధమ్మా సేసనీవరణాదయో. ఇమా పన ద్వే వినిబన్ధనిమ్మద్దనేన పసాదనీయవత్థూసు పసాదావహా, హితకిరియాసు వినియోగక్ఖమభావావహా సువణ్ణవిసుద్ధి వియాతి దట్ఠబ్బా.

గేలఞ్ఞం అస్సద్ధియాదయో, తదేకట్ఠా చ పాపధమ్మా, తప్పటిపక్ఖో అగేలఞ్ఞభావో లక్ఖణం ఏతాసన్తి అగేలఞ్ఞభావలక్ఖణా. గేలఞ్ఞనిమ్మద్దనేనేవ నత్థి ఏతాసం ఆదీనవో దోసో ఉపద్దవో వా, న వా ఏతా ఆదీనం కపణం వన్తి పవత్తన్తీతి నిరాదీనవా, తేనాకారేన పచ్చుపట్ఠన్తి, తం వా సమ్పయుత్తేసు పచ్చుపట్ఠాపేన్తీతి నిరాదీనవపచ్చుపట్ఠానా.

కాయసమ్బన్ధీ, చిత్తసమ్బన్ధీ చ ఉజుభావోతి లక్ఖితబ్బతాయ కాయచిత్తానం అజ్జవలక్ఖణా. కాయచిత్తానం నఙ్గలసీసచన్దకోటిగోముత్తవఙ్కతాసఙ్ఖాతానం కుటిలభావానం అత్థతో మాయాసాఠేయ్యాదిభూతానం నిమ్మద్దనతో కాయచిత్తానం కుటిలభావనిమ్మద్దనరసా. తతోయేవ సబ్బథాపి అజిమ్హభావేన పచ్చుపట్ఠన్తి, సమ్పయుత్తానం వా అజిమ్హతం పచ్చుపట్ఠాపేన్తీతి అజిమ్హతాపచ్చుపట్ఠానా.

నను చ కాయపస్సద్ధిఆదీనం ద్విన్నం ద్విన్నం ధమ్మానం ఏకేకపటిపక్ఖత్తా దరథనిమ్మద్దనాదికిచ్చం ఏకేకమేవ కరోతి. కస్మా పన ద్వే ద్వే ధమ్మా వుత్తాతి? న ఖో పనేవం చిన్తితబ్బం భగవతాపి తథేవ దేసితత్తా. కస్మా పన భగవతా తథా దేసితా? సభావధమ్మభావతో. న హి భగవతా పుబ్బే అవిజ్జమానా ఏతే ధమ్మా దేసనావసేన ఉప్పాదితా, అథ ఖో సభావతో విజ్జమానాయేవ సయమ్భుఞాణేన సమ్మా సచ్ఛికత్వా యథాసభావా దేసితా, తస్మా కథమేత్థ భగవతా సభావతో విజ్జమానస్స హాపనం కాతుం సక్కా. సభావతో విజ్జమానతాయ చేత్థ భగవతో వచనమేవ పమాణం. న హి భగవా యథాధమ్మసాసనాధికారే అయథాధమ్మం కథేయ్యాతి, యస్స పన విజ్జమానస్సాపి అకథనం, తం అఞ్ఞహేతుకం. న చేత్థ తాదిసో హేతు ఉపలబ్భతి, యేన ఇమేసు ఏకేకధమ్మస్స అకథనన్తి. యథా పన ద్విన్నం పురిసానం ఏకోయేవ వేరికో హోతి, తస్స తే పురిసా ఓతారం దిస్వా ఏకతో హుత్వావ హనన్తి, ఏవమేవ ద్వే ద్వే ధమ్మా ఏకతో హుత్వా ఏకం పటిపక్ఖధమ్మం హనన్తి, యథా చ పనేతే విసుం దిస్వాపి తం వేరిం హనన్తి, న ఏవమేతే తం విసుం హనన్తి తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం అవినాభావతోతి, తస్మా ఏతే పటిపక్ఖధమ్మానం ఏకేకభావేపి ద్వే ద్వేయేవ వుత్తాతి, అపిచ చిత్తపస్సద్ధిఆదీహి చిత్తమేవ పస్సద్ధి లహు ముదు కమ్మఞ్ఞం పగుణం ఉజుఞ్చ హోతి. కాయపస్సద్ధిఆదీహి పన రూపకాయోపీతి తదత్థదస్సనత్థం భగవతా ఏత్థేవ దువిధతా వుత్తా, న సమాధిఆదీసు.

ఛన్దనం ఛన్దో, ఆరమ్మణేన అత్థికతా. ‘‘ఛన్దో కామో’’తిఆదీసు (మహాని. ౧) పన తణ్హాపి ఛన్దోతి వుచ్చతి. ‘‘ఛన్దం జనేతి వాయమతీ’’తిఆదీసు వీరియమ్పీతి తతో నివత్తనత్థం వుత్తం ‘‘కత్తుకమ్యతాయేతం అధివచన’’న్తి. కత్తుకమ్యతా వుచ్చతి కరణిచ్ఛా. చేతసికస్స ధమ్మస్స సారమ్మణత్తా కరణిచ్ఛా నామ ఆరమ్మణస్స ఆలమ్బితుకామతాముఖేనేవ హోతీతి ఆరమ్మణకరణిచ్ఛాలక్ఖణో ఛన్దో ‘‘కత్తుకమ్యతాలక్ఖణో’’తి వుత్తో. తేనేవాహ ‘‘ఆరమ్మణపరియేసనరసో, ఆరమ్మణేన అత్థికతాపచ్చుపట్ఠానో’’తి చ. యదగ్గేన పనాయం అత్తనో ఆరమ్మణపరియేసనరసో, తదగ్గేన సమ్పయుత్తధమ్మానమ్పి హోతియేవ ఏకారమ్మణతాయ. తేన తేసం ఆరమ్మణగ్గహణే చేతసో హత్థప్పసారణం వియాతి వుచ్చతి. కథం పన దానవత్థువిస్సజ్జనవసేన పవత్తమానచేతనాసమ్పయుత్తో ఛన్దో ఆరమ్మణేన అత్థికో హోతీతి? నను అవోచుమ్హా ‘‘ఆరమ్మణకరణిచ్ఛాలక్ఖణో’’తి, తస్మా సఙ్గామగతఇస్సాసస్స ఖిపితబ్బఉసూనం గహణే అత్థికతా వియ దానవత్థువిస్సజ్జనవసేన పవత్తచ్ఛన్దోపి విస్సజ్జితబ్బేన తేన అత్థికోయేవాతి. స్వాయం కుసలేసు ఉప్పన్నో కుసలచ్ఛన్దో నామ హోతి యోనిసోమనసికారసముట్ఠానత్తా. తబ్బిపరీతతో పన అకుసలేసు ఉప్పన్నో అకుసలచ్ఛన్దో.

అధిముచ్చనం ఆరమ్మణే సన్నిట్ఠానవసేన వేదితబ్బం, న పసాదనవసేన. తేనాహ ‘‘సన్నిట్ఠానలక్ఖణో’’తి. యథా తథా హి ఆరమ్మణే నిచ్ఛయనం అధిముచ్చనం అనధిముచ్చన్తస్స పాణాతిపాతాదీసు, దానాదీసు వా పవత్తియా అభావతో, సద్ధా పన పసాదనీయేసు పసాదాధిమోక్ఖోతి అయమేతేసం విసేసో. వోట్ఠబ్బనం పన యథా సన్తీరితే అత్థే నిచ్ఛయనాకారేన పవత్తిత్వా పరతో పవత్తమానానం తథా పవత్తియా పచ్చయో హోతి. యది ఏవం విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తేసు ధమ్మేసు కథన్తి? తేసమ్పి ఏకంసేనేవ సంసప్పనాకారస్స పచ్చయతాయ దట్ఠబ్బం, దారకస్స వియ ఇతో చితో చ సంసప్పనస్స ‘‘కరిస్సామి, న కరిస్సామీ’’తి అనిచ్ఛయస్స పటిపక్ఖకిరియా అసంసప్పనం. యేసు చిత్తుప్పాదేసు అయం సన్నిట్ఠానలక్ఖణో అధిమోక్ఖో, తేసం ఆరమ్మణధమ్మోయేవ సన్నిట్ఠాతబ్బత్తా సన్నిట్ఠేయ్యధమ్మో. సో పదట్ఠానమస్సాతి సన్నిట్ఠేయ్యధమ్మపదట్ఠానో. ఇన్దఖిలోతి ఏసికాథమ్భో వుచ్చతి.

తేసు తేసు ధమ్మేసూతి యేసు ధమ్మేసు సయం ఉప్పన్నా, తేసు అత్తనా సమ్పయుత్తేసు చిత్తచేతసికధమ్మేసు. అనారమ్మణత్తేపి హి తేసు సమప్పవత్తేసు ఉదాసీనభావో ‘‘తత్రమజ్ఝత్తతా’’తి వుచ్చతి. సమం అవిసమం వాహితం అత్తనా పవత్తితసమ్పయుత్తానం వా యథాసకకిచ్చేసు పవత్తనం లక్ఖణమేతిస్సాతి సమవాహితలక్ఖణా. తత్థ సమం హుత్వా పవత్తనలక్ఖణాతి అత్థే అపక్ఖపతితభావో వుత్తో హోతి, అవిసమం కత్వా పవత్తనలక్ఖణాతి అత్థే ఊనాధికతానివారణం. ఉదాసీనభావేన పవత్తమానాపి హి ఏసా సమ్పయుత్తధమ్మే సమం కత్వా యథాసకకిచ్చేసు పవత్తేతి, యథా రాజా తుణ్హీ నిసిన్నోపి అధికరణధమ్మట్ఠే యథాసకకిచ్చేసు సమం అప్పమత్తే పవత్తేతి. అలీనానుద్ధతప్పవత్తిపచ్చయానం ధమ్మానం ఊనాధికతాయ లీనుద్ధతభావస్స నివారణకిచ్చాతి వుత్తం ‘‘ఊనాధికతానివారణరసా’’తి. యది ఏవం కథం సహజాతాధిపతీనం అధిపతిభావో. ఆధిపచ్చఞ్హి తేసం కిచ్చతో అధికభావోతి? నాయం దోసో. తమ్పి తస్స కిచ్చమేవ, యం సహజాతధమ్మానం అధిపతిభావే పవత్తాపనం. యథా హి రఙ్గమణ్డలం గతో నటకాచరియో తే తే నటకే యథాసకం అనురూపం భూమియం యోజేతి, ఏవమేసాపి అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మేసు అధిపతిభావే ఠితే అధిపతిభావే యోజేతి, ఇన్ద్రియత్తే ఠితే ఇన్ద్రియత్తే, న పన సకసకకిచ్చతో ఊనతం, అధికతం వా పత్తుం దేతీతి. ‘‘ఇదం నిహీనకిచ్చం హోతు, ఇదం అతిరేకకిచ్చ’’న్తి ఏవం పక్ఖపాతవసేన వియ పవత్తి పక్ఖపాతో. తం ఉపచ్ఛిన్దన్తీ వియ హోతీతి పక్ఖపాతుపచ్ఛేదనరసా. సా చిత్తచేతసికానం అజ్ఝుపేక్ఖనేన సమప్పవత్తేసు ఆజానీయేసు సారథి వియ దట్ఠబ్బా.

కిరియా కారోతి కార-సద్దస్స భావసాధనతం ఆహ. తేన కారోతి నాఞ్ఞం, కిరియాయేవాతి దీపితం హోతి. మనస్మిం కారోతి మనసి ఆరమ్మణస్స కరణం. యేన హి మనో ఆరమ్మణే కరీయతి ఆరమ్మణేనస్స సంయోజనతో, తతో ఏవ తేన ఆరమ్మణమ్పి మనసి కరీయతీతి. మనసికారోతి చేత్థ అలుత్తసమాసో దట్ఠబ్బో. పురిమమనతోతి భవఙ్గమనతో. విసదిసం మనన్తి వీథిజవనమనం, తం కరోతీతి మనసికారో, మనసికారసామఞ్ఞేన వీథిజవనపటిపాదకే దస్సేతి. ఏత్థ పన ఉపయోగత్థభుమ్మవచనే సమాసో దట్ఠబ్బో. సమ్పయుత్తధమ్మే ఆరమ్మణాభిముఖం సారేన్తో పయోజేన్తో వియ హోతీతి మనసికారో సారణలక్ఖణోతి వుత్తో. సంయోజనరసోతి పయోజనరసో. వితక్కో సమ్పయుత్తానం ఆరమ్మణే అభినిరోపనసభావత్తా ఆరమ్మణే చిత్తం పక్ఖిపన్తో వియ హోతి. చేతనా అత్తనో ఆరమ్మణం గణ్హన్తీ సమ్పయుత్తేపి సకసకకిచ్చం కారేతీతి అత్తనా కరణేన బలం నియోజేన్తో బలనాయకో వియ హోతి. మనసికారో సమ్పయుత్తే ఆరమ్మణే పయోజేతీతి ఆజానీయప్పయోజనకసారథి వియాతి అయమేతేసం విసేసో.

ఆరమ్మణాభిముఖభావపచ్చుపట్ఠానోతి ఆరమ్మణే సంయోజనవసేన తదభిముఖభావపచ్చుపట్ఠానో. ఏత్థ సతియా అప్పముస్సనచ్ఛన్దతా విసయాభిముఖపచ్చుపట్ఠానతా, మనసికారస్స పన సంయోజనవసేనాతి అయమేతేసం విసేసో. ఆరమ్మణపటిపాదకస్స సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నతావచనం ఇతరమనసికారానం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధపరియాపన్నతం దస్సేతి. మహిసాసకా పన ‘‘ఆవజ్జనస్స విఞ్ఞాణభావే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స సబ్బవిసయతా పరిహాయేయ్య, తస్మా తం జవనసమ్పయుత్తసఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నమేవా’’తి వదన్తి. తేసఞ్హి అయమధిప్పాయో – యది తం విసుం చిత్తసభావం సియా, పచ్చుప్పన్నచిత్తం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తస్స తస్స అనన్తరం ఉప్పజ్జమానజవనానం పచ్చుప్పన్నారమ్మణతా న భవేయ్య, అఞ్ఞదత్థు అతీతారమ్మణతావ సియా, ఏవఞ్చ సతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సాపి పచ్చుప్పన్నచిత్తారమ్మణతాయ అభావతో అసబ్బవిసయతా ఆపజ్జేయ్య, యదగ్గేన చ తం అసబ్బవిసయం, తదగ్గేన సావరణమ్పి హోతి యత్థ న పవత్తతి, తత్థ ఆవరణసమ్భవతో, తస్మాస్స సకలలోకసిద్ధో సబ్బఞ్ఞుభావో, అనావరణభావో చ పరిహాయేథ, జవనసమ్పయుత్తభావే పన సతి ఆవజ్జనస్స నాయం ఇట్ఠవిఘాతో ఆపజ్జతీతి. తయిదం తేసమభినివేసమత్తం ‘‘ఆవజ్జనా కుసలానం ఖన్ధానం, అకుసలానం ఖన్ధానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭) వచనేన తస్సానన్తరం కుసలాకుసలుప్పత్తియా దీపితత్తా. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పన పచ్చుప్పన్నచిత్తారమ్మణభావో ఏవం వేదితబ్బో – అతీతాదివసేన హి విభాగమకత్వా ‘‘ఇమస్స చిత్తం జానామీ’’తి పవత్తస్స ఆవజ్జనం సామఞ్ఞేన యం కిఞ్చి అభిముఖీభూతం చిత్తమావజ్జతి, తతో జవనానిపి అత్తనో అత్తనో అభిముఖీభూతం చిత్తమారమ్మణం కత్వా పవత్తన్తి, న చేత్థ జవనానం భిన్నారమ్మణతా ఆసఙ్కితబ్బా చిత్తసామఞ్ఞేన ఆరమ్మణస్స అభిన్నత్తా, తస్మా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పచ్చుప్పన్నచిత్తారమ్మణతం పటిచ్చ న కాచి విహేసా అనుభవితబ్బాతి. కిం వా ఏతేన యుత్తివాదేన, నను వుత్తం భగవతా – ‘‘అచిన్తేయ్యో బుద్ధవిసయో’’తి (అ. ని. ౪.౭౭), తస్మా అపరిమితపుఞ్ఞసమ్భారేకఫలస్స అచిన్తేయ్యసభావత్తా ఆవజ్జనేన వినాపి విసయగ్గహణే విబన్ధనాభావతో యత్థ కత్థచి పవత్తి అప్పటిహతాయేవాతి. కేచి పనేత్థ ‘‘ఆవజ్జనం అనాగతచిత్తమారమ్మణం కత్వా నిరుజ్ఝతి, జవనమేవ పన పచ్చుప్పన్నమారమ్మణం గణ్హాతీ’’తి వదన్తి. యస్మా పన ‘‘అనాగతారమ్మణా ఆవజ్జనా పచ్చుప్పన్నారమ్మణానం ఖన్ధానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి పాళి నత్థి, తస్మా తం అప్పమాణం.

కరోతీతి కరుణా. కిం కరోతి, కేసం కిం నిమిత్తన్తి ఆహ ‘‘పరదుక్ఖే సతి సాధూనం హదయకమ్పన’’న్తి. కమ్పనన్తి చ పరేసం దుక్ఖం దిస్వా తస్స అసహనాకారేన చిత్తస్స అఞ్ఞథత్తం, తదిదం సప్పురిసానంయేవ హోతీతి ఆహ ‘‘సాధూన’’న్తి. సప్పురిసా హి అత్తహితపరహితసాధనేన ‘‘సాధూ’’తి వుచ్చన్తి. ‘‘కిణాతీ’’తి ఇమస్స అత్థమాహ ‘‘వినాసేతీ’’తి, అదస్సనం గమేతి అపనేతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పరదుక్ఖాపనయనాకారప్పవత్తిలక్ఖణా’’తి. పరేసం దుక్ఖస్స అపనయనం హోతు వా, మా వా, సో పరదుక్ఖాపనయనాకారో, తథాపవత్తిలక్ఖణాతి పర…పే… లక్ఖణా. అపనేతుకామతాయ పరేసం దుక్ఖస్స అసహనం అనధివాసనం పరదుక్ఖాసహనం. న విహింసా అవిహింసా, సత్తానం అవిహేఠనం, తం పచ్చుపట్ఠాపేతి, విహింసాయ వా పటిపక్ఖభావేన పచ్చుపట్ఠాతీతి అవిహింసాపచ్చుపట్ఠానా.

పమోదనలక్ఖణాతి పరసమ్పత్తియా పమోదనలక్ఖణా. అనిస్సాయనరసాతి ఇస్సాయనస్స ఉసూయనస్స పటిపక్ఖభావకిచ్చా. పన్తసేనాసనేసు, అధికుసలధమ్మేసు చ అరమణం అరతి. సా అత్థతో ఇస్సాధికం దోమనస్ససహగతం, థినమిద్ధాధికఞ్చ ఉద్ధచ్చం. తత్థ పురిమం పరసమ్పత్తివిసయం, దుతియం పన్తసేనాసనాదివిసయన్తి దట్ఠబ్బం. అరతియా విహననాకారేన పచ్చుపట్ఠాతి, తస్సా విఘాతం వా వూపసమం పచ్చుపట్ఠాపేతీతి అరతివిఘాతపచ్చుపట్ఠానా. ‘‘అనియతే ఇచ్ఛన్తీ’’తి ఇమినా చేతసికన్తరభావేన ఇచ్ఛన్తీతి దస్సేతి.

కాయదుచ్చరితతోతి వత్థువీతిక్కమసఙ్ఖాతదుచ్చరితతో. కాయదుచ్చరితాదివత్థూనన్తి పరపాణపరధనపరఇత్థిఆదీనం కాయదుచ్చరితాదీనమాలమ్బణభూతానమేవ వత్థూనం. అవీతిక్కమలక్ఖణాతి అమద్దనలక్ఖణా. కాయదుచ్చరితాదివత్థుతో సఙ్కోచనకిరియాపదేసేన కాయదుచ్చరితాదితోయేవ సఙ్కోచనకిరియా వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. న హి విరతియో దుచ్చరితవత్థునో అకిరియపచ్చుపట్ఠానా యుజ్జన్తి, అథ ఖో దుచ్చరితస్సేవ, విరతీనఞ్చ సోరచ్చవసేన సఙ్కోచనం, అకిరియా చ హిరోత్తప్పానం జిగుచ్ఛాదివసేనాతి అయమేతేసం విసేసో. సద్ధా…పే… పదట్ఠానాతి ఏత్థ సద్ధాదయో సబ్బేవ ధమ్మా కాయసుచరితాదీనం పదట్ఠానాతి ఏకే. అపరే పన ‘‘కమ్మం కమ్మఫలం సద్దహన్తస్స కాయదుచ్చరితాదిఅకరణతో, హిరోత్తప్పసమ్పన్నస్స ముసావాదాదిఅకథనతో, అప్పిచ్ఛసన్తుట్ఠీసల్లేఖగుణసమన్నాగతస్స మిచ్ఛాజీవవివజ్జనతో చ సద్ధాదయో తిణ్ణం ధమ్మానం యథాక్కమేన పదట్ఠానా’’తి వదన్తి. కేచీతి అభయగిరివాసినో. ఇమాసూతి ఇమాసు తీసు విరతీసు. ఏకేకం నియతం విరతిమిచ్ఛన్తీతి అఞ్ఞం ఏకం చతుత్థనియతవిరతిమిచ్ఛన్తి. అథ వా నిద్ధారణత్థే భుమ్మవసేన ఇమాసం అన్తరే ఏకం నియతం విరతిమిచ్ఛన్తీతి అత్థో. ఉభయథాపి పన తేసం ఇచ్ఛా న యుజ్జతి అపరాయ విరతియా ధమ్మసేనాపతినాపి అదేసితత్తా, విసయస్స చ సదా సన్నిహితత్తాభావేన నియతాయ ఏవ ఏకిస్సా అభావతో. తేనేవ హి అభయగిరివాసినోయేవ చ కేచి ఇమాసం తివిధత్తం అనియతత్తమేవ చ ఇచ్ఛన్తి. వుత్తఞ్హి తేహి –

‘‘కరుణాముదితా సమ్మావాచాకమ్మన్తఆజివా;

యేభుయ్యతో అనియతా, హోన్తి గోచరభేదతో’’తి. –

ఏత్థ పన ‘‘యేభుయ్యతో’’తి వచనం లోకుత్తరచిత్తేసు సబ్బదా ఏకతోయేవ చ లబ్భమానతం సన్ధాయ వుత్తం.

దుతియచిత్తేన సమ్పయోగం గచ్ఛన్తీతి సమ్బన్ధో. యథా చిత్తం, ఏవం తంసమ్పయుత్తధమ్మాపీతి దుతియే ససఙ్ఖారా ఏవాతి ఆహ ‘‘ససఙ్ఖారభావమత్తమేవ హేత్థ విసేసో’’తి. తథాతి యథా తతియే, తథా చతుత్థేపి పీతియా సుఖపదట్ఠానత్తా. సుఖస్స చేత్థ అభావతో ఆహ ‘‘ఠపేత్వా పీతి’’న్తి. నను చ ‘‘కరుణాముదితా ఉపేక్ఖాసహగతే న సమ్భవన్తీ’’తి వదన్తి, తస్మా యథా పీతియా, ఏవం తాసమ్పి పటిక్ఖేపో కాతబ్బోతి? న కాతబ్బో, అప్పనాపత్తితో పుబ్బే కరుణాముదితానం ఉపేక్ఖాసహగతానమ్పి సమ్భవతో. కరుణాముదితాభావనాకాలే హి అప్పనావీథితో పుబ్బే ఉపేక్ఖాసహగతచిత్తేనాపి పరికమ్మం హోతి, అప్పనావీథియం పన సోమనస్ససహగతచిత్తేనేవ ఏకావజ్జనవీథియా వేదనాపరివత్తనాభావతో, తస్మా పుబ్బభాగవసేనేవ కరుణాముదితానమ్పి ఉపేక్ఖాసహగతేసు సమ్భవో హోతీతి ఆచరియా. అపరే పన సబ్బదాపి తాసం ఉపేక్ఖాసహగతేసు సమ్భవం న ఇచ్ఛన్తి. ‘‘అవసేసా పఞ్చమేన సమ్పయోగం గచ్ఛన్తీ’’తి అవిసేసేన వుత్తత్తా ఇదాని విసేసదస్సనత్థమాహ ‘‘సోమనస్సట్ఠానే చా’’తిఆది.

౮౧. కరుణాముదితాదయోతి కరుణాముదితా చేవ విరతిత్తయఞ్చ. తేనాహ ‘‘పఞ్చా’’తి.

ఏవం కామావచరకుసలచిత్తసమ్పయుత్తే దస్సేత్వా ఇదాని రూపావచరకుసలచిత్తసమ్పయుత్తధమ్మే దస్సేతుం ‘‘అవసేసేసు పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఠపేత్వా విరతిత్తయన్తి విరతిత్తయం వజ్జేత్వా. కస్మా పనేత్థ విరతిత్తయం పరిచ్చత్తన్తి? వుచ్చతే – సువిసుద్ధకాయకమ్మాదికస్స చిత్తసమాధానవసేన రూపారూపావచరకుసలప్పవత్తి, న కాయకమ్మాదీనం సోధనవసేన, నాపి దుచ్చరితదురాజీవానం సముచ్ఛిన్దనవసేన. తథా హి నీవరణాదిధమ్మానం అవత్థత్తయం హోతి వీతిక్కమావత్థా పరియుట్ఠానావత్థా అనుసయావత్థాతి. తత్థ వీతిక్కమావత్థాయ పటిపక్ఖం కామావచరకుసలం పరియుట్ఠానావత్థాయ రూపారూపావచరం, అనుసయావత్థాయ లోకుత్తరకుసలం. దుచ్చరితదురాజీవానం పన ఠపేత్వా వీతిక్కమావత్థం, అనుసయావత్థఞ్చ వీతిక్కమావత్థాయ విసుం పరియుట్ఠానావత్థా న ఉపలబ్భతి. యస్సా విపచ్చనీకం రూపారూపావచరకుసలం సియా, తస్మా తం నేవ కామావచరకుసలం వియ తేసం వీతిక్కమావత్థం సోధేతి, న చ లోకుత్తరం వియ అనుసయావత్థం సముచ్ఛిన్దతి, పటిపస్సమ్భేతి వా. సీలవిసుద్ధియం సీలసోధనవసేన కామావచరకుసలేనేవ విగతవీతిక్కమస్స పరిసుద్ధకాయకమ్మాదికస్స యోగినో చిత్తసమాధానవసేన పవత్తతీతి మహగ్గతచిత్తుప్పాదే విరతీనం అసమ్భవోయేవ. ఇమమేవ హి అత్థం సాధేతుం ‘‘విరతియో పనా’’తిఆది ఆరద్ధం. తేత్తింస వా కరుణాదిఝానవసేన పవత్తనకాలే. తతోతి తతో తతియే వుత్తచేతసికతో. కరుణాముదితానం అప్పనాపత్తానమేకన్తసోమనస్ససహగతత్తా ఆహ ‘‘పఞ్చమేన…పే… కరుణాముదితావజ్జా’’తి.

రూపావచరపఞ్చమే వుత్తనయేనాతి తింసేవాతి అధిప్పాయో. యది ఏవం రూపావచరతో కో విసేసోతి ఆహ ‘‘అరూపావచరభావోవేత్థ విసేసో’’తి, పఞ్చమే రూపసఞ్ఞాభావతో రూపావచరభావో, ఇధ పన రూపసఞ్ఞాసమతిక్కమేన పత్తబ్బత్తా అరూపావచరభావోతి అయమేవస్స తతో విసేసోతి అత్థో.

పఠమజ్ఝానికేతి పఠమజ్ఝానవతి. మగ్గచిత్తేతి చతుబ్బిధేపి మగ్గఞాణే. దుతియజ్ఝానికాదిభేదేతి దుతియతతియచతుత్థపఞ్చమజ్ఝానికే. వుత్తనయేనాతి ‘‘దుతియేన వితక్కవజ్జా’’తిఆదినా వుత్తనయేన. కిం అవిసేసేనాతి చే, నోతి ఆహ ‘‘కరుణాముదితాన’’న్తిఆది. మగ్గధమ్మేసు పాదకజ్ఝానాదివసేన కదాచి సమ్మాసఙ్కప్పవిరహో సియా, న పన విరతివిరహో, కాయదుచ్చరితాదీనం సముచ్ఛిన్నవసేనేవ అరియమగ్గస్స పవత్తనతోతి ఆహ ‘‘నియతవిరతిభావో’’తి. లోకుత్తరభావోతి ఛబ్బిసుద్ధిపరమ్పరాయ పత్తబ్బత్తా లోకతో ఉత్తరణభావో.

ఏవం కుసలచేతసికానం సమ్పయోగవచనత్థలక్ఖణాదీని దస్సేత్వా ఇదాని అకుసలచేతసికాని దస్సేతుం ‘‘అకుసలా పనా’’తిఆది ఆరద్ధం. ఛ యేవాపనకాతి కిఞ్చాపి పఠమే అనియతయేవాపనకా న లబ్భన్తి, అకుసలేసు పన లబ్భమానకయేవాపనధమ్మే ఏకత్థ దస్సేతుం తేసమ్పి ఇధేవ వచనం దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా ఉపరి ధమ్మానం ఉద్దేసానన్తరం ‘‘ఏవం యేవాపనా’’తిఆది వుత్తం. విచికిచ్ఛాసహగతే ఛన్దాధిమోక్ఖానం, ఉద్ధచ్చసహగతే ఛన్దస్స చ అభావతో వుత్తం ‘‘పటిపాటియా దససు చిత్తేసూ’’తి.

౮౨. నిద్దిట్ఠాతి నిస్సేసేన దస్సితా. హతా విహతా విద్ధస్తా పాపా అపాయాదిదుక్ఖపాపనతో ‘‘పాపా’’తి సఙ్ఖాతా అకుసలధమ్మా యేన సో భగవా హతపాపో, తేన. లాభో అలాభో, యసో అయసో, నిన్దా పసంసా, సుఖం దుక్ఖన్తి ఇమేసు అట్ఠసు లోకధమ్మేసు అకమ్పనట్ఠేన తాదినా సమ్మాసమ్బుద్ధేన. సో హి లాభాదీసు యాదిసో, అలాభాదీసుపి తాదిసోయేవాతి ‘‘తాదీ’’తి వుచ్చతి.

న హిరీయతీతి న లజ్జతి. అహిరికోతి పుగ్గలో ధమ్మసమూహో వా. ‘‘అహిరిక్క’’న్తి వత్తబ్బే ఏకస్స క-కారస్స లోపం కత్వా ‘‘అహిరిక’’న్తి వుత్తం. న ఓత్తప్పన్తి ఓత్తప్పస్స పటిపక్ఖభూతం ధమ్మమాహ. అజిగుచ్ఛనం అహీళనం. అలజ్జనం అవిలా. అజిగుచ్ఛనలక్ఖణన్తి సభావవసేన వుత్తం, అలజ్జనలక్ఖణన్తి కుసలాబ్యాకతస్స సాధారణాయ హిరియా పటిపక్ఖవసేన. తేహేవాతి కాయదుచ్చరితాదీహి ఏవ. అసారజ్జనం నిబ్భయతా. అనుత్తాసో అసమ్భమో. రసాదీని హిరిఓత్తప్పేసు వుత్తపటిపక్ఖవసేన గహేతబ్బానీతి న తాని ఇధ వుత్తాని. తేసు హి అలజ్జనాకారేన పాపానం కరణరసం అహిరికం. అనుత్తాసాకారేన అనోత్తప్పం. వుత్తప్పకారేనేవ పాపతో అసఙ్కోచనపచ్చుపట్ఠానాని. అత్తని, పరేసు చ అగారవపదట్ఠానాని. గామసూకరస్స వియ అసుచితో కిలేసాసుచితో అజిగుచ్ఛనం అహిరికేన హోతి. సలభస్స వియ అగ్గితో పాపతో అనుత్తాసో అనోత్తప్పేన హోతి. యథాహు పోరాణా –

‘‘జిగుచ్ఛతి నాహిరికో, పాపా గూథావ సూకరో;

న భాయతి అనోత్తప్పో, సలభో వియ పావకా’’తి.

ఏత్థ చ యథా హిరియా బలవభావే ఓత్తప్పం అబ్బోహారికం హోతి, ఓత్తప్పస్స బలవభావే హిరీ అబ్బోహారికా, ఏవం అహిరికస్స బలవభావే అనోత్తప్పం అబ్బోహారికం, అనోత్తప్పస్స బలవభావే అహిరికం అబ్బోహారికం హోతీతి కేచి, తం న యుజ్జతి. యథా హి అసుచినా అత్తానం మక్ఖేన్తో, సప్పముఖే హత్థం పవేసేన్తో బాలదారకో తత్థ పటిక్కూలభావస్స, ఆదీనవస్స చ అనుపపరిక్ఖనతో నేవ జిగుచ్ఛతి, న చ ఉత్తసతి, ఏవమేవం ధమ్మసభావస్స అఞ్ఞాణతో మోహో పాపతో నేవ జిగుచ్ఛతి, న ఉత్తసతి, తస్మా తంసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదే ఉభయమ్పి బలవతరం హోతీతి.

లుబ్భన్తీతి అభిగిజ్ఝన్తి, అల్లీయన్తీతి వుత్తం హోతి. ఆరమ్మణగ్గహణలక్ఖణోతి ఏత్థ ఆరమ్మణగ్గహణం నామ ‘‘మమ ఇద’’న్తి తణ్హాభినివేసవసేన అభినివిట్ఠస్స ఆరమ్మణస్స అవిస్సజ్జనం, న ఆరమ్మణకరణమత్తం. అభిసఙ్గో అతిసయవతాయ ఆసత్తియా దుమ్మోచనీయభావో. అపరిచ్చాగో అవిజహనం. తేలఞ్జనరాగో వియాతి ధోవిత్వాపి పరిచ్చజితుం అసక్కుణేయ్యో తేలమక్ఖితఅఞ్జనరాగో వియ. ‘‘అస్సాదానుపస్సినో తణ్హా పవడ్ఢతీ’’తి వచనతో వుత్తం ‘‘అస్సాదదస్సనపదట్ఠానో’’తి. తత్థ అస్సాదవసేన దస్సనం అస్సాదదస్సనం. నను చ అస్సాదదస్సనమ్పి అత్థతో లోభోయేవాతి కథం సయం అత్తనో పదట్ఠానం హోతీతి? సచ్చం, పఠమం నాతిబలవలోభవసేన అస్సాదదస్సనో పచ్ఛా బలవలోభో హోతీతి తస్స తంపదట్ఠానతా వుత్తా. తేనేవ చ ‘‘తణ్హా పవడ్ఢతీ’’తి వుత్తం. అపరే పన ‘‘అస్సాదో నామ సుఖవేదనా, అస్సాదదస్సనన్తి అస్సాదదిట్ఠీ’’తి వదన్తి. సుఖవేదనాయ వా కారణభూతం సుభనిమిత్తం అస్సాదో నామ, అసుభే ‘‘సుభ’’న్తి పవత్తా తయో విపల్లాసా అస్సాదదస్సనం నామాతి కేచి.

ముయ్హన్తీతి న బుజ్ఝన్తి. ధమ్మసభావస్స యాథావతో అదస్సనం చిత్తస్స అన్ధభావో. అఞ్ఞాణం ఞాణపటిపక్ఖో ధమ్మో. తత్థ పురిమలక్ఖణం సభావవసేన వుత్తం, ఇతరం పటిపక్ఖవసేన. అథ వా అఞ్ఞాణలక్ఖణోతి కిచ్చవసేన వుత్తం. సో హి అసమ్పటివేధరసోతి వుత్తో. ధమ్మసభావం పటివిజ్ఝితుం అసమత్థతా అసమ్పటివేధో. ఆరమ్మణసభావచ్ఛాదనరసోతి యథా అఞ్ఞాణం, మోహసమఙ్గిపుగ్గలో వా ఆరమ్మణసభావం పటివిజ్ఝితుం న లభతి, మోహస్స తథా పవత్తి ఆరమ్మణసభావచ్ఛాదనం. ఏత్థ చ ఞాణం ఆరమ్మణం యథాసభావతో జానాతి, దిట్ఠి యథాసభావం విజహిత్వా అయాథావతో గణ్హాతి, మోహో పన న కథఞ్చి విజానాతి. యది ఏవం ఆరమ్మణగ్గహణకాలో కథం తదా సో ఆరమ్మణం జానాతేవాతి? తదాపి న జానాతి. యథా పన ఫస్సాదయో ఫుసనాకారాదిమత్తవసేనేవ ఆరమ్మణం గణ్హన్తి, న జాననవసేన, ఏవమయం ఆరమ్మణం గహేత్వా ఉప్పజ్జమానో పటిచ్ఛాదనాకారేనేవ గణ్హాతి, న పన జాననాకారేనాతి. యస్స ఉప్పజ్జతి, తస్స అన్ధకరణం అన్ధకారో, తథా పచ్చుపట్ఠాతి, తం వా పచ్చుపట్ఠాపేతీతి అన్ధకారపచ్చుపట్ఠానో.

మిచ్ఛా పస్సన్తీతి ధమ్మసభావస్స విపరీతవసేన అనిచ్చాదిం నిచ్చాదివసేన పస్సన్తి. అయోనిసో అభినివేసో ఉప్పథాభినివేసో. ధమ్మసభావం అతిక్కమిత్వా పరతో నిచ్చాదితో వా పరప్పచ్చయతో వా ఆమసనం పరామాసో, విపరీతగ్గాహవసేన ‘‘ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’న్తి అభినివేసనం మిచ్ఛాభినివేసో. అరియానం అదస్సనకామతాదీతి ఆది-సద్దేన సద్ధమ్మఅసోతుకామతాదిం సఙ్గణ్హాతి.

యస్స ధమ్మస్స వసేన ఉద్ధతం హోతి చిత్తం, తంసమ్పయుత్తధమ్మా వా, సో ధమ్మో ఉద్ధచ్చం. తేనాహ ‘‘ఉద్ధతభావో’’తి. అవూపసమోతి అసన్నిసిన్నభావో. వాతా…పే… పటాకావియాతి యథా పటాకా యోత్తబలేన ధజయట్ఠిం అముఞ్చన్తీపి వాతాభిఘాతేన ఏత్థ అవట్ఠాతుం న సక్కోతి, ఏవమిదమ్పి అధిమోక్ఖబలేన ఆరమ్మణం అముఞ్చన్తమ్పి అయోనిసోమనసికారబలేన ఆరమ్మణే అచలం అవట్ఠాతుం న సక్కోతీతి వాతప్పహారేనేవ చలధజపటాకా వియ అనవట్ఠానకిచ్చం. భన్తత్తం పరిబ్భమనాకారో. ఉద్ధచ్చస్స సబ్బాకుసలసాధారణత్తా, అఞ్ఞేసఞ్చ అకుసలసాధారణానం విసుం పదట్ఠానస్స లబ్భమానత్తా వుత్తం ‘‘అయోనిసో…పే… పదట్ఠాన’’న్తి. యేనాకారేన వా మనసికరోతో ఉద్ధచ్చం ఉప్పజ్జతి, తేనాకారేన మనసికరణం ఇధ అయోనిసోమనసికారో. అథ వా ఉద్ధచ్చనిమిత్తస్స ఆరమ్మణస్స మనసికరణం ఇధ అయోనిసోమనసికారో.

మఞ్ఞతీతి అభిమఞ్ఞతి, అహంకారం కరోతీతి అత్థో. సేయ్యాదివసేన ఉచ్చతో నమనం ఉణ్ణతి. సమ్పగ్గహరసోతి ఉణ్ణతివసేనేవ అత్తనో, సమ్పయుత్తధమ్మానం వా సమ్పగ్గణ్హనకిచ్చో, న వీరియం వియ తంతంకిచ్చసాధనేన. అభిభుస్సహనవసేన హీనస్స అత్తానం నీచం కత్వా గహణమ్పి పగ్గణ్హనవసేనేవాతి వేదితబ్బం. కేతు…పే… పచ్చుపట్ఠానోతి ఏత్థ కేతు వుచ్చతి అచ్చుగ్గతధజో, ఇధ పన కేతు వియాతి కేతు, ఉళారతమాదిభావో, తం కేతుభావసఙ్ఖాతం కేతుం కమ్యతీతి కేతుకమ్యం, యస్స ధమ్మస్స వసేన తం కేతుకమ్యం, సో కేతుకమ్యతా. ‘‘అహ’’న్తి పవత్తనతో మానస్స దిట్ఠిసదిసీ పవత్తతీతి దిట్ఠిమానా ఏకచిత్తుప్పాదే న పవత్తన్తి, ద్వే కేసరసీహా వియ ఏకగుహాయం, తస్మా మానో దిట్ఠివిప్పయుత్తచిత్తే సబ్బదా అనుప్పజ్జమానోపి దిట్ఠిసమ్పయుత్తచిత్తే నియమేన అనుప్పజ్జనతో దిట్ఠివిప్పయుత్తలోభపదట్ఠానో. మానో ధమ్మసమూహగ్గహణే బలవం హుత్వా అత్తుక్కంసనభావేన పవత్తతి, దిట్ఠి ఏకేకధమ్మమ్పి నిచ్చాదిఆకారేన గణ్హన్తీ పవత్తతి. అత్తసినేహసన్నిస్సయో వా మానో, అత్తకిలమథానుయోగసన్నిస్సయా దిట్ఠీతి అయమేతేసం విసేసో.

ఇస్సతీతి ఉసూయతి. తత్థేవాతి పరసమ్పత్తీసుయేవ. ఇస్సావసేన పరసమ్పత్తీసు అతుస్సనతో వుత్తం ‘‘అనభిరతిరసా’’తి. తేనేవేతం వుచ్చతి –

‘‘ఇస్సానలసిఖా యేసం, హదయే జలతీధ తే;

నేవ విన్దన్తి పామోజ్జం, సమ్బుద్ధాదీహి సేవిత’’న్తి.

మచ్ఛరయోగేన మచ్ఛరిని పవత్తం మచ్ఛర-సద్దం గహేత్వా ఆహ ‘‘మచ్ఛరభావో మచ్ఛరియ’’న్తి. నిరుత్తినయేన పన ‘‘మా ఇదం అచ్ఛరియం అఞ్ఞేసం హోతు, మయ్హంవ హోతూ’’తి మచ్ఛరియన్తి పోరాణా. నిగుహణం అత్తనో సమ్పత్తియా పరేసం అదస్సనం. సఙ్కోచనం అత్తసమ్పత్తీనం పరేహి సాధారణభావకరణస్స అరుచ్చనాకారేన పటికుటనం. ‘‘మా ఇదం పరస్స హోతూ’’తి పరేసు పటిహననవసేన అత్తసన్తకస్స ఆరమ్మణకరణతో మచ్ఛేరం పటిఘచిత్తేస్వేవ లబ్భతీతి వదన్తి, తం న యుత్తం ఏకస్సేవ ధమ్మస్స అఞ్ఞత్థ పటిహఞ్ఞిత్వా అఞ్ఞారమ్మణభావప్పసఙ్గతో. పరేహి సాధారణభావే పటిహననవసేన పన తం ఆరబ్భ పవత్తనతో మచ్ఛేరం పటిఘచిత్తేసు ఉప్పజ్జతీతి యుత్తం. అత్తసమ్పత్తీతి ఆవాసాదిసమ్పత్తి.

కుచ్ఛితం కతన్తి ఏత్థ కతమ్పి అకతమ్పి గరహితబ్బత్తా కుచ్ఛితం కతం నామ హోతి. ఏవఞ్హి వత్తారో హోన్తి ‘‘యం మయా న కతం, తం కుకత’’న్తి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘కతాకతానుసోచనరస’’న్తి. ఏవం కతాకతం దుచ్చరితం సుచరితమ్పి కుచ్ఛితం కతం నామ. సుచరితమ్పి హి గరహన్తస్స కుచ్ఛితం కతన్తి హోతి. యథా పన పథవీకసిణారమ్మణం ఝానం పథవీకసిణం, ఏవం కుకతం ఆరబ్భ విప్పటిసారవసేన పవత్తం చిత్తం తంసహచరితతాయ ఇధ కుకతన్తి గహేతబ్బం. అథ వా కతాకతం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జనకవిప్పటిసారచిత్తంయేవ గరహితబ్బతో ‘‘కుచ్ఛితం కతం కుకత’’న్తి వుచ్చతి. యస్స ధమ్మస్స వసేన తం చిత్తం కుకతం నామ హోతి, సో ధమ్మో కుక్కుచ్చం. తేనాహ ‘‘కుకతం, తస్స భావో’’తి. పచ్ఛా అనుతప్పనం విహేఠనం పచ్ఛానుతాపో. కతాకతానుసోచనం కతాకతస్స సుచరితదుచ్చరితస్స అనుసోచనం, ‘‘అకతం వత మే కల్యాణ’’న్తిఆదినా అనుతప్పనం, ‘‘అకతం మయా పుబ్బే కల్యాణకమ్మం, ఇతో దాని పట్ఠాయ కరోమీ’’తి పవత్తం పన కుసలపక్ఖికం వీరియమేవ, న కతాకతానుసోచనం, కతాకతాకారవిసిట్ఠస్స సుచరితదుచ్చరితస్స అనుసోచనవసేన విరూపం పటిసరణం విప్పటిసారో. కతాకతానుసోచనఞ్హి అవడ్ఢిసమ్పాదనతో విరూపం పటిసరణం, తం పరాయత్తతాహేతుతాయ దాసబ్యం వియ దట్ఠబ్బం. యథా హి దాసబ్యే సతి దాసో పరాయత్తో హోతి, ఏవం కుక్కుచ్చే సతి తంసమఙ్గీపుగ్గలో. న హి సో అత్తనో ధమ్మతాయ కుసలే పవత్తితుం సక్కోతి. అథ వా కతాకతకుసలాకుసలానుసోచనవసేన ఆయత్తతాయ తదుభయవసేన కుక్కుచ్చేన తంసమఙ్గీ హోతీతి తం దాసబ్యం వియ హోతి.

అనుస్సాహనావసీదనవసేన సంహతభావో థినం, తేన యోగతో చిత్తం థినం, తస్స భావో థినతా. తేనాహ ‘‘అనుస్సాహసంహననతా’’తి. అసమత్థతావిఘాతవసేన అకమ్మఞ్ఞతా మిద్ధం. తేనాహ ‘‘అసత్తివిఘాతో’’తి. యస్మా మిద్ధవసేనేవ తేన సమ్పయుత్తధమ్మా మేధితా విహతసామత్థియా హోన్తి, తస్మా ‘‘మిద్ధతా మిద్ధ’’న్తి వుత్తం. న విజ్జతి ఉస్సాహో అస్సాతి అనుస్సాహం, తబ్భావోపి అనుస్సాహం. అనుస్సాహసఙ్ఖాతో సంహననభావో అనుస్సాహసంసీదనతా, కుసీతభావోతి వుత్తం హోతి. అసత్తివిఘాతోతి యస్మా తం మిద్ధం ఉప్పజ్జమానమేవ సత్తివినాసవసేన ఉప్పజ్జతి, తస్మా నత్థి ఏతస్స సత్తీతి తం సమ్పయుత్తచిత్తం అసత్తి, తస్స భావోపి, అసత్తియేవ విఘాతోతి అసత్తివిఘాతో.

అనుస్సాహనలక్ఖణన్తి ఉస్సాహపటిపక్ఖలక్ఖణం. వీరియస్స వినోదనం ఖేపనం వీరియవినోదనం. సమ్పయుత్తధమ్మానం సంసీదనాకారేన పచ్చుపట్ఠాతి, తేసం వా సంసీదనం పచ్చుపట్ఠాపేతీతి సంసీదనపచ్చుపట్ఠానం. అకమ్మఞ్ఞతాలక్ఖణన్తి ఏత్థ కామం థినమ్పి అకమ్మఞ్ఞతాసభావమేవ, తం పన చిత్తస్స అకమ్మఞ్ఞం, మిద్ధం వేదనాదిక్ఖన్ధత్తయస్సాతి అయమేత్థ విసేసో. తథా హి పాళియం ‘‘తత్థ కతమం థినం? యా చిత్తస్స అకల్లతా అకమ్మఞ్ఞతా. కతమం మిద్ధం? యా కాయస్స అకల్లతా అకమ్మఞ్ఞతా’’తి (ధ. స. ౧౧౬౨) చ ఆదినా ఇమేసం నిద్దేసో పవత్తో. ఓణహనం విఞ్ఞాణద్వారానం పిదహనం, సమ్పయుత్తానం బన్ధనం వా. లీనతా లీనాకారో, ఆరమ్మణగ్గహణే సఙ్కోచో. యస్మా థినేన చిత్తస్సేవ సంహననం హోతి, మిద్ధేన పన వేదనాదిక్ఖన్ధత్తయస్స వియ రూపకాయస్సపి, తస్మా తం పచలాయికానిద్దం పచ్చుపట్ఠాపేతీతి పచలాయికానిద్దాపచ్చుపట్ఠానన్తిపి వట్టతి. పోత్థరూపపటిచ్ఛాదకపటో వియ ఆరమ్మణసభావావచ్ఛాదకో మోహో. ముఖే బన్ధపటో వియ సమ్పయుత్తధమ్మే పత్థరితుం అదేన్తం మిద్ధన్తి అయమేతేసం విసేసో.

సేసాతి ఇధ లక్ఖణాదివసేన వుత్తావసేసా ఫస్సాదయో. కుసలేసు వుత్తనయేనాతి లక్ఖణాదితో వుత్తనయేన. న కోచి ఏత్థ విసేసో అత్థీతి చే, నో నత్థీతి ఆహ ‘‘ఏత్థ పనా’’తిఆది, వితక్కాదీనం తిణ్ణం యథాక్కమం మిచ్ఛాసఙ్కప్పాదినామమత్తమేవ విసేసోతి అత్థో. ఏకూనవీసతీతి ఠపేత్వా మానాదయో ఛ అనియతయేవాపనకే సేసా సరూపేనాగతా పన్నరస ఛన్దాదయో చ చత్తారో నియతయేవాపనకాతి ఇమే ఏకేన ఊనా వీసతి చేతసికా. అనియతయేవాపనకానం పన ఇధ అలభన్తానమ్పి ఏత్థ వచనే కారణం వుత్తమేవ.

థినమిద్ధస్స అనియతభావోతి థినమిద్ధస్స అనియతస్స ఇధ ఉప్పజ్జనకభావమాహ, న పన పఠమే నియతభావం తత్థ సబ్బసోవ అనుప్పజ్జనతో. న హి సభావతిఖిణం చిత్తం థినమిద్ధయోగీ హోతీతి. తతియే మానస్స అనియతస్స సమ్భవేపి నియతధమ్మే సన్ధాయ ‘‘అట్ఠారసా’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘మానో పనేత్థ అనియతో’’తి. దిట్ఠియా సహ న ఉప్పజ్జతీతి ఏత్థ కారణం వుత్తమేవ. చతుత్థే అవసేసాతి అట్ఠారసేవ, పఞ్చమే ఠపేత్వా పీతిం దిట్ఠియా సహ అట్ఠారసేవ, తథా ఛట్ఠేపి. సత్తమే పీతియా, దిట్ఠియా చ అభావతో సత్తరస, తథా అట్ఠమేపి.

ఏతేపి తయోతి న కేవలం కరుణాముదితా ఏవ, ఏతేపి తయో ఏకతో న ఉప్పజ్జన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం విసయభేదతోయేవ. తథా హి ఇస్సా పరసమ్పత్తివిసయా, మచ్ఛరియం అత్తసమ్పత్తియా పరేహి సాధారణాభావవిసయం, కుక్కుచ్చం కతాకతవిసయన్తి, తస్మా యం అభయగిరివాసినో వదన్తి ‘‘ఇస్సామచ్ఛేరం యదిచ్ఛావసేన ఏకతోపి ఉప్పజ్జతీ’’తి, న తం గహేతబ్బం.

సభావతో, పరికప్పనతో వా అనిట్ఠస్స ఆరమ్మణస్స అనిట్ఠాకారం వా ఆరమ్మణస్స అనుభవనం సమ్భుఞ్జనం అనిట్ఠారమ్మణానుభవనం, తం లక్ఖణమస్సాతి అనిట్ఠారమ్మణానుభవనలక్ఖణం. తేనాహ ‘‘అనిట్ఠాకారసమ్భోగరస’’న్తి, యథాభూతేన వా అయథాభూతేన వా అనిట్ఠాకారేన ఆరమ్మణస్స సమ్భుఞ్జనరసం, పచ్చానుభవనకిచ్చన్తి అత్థో. తిత్థియాదీనఞ్హి సభావతో ఇట్ఠే బుద్ధాదిఆరమ్మణేపి అనిట్ఠాకారతో గహణవసేన దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. దోమనస్సస్స ఏకన్తేన కామధాతుయంయేవ పవత్తనతో ఆహ ‘‘హదయవత్థుపదట్ఠాన’’న్తి. తస్స హి అనీవరణావత్థాయ అభావతో రూపారూపధాతుయం అసమ్భవో.

అత్తనో పవత్తిఆకారవసేన అనిట్ఠరూపసముట్ఠాపనవసేన వా విరూపం సప్పనం విసప్పనం, అనిట్ఠరూపసముట్ఠాపనవసేనేవ వా విసప్పనం సరీరకమ్పనం, తం రసో కిచ్చం, సమ్పత్తి వా అస్సాతి విసప్పనరసో, నిస్సయస్స హదయవత్థునో, సకలస్సేవ వా కాయస్స విజ్ఝత్తభావాపాదనతో ఆహ ‘‘అత్తనో నిస్సయదహనరసో వా’’తి, విజ్ఝత్తభావాపాదనతోతి చ మిలాతభావాపాదనతోతి అత్థో. యథా కథం వియాతి ఆహ ‘‘దావగ్గి వియా’’తి. సో హి వనఘటేయేవ ఉప్పన్నో తమేవ దహతి. దుస్సనపచ్చుపట్ఠానోతి అత్తనో, పరస్స చ దూసనాకారేన పచ్చుపట్ఠానో. సో హి యస్స సన్తానే ఉప్పన్నో, తం ఏకన్తేన అన్తమసో విరూపభావాపాదనేనపి దూసేతి, పరం పన దూసేతు వా, మా వా హత్థేన గహితఅసుచి వియ. ‘‘అనత్థం మే అచరీ’’తిఆదీని నవ ఆఘాతవత్థూని పదట్ఠానమస్సాతి ఆఘాతవత్థుపదట్ఠానో. సో ఉపయోగఫలకాలేసు అనిట్ఠత్తా విససంసట్ఠపూతిముత్తం వియ దట్ఠబ్బో. అట్ఠారస వాతి ఇస్సాదీసు అనియతేసు ఏకేన సద్ధిం అట్ఠారస వా.

పవత్తిట్ఠితిమత్తాతి చేతసో పవత్తిసఙ్ఖాతా ఠితిమత్తా, మగ్గఙ్గాదిభావం న గచ్ఛతి అధిమోక్ఖవిరహతోతి అత్థో. అథ వా పవత్తిట్ఠితిమత్తాతి ఖణట్ఠితిమత్తా. ‘‘నివాతే దీపచ్చీనం ఠితి వియా’’తి హి వుత్తం. చిత్తట్ఠితి వియ సన్తానట్ఠితియా పచ్చయో భవితుం అసమత్థత్తా నిచ్ఛయాభావేన అసణ్ఠహనతో చేతసో పవత్తిపచ్చయమత్తతాయ పవత్తిట్ఠితిమత్తా ఖణట్ఠితిమత్తా పవత్తిపచ్చయమత్తా ఠితి పవత్తిట్ఠితీతి కత్వా. విగతా చికిచ్ఛాతి నిస్సక్కే పచ్చత్తవచనం ‘‘పిసుణా వాచా పటివిరతో’’తిఆదీసు వియ, విగతా తికిచ్ఛాయాతి అత్థో. అయమేవ వా పాఠో. ‘‘విగతా చికిచ్ఛా’’తి చికిచ్ఛితుం దుక్కరతాయ చేతం వుత్తం, న సబ్బథా చికిచ్ఛాయ అభావతో. ‘‘ఏవం ను ఖో, న ను ఖో’’తిఆదినా సంసప్పనవసేన సేతి, సమన్తతో వా సేతీతి సంసయో. కమ్పనరసాతి చిత్తస్స కమ్పనకిచ్చా. ఉద్ధచ్చఞ్హి అత్తనా గహితాకారేయేవ ఠత్వా భమతీతి ఏకారమ్మణస్మిం ఏవ విప్ఫన్దనవసేన పవత్తతి, విచికిచ్ఛా పన యదిపి ఏకస్మిం ఆరమ్మణే ఉప్పజ్జతి, తథాపి ‘‘ఏవం ను ఖో, న ను ఖో’’తి అఞ్ఞం గహేతబ్బాకారం అపేక్ఖతీతి నానారమ్మణే కమ్పనం హోతి. అనిచ్ఛయాకారేన ద్వేళ్హకాకారేన పచ్చుపట్ఠాతి, అనిచ్ఛయం వా పచ్చుపట్ఠాపేతీతి అనిచ్ఛయపచ్చుపట్ఠానా.

అధిమోక్ఖవిచికిచ్ఛానం అఞ్ఞమఞ్ఞం విపరీతకిచ్చతాయ ఆహ ‘‘విచికిచ్ఛాయ అభావేనా’’తి. సమాధీతి చిత్తేకగ్గతా. సా హి ఆరమ్మణే చిత్తస్స సమ్మా ఆధానతో ‘‘సమాధీ’’తి వుచ్చతి. బలవా హోతీతి బలవమిత్తేన దిన్నపిట్ఠిబలో పురిసో వియ బలవా హోతి, బలాదిభావం గచ్ఛతీతి అధిప్పాయో.

సత్తారమ్మణత్తాతి సత్తపఞ్ఞత్తారమ్మణత్తా. నను పఞ్ఞత్తారమ్మణాపి విపాకా హోన్తీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘కామావచరవిపాకానం ఏకన్తపరిత్తారమ్మణత్తా’’తి. కుతో పన విరతీనం కుసలత్తమేవాతి చారితన్తి ఆహ ‘‘పఞ్చ సిక్ఖాపదా కుసలాతి (విభ. ౭౧౫) హి వుత్త’’న్తి. యది ఏవం లోకుత్తరవిపాకేసు విరతియో న లబ్భన్తీతి? నో న లబ్భన్తి సిక్ఖాపదవిభఙ్గే లోకియవిరతియోయేవ సన్ధాయ వుత్తత్తా. తేన లోకియవిపాకేసుయేవ విరతియో న సమ్భవన్తీతి గహేతబ్బం.

కాయపసాదసన్నిస్సితత్తా కాయే భవో సాతభావో లక్ఖణమస్సాతి కాయికసాతలక్ఖణా. చేతసికసుఖే వుత్తనయేన పచ్చుపట్ఠానాదయో నేతబ్బాతి ఆహ ‘‘సేసా వుత్తనయా ఏవా’’తి.

౮౪-౬. నను చ ఇట్ఠే ఆరమ్మణే సుఖవేదనా ఉప్పజ్జతి, అనిట్ఠే దుక్ఖవేదనా, ఇట్ఠానిట్ఠమజ్ఝత్తే ఉపేక్ఖావేదనా, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదయో చ కుసలవిపాకా ఇట్ఠే, ఇట్ఠమజ్ఝత్తే వా ఆరమ్మణే ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ యుత్తో తావ ఇట్ఠమజ్ఝత్తే ఉపేక్ఖావేదనాయోగో, న పన ఇట్ఠారమ్మణే, న చాపి ఏతం సక్కా వత్తుం పరికప్పనావసేన ఇట్ఠారమ్మణమ్పి ఇట్ఠమజ్ఝత్తతో గణ్హన్తి యథా ‘‘కమ్మవిఞ్ఞాణ’’న్తి విపాకానం అవఞ్చనీయభావతో, తస్మా కథం ఇట్ఠే, ఇట్ఠమజ్ఝత్తే చ ఉప్పజ్జమానేసు చక్ఖుసోతఘానజివ్హావిఞ్ఞాణేసు ఉపేక్ఖావేదనాయేవ సమ్భవతి, న సుఖవేదనా, యతో తేసు ఉపేక్ఖావేదనా వుత్తాతి ఇమం చోదనం సఙ్ఖేపతో దస్సేతుం ‘‘ఇట్ఠారమ్మణయోగస్మి’’న్తిఆదిం వత్వా పున తస్సా సోధనత్థం ‘‘ఉపాదాయ చ రూపేనా’’తిఆది వుత్తం. భూతరూపం ఉపాదాయ నిస్సాయ పవత్తం రూపం ఉపాదాయరూపం. ‘‘ఉపాదాయ చ రూపేనా’’తి పన ‘‘మనసీ చ కారో’’తి ఏత్థ వుత్తనయమేవ. ‘‘ఉపాదాయకరూపేనా’’తి వా పాఠో, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స వత్థుభూతేన చక్ఖుపసాదేన, తథా సోతవిఞ్ఞాణాదీనం వత్థుభూతేన సోతపసాదాదినా చ ఉపాదాయరూపేనాతి అత్థో. ఉపాదారూపకే పనాతి య-కారలోపం కత్వా నిద్దేసో ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో’’తిఆదీసు వియ, యథాక్కమం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం ఆరమ్మణభూతే రూపసద్దాదికే ఉపాదాయరూపేతి అత్థో. సంఘట్టనానిఘంసస్సాతి సంఘట్టనాసఙ్ఖాతస్స నిఘంసస్స. సంఘట్టనాయేవ అఞ్ఞమఞ్ఞవిసయవిసయీభావస్స అనురూపదేసుప్పత్తిసఙ్ఖాతనిఘంసో వియాతి నిఘంసోతి వుచ్చతి. అథ వా సమ్పత్తాసమ్పత్తగ్గహణవసేన సంఘట్టనాయ నిఘంసస్స చాతి అత్థో. చక్ఖురూపసోతసద్దా హి అఞ్ఞమఞ్ఞం అసమ్పత్తాయేవ అనురూపదేసుప్పత్తియా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఘట్టన్తి నామ. తతో తేసం వసేన ఘట్టనాకారభూతో అఞ్ఞమఞ్ఞాభిముఖభావో ‘‘సంఘట్టనా’’తి వుత్తో. ఘానగన్ధా, పన జివ్హారసా చ అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్పత్తాయేవ ఆసన్నతరదేసే ఉప్పన్నా అఞ్ఞమఞ్ఞం నిఘంసేన్తి ఆహచ్చ తిట్ఠన్తి. తతో తేసం వసేన నిఘంసో వుత్తోతి. దుబ్బలత్తాతి అధికరణీమత్థకే పిచుపిణ్డకం ఠపేత్వా పిచుపిణ్డేనేవ పహతకాలే వియ ఫుట్ఠమత్తభావేన దుబ్బలత్తా. దీపయేతి ఏవం సంఘట్టనానిఘంసస్స దుబ్బలత్తా వేదనా మజ్ఝత్తట్ఠానే తిట్ఠతీతి ఉపేక్ఖాయోగం పకాసేయ్య. యది ఏవం కాయవిఞ్ఞాణేపి ఇదం సమానన్తి, నోతి ఆహ ‘‘పసాదం పనా’’తిఆది. యథా హి అధికరణీమత్థకే కప్పాసపిచుపిణ్డం ఠపేత్వా కూటేన పహరన్తస్స కూటం పిచుపిణ్డమతిక్కమ్మ అధికరణిం గణ్హాతి, ఏవమేవం కాయద్వారే బహిద్ధా మహాభూతారమ్మణం అజ్ఝత్తికకాయపసాదం ఘట్టేత్వా తం అతిక్కమ్మ పసాదపచ్చయేసు మహాభూతేసు పటిహఞ్ఞతి, నిఘంసో బలవా హోతి, తస్మా ఇట్ఠారమ్మణే కాయవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా సుఖవేదనా హోతి, అనిట్ఠారమ్మణే పన వుత్తనయేన దుక్ఖవేదనాతి వుత్తం హోతి.

మనోధాతునాతి ఏత్థ కిఞ్చాపి ధాతు-సద్దో ఇధ ఇత్థిలిఙ్గేయేవ దిస్సతి, ఇమినాయేవ పన ఆచరియస్స వచనేన పుల్లిఙ్గో అత్థీతి సిద్ధం. కేచి పన ‘‘సక్కటవోహారేన వుత్త’’న్తి వదన్తి. సమ్పయుత్తా దస ధమ్మాతి సమ్బన్ధో. తస్మావేత్థాతి ఏత్థ వ-కారో పదసన్ధిమత్తకరో.

కాయవిఞ్ఞాణే దుక్ఖవేదనాతి కిఞ్చాపి సుఖాదికన్తి ఆది-సద్దేన అకుసలవిపాకకాయవిఞ్ఞాణస్స దుక్ఖవేదనాసమ్పయోగో వుత్తో, ఇధ పనస్సా లక్ఖణాదిదస్సనత్థం పున ‘‘కాయవిఞ్ఞాణే దుక్ఖవేదనా’’తి ఉపఞ్ఞాసో కతో, రసాదయో పనస్స కుసలవిపాకే సుఖవేదనాయ వుత్తవిపరియాయేన యోజేతబ్బాతి ఇధ న వుత్తా. సేసాతి సేసచేతసికా.

బలప్పత్తోతి సేసాహేతుకచిత్తసమ్పయుత్తసమాధితో అయం వీరియిన్ద్రియయోగేన బలవభావప్పత్తో, న పన బలరాసిప్పత్తోతి అత్థో. యది ఏవం కస్మా చేతసికవిభాగనిద్దేసే ‘‘బలాని ద్వే ద్విచిత్తేసూ’’తి వుత్తం? తత్థ హి కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణయుగళం సన్ధాయ తథా వుత్తం. సబ్బం సేసాహేతుకచిత్తేసు చిత్తేకగ్గతాయ విభఙ్గే –

‘‘కతమా తస్మిం సమయే చిత్తస్స ఏకగ్గతా హోతి? యా తస్మిం సమయే చిత్తస్స ఠితీ’’తి (ధ. స. ౧౧) –

ఏత్తకమేవ వత్వా కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుసమ్పయుత్తాయ ఏకగ్గతాయ విభఙ్గే –

‘‘కతమా తస్మిం సమయే చిత్తస్స ఏకగ్గతా హోతి? యా తస్మిం సమయే చిత్తస్స ఠితి సణ్ఠితి అవట్ఠితి అవిసాహారో అవిక్ఖేపో అవిసాహటమానసతా సమథో సమాధిన్ద్రియం సమాధిబల’’న్తి (ధ. స. ౧౧) –

బలపరియోసానం కత్వా విభజితత్తా వీరియవిభఙ్గే చ –

‘‘కతమం తస్మిం సమయే వీరియిన్ద్రియం హోతి? యో తస్మిం సమయే చేతసికో వీరియారమ్భో నిక్కమో పరక్కమో ఉయ్యామో వాయామో ఉస్సాహో ఉస్సోళ్హీ థామో ధితి అసిథిలపరక్కమతా అనిక్ఖిత్తఛన్దతా అనిక్ఖిత్తధురతా ధురసమ్పగ్గాహో వీరియం వీరియిన్ద్రియం వీరియబల’’న్తి (ధ. స. ౧౩) –

బలపరియోసానం కత్వా విభజితత్తా విభఙ్గవారే ఆగతం సమాధిబలం, వీరియబలఞ్చ సన్ధాయ ‘‘బలాని ద్వే ద్విచిత్తేసూ’’తి వుత్తం, న పన ధమ్ముద్దేసవారే బలరాసియం ఆగతబలం సన్ధాయ సబ్బాహేతుకచిత్తేసు ధమ్ముద్దేసస్స మగ్గరాసితో పట్ఠాయ పరిహీనత్తా.

౮౭. విపాకకిరియాహదయేహీతి విపాకకిరియచిత్తేహి. హదయం మనో మానసం చిత్తన్తి హి పరియాయవచనం. సోభనం గతం గమనమస్సాతి సుగతో. భగవతో హి వినేయ్యజనూపసఙ్కమనం ఏకన్తేన తేసం హితసుఖనిప్ఫాదనతో సోభనం, తథా లక్ఖణానుబ్యఞ్జనపటిమణ్డితరూపకాయతాయ ధుతవిలమ్బితాదిదోసరహితం అవహసితరాజహంసవసభవారణమిగరాజగమనం కాయగమనం, ఞాణగమనఞ్చ నిమ్మలవిపులకరుణాసతివీరియాదిగుణవిసేససమఙ్గీభూతమభినీహారతో యావ మహాబోధిం అనవజ్జతాయ సోభనమేవాతి. అథ వా సకలమ్పి లోకం పరిఞ్ఞాభిసమయవసేన సయమ్భుఞాణేన పరిజానన్తో సమ్మా గతో అవగతోతి సుగతో, తథా లోకసముదయం పహానాభిసమయవసేన పజహన్తో అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదేన్తో సమ్మా గతో అతీతోతి సుగతో, లోకనిరోధసఙ్ఖాతం నిబ్బానం సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన సమ్మా గతో అధిగతోతి సుగతో, లోకనిరోధగామినిపటిపదాసఙ్ఖాతం మగ్గం భావనాభిసమయవసేన సమ్మా గతో పత్తోతి సుగతో. అథ వా సమ్మా గదతీతి సుగతో. భగవా హి భూతం తచ్ఛం అత్థసంహితం వినేయ్యానం యథారహం కాలయుత్తమేవ ధమ్మం భాసతి, తస్మా సమ్మా గదతీతి ద-కారస్స త-కారం కత్వా ‘‘సుగతో’’తి వుత్తో. అథ వా సున్దరం ఠానం సమ్మాసమ్బోధిం, నిబ్బానమేవ వా గతోతి సుగతో, తేన సుగతేన.

౮౮. ‘‘అవగచ్ఛతీ’’తిఆదీసు యో భిక్ఖు అనూనం అత్థతో వా బ్యఞ్జనతో వా అనూనం సుపరిపుణ్ణం తతోయేవ పరమం విసిట్ఠం ఇమం అభిధమ్మావతారం నామ పకరణం అవగచ్ఛతి అవబుజ్ఝతి, సమ్మాఉగ్గహణధారణాదిసమ్పాదనవసేన ఓగాహిత్వా జానాతి. అథ వా పరమనయదీపనతో పరమం ఇమం పకరణం యో అనూనం కత్వా అవగచ్ఛతి జానాతి, తస్సేవం అవగచ్ఛతో యథాసభావం మననతో మతిసఙ్ఖాతా పఞ్ఞా దురాసదే మంసచక్ఖునా పరమాణు వియ లోకియఞాణేన దురాసదే దురాధిగన్తబ్బే అధిగన్తుం దుక్కరతరే, అతిగమ్భీరట్ఠానే ఠపేత్వా సినేరుపబ్బతరాజానం రాహుఆదీహి మహాకాయేహిపి సబ్బేన సబ్బం అజ్ఝోగాహితుం అసక్కుణేయ్యతాయ మహాసముద్దే వియ ఠపేత్వా సమ్మాసమ్బుద్ధం సారిపుత్తాదీహిపి మహాఞాణేహి సావకేహి సబ్బేన సబ్బం అజ్ఝోగాహితుం అసక్కుణేయ్యరూపే అభిధమ్మనయే విజమ్భతే హేమన్తసాలపన్తి వియ పత్థరతి, అభిముఖాభిముఖేయేవ ధమ్మే పవత్తతీతి వా అత్థో.

ఇతి అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ

అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయ

చేతసికనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.