౧. పఠమో పరిచ్ఛేదో

చిత్తనిద్దేసో

కామావచరకుసలవణ్ణనా

౮. ఏవం తావ రతనత్తయప్పణామాదికం దస్సేత్వా ఇదాని యథారద్ధప్పకరణస్స అత్థసరీరభూతమభిధమ్మం సఙ్ఖేపతో ఉద్దిసన్తో ఆహ ‘‘చిత్తం చేతసిక’’న్తిఆది. తత్థ చిత్తసద్దస్స తావ వచనత్థం సయమేవ అనన్తరం విపఞ్చేతి. ‘‘చేతసిక’’న్తిఆదీసు పన అవిప్పయోగీభావేన చేతసి చిత్తే నియుత్తం, తత్థ వా భవం తదాయత్తవుత్తితాయాతి చేతసికం, వేదనాదిక్ఖన్ధత్తయస్సేతం అధివచనం. రుప్పతి, రూపీయతీతి వా రూపం, సీతుణ్హాదీహి వికారమాపజ్జతి, ఆపాదీయతీతి అత్థో, చతున్నం మహాభూతానం, చతువీసతిఉపాదారూపానఞ్చ వసేన అట్ఠవీసతివిధస్స రూపక్ఖన్ధస్సేతం అధివచనం. భవాభవం విననతో సంసిబ్బనతో వానం వుచ్చతి తణ్హా, న విజ్జతి సా ఏత్థ, తతో వా నిక్ఖన్తం ఏతన్తి నిబ్బానం, అమతం అసఙ్ఖతం వత్థు. ఇతి-సద్దో నిదస్సనే. నత్థి ఏతస్స ఉత్తరితరోతి నిరుత్తరో. అథ వా చతువేసారజ్జవిహారత్తా నత్థి ఏతస్స ఉత్తరం పచ్చనీకవచనన్తి నిరుత్తరో. ఞాణప్పహానఅన్తరాయనియ్యానికేసు హి సదేవకే లోకే న కోచి సత్థు సహధమ్మికం ఉత్తరం వచనం కథేతుం సమత్థో అత్థీతి. తత్ర భగవా ఉత్రాసాభావతో విసారదోవ హోతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతో ఇమే ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధాతి తత్ర వత మం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా కోచి వా లోకస్మిం సహధమ్మేన పటిచోదేస్సతీతి నిమిత్తమేతం, సారిపుత్త, న సమనుపస్సామి, ఏతమహం, సారిపుత్త, నిమిత్తం అసమనుపస్సన్తో ఖేమప్పత్తో అభయప్పత్తో వేసారజ్జప్పత్తో విహరామి.

‘‘ఖీణాసవస్స తే పటిజానతో ఇమే ఆసవా అపరిక్ఖీణాతి తత్ర వత మం…పే… విహరామి.

‘‘యే చ ఖో పన తే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా, తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయాతి తత్ర వత మం…పే… విహరామి.

‘‘యస్స ఖో పన తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితో, సో న నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయాతి తత్ర వత మం…పే… విహరామీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫౦).

చత్తారి అరియసచ్చాని పకాసేతీతి చతుసచ్చప్పకాసనో. దుక్ఖసముదయనిరోధమగ్గవసేన హి చత్తారి అరియసచ్చాని. యథాహ, ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, అరియసచ్చాని. కతమాని చత్తారి? దుక్ఖం అరియసచ్చం, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చ’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౦౮౩). తత్థ తేభూమకా ధమ్మా అనేకుపద్దవాధిట్ఠానతాయ ధువసుభాదివిరహేన, కుచ్ఛితతుచ్ఛట్ఠేన చ దుక్ఖం నామ. కమ్మాదివిసేసపచ్చయసమవాయే దుక్ఖుప్పత్తికారణభావేన తణ్హా సముదయో నామ ‘‘సమేచ్చ ఉదేతి దుక్ఖం ఇమస్మా’’తి కత్వా. దుక్ఖస్స అనుప్పాదనిరోధపచ్చయత్తా దుక్ఖనిరోధో నిబ్బానం. తం పన దుక్ఖనిరోధం ఆలమ్బణకరణవసేన గమనతో పాపుణనతో, తదధిగమాయ పటిపదాభావతో చాతి ‘‘దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి లోకుత్తరమగ్గో వుచ్చతి. సచ్చట్ఠో పన తేసం తచ్ఛావిపరీతభూతభావతో వేదితబ్బో. వుత్తఞ్హి ‘‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి, భిక్ఖవే, తథమేతం అవితథమేతం అనఞ్ఞథమేత’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౦) విత్థారో. ఏత్థ పన చతున్నం అరియఫలానం, అరియమగ్గసమ్పయుత్తానఞ్చ సచ్చవినిస్సటభావేపి ఇధ మగ్గనిబ్బానప్పకాసనతావచనేనేవ తప్పకాసనత్థమ్పి వుత్తం హోతి, అనాసవభావేన ఏకలక్ఖణత్తా తంతంహేతుకవిసయభావతో చాతి దట్ఠబ్బం.

ఏత్థ చ ‘‘నిరుత్తరో చతుసచ్చప్పకాసనో’’తి ఇమేహి భగవతో చిత్తాదిచతుబ్బిధధమ్మదేసనానుకూలగుణవిసేసం దస్సేతి అతథావిధస్స తందేసనాసామత్థియాయోగతో. అథ వా ‘‘నిరుత్తరో’’తి వచనేన చతుబ్బిధధమ్మస్స అనఞ్ఞథత్తం దీపేతి. ‘‘చతుసచ్చప్పకాసనో’’తి పన ఇమినా యే తే ధమ్మా భగవతా వినేయ్యపరిపాచనత్థం దేసితా, న తే ఇధ అధిప్పేతా. యే పన పరిపాచితేహి తేహి అభిసమేతబ్బవసేన దుక్ఖాదయో చతుబ్బిధా వుత్తా, తేయేవ ఉద్దిసితబ్బత్థేన అధిప్పేతాతి దస్సేతి.

ఏవం సఙ్ఖేపతో చత్తారో ధమ్మే ఉద్దిసిత్వా ఇదాని ఉద్దేసో నామ నిద్దేసత్థాయ హోతీతి యథాఉద్దిట్ఠధమ్మే నిద్దిసితుం ‘‘తత్థ చిత్త’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తత్థాతి తేసు చిత్తాదీసు ధమ్మేసు. విసయవిజాననం చిత్తన్తి యం విసయసఙ్ఖాతస్స ఆరమ్మణస్స విజాననం ఉపలద్ధి, తం చిత్తన్తి అత్థో. ఇమినా పన చిత్తస్స ఆరమ్మణపటిబద్ధవుత్తితం, అనిచ్చతం, అకారకతఞ్చ దీపేతి. ‘‘విసయవిజానన’’న్తి హి ఆరమ్మణేన చిత్తం ఉపలక్ఖేన్తో తస్స తదాయత్తవుత్తితం, తందీపనేన చ తదభిముఖకాలేయేవ ఉప్పత్తిదీపనతో అనిచ్చభావఞ్చ దీపేతి. భావనిద్దేసేన పన విజాననమత్తదీపనతో అకారకభావం. యథాపచ్చయఞ్హి పవత్తిమత్తమేవేతం, యదిదం సభావధమ్మో నామాతి. ఏవఞ్చ కత్వా సబ్బేసమ్పి చిత్తచేతసికధమ్మానం భావసాధనమేవ నిప్పరియాయతో లబ్భతి. యం పన ‘‘చిన్తేతీతి చిత్తం, తేన చిత్తం విచరతీతి విచారో’’తిఆదినా కత్తుకరణవసేన నిబ్బచనం వుచ్చతి, తం పరియాయకథనన్తి వేదితబ్బం. సకసకకిచ్చేసు హి ధమ్మానం అత్తప్పధానతాసమారోపనేన కత్తుభావో, తదనుకూలభావేన తంసమ్పయుత్తధమ్మసమూహే కత్తుభావసమారోపనేన కరణత్తఞ్చ పరియాయతోవ లబ్భతీతి. తథా నిదస్సనం పన ధమ్మసభావతో అఞ్ఞస్స కత్తాదినో అభావపరిదీపనత్థన్తి వేదితబ్బం.

‘‘విసయవిజానన’’న్తి చ ఏతేన చిత్తస్స ఆరమ్మణూపలద్ధిలక్ఖణతా వుత్తాతి ఇదానిస్స రసాదీని వుచ్చన్తి. పుబ్బఙ్గమరసఞ్హి చిత్తం సన్ధానపచ్చుపట్ఠానం నామరూపపదట్ఠానం. ద్వారం పత్వా తదారమ్మణఞ్హి విభావనట్ఠేన చిత్తం పుబ్బఙ్గమం పురేచారికం. తథా హి చక్ఖుద్వారేన దట్ఠబ్బం రూపారమ్మణం చిత్తేనేవ జానాతి…పే… మనోద్వారేన విఞ్ఞాతబ్బం ధమ్మారమ్మణం చిత్తేనేవ జానాతి. యథా హి నగరగుత్తికో నగరమజ్ఝే సిఙ్ఘాటకే నిసీదిత్వా ‘‘అయం నేవాసికో, అయం ఆగన్తుకో’’తి ఆగతాగతం జనం ఉపధారేతి, ఏవం సమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం, తస్మా ద్వారం పత్వా తదారమ్మణం విభావనట్ఠేన పురేచారికన్తి పుబ్బఙ్గమరసం. పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం ఉప్పజ్జమానం పురిమం పురిమం నిరన్తరం కత్వా సన్దహమానమివ ఉపట్ఠాతి, గహణభావం గచ్ఛతీతి సన్ధానపచ్చుపట్ఠానం. పఞ్చవోకారే పనస్స నియమతో నామరూపం, చతువోకారభవే నామమేవ పదట్ఠానన్తి నామరూపపదట్ఠానఞ్చ హోతి. నానత్తం పన లక్ఖణాదీనం ఉపరి వక్ఖమాననయేన వేదితబ్బం. వక్ఖతి హి రూపపరిచ్ఛేదే –

‘‘సామఞ్ఞం వా సభావో వా, ధమ్మానం లక్ఖణం మతం;

కిచ్చం వా తస్స సమ్పత్తి, రసోతి పరిదీపితో.

‘‘ఫలం వా పచ్చుపట్ఠానం, ఉపట్ఠాననయోపి వా;

ఆసన్నకారణం యం తు, తం పదట్ఠానసఞ్ఞిత’’న్తి. (అభిధ. ౬౩౩-౬౩౪);

యత్థ యత్థ పన లక్ఖణాదీని వుచ్చన్తి, తత్థ తత్థ ఇమినావ నయేన తేసం నానత్తం వేదితబ్బం.

వచనత్థవిజాననేన విదితచిత్తసామఞ్ఞస్స ఉత్తరి చిత్తవిభాగో వుచ్చమానో సోభేయ్యాతి వచనత్థవిజాననమేవ తావ ఆదిమ్హి యుత్తతరన్తి తం తావ కథేతుకమ్యతాయ పుచ్ఛతి ‘‘తస్స పన కో వచనత్థో’’తి. పఞ్చవిధా హి పుచ్ఛా – (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౪౯; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౧; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧౭౦) అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా అనుమతిపుచ్ఛా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి. తత్థ యం అఞ్ఞాతం అదిట్ఠం, తస్స ఞాణాయ దస్సనాయ పఞ్హాకరణం అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా నామ. యం పన ఞాతం దిట్ఠం, తస్స అఞ్ఞేహి పణ్డితేహి సంసన్దనత్థాయ పఞ్హాకరణం దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా నామ. పకతియా పన సంసయపక్ఖన్దనస్స అత్తనో సంసయసముగ్ఘాటనత్థం పఞ్హాకరణం విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా నామ. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వాతి? అనిచ్చం, భన్తే. యం పనానిచ్చం, దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తిఆదినా (సం. ని. ౩.౭౯; మహావ. ౨౧) అనుమతిగ్గహణత్థం పఞ్హాకరణం అనుమతిపుచ్ఛా నామ. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, సతిపట్ఠానా. కతమే చత్తారో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౩౭౩; సం. ని. ౫.౪౦౨-౪౦౪) పన తంతంధమ్మానం దేసనాధిప్పాయేన పఞ్హాకరణం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా నామ.

తాసు పురిమా తిస్సో ఆచరియానం న సమ్భవన్తి. న హి తే గన్థకరణత్థాయ ఆరభిత్వా ఇదాని అదిట్ఠం జోతేన్తి, దిట్ఠం సంసన్దేన్తి, సంసయం వా పక్ఖన్దన్తి తబ్బిసోధనపుబ్బకమేవ గన్థకరణే అభినివేసనతో. ఇతరా పన ద్వే సమ్భవన్తి. తాసు అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. అపిచ చోదనం సముట్ఠాపేన్తా ఆచరియా అఞ్ఞం చోదకం పరికప్పేత్వా తస్స వచనవసేన సముట్ఠాపేన్తీతి తంవసేనేత్థ అదిట్ఠజోతనావిమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛాపి లబ్భన్తేవాతి దట్ఠబ్బం. తస్సాతి తస్స చిత్త-సద్దస్స. చిత్తే హి అధిగతే తస్స వాచకో సద్దోపి సహచరియతో అధిగతోవ హోతీతి తస్స ఇధ త-సద్దేన పరిగ్గహో. కేచి పన ‘‘తస్స చిత్తస్సా’’తి అత్థం వదన్తి, తం ‘‘తస్స కో వచనత్థో’’తి ఇమినా న సమేతి. న హి చిత్తస్స ‘‘కో వచనత్థో’’తి పుచ్ఛా సమ్భవతీతి.

ఇదాని యథాపుచ్ఛితమత్థం విస్సజ్జేతుం ‘‘వుచ్చతే’’తి తావ పటిఞ్ఞం కత్వా ‘‘సబ్బసఙ్గాహకవసేనా’’తిఆదినా విస్సజ్జనమారద్ధం. తత్థ సబ్బసఙ్గాహకవసేనాతి హేట్ఠిమన్తతో చక్ఖువిఞ్ఞాణాదయో ఉపాదాయ సబ్బేసం ఆరమ్మణవిజాననసభావత్తా తేసం సబ్బేసమేవ సఙ్గాహకవసేన, న పన వక్ఖమాననిబ్బచనేసు వియ యథాలాభవసేనాతి అత్థో. చిన్తేతీతి విజానాతి. చిన్తేన్తి తేన గోచరన్తి వా చిత్తం. సమ్పయుత్తధమ్మానం కత్తుతాసమారోపనేన హిస్స కరణభావో లబ్భతి. సబ్బసఙ్గాహకవసేన తావ అత్థం దస్సేత్వా ఇదాని యథాలాభవసేనపి దస్సేతుం ‘‘అత్తసన్తానం వా చినోతీతిపీ’’తిఆది వుత్తం. సబ్బచిత్తసాధారణత్తా హి చిత్త-సద్దస్స యత్థ యత్థ యథా యథా అత్థో లబ్భతి, తత్థ తత్థ తథా తథా గహేతబ్బో. యస్స పన చిత్తస్స యథావుత్తఅత్థవిసేసో న లబ్భతి, తం రుళ్హీవసేన చిత్తన్తి వేదితబ్బం. యథా కిలఞ్జాదీహి కతమ్పి తాలపణ్ణేహి కతసరిక్ఖకతాయ రుళ్హీసద్దేన ‘‘తాలవణ్ట’’న్త్వేవ వుచ్చతీతి. అత్తసన్తానన్తి సకసన్తానం, జవనసన్తానన్తి అత్థో. అత్త-సద్దస్స హి పరపచ్చనీకవచనత్తా అత్తనో సన్తానోతి సదిసవసేన ఉప్పజ్జమానో జవనసన్తానో వుచ్చతి. తం చినోతి రాసిం కరోతీతి అయమత్థో సాసేవనకానం జవనచిత్తానం వసేన దట్ఠబ్బో. తాని హి పురేజాతాని పచ్ఛాజాతానం ఆసేవనపచ్చయా హుత్వా అత్తనో జవనసన్తానస్స పగుణబలవభావకరణేన తం చినన్తి నామ. వా-సద్దో అసబ్బసఙ్గాహకత్థవికప్పనే. పి-సద్దో కిరియాసమ్పిణ్డనత్థే. అథ వా ‘‘సబ్బసఙ్గాహకవసేనా’’తి ఇమస్స ఇధాపి సమ్బన్ధో హోతీతి ఇదమ్పి సబ్బసఙ్గాహకవసేన వుత్తన్తి గయ్హమానే అత్తసన్తానన్తి విఞ్ఞాణవచనస్స అత్త-సద్దస్స సకత్థవుత్తిత్తాయేవ తంవసేన చిత్తసన్తానన్తి అత్థో. అనన్తరాదిపచ్చయవసేన హి చిత్తసన్తానస్స అబ్బోచ్ఛిన్నప్పవత్తికరణతో సబ్బమేవ చిత్తజాతం చిత్తసన్తానం చినోతి నామ. ఇమస్మిం పనత్థే వా-సద్దో కిరియావికప్పనత్థో. పి-సద్దో ‘‘చిత్త’’న్తి ఇమస్స ఆకడ్ఢనత్థోతి దట్ఠబ్బం. పురిమపక్ఖే పన చిత్తన్తి అధికారతోవ గహేతబ్బం.

౯. విచిత్తం కరోతి, విచిత్తస్స వా కరణన్తి విచిత్తకరణం, తతో విచిత్తకరణా, విచిత్తచిత్తకమ్మాదీనం కరణతోతి అత్థో. లోకస్మిఞ్హి యం కిఞ్చి చిత్తకమ్మాదిభేదం విచిత్తం సిప్పజాతం, సబ్బం తం చిత్తేనేవ చిన్తేత్వా కరీయతీతి. తేనాహ భగవా – ‘‘దిట్ఠం వో, భిక్ఖవే, చరణం నామ చిత్తన్తి? ఏవం, భన్తే. తమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, చరణం నామ చిత్తం చిత్తేనేవ చిన్తిత’’న్తి (సం. ని. ౩.౧౦౦). స్వాయమత్థో సవిఞ్ఞత్తికానం బాత్తింసచిత్తానముపలబ్భతి. సాసవకుసలాకుసలం వా విచిత్తగతిఆదికరణతో వా విచిత్తకరణట్ఠేన చిత్తం. నను చ విచిత్తగతిఆదయో కమ్మవసేన నిప్ఫజ్జన్తి. యథాహ –

‘‘కమ్మనానాకరణం పటిచ్చ సత్తానం గతియా నానాకరణం పఞ్ఞాయతి అపదా ద్విపదా చతుప్పదా బహుప్పదా రూపినో అరూపినో సఞ్ఞినో అసఞ్ఞినో నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞినో, కమ్మనానాకరణం పటిచ్చ సత్తానం ఉపపత్తియా నానాకరణం పఞ్ఞాయతి ఉచ్చనీచతా హీనపణీతతా సుగతదుగ్గతతా, కమ్మనానాకరణం పటిచ్చ సత్తానం అత్తభావే నానాకరణం పఞ్ఞాయతి సువణ్ణదుబ్బణ్ణతా సుజాతదుజ్జాతతా సుసణ్ఠితదుస్సణ్ఠితతా, కమ్మనానాకరణం పటిచ్చ సత్తానం లోకధమ్మే నానాకరణం పఞ్ఞాయతి లాభాలాభే యసాయసే నిన్దాపసంసాయం సుఖదుక్ఖే’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧).

తస్మా కమ్మభేదనిబ్బత్తత్తా గతిఆదీనం చిత్తతా. కమ్మన్తి చ చేతసికధమ్మభూతా చేతనా, అభిజ్ఝాదయో చ వుచ్చన్తి, న చిత్తన్తి. కథం చిత్తస్స విచిత్తగతిఆదికరణన్తి? వుచ్చతే – కమ్మస్స చిత్తసన్నిస్సితత్తా తన్నిప్ఫాదితమ్పి చిత్తేనేవ కతం హోతి, యథా రాజయోధేన పరాజితో సత్తురఞ్ఞా జితోతి వుచ్చతి. విచిత్తం కరణమస్సాతి వా విచిత్తకరణం. తతో ఏకట్ఠానికవజ్జితఞ్హి చిత్తం పచ్చేకం పటిసన్ధాదివిచిత్తకిరియవన్తతాయ, సబ్బమేవ వా చిత్తం ఆవజ్జనాదిఅఞ్ఞమఞ్ఞవిసదిసకిరియవన్తతాయ విచిత్తకరణం యుత్తన్తి. సబ్బవికప్పేసుపి ‘‘రూపభవో రూప’’న్తిఆదీసు వియ ఉత్తరపదలోపో చిత్తపరియాయేన చ విచిత్త-సద్దేన వా విగ్గహో వి-సద్దలోపో వా దట్ఠబ్బో. అథ వా ‘‘విచిత్తకరణా’’తి ఇదం చిత్తవిచిత్తభావస్స ఞాపకహేతునిదస్సనం. తేన యస్మా ఇదం విచిత్తకరణం, తస్మా తస్స విచిత్తస్స నిప్ఫాదకం సయమ్పి తథేవ విచిత్తన్తి విఞ్ఞాతబ్బన్తి ఏవం కరణవిచిత్తతాయ విచిత్తత్తా చిత్తన్తి అత్థో. ఠపేత్వా తం కరణవిచిత్తతాయ విచిత్తభావం అత్తనో ఏవ జాతిభూమిసమ్పయోగాదివసేన విచిత్తతాయ చిత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అత్తనో చిత్తతాయ వా’’తి. తత్థ యస్మా అఞ్ఞదేవ కుసలం, అఞ్ఞం అకుసలం, అఞ్ఞం అబ్యాకతం, అఞ్ఞం కామావచరం, అఞ్ఞం రూపావచరాదిభేదం, అఞ్ఞం సరాగం, అఞ్ఞం వీతరాగం, అఞ్ఞం సదోసం, అఞ్ఞం వీతదోసం, అఞ్ఞం సమోహం, అఞ్ఞం వీతమోహం, అఞ్ఞం రూపారమ్మణం, అఞ్ఞం సద్దాదిఆరమ్మణం, రూపారమ్మణేసు చ అఞ్ఞం నీలారమ్మణం, అఞ్ఞం పీతాదిఆరమ్మణం. ఏవం సద్దారమ్మణాదీసుపి యథాసమ్భవం. సబ్బేసు చేవ తేసు అఞ్ఞం హీనం, అఞ్ఞం మజ్ఝిమం, అఞ్ఞం పణీతం, హీనాదీసు చ అఞ్ఞం ఛన్దాధిపతేయ్యం, అఞ్ఞం చిత్తాధిపతేయ్యం, అఞ్ఞం వీరియాధిపతేయ్యం, అఞ్ఞం వీమంసాధిపతేయ్యన్తి ఏవమాదినా జాతిభూమిసమ్పయుత్తఆరమ్మణహీనమజ్ఝిమపణీతఅధిపతిఆదీనం వసేన విచిత్తమనేకప్పకారం, తస్మా ఇమాయ అత్తవిచిత్తతాయ వా చిత్తన్తి వుచ్చతీతి.

కామఞ్చేత్థ ఏకమేవ చిత్తం ఏవం విచిత్తం నామ న హోతి, విచిత్తానం పన అన్తోగధత్తా ఏతేసు యం కిఞ్చి ఏకమ్పి విచిత్తతాయ చిత్తన్తి వత్తుం వట్టతి సముదాయవోహారేన అవయవస్సాపి వోహరియమానత్తా యథా పబ్బతనదీసముద్దాదీనమేకదేసా దిట్ఠా పబ్బతాదయో దిట్ఠాతి, యథా చ ఏకేకచిత్తసమ్పయుత్తాపి వేదనాదయో రాసట్ఠేన ఖన్ధవోహారేన ‘‘వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో’’తిఆదినా వుచ్చన్తి. అపిచేత్థ విపాకవిఞ్ఞాణం కమ్మకిలేసేహి చితన్తి చిత్తం, తం కిలేససహాయేన కమ్మునా ఫలభావేన నిబ్బత్తితం తేహి చితం నామ హోతి. హోతు తావిదం లోకియవిపాకం సన్ధాయ, లోకుత్తరం పన పత్వా కథన్తి? వుచ్చతే – ‘‘కతమే ధమ్మా కుసలా, యస్మిం సమయే లోకుత్తరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి…పే… తస్మిం సమయే అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా అరియమగ్గచేతనాయపి అవిజ్జూపనిస్సయభావస్స పకాసితత్తా లోకుత్తరకుసలస్సాపి అనుసయా ఉపనిస్సయా హోన్తీతి తన్నిబ్బత్తితస్స విపాకస్స కమ్మకిలేససఞ్చితతాపరియాయో లబ్భతీతి. చితం తాయతీతి వా చిత్తం. కమ్మాదిసఞ్చితోపి హి అత్తభావో విఞ్ఞాణూపరమే మతోతి వుచ్చతి. యథాహ –

‘‘ఆయు ఉస్మా చ విఞ్ఞాణం, యదా కాయం జహన్తిమం;

అప్పవిద్ధో తదా సేతి, నిరత్థంవ కలిఙ్గర’’న్తి. (సం. ని. ౩.౯౫);

సో పనాయం చిత్త-సద్దో కిఞ్చాపి అనేకత్థేసు దిస్సతి. తథా హేస ‘‘చిత్తో చ గహపతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౨.౧౩౩; ౪.౧౭౬) పఞ్ఞత్తియం ఆగతో. ‘‘సబ్బో లోకో పరచిత్తేన అచిత్తో’’తిఆదీసు విఞ్ఞాణే. ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకనికాయమ్పి సమనుపస్సామి, ఏవం చిత్త’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౧౦౦) విచిత్తే, నానప్పకారేతి అత్థో. ‘‘చరణం నామ చిత్త’’న్తిఆదీసు చిత్తకమ్మకే. ఇధ పన చతుబ్బిధధమ్మే నిద్దేసతో పకరణవసేన యథావుత్తవచనత్థయుత్తో విఞ్ఞాణవచనోవ దట్ఠబ్బోతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పఞ్ఞత్తియమ్పీ’’తిఆది. పఞ్ఞాపీయతి ఏతాయాతి పఞ్ఞత్తి, తస్సం నామపఞ్ఞత్తియన్తి అత్థో. చిత్తోతి హి ఏకస్స గహపతినో నామం. పి-సద్దో వక్ఖమానసమ్పిణ్డనత్థో. విఞ్ఞాణేతి సవిపాకావిపాకభేదే చిత్తే. తఞ్హి విజాననట్ఠేన ‘‘విఞ్ఞాణ’’న్తి వుచ్చతి. యథాహ – ‘‘విజానాతీతి ఖో, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం, తస్మా విఞ్ఞాణన్తి వుచ్చతీ’’తి. చిత్తసమ్ముతీతి చిత్తవోహారో. దట్ఠబ్బాతి విఞ్ఞాతబ్బా. ఇధాతి ఇమస్మిం చతుబ్బిధధమ్మనిద్దేసట్ఠానే. విఞ్ఞునాతి విజానతా, ఆభిధమ్మికేనాతి అత్థో.

విభాగవన్తానం ధమ్మానం సభావవిభావనం విభాగేన వినా న హోతీతి చిత్తస్స విభాగం దస్సేతుం ‘‘సారమ్మణతో’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఆలమ్బన్తి తం నిస్సాయ పవత్తన్తీతి ఆరమ్మణం, పచ్చయో, గోచరో చ. తథా హి ‘‘లభతి మారో ఆరమ్మణం, లభతి మారో ఓతార’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౮౦) పచ్చయో ‘‘ఆరమ్మణ’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘నిమిత్తం అస్సాసపస్సాసా, అనారమ్మణమేకచిత్తస్సా’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౧.౧౫౯) గోచరో. ఇధ పన ఉభయమ్పి వట్టతి సబ్బస్సేవ చిత్తస్స సప్పచ్చయసగోచరత్తా. సహ ఆరమ్మణేన వత్తతి తదవినాభావతోతి సారమ్మణం. భావప్పధాననిద్దేసవసేన చేత్థ సారమ్మణభావో సారమ్మణ-సద్దేన వుత్తో యథా ‘‘ఇదమ్పి బుద్ధే రతనం పణీతం (ఖు. పా. ౬.౩). చక్ఖు సుఞ్ఞం అత్తేన వా అత్తనియేన వా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౮౫) రతనఅత్తత్తనియాదిభావో రతనాదీహి సద్దేహీతి, తతో సారమ్మణభావతోతి అత్థో. ఏవమఞ్ఞత్థాపి యథానురూపం దట్ఠబ్బం. ఏకవిధన్తి ఏకప్పకారం, ఏకకోట్ఠాసన్తి అత్థో.

సవిపాకావిపాకతోతి విపాకుప్పాదనసభావస్స విజ్జమానావిజ్జమానభావతో. విపాక-సద్దో హి ద్వీసు అత్థేసు పవత్తతి. కత్థచి విపక్కభావమాపన్నేసు అరూపధమ్మేసు, కత్థచి విపాకుప్పాదనసభావే. తథా హేస ‘‘విపాకా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. తికమాతికా ౩) విపక్కభావమాపన్నేసు అరూపధమ్మేసు పవత్తతి. ‘‘విపాకధమ్మధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. తికమాతికా ౩) విపాకుప్పాదనసభావే. ఇధ పన విపాకుప్పాదనసభావో దట్ఠబ్బో. ఇతరథా హి అభిఞ్ఞాకుసలాదీనం సవిపాక-పదే అసఙ్గహితభావాపత్తి సియా. తథా హి యది విపక్కభావమాపన్నా ఏవ ధమ్మా ఇధ గహితా సియుం, తే యస్స సన్తి, తం సవిపాకమితరమవిపాకన్తి అభిఞ్ఞాకుసలస్స చేవ కదాచి అవిపాకస్స దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదికమ్మస్స భావనాయపహాతబ్బాకుసలస్స చ విపాకుప్పత్తియా అభావతో అవిపాక-పదసఙ్గహో సియా, ఏవఞ్చ సతి ‘‘అవిపాకం అబ్యాకత’’న్తి వక్ఖమానత్తా నేసం అబ్యాకతభావో ఆపజ్జతి, న చేతమిట్ఠం కుసలాకుసలనిద్దేసేయేవ తేసం నిద్దేసతో. విపాకుప్పాదనసభావే పన గహితే తంసభావో నామ అనుపచ్ఛిన్నావిజ్జమానతణ్హానుసయస్మిం సన్తానే సబ్యాపారప్పవత్తి ఏవాతి తస్సా తేసుపి అత్థితాయ అసతిపి విపాకుప్పాదనే సవిపాక-పదసఙ్గహో సిద్ధోతి న కోచి ఇట్ఠవిఘాతో ఆపజ్జతి. యేన పన కారణేన అభిఞ్ఞాకుసలాదికమవిపాకం, యో చేత్థ వత్తబ్బో వినిచ్ఛయో, తం సబ్బం తస్స తస్స ఆగతట్ఠానేయేవ దస్సయిస్సామ.

కతమం పనేత్థ సవిపాకం, కతమమవిపాకన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తత్థ సవిపాక’’న్తిఆది. అబ్యాకతన్తి విపాకకిరియావసేన దువిధమబ్యాకతం. తేసు విపాకచిత్తం తావ ఆదాసతలే ముఖనిమిత్తం వియ నిరుస్సాహత్తా విపాకుప్పాదనే అసమత్థం. కిరియచిత్తేసు చ యదేతం ఖీణాసవసన్తానేయేవ నియతమట్ఠారసవిధం విఞ్ఞాణం, తం ఉపచ్ఛిన్నభవమూలాయ సన్తతియం పవత్తతీతి సముచ్ఛిన్నమూలాయ లతాయ పుప్ఫం వియ ఫలదాయీ న హోతి. ఆవజ్జనద్వయం పన అనుపచ్ఛిన్నభవమూలేపి సన్తానే పవత్తమానం అనాసేవనభావేన దుబ్బలత్తా మోఘపుప్ఫమివ బీజభావే అసమత్థం అఫలమేవ. ఇతి సబ్బమేతం అబ్యాకతం విపాకారహతాభావతో అవిపాకన్తి వుత్తం ‘‘అవిపాకం అబ్యాకత’’న్తి. జాయన్తి ఏత్థ అసదిసాపి సదిసాకారాతి జాతి, సమానాకారో, కుసలాకుసలాబ్యాకతానం జాతి కుసలాకుసలాబ్యాకతజాతి, తస్సా భేదతో తివిధం కుసలం అకుసలం అబ్యాకతన్తి. వచనత్థపుచ్ఛాయ పయోజనం వుత్తమేవ.

౧౦. ‘‘కుచ్ఛితాన’’న్తిఆది విస్సజ్జనం. తత్థ కుచ్ఛితానన్తి నిన్దితానం, అసుచి వియ నాగరికేహి విఞ్ఞూహి గరహితబ్బానం పాపధమ్మానన్తి అత్థో. సలనతోతి హింసనతో, అపనయనతో వా. కుసలఞ్హి యథానురూపం తదఙ్గాదివసేన అకుసలధమ్మే పజహన్తం తే హింసతి, అపనయతీతి వా వుచ్చతి. అథ వా సలనతో సంవరణతో, పిదహనతోతి అత్థో. కుసలధమ్మవసేన హి అకుసలప్పవత్తినివారణేన, అప్పవత్తిధమ్మతాపాదనేన చ మనచ్ఛట్ఠేసు ద్వారేసు అప్పవత్తియా సంవుతా పిహితా హోన్తి. కుసానన్తి రాగాదిఅసుచిసమ్పయోగేన నానావిధదుక్ఖహేతుతాయ చ కుచ్ఛితేనాకారేన అప్పహీనభావేన సన్తానే సయన్తి పవత్తన్తీతి కుసా, పాపధమ్మా. అథ వా కుచ్ఛితానం పాణాతిపాతాదీనం సావజ్జధమ్మానం సానతో నిసానతో తేజనతో కుసా, దోసలోభాదయో. దోసాదీనఞ్హి వసేన చేతనాయ తిక్ఖభావప్పత్తియా పాణాతిపాతాదీనం మహాసావజ్జతాతి. తేసం లవనేన ఛిన్దనేన యథానురూపం పజహనేనాతి అత్థో. కుసేనాతి కుచ్ఛితానం సానతో తనుకరణతో, ఓసానకరణతో వా ‘‘కుసా’’తి లద్ధనామేన ఞాణేన. లాతబ్బత్తాతి ఆదాతబ్బత్తా, సహజాతఉపనిస్సయభావేన సన్తానే పవత్తేతబ్బత్తా. ఞాణఞ్హి తిహేతుకకుసలం సహజాతభావేన చేవ ఉపనిస్సయభావేన చ, దుహేతుకకుసలం ఉపనిస్సయభావేనేవ సన్తానే పవత్తేతి. ఏవఞ్చ కత్వా కోసల్లసమ్భూతట్ఠో కుసలట్ఠోతి సబ్బకుసలానం సాధారణవసేన అత్థో వుచ్చతి. అథ వా కుసేనాతి జాతిసద్దతాయ ఏకవచననిద్దేసో, కుసేహీతి పన అత్థో. పుఞ్ఞకిరియావసేన హి పవత్తాని సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని యథావుత్తనయేన ‘‘కుసానీ’’తి వుచ్చన్తి, తేహి లాతబ్బత్తా వుత్తనయేన పవత్తేతబ్బత్తా. అపిచేత్థ –

‘‘కుసో వియ లునాతీతి, కుసా వియ లునాతి వా;

కుసలం కుం సలేతీతి, లునాతి కుసమిచ్చపీ’’తి.

తత్థ యథా కుసో గహితో ఉభయభాగగతం హత్థపదేసం లునాతి, ఏవమిదమ్పి ఉప్పన్నానుప్పన్నవసేన ఉభయభాగగతం కిలేసపక్ఖం లునాతి ఛిన్దతి, సేయ్యథాపి – ‘‘అనుప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పాదాయ ఛన్దం జనేతి, వాయమతి, ఉప్పన్నానం…పే… పహానాయా’’తి ఆగతం సమ్మప్పధానం. తస్మా కుసో వియ లునాతీతి కుసలం. కుసా వియ లునాతీతి ఏత్థ ‘‘కు’’ఇతి భూమి వుచ్చతి, ధమ్మానం అధిట్ఠానభావేన తంసదిసతాయ ఇధ రూపారూపక్ఖన్ధో వుత్తో. అత్తనో నిస్సయభూతస్స తస్స ఏతరహి, ఆయతిఞ్చ అనుదహనతో వినాసనతో కుం సాయన్తీతి కుసా, రాగాదయో, తే వియ అత్తనో నిస్సయం లునాతి ఛిన్దతీతి కుసలం. పయోగసమ్పాదితా హి కుసలధమ్మా అచ్చన్తమేవ రూపారూపధమ్మే అప్పవత్తికరణేన సముచ్ఛిన్దన్తి అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతుపాపనతోతి. వుత్తనయేన పన ‘‘కు’’న్తి లద్ధనామస్స రూపారూపక్ఖన్ధస్స సలనతో అపనయనతో కుం సలేతీతి కుసలం. కుసం లునాతీతి పన కుచ్ఛితా ఏత్థ సయన్తీతి కుసో, కాయో, తం లునాతి యథావుత్తవసేనేవాతి కుసలం.

౧౧. ఇదాని కుసల-సద్దస్స అత్థుద్ధారదస్సనత్థమాహ ‘‘ఛేకే కుసల-సద్దోయ’’న్తిఆది. తత్థ ‘‘కుసలో త్వం రథస్స అఙ్గపచ్చఙ్గానం (మ. ని. ౨.౮౭), కుసలానచ్చగీతస్స, సిక్ఖితా చాతురిత్థియో’’తిఆదీసు (జా. ౨.౨౨.౯౪) ఛేకే దిట్ఠో, ఛేకపరియాయో పవీణత్థోతి అత్థో. ‘‘కచ్చి ను భోతో కుసలం, కచ్చి భోతో అనామయ’’న్తిఆదీసు (జా. ౧.౧౫.౧౪౬; ౨.౨౦.౧౨౯) ఆరోగ్యే. ‘‘కతమో పన, భన్తే, కాయసమాచారో కుసలో? యో ఖో, మహారాజ, కాయసమాచారో అనవజ్జో’’తి (మ. ని. ౨.౩౬౧) చ ‘‘అపరం పన, భన్తే, ఏతదానుత్తరియం, యథా భగవా ధమ్మం దేసేతి కుసలేసు ధమ్మేసూ’’తి (దీ. ని. ౩.౧౪౫) చ ఏవమాదీసు అనవజ్జే. ‘‘కుసలానం ధమ్మానం సమాదానహేతు ఏవమిదం పుఞ్ఞం వడ్ఢతి (దీ. ని. ౩.౮౦), కుసలస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా’’తి (ధ. స. ౪౩౧) చ ఆదీసు ఇట్ఠవిపాకే. అనవజ్జాదికేతి అనవజ్జఇట్ఠవిపాకే, ‘‘అనవజ్జాదికే’’తి చ అత్తనా వక్ఖమానలక్ఖణస్స అనురూపత్తా వుత్తం, న పన ఆరోగ్యత్థస్స అసమ్భవతో. కిలేసరోగస్స హి అభావతో కుసలం ఆరోగ్యం హోతి.

వజ్జా రాగాదయో, తే యస్స న సన్తి, తం అనవజ్జం, ఇట్ఠో విపాకో చతుక్ఖన్ధసఙ్ఖాతో యస్స, తం ఇట్ఠవిపాకం, ఇట్ఠవిపాకతా చస్స తంసభావవన్తతాయ దట్ఠబ్బా, న తస్స అవస్సం ఇట్ఠవిపాకసమ్భవతోయేవ, లక్ఖీయతి అనేనాతి లక్ఖణం, అనవజ్జఞ్చ తం ఇట్ఠవిపాకఞ్చాతి అనవజ్జఇట్ఠవిపాకం. తం లక్ఖణమస్సాతి అనవజ్జఇట్ఠవిపాకలక్ఖణం.

నను చ కుసలమేవ అనవజ్జఇట్ఠవిపాకం, వుత్తనియామేన పన అనవజ్జఇట్ఠవిపాకతో అఞ్ఞం కుసలం సియా. న హి సయమేవ అత్తనో లక్ఖణన్తి సక్కా వత్తున్తి? నాయం దోసో పరిఞ్ఞాతాపరిఞ్ఞాతవచనత్థభావభేదే ఏకస్సాపి లక్ఖితబ్బలక్ఖణభావపరికప్పనతో. ‘‘అనవజ్జఇట్ఠవిపాక’’న్తి హి పరిఞ్ఞాతవచనత్థం. ‘‘కుసల’’న్తి అపరిఞ్ఞాతవచనత్థం. ఏవఞ్చ యేన సభావేన పరిఞ్ఞాతవచనత్థస్స సద్దస్స అత్థో హోతి, యేన చ అపరిఞ్ఞాతవచనత్థస్స, తేసం పరిఞ్ఞాతాపరిఞ్ఞాతవచనత్థసభావానం భేదేన తంసమఙ్గిస్స కుసలస్స ఏకస్సాపి భేదో పరికప్పీయతి యథా ‘‘పురే భవం పటు ఆసి, పటుతరో ఏతరహీ’’తి గుణభేదేన, వత్థుభేదేన చ పరికప్పీయతి, తస్మా పరిఞ్ఞాతవచనత్థభావేన లక్ఖణం, అపరిఞ్ఞాతవచనత్థభావేన లక్ఖితబ్బన్తి ఏవం పరికప్పితభేదే పరిగ్గయ్హమానే న కోచి దోసో ఆపజ్జతి.

అథ వా లక్ఖీయతీతి లక్ఖణం, అనవజ్జఇట్ఠవిపాకఞ్చ తం లక్ఖణఞ్చాతి అనవజ్జఇట్ఠవిపాకలక్ఖణం, యం అనవజ్జఇట్ఠవిపాకం హుత్వా లక్ఖీయతి, తం కుసలన్తి అత్థో. అథ వా అనవజ్జ-సద్దేన అనవజ్జభావో వుత్తో, ఇట్ఠవిపాకసద్దేన ఇట్ఠవిపాకభావో, తస్మా అనవజ్జో చ ఇట్ఠవిపాకో చ అనవజ్జఇట్ఠవిపాకం, తం లక్ఖణమేతస్సాతి కరణత్థే, కమ్మత్థే వా లక్ఖణ-సద్దేన అనవజ్జఇట్ఠవిపాకలక్ఖణన్తి అనవజ్జఇట్ఠవిపాకసభావవన్తం, అనవజ్జఇట్ఠవిపాకభావేన లక్ఖితబ్బం వాతి అత్థో. కిం పనేత్థ కారణం పదద్వయపరిగ్గహేన, నను ఏకేనేవ పదేన అధిప్పేతత్థసిద్ధి సియా. కిఞ్చాపి హి ‘‘అనవజ్జలక్ఖణ’’న్తి వుత్తే ‘‘అపరం పన, భన్తే, ఏతదానుత్తరియం, యథా భగవా ధమ్మం దేసేతి కుసలేసు ధమ్మేసూ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౧౪౫) వియ వజ్జరహితత్తా అబ్యాకతస్సాపి పసఙ్గో సియాతి ఇట్ఠవిపాక-పదం వత్తబ్బమేవ, ‘‘ఇట్ఠవిపాకలక్ఖణ’’న్తి పన వుత్తే ఇతరం న వత్తబ్బం అబ్యాకతస్స విపాకారహభావేన ఇట్ఠవిపాకతాపసఙ్గభావతో? సచ్చమేతం, అనవజ్జ-పదేన కుసలస్స పవత్తిసుఖతం, ఇట్ఠవిపాక-పదేన చ విపాకసుఖతం దస్సేతుం పదద్వయం వుత్తం. అనవజ్జపదఞ్హి అత్తనో పవత్తిసభావవసేన లక్ఖణవచనం, ఇతరం కాలన్తరే విపాకుప్పాదనసమత్థతావసేనాతి. అథ వా కుసలస్స అత్థవిసుద్ధిం దస్సేతుం పురిమపదం వుత్తం, పరిసుద్ధవిపాకతం దస్సేతుం పచ్ఛిమం. పురిమం వా కుసలస్స అకుసలసభావతో నివత్తనం, పచ్ఛిమం అబ్యాకతసభావతోతి అలమతిపపఞ్చేన. ఏత్థ చ ‘‘అనవజ్జ…పే… లక్ఖణ’’న్తి వచనేన కుసలస్స సామఞ్ఞలక్ఖణం వుత్తం అనవజ్జఇట్ఠవిపాకసభావస్స కుసలజాతియా సాధారణత్తా. అకుసలాదీనమసాధారణభావేన సభావలక్ఖణం వాతి దట్ఠబ్బం.

అకుసలవిద్ధంసనరసన్తి యథానురూపం అకుసలప్పజహనకిచ్చం. కుసలఞ్హి పరిత్తమహగ్గతలోకుత్తరభేదభిన్నం యథాక్కమం తదఙ్గవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదప్పహానవసేన అకుసలపక్ఖం పజహతి. అథ తదఙ్గాదిప్పహానానం కిం నానాకరణన్తి? వుచ్చతే – దానాదిపుఞ్ఞకిరియవత్థుగతేన తేన తేన కుసలఙ్గేన తస్స తస్స మచ్ఛేరాదిఅకుసలఙ్గస్స పహానం తదఙ్గప్పహానం, తం దీపాలోకేన అన్ధకారవిద్ధంసనం వియ దట్ఠబ్బం, కామావచరకుసలానం పరిత్తానుభావతాయ తేహి అత్తనో ఠితిక్ఖణే విద్ధంసితానమకుసలానం తదపగమే సతి పున ఆగమేన వోత్థరణతో. తేసం తేసం నీవరణధమ్మానం విక్ఖమ్భనసఙ్ఖాతం పవత్తినివారణవసేన పహానం విక్ఖమ్భనప్పహానం, తం ఘటప్పహారేన జలతలే సేవాలవియూహనం వియ దట్ఠబ్బం. యథా హి బలవతా ఘటప్పహారేన దూరీకతం సేవాలం తస్మిం అపనీతేపి తంపహారవేగేన సహసా న ఓత్థరతి, ఏవమేవ ఉపచారప్పనాభేదేన ఝానేన విక్ఖమ్భితా కామచ్ఛన్దాదయో తదప్పవత్తికాలేపి తస్స బలేన సహసా న ఓత్థరన్తీతి. అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనసఙ్ఖాతం సమ్మా ఉచ్ఛేదవసేన పహానం సముచ్ఛేదప్పహానం, తం పన అసనిసమ్పాతేన రుక్ఖాదీనం సమూలవిద్ధంసనం వియ దట్ఠబ్బం. న హి అరియమగ్గేన సముచ్ఛిన్నకిలేసా అనుసయమత్తకేనాపి సన్తానే పవత్తన్తి. యథా పన ఏకవారప్పవత్తేనపి ఇన్దగ్గినా సహ మూలేహి విద్ధంసితా రుక్ఖాదయో న పున విరుహన్తి, ఏవమేవం ఏకచిత్తక్ఖణికేనపి తేన అత్తనో ఉప్పాదమత్తేనేవ అనుసయమత్తట్ఠాయినోపి కిలేసా సబ్బేన సబ్బం విద్ధంసితాయేవ హోన్తి.

వోదానం విసుద్ధి, సంకిలేసమలవిముత్తీతి అత్థో, తథా హుత్వా పచ్చుపట్ఠానమస్సాతి వోదానపచ్చుపట్ఠానం, పరిసుద్ధాకారేన యోగినో ఞాణస్స ఉపట్ఠాతీతి వుత్తం హోతి.

ఏవం కుసలస్స వజ్జరహితఇట్ఠవిపాకసభావేహి లక్ఖణం, కిచ్చఉపట్ఠానాకారవసేన చ రసపచ్చుపట్ఠానాని వత్వా పున వజ్జపటిపక్ఖభావవసేన చ లక్ఖణం, సమ్పత్తిఫలవసేన చ రసాదికం దస్సేతుం ‘‘వజ్జపటిపక్ఖత్తా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ వజ్జానం పటిపక్ఖభావో వజ్జపటిపక్ఖత్తం, తతో. ఏతేన ‘‘అనవజ్జలక్ఖణ’’న్తి ఏత్థ అ-కారో పటిపక్ఖత్థోతి దస్సేతి, తేన పనస్స అబ్యాకతతో నివత్తనం కతం. ఇతరథా హి నాస్స వజ్జం, వజ్జతో అఞ్ఞం వా అనవజ్జన్తి అబ్యాకతస్సాపి తంలక్ఖణతాపసఙ్గో సియా. ‘‘వజ్జపటిపక్ఖత్తా’’తి పన వుత్తే యస్మా కుసలాకుసలానమేవ పహాయకప్పహాతబ్బభావేన ఆలోకన్ధకారానం వియ అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉజువిపచ్చనీకభావో, తస్మా కుసలమేవ వజ్జపటిపక్ఖత్తా అనవజ్జలక్ఖణం, న అఞ్ఞన్తి అయమత్థో సిద్ధో హోతి. వోదానభావరసన్తి వోదానభావసమ్పత్తికం, కిలేసమలేహి అసంకిలిట్ఠభావేన సమ్పజ్జనకన్తి అత్థో. పచ్చుపట్ఠాపీయతి ఉపనీయతి కారణేన, అత్తనో వా కారణం పటిచ్చ, తప్పటిబద్ధభావేన పటిముఖం వా ఉపట్ఠాతీతి పచ్చుపట్ఠానం, ఇట్ఠో విపాకో పచ్చుపట్ఠానమస్సాతి ఇట్ఠవిపాకపచ్చుపట్ఠానం.

అసతి యోనిసోమనసికారే కుసలస్స అనుప్పజ్జనతో, సతి చ తస్మిం ఉప్పజ్జనతో తస్స సో ఆసన్నకారణన్తి ఆహ ‘‘యోనిసోమనసికారపదట్ఠాన’’న్తి. తత్థ యోనిసో పథేన ఉపాయేన మనసికారో యోనిసోమనసికారో, అత్థతో పన సానుసయసన్తానవతో ఛన్నం ద్వారానమాపాథగతేస్వారమ్మణేసు పతిరూపదేసవాసాదిసమ్పత్తియా కుసలధమ్మానం పచ్చయభావేన భవఙ్గం ఆవట్టేత్వా ఉప్పన్నమావజ్జనం యోనిసోమనసికారో నామ. వుత్తపటిపక్ఖవసేన అయోనిసోమనసికారోపి దట్ఠబ్బో. యం పన నిరనుసయసన్తానసమఙ్గిస్స కిరియచిత్తానం పచ్చయభావేన ఉప్పన్నం, తం ఠపేత్వా నిరవజ్జధమ్మం సావజ్జధమ్మస్స కస్సచి పచ్చయభావానుపగమనతో యోనిసోమనసికారపక్ఖం వా భజేయ్య. ఖీణాసవసన్తానగతత్తా యోనిసోఅయోనిసోభావమనపేక్ఖిత్వా ఆపాథగతారమ్మణేసు ఉప్పత్తిమత్తం వినా న కస్సచి కుసలాకుసలభావస్స పచ్చయో హోతీతి తదుభయవసేన నవత్తబ్బత్తా అబ్యాకతమనసికారోతి వా సఙ్ఖం గచ్ఛేయ్యాతి.

సావజ్జానిట్ఠవిపాకలక్ఖణమకుసలన్తి ఏత్థాపి ‘‘వజ్జా రాగాదయో, తే యస్స సన్తి, తం సావజ్జం, అనిట్ఠో విపాకో యస్స, తం అనిట్ఠవిపాక’’న్తిఆదినా వుత్తనయానుసారేన పటిపక్ఖయోజనా దట్ఠబ్బా. రసాదితో పనేతం అనత్థజననరసం, సంకిలేసపచ్చుపట్ఠానం. అథ వా గారయ్హభావతో సావజ్జలక్ఖణమేవ, సంకిలేసభావరసం, అనిట్ఠవిపాకపచ్చుపట్ఠానం, అయోనిసోమనసికారపదట్ఠానం. వచనత్థతో పన న కుసలన్తి అకుసలం, కుసలపటిపక్ఖన్తి అత్థో. పటిపక్ఖత్థే హి అయం అకారో, న పన అఞ్ఞత్థే, నాపి అభావే. ఇతరథా హి తికం న సియా, దుకం, చతుక్కం వా ఆపజ్జేయ్య. తథా హి యది కుసలతో అఞ్ఞమకుసలం సియా, తదా అబ్యాకతస్సాపి తతో అఞ్ఞభావేన అకుసల-సద్దసఙ్గహోతి కుసలాకుసలజాతిభేదతో దువిధన్తి దుకం వత్తబ్బం. యది చ కుసలాభావో అకుసలం, తేన న కాచి జాతి గయ్హతీతి కుసలాబ్యాకతజాతిభేదతో దుకమేవ వత్తబ్బం. అథ సియా ‘‘అభావోపి విసుం గహేతబ్బో’’తి, ఏవం సతి తస్స జాతియా అభావతో జాతి-సద్దేన సహ సమ్బన్ధో న సియా. విజ్జమానస్స హి జాతి నామ హోతి. యథేవ వా కుసలస్స అభావో, ఏవం అబ్యాకతస్సాపి అభావో అత్థీతి అనబ్యాకతజాతిపి వత్తబ్బాతి చతుక్కం ఆపజ్జేయ్య. న చేతమిట్ఠం కుసలాదివసేన తివిధజాతియా ఏవ ఇచ్ఛితత్తా, పాళియఞ్చ ‘‘కుసలా ధమ్మా అకుసలా ధమ్మా అబ్యాకతా ధమ్మా’’తి తికవసేనేవ వుత్తత్తా ‘‘కుసలపటిపక్ఖ’’న్తి పన వుచ్చమానే మిత్తపటిపక్ఖో అమిత్తో వియ, లోభపటిపక్ఖో అలోభో వియ చ యం ధమ్మజాతం కుసలస్స ఉజువిపచ్చనీకభూతం, తం అకుసలన్తి తస్స వసేన తికం ఉపపన్నం హోతి, ఉజువిపచ్చనీకతా చస్స సావజ్జానిట్ఠవిపాకత్తా, తేన పహాతబ్బభావతో చ వేదితబ్బా, న పన కుసలవినాసనతో. న హి అకుసలేన కుసలం పహీయతి, మహాబలత్తా పన కుసలమేవ తం పజహతి. కుసలఞ్హి మహాబలం, అకుసలం దుబ్బలం. తేనేవాహ ‘‘అబలా నం బలీయన్తి, మద్దన్తేనం పరిస్సయా’’తి (సు. ని. ౭౭౬), తస్మా కుసలమేవ యథావుత్తనయేన అకుసలస్స పహాయకం, నాకుసలం ఇతరస్సాతి వేదితబ్బం.

తదుభయ…పే… అబ్యాకతన్తి యం ధమ్మజాతం కుసలం వియ న అనవజ్జఇట్ఠవిపాకలక్ఖణం, నాపి అకుసలం వియ సావజ్జానిట్ఠవిపాకలక్ఖణం, అథ ఖో అవిపాకత్తా తదుభయవిపరీతలక్ఖణం, తం అబ్యాకతన్తి అత్థో. నను చ ‘‘తదుభయవిపరీతలక్ఖణ’’న్తి వుత్తే సుఖదుక్ఖవేదనానం విపరీతా ఉపేక్ఖావేదనా వియ ఇట్ఠానిట్ఠవిపాకానం విపరీతో అఞ్ఞో కోచి విపాకో యస్స అత్థి, తం అబ్యాకతన్తి ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి తథా అసమ్భవతో. యథా హి ఆలోకన్ధకారానం విపరీతో అఞ్ఞో కోచి నత్థి, ఏవమిట్ఠానిట్ఠవిపాకానం విపరీతో న కోచి విపాకో అత్థీతి. అథ వా తం-సద్దో ఇధ ఇట్ఠానిట్ఠవిపాకనిరపేక్ఖం కుసలాకుసలమత్తమేవ పచ్చామసతీతి కుసలాకుసలానం సవిపాకత్తా తదుభయవిపరీతలక్ఖణం, తం అవిపాకలక్ఖణన్తి అత్థోతి అలమేత్థ అనుయోగేన. కుసలాకుసలభావేన న బ్యాకతన్తి అబ్యాకతం. కుసలాకుసలఞ్హి వత్వా అబ్యాకతస్స వుత్తత్తా కుసలాకుసలభావేనేవ అవుత్తత్తాతి విఞ్ఞాయతి, న పకారన్తరేన. తథా అవచనఞ్చ తస్స తదుభయవిపరీతలక్ఖణత్తాయేవ, న పన అవత్తబ్బత్తామత్తేనాతి దట్ఠబ్బం. అథ వా వి-సద్దో విరోధివచనో. ఆ-సద్దో అభిముఖభావప్పకాసనో, తస్మా అత్తనో పచ్చయేహి అఞ్ఞమఞ్ఞం విరోధాభిముఖతం కతం లక్ఖణవిరోధతో పహాయకప్పహాతబ్బభావతో వాతి బ్యాకతం, కుసలాకుసలం. తతో అఞ్ఞం అబ్యాకతం. తఞ్హి లక్ఖణతో అఞ్ఞమఞ్ఞం కుసలాకుసలం వియ న తస్స విరుద్ధం. న హి అవిపాకతం అనిట్ఠవిపాకతా వియ, ఇట్ఠవిపాకతాయ ఇట్ఠవిపాకతా వియ చ అనిట్ఠవిపాకతాయ ఇట్ఠానిట్ఠవిపాకతాహి విరుజ్ఝతి, న చాపి అబ్యాకతం కుసలాకుసలేసు కిఞ్చి పజహతి, న చ కేనచి పహాతబ్బన్తి. ‘‘తదుభయవిపరీతలక్ఖణమబ్యాకత’’న్తి విఞ్ఞాయమానే అహోసి కమ్మం, నాహోసి కమ్మవిపాకో, నత్థి కమ్మవిపాకో, న భవిస్సతి కమ్మవిపాకోతి ఇమినా తికేన సఙ్గహితస్స గతిఉపధికాలప్పయోగవిపత్తీహి అవిపాకస్స దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదికమ్మస్స భావనాయపహాతబ్బస్స అకుసలస్స చ అభిఞ్ఞాకుసలస్స చ విపాకుప్పాదనాభావతో ‘‘సియా ను ఖో అబ్యాకతభావో వా’’తి కదాచి కోచి చిన్తేయ్యాతి తన్నివారణత్థమాహ ‘‘అవిపాకారహం వా’’తి, విపాకం దాతుం నారహతి తత్థ సామత్థియాభావతోతి అవిపాకారహం. ఇదం వుత్తం హోతి – దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదయో తావ పచ్చయవేకల్లాదీహి కారణేహి అవిపాకా, సచే పనేతే తబ్బిదూరా అస్సు, తదా విపాకదానే సమత్థతాయ విపాకారహాయేవ, తం పన న తథా, అథ ఖో యేన కేనచి ఆకారేన విపాకదానే అసమత్థతాయేవ విపాకారహం న హోతి, తం అబ్యాకతం నామాతి.

ఇదాని ఏవం తికవసేన నిద్దిట్ఠేసు కుసలాదీసు పఠమం తావ కుసలచిత్తం విభజన్తో ‘‘తత్థ కుసలచిత్త’’న్తిఆదినా తస్స గణనపరిచ్ఛేదం దస్సేతి. ఏకవీసతివిధన్తి అట్ఠ కామావచరాని, పఞ్చ రూపావచరాని, చత్తారి అరూపావచరాని, చత్తారి లోకుత్తరానీతి ఏవం సఙ్ఖేపతో ఏకవీసతివిధం. భూమితో చతుబ్బిధన్తి కామరూపారూపలోకుత్తరభూమిసఙ్ఖాతానం చతున్నం భూమీనం వసేన తత్థ పవత్తమానం చిత్తమ్పి చతుబ్బిధం హోతి. తత్థ భవన్తి ఏత్థాతి భూమి, ఠానం, అవత్థా చ. అవత్థాపి హి అవత్థవన్తానం పవత్తిట్ఠానం వియ గయ్హతి. ఏవఞ్హి నేసం సుఖగ్గహణం హోతి. అవత్థాతి చేత్థ ధమ్మానం కామతణ్హాదీహి పరిచ్ఛిన్నాపరిచ్ఛిన్నభావో. తత్థ పురిమా తిస్సో భూమియో ఉభయవసేన వేదితబ్బా, ఇతరా అవత్థావసేనేవ. న హి లోకుత్తరధమ్మానం కామభవాదితో అఞ్ఞం ఠానముపలబ్భతీతి.

అఞ్ఞత్థ పవత్తమానస్సాపి వక్ఖమాననయేన కామభూమిపరియాపన్నత్తా భూమితో ఏకవిధన్తి. సవత్థుకావత్థుకభేదతోతి చక్ఖాదీని పఞ్చ, హదయఞ్చాతి ఛ వత్థూని. కుసలస్స పన చక్ఖాదినిస్సితత్తాభావతో హదయవత్థు ఇధ వత్థూతి అధిప్పేతం. తేన సహితం ఏకన్తేన తన్నిస్సితప్పవత్తితోతి సవత్థుకం, కామరూపధాతుయం పవత్తమానవిఞ్ఞాణం. తత్థ హి అరూపస్స రూపపటిబన్ధప్పవత్తి, అరూపధాతుయం పన రూపాభావతో వత్థువిరహితమేవ పవత్తతీతి తత్థ పవత్తమానం అవత్థుకం. హీన…పే… తివిధన్తి ఏత్థ పచ్చయతో, ఫలతో చ మజ్ఝిమపణీతేహి నిహీనం, తేసం వా గుణేహి పరిహీనన్తి హీనం, అత్తనో పచ్చయేహి పధానభావం నీతన్తి పణీతం, ఉభిన్నం వేమజ్ఝే భవం మజ్ఝిమం. తత్థ హీనేన ఛన్దేన చిత్తేన వీరియేన వీమంసాయ వా పవత్తితం హీనం, మజ్ఝిమేహి ఛన్దాదీహి పవత్తితం మజ్ఝిమం, పణీతేహి పణీతం. ఛన్దాదీనం పన హీనాదిభావో అధిముత్తివసేన దట్ఠబ్బో. హీనాధిముత్తివసేన హి నేసం హీనతా, పణీతాధిముత్తివసేన పణీతతా, తదుభయవేమజ్ఝవసేన మజ్ఝిమతా. యసకామతాయ వా కతం కుసలం హీనం, పుఞ్ఞఫలకామతాయ మజ్ఝిమం, ‘‘పుఞ్ఞం నామేతం సాధూహి కత్తబ్బమేవా’’తి ఏవం అరియభావం నిస్సాయ కతం పణీతం. ‘‘అహమస్మి దానపతి, ఇమే పనఞ్ఞే దానదాసాదయో’’తిఆదినా అత్తుక్కంసనపరవమ్భనాహి ఉపక్కిలిట్ఠం పవత్తితం వా హీనం, తథా అనుపక్కిలిట్ఠం మజ్ఝిమం, మగ్గఫలపదట్ఠానం పణీతం. భవభోగసమ్పత్తినిమిత్తం వా కతం హీనం, సావకపచ్చేకబోధిపారమితావసేన అత్తనో విమోక్ఖత్థాయ కతం మజ్ఝిమం, సమ్మాసమ్బోధిపారమితావసేన సబ్బేసం విమోక్ఖత్థాయ కతం పణీతన్తి.

సోమనస్సు…పే… భేదతోతి భేద-సద్దో పచ్చేకం సమ్బన్ధితబ్బో ‘‘సోమనస్సుపేక్ఖాభేదతో ఞాణభేదతో పయోగభేదతో’’తి. తత్థ పయోగభేదతోతి సఙ్ఖారభేదతోతి అత్థో. నను చ సోమనస్సుపేక్ఖాభేదో తావ యుత్తో తేసం భిన్నసభావత్తా. ఞాణప్పయోగభేదో పన కథన్తి? వుచ్చతే – ఞాణప్పయోగకతో భేదో ఞాణప్పయోగభేదో తేసం భావాభావముపాదాయ పవత్తత్తా. ఇదాని తమేవ సోమనస్సుపేక్ఖాదిభేదం విభాగేన దస్సేతుం ‘‘సేయ్యథిద’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సోమనస్ససహగత’’న్తిఆదినా విస్సజ్జేతి. తత్థ సేయ్యథిదన్తి తం కతమం, తం కథన్తి వా అత్థో.

సోభనం మనో, సోభనం వా మనో ఏతస్సాతి సుమనో, తస్స భావో సోమనస్సం, మానసికసుఖవేదనాయేతం అధివచనం, సోమనస్సేన ఉప్పాదతో యావ నిరోధా సహగతం పవత్తం సంసట్ఠం సమ్పయుత్తన్తి అత్థో. అథ వా సోమనస్సేన సహ ఏకుప్పాదాదిభావం గతన్తి సోమనస్ససహగతం. జానాతి యథాసభావం పటివిజ్ఝతీతి ఞాణం, తేన సమం ఏకుప్పాదాదీహి పకారేహి యుత్తన్తి ఞాణసమ్పయుత్తం. నాస్స సఙ్ఖారో అత్థీతి అసఙ్ఖారం, అసఙ్ఖారమేవ అసఙ్ఖారికం. సహ సఙ్ఖారేన పవత్తమానం ససఙ్ఖారం, తదేవ ససఙ్ఖారికం. సఙ్ఖారోతి చేత్థ అత్తనో, పరస్స వా పుబ్బప్పయోగో ‘‘సఙ్ఖరోతి తిక్ఖభావసఙ్ఖాతేన మణ్డనవిసేసేన సజ్జేతి, సఙ్ఖరీయతి వా సజ్జీయతి చిత్తం ఏతేనా’’తి కత్వా. తత్థ దానాదిపుఞ్ఞకరణకాలే మచ్ఛేరమలథినమిద్ధాదీహి ఉపక్కిలేసేహి సంసీదమానే చిత్తే ఉపక్కిలేసవూపసమవసేన, చిత్తస్స చ ఉస్సాహజననవసేన తీసు ద్వారేసు పవత్తో సమ్మావాయామో అత్తనో పయోగో నామ. కుసలకరణే నిరుస్సాహస్స పన ‘‘అమ్భో, సప్పురిస, కుసలకరణం నామ పణ్డితేహి ఆసేవితమగ్గో, తత్థ తయాపి పటిపజ్జితుం వట్టతి, తస్మా దానం దేహి, సీలం రక్ఖ, తఞ్హి తే అత్థాయ హితాయ సుఖాయ భవిస్సతీ’’తిఆదినా కుసలకరణత్థాయ ఉస్సాహజననవసేన పరేసం కాయవచీద్వారేసు పవత్తా ఆణత్తి పరప్పయోగో నామ. తేసు పన పురిమో పుబ్బభాగప్పవత్తచిత్తసన్తానే, పచ్ఛిమో పరేసం చిత్తసన్తానేయేవ సమ్భవతీతి తన్నిబ్బత్తితో చిత్తస్స తిక్ఖభావసఙ్ఖాతో విసేసో ఇధ ఉపచారతో సఙ్ఖారోతి వేదితబ్బో. తేనాహు ఆచరియా –

‘‘పుబ్బప్పయోగసమ్భూతో, విసేసో చిత్తసమ్భవీ;

సఙ్ఖారో ఇతి సఙ్ఖార-సభావఞ్ఞూహి కిత్తితో’’తి.

అథ వా ‘‘ససఙ్ఖారికమసఙ్ఖారిక’’న్తి చ ఏతం కేవలం సఙ్ఖారస్స భావాభావమత్తాపేక్ఖాయ వుత్తం, న తస్స సహప్పవత్తిసబ్భావాభావతోతి భిన్నసన్తానప్పవత్తినోపి సఙ్ఖారస్స ఇదమత్థితాయ తంవసేన నిబ్బత్తం చిత్తం సఙ్ఖారో అస్స అత్థీతి ససఙ్ఖారికం సహ-సద్దస్స విజ్జమానత్థపరిదీపనతో ‘‘సలోమకో సపక్ఖకో’’తిఆదీసు వియ. తబ్బిపరీతం పన తదభావతో యథావుత్తవసేనేవ అసఙ్ఖారికం. అథ వా సఙ్ఖరణం, సఙ్ఖరీయతి వా ఏతేన ఆగన్తుకసమ్భూతేన చిత్తసంసీదనసభావాపనయనవసేనేవ సజ్జీయతి, సఙ్ఖరోతి వా తం యథావుత్తవసేనేవాతి సఙ్ఖారోతి ఉజుకమేవ పుబ్బప్పయోగజనితో తిక్ఖభావో వుచ్చతి, తదభావతో అసఙ్ఖారికం, సభావతిక్ఖన్తి అత్థో. తంసహగతాయ ససఙ్ఖారికం, అథ వా మచ్ఛేరమలాదీహి సఙ్ఖరీయతీతి సఙ్ఖారో, చిత్తస్స సంసీదనసభావో, సో యస్స నత్థీతి అసఙ్ఖారికం, ఇతరం ససఙ్ఖారికం. పణీతఉతుభోజనాదికో వా బలవపచ్చయో సఙ్ఖారో ‘‘సఙ్ఖరోతి చిత్తం తిక్ఖభావేన, సఙ్ఖరీయతి వా తం ఏతేనా’’తి కత్వా. అ-కారస్స వుడ్ఢత్థవుత్తితాయ వుడ్ఢిప్పత్తో సఙ్ఖారో అస్సాతి అసఙ్ఖారికం, బలవపచ్చయవన్తన్తి అత్థో. వుడ్ఢిపరిదీపకేన పన అ-కారేన అవిసేసితత్తా ససఙ్ఖారికం సప్పచ్చయం దుబ్బలపచ్చయన్తి అధిప్పాయో. ఞాణేన విప్పయుత్తం విరహితన్తి ఞాణవిప్పయుత్తం.

ఉపేక్ఖతీతి ఉపేక్ఖా, వేదియమానాపి ఆరమ్మణం అజ్ఝుపేక్ఖతి, మజ్ఝత్తాకారసణ్ఠితియాతి అత్థో. అథ వా ఇట్ఠే, అనిట్ఠే చ ఆరమ్మణే పక్ఖపాతాభావేన ఉపపత్తితో యుత్తితో ఇక్ఖతి అనుభవతీతి ఉపేక్ఖా. అథ వా ఉపేతా సుఖదుక్ఖానం అవిరుద్ధా ఇక్ఖా అనుభవనన్తి ఉపేక్ఖా. అవిరుద్ధత్తాయేవ హేసా తేసం అనన్తరమ్పి పవత్తతి. సుఖదుక్ఖవేదనా పన విసుం విసుం విరుద్ధసభావత్తా నాఞ్ఞమఞ్ఞం అనన్తరం పవత్తన్తి. తేనేవ హి పట్ఠానే సోమనస్సస్స అనన్తరం దోమనస్సస్స, దోమనస్సస్స అనన్తరం సోమనస్సస్స చ ఉప్పత్తి పటిసిద్ధా. అయఞ్చ అత్థో లోభసహగతచిత్తసమ్పయుత్తవేదనాయపి లబ్భతి, పురిమా పన ద్వే న తథా. న హి లోభసహగతాదీనం మజ్ఝత్తాకారేన అజ్ఝుపేక్ఖనం, ఉపపత్తితో ఇక్ఖనం వా అత్థీతి. ఉపేక్ఖాసహగతన్తి సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

నను చ అఞ్ఞేపి ఫస్సాదయో సమ్పయుత్తధమ్మా అత్థీతి సోమనస్సాదీనం వసేనేవ పన అట్ఠవిధతా కస్మా గహితాతి? భేదకరభావతో. ఫస్సాదీనఞ్హి సబ్బచిత్తసాధారణత్తా, సద్ధాదీనఞ్చ సబ్బకుసలసాధారణత్తా న తేహి చిత్తస్స విభాగో, సోమనస్సాదయో పన కత్థచి చిత్తే హోన్తి, కత్థచి న హోన్తీతి పాకటోవ తేహి చిత్తస్స విభాగోతి. కస్మా పనేతే కత్థచి చిత్తే హోన్తి, కత్థచి న హోన్తీతి? కారణస్స సన్నిహితాసన్నిహితభావతో. కిం పన నేసం కారణన్తి? వుచ్చతే – తత్థ సోమనస్ససహగతభావో తావ ఆరమ్మణవసేన హోతి. ఇట్ఠారమ్మణస్మిఞ్హి సోమనస్ససహగతచిత్తముప్పజ్జతి. నను చ ఇట్ఠారమ్మణం లోభస్స వత్థు రజ్జనీయత్తాతి కథం తత్థ కుసలం ఉప్పజ్జతీతి? నయిదమేకన్తికం ఇట్ఠేపి ఆరమ్మణే నియమితాదివసేన కుసలస్స ఉప్పజ్జనతో. యస్స హి ‘‘కుసలమేవ మయా కత్తబ్బ’’న్తి కుసలకరణేయేవ చిత్తం నియమితం హోతి, అకుసలప్పవత్తితోవ నివత్తేత్వా కుసలకరణేయేవ పరిణామితం, అభిణ్హకరణేన చ కుసలం సముదాచిణ్ణం, పటిరూపదేసవాససద్ధమ్మస్సవనసప్పురిసూపనిస్సయపుబ్బేకతపుఞ్ఞతాసఙ్ఖాతచతుచక్కూపనిస్సయవసేన, యోనిసో చ ఆభోగో పవత్తతి, తస్స ఇట్ఠేపి ఆరమ్మణే అలోభసమ్పయుత్తమేవ చిత్తముప్పజ్జతి, న లోభసమ్పయుత్తం. హోతి చేత్థ –

‘‘నియామపరిణామేహి, సముదాచిణ్ణతాయ చ;

ఞాణపుబ్బఙ్గమాభోగా, ఇట్ఠేపి కుసలం సియా’’తి.

అపిచ సద్ధాబహులతాదీహి చ కారణేహి చిత్తస్స సోమనస్ససహగతతా వేదితబ్బా. అస్సద్ధానం, హి మిచ్ఛాదిట్ఠికానఞ్చ ఏకన్తమిట్ఠారమ్మణభూతం తథాగతరూపమ్పి దిస్వా సోమనస్సం న ఉప్పజ్జతి. యే చ కుసలప్పవత్తియం ఆనిసంసం న పస్సన్తి, తేసం పరేహి ఉస్సాహితానం కుసలం కరోన్తానమ్పి సోమనస్సం న ఉప్పజ్జతి, తస్మా సద్ధాబహులతా విసుద్ధిదిట్ఠితా ఆనిసంసదస్సావితాతి ఇమేహిపి కారణేహి చిత్తస్స సోమనస్ససహగతతా హోతి.

అపిచ యే తే ఏకాదస ధమ్మా పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి. సేయ్యథిదం – బుద్ధానుస్సతి ధమ్మానుస్సతి సంఘానుస్సతి సీలానుస్సతి చాగానుస్సతి దేవతానుస్సతి ఉపసమానుస్సతి లూఖపుగ్గలపరివజ్జనం సినిద్ధపుగ్గలసేవనా పసాదనీయసుత్తన్తపచ్చవేక్ఖణా తదధిముత్తతాతి ఇమేహిపి కారణేహి చిత్తస్స సోమనస్ససహగతభావో వేదితబ్బో. బుద్ధాదిగుణే అనుస్సరన్తస్స హి యావ ఉపచారుప్పాదా సకలసరీరం ఫరమానా పీతి ఉప్పజ్జతి. తథా దీఘరత్తం అక్ఖణ్డతాదివసేన అత్తనా రక్ఖితం చతుపారిసుద్ధిసీలం పచ్చవేక్ఖన్తస్స, గిహినో దససీలం పఞ్చసీలం పచ్చవేక్ఖన్తస్స, దుబ్భిక్ఖభయాదీసు పణీతం భోజనం సబ్రహ్మచారీనం దత్వా ‘‘ఏవంనామ దానం అదాసి’’న్తి అత్తనోచాగం పచ్చవేక్ఖన్తస్స, గిహినోపి తథారూపే కాలే సీలవన్తానం దిన్నదానం పచ్చవేక్ఖన్తస్స, యేహి గుణేహి సమన్నాగతా దేవా దేవత్తం గతా, తథారూపానం గుణానం అత్తని అత్థితం పచ్చవేక్ఖన్తస్స, సమథవిపస్సనాహి విక్ఖమ్భితకిలేసే సట్ఠిపి సత్తతిపి వస్సాని అసముదాచరన్తే దిస్వా ‘‘అహో మయ్హం కిలేసా న సముదాచరన్తీ’’తి చిన్తేన్తస్స, చేతియదస్సనథేరదస్సనేసు అసక్కచ్చకిరియాయ సంసుచితలూఖభావేన బుద్ధాదీసు పసాదసినేహాభావేన గద్రభపిట్ఠే రజసదిసే లూఖపుగ్గలే పరివజ్జన్తస్స, బుద్ధాదీసు పసాదబహులే ముదుచిత్తే సినిద్ధపుగ్గలే పటిసేవన్తస్స, రతనత్తయగుణపరిదీపకే పసాదనీయసుత్తన్తే పచ్చవేక్ఖన్తస్స, ఠాననిసజ్జాదీసుపి పీతిఉప్పాదనత్థం తన్నిన్నతాదివసేన పవత్తేన్తస్స యేభుయ్యేన పీతి ఉప్పజ్జతి. పీతియా చ సోమనస్సేన సహ అవినాభావతో తదుప్పత్తియా తస్సాపి ఉప్పత్తి నియతాతి ఏవం పీతికారణానిపి సోమనస్సకారణానీతి దట్ఠబ్బాని. కిఞ్చ – అగమ్భీరపకతితా, సోమనస్సపటిసన్ధికతాతి ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి సోమనస్ససహగతతా హోతి. యో హి అగమ్భీరపకతికో హోతి, అప్పమత్తకేపి హితోపకరణే తుస్సతి, యో చ సోమనస్సపటిసన్ధికో అప్పసన్నేసు ఆరమ్మణేసుపి అప్పటిక్కూలదస్సావీ, తస్స యేభుయ్యేన సోమనస్ససహగతచిత్తం ఉప్పజ్జతి. యథావుత్తానం పన సోమనస్సకారణానమభావేన మజ్ఝత్తారమ్మణతాయ చ ఉపేక్ఖాసహగతతా వేదితబ్బా.

ఞాణసమ్పయుత్తస్స పన కమ్మతో ఉపపత్తితో ఇన్ద్రియపరిపాకతో కిలేసదూరీభావతోతి ఇమేహి కారణేహి హోతి. యో హి పరేసం హితజ్ఝాసయేన ధమ్మం దేసేతి హీనుక్కట్ఠాదీని చ నళకారముద్దాగణనాదీని సిప్పాయతనాని, వడ్ఢకీకసివాణిజ్జాదీని చ కమ్మాయతనాని, విసహరణాదీని చ విజ్జాయతనానీతి ఏవం నిరవజ్జసిప్పాయతనాదీని సిక్ఖాపేతి, సయం వా సిక్ఖతి, ధమ్మకథికస్స సక్కారం కత్వా ధమ్మం కథాపేతి, ‘‘ఆయతిం పఞ్ఞవా భవిస్సామీ’’తి పత్థనం పట్ఠపేత్వా నానప్పకారం పుఞ్ఞకమ్మం కరోతి, తస్సేవం నానప్పకారం పఞ్ఞాసంవత్తనికకమ్మం సమ్పాదేన్తస్స తం కమ్మం ఉపనిస్సాయ ఉప్పజ్జమానం కుసలం ఞాణసమ్పయుత్తం ఉప్పజ్జతి. తథా అబ్యాపజ్జే లోకే ఉప్పన్నస్స ఉప్పజ్జమానం కుసలం ఞాణసమ్పయుత్తం హోతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘తస్స తత్థ సుఖినో ధమ్మపదాని పిలవన్తి, దన్ధో, భిక్ఖవే, సతుప్పాదో, అథ సో సత్తో ఖిప్పమేవ విసేసభాగీ హోతీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౯౧).

తథా పఞ్ఞాదసకం సమ్పత్తస్స ఇన్ద్రియపరిపాకం నిస్సాయ ఉప్పజ్జమానం కుసలం ఞాణసమ్పయుత్తం హోతి. యేన పన సమథవిపస్సనాభావనాహి కిలేసా విక్ఖమ్భితా, తస్స కిలేసదూరీభావం నిస్సాయ ఉప్పజ్జమానం చిత్తం ఞాణసమ్పయుత్తం ఉప్పజ్జతి. యథాహ –

‘‘యోగా వే జాయతే భూరి, అయోగా భూరిసఙ్ఖయో’’తి. (ధ. ప. ౨౮౨).

అపిచ యే తే ధమ్మా ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి. సేయ్యథిదం – పరిపుచ్ఛకతా వత్థువిసదకిరియా ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనా దుప్పఞ్ఞపుగ్గలపరివజ్జనా పఞ్ఞవన్తపుగ్గలసేవనా గమ్భీరఞాణచరియపచ్చవేక్ఖణా తదధిముత్తతాతి ఇమేహి కారణేహి ఞాణసమ్పయుత్తభావో హోతి. తథా హి యో పఞ్ఞవన్తే ఉపసఙ్కమ్మ ఖన్ధధాతుఆయతనఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గఝానఙ్గసమథవిపస్సనాదీనం పరిపుచ్ఛాబహులో హోతి, తస్స తంవసేన ఉప్పన్నం సుతమయఞాణం ఆదిం కత్వా ఉప్పజ్జమానం చిత్తం ఞాణసహగతం హోతి. యేన పన నఖకేసచీవరసేనాసనాదీని అజ్ఝత్తికబాహిరవత్థూని పుబ్బే అవిసదాని ఛేదనమలహరణాదినా విసదాని కతాని, తస్సేవం విసదవత్థుకస్స ఉప్పన్నేసు చిత్తచేతసికేసు విసదం ఞాణం హోతి పరిసుద్ధాని దీపకపల్లకాదీని నిస్సాయ ఉప్పన్నదీపసిఖాయ ఓభాసో వియ. యస్స చ సద్ధిన్ద్రియాదీసు అఞ్ఞతరం బలవం హోతి, ఇతరాని మన్దాని, తతో తాని సకసకకిచ్చం కాతుం న సక్కోన్తి, తస్మా సో తస్స బోజ్ఝఙ్గవిభఙ్గే ఆగతనయేన తేన తేన ఆకారేన సమత్తం పటిపాదేతి, తస్సేవం ఇన్ద్రియానం సమత్తం పటిపాదేన్తస్స విపస్సనాఞాణాదీనం వసేన చిత్తం ఞాణసహగతం హోతి. యో పన దుప్పఞ్ఞపుగ్గలే పరివజ్జేతి, పఞ్ఞవన్తపుగ్గలే వా పయిరుపాసతి, ఖన్ధాదీసు ఓగాళ్హం భగవతో గమ్భీరఞాణచరియం వా పచ్చవేక్ఖతి, ఠాననిసజ్జాదీసు తదధిముత్తచిత్తో వా విహరతి, ఇమేసమ్పి ఉప్పజ్జమానం కుసలం ఞాణసమ్పయుత్తం హోతి. అపిచ బుద్ధాదిగుణానుస్సరణేనపి చిత్తం ఞాణసహగతం హోతి. యథాహ –

‘‘యస్మిం, మహానామ, సమయే అరియసావకో తథాగతం అనుస్సరతి, నేవస్స తస్మిం సమయే రాగపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న దోస…పే… న మోహపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, ఉజుగతమేవస్స తస్మిం సమయే చిత్తం హోతి తథాగతం ఆరబ్భ. ఉజుగతచిత్తో ఖో పన, మహానామ, అరియసావకో లభతి అత్థవేదం, లభతి ధమ్మవేదం, లభతి ధమ్మూపసంహితం పామోజ్జం, పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతి, సమాహితో యథాభూతం పజానాతీ’’తిఆది (అ. ని. ౬.౧౦; ౧౧.౧౧).

ఏవం బుద్ధానుస్సతిఆదయోపి రాగాదిమలవిసోధనేన ఞాణుప్పత్తిహేతుకాయేవాతి దట్ఠబ్బం. కిఞ్చ – తిహేతుకపటిసన్ధికతా ఞాణుప్పత్తికారణం. పటిసన్ధిపఞ్ఞా హి ఆదితో పట్ఠాయ భవఙ్గసన్తతివసేన బహులం పవత్తమానా సన్తానపరిభావనేన ఞాణుప్పత్తియా సవిసేసఉపనిస్సయో హోతి. అసఙ్ఖారికత్తం పన సప్పాయఉతుభోజనఆవాసాదిపచ్చయేహి హోతీతి. హోన్తి చేత్థ –

‘‘ఇట్ఠారమ్మణతా సద్ధాబాహుల్యం దిట్ఠిసుద్ధి చ;

ఫలదస్సావితా చేవ, పీతిబోజ్ఝఙ్గహేతుయో.

‘‘ఏకాదస తథా ధమ్మా, అగమ్భీరసభావతా;

సోమనస్సయుత్తా సన్ధి, ఇచ్చేతే సుఖహేతుయో.

‘‘అభావో సుఖహేతూనం, మజ్ఝత్తారమ్మణన్తి చ;

ఉపేక్ఖుప్పత్తిహేతు చ, ఏవం ఞేయ్యా విభావినా.

‘‘కమ్మూపపత్తితో చేవ, తథా ఇన్ద్రియపాకతో;

కిలేసూపసమా ధమ్మ-విచయస్స చ హేతుహి.

‘‘సత్తధమ్మేహి బుద్ధాది-గుణానుస్సరణేన చ;

సప్పఞ్ఞసన్ధితో చేవ, చిత్తం ఞాణయుతం సియా.

‘‘ఉతుభోజనఆవాస-సప్పాయాదీహి హేతుహి;

అసఙ్ఖారికభావోపి, విఞ్ఞాతబ్బో విభావినా’’తి.

ఏవం వేదనాఞాణప్పయోగభేదతో అట్ఠవిధం కామావచరచిత్తం నిద్దిసిత్వా ఇదాని తం నిగమేన్తో ఆహ ‘‘ఇదం…పే… నామా’’తి.

౧౨. యేన పనత్థేన ఇదం ‘‘కామావచర’’న్తి వుచ్చతి, తం దాని దస్సేతుం ‘‘ఉద్దానతో’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఉద్దానతోతి ఉద్దేసతో, సఙ్ఖేపతోతి అత్థో. కిఞ్చాపి అవసిట్ఠకిలేసాదయో వియ కిలేసకామోపి అస్సాదేతబ్బతాయ వత్థుకామే సఙ్గహితో ఞాణం వియ ఞేయ్యేతి సఙ్ఖేపతో ఏకోయేవ కామో సియా, తథాపి కిలేసకామో వత్థుకామభావం గచ్ఛన్తో కామనీయట్ఠేన గచ్ఛతి, న కామనవసేన. కామనవసేన చ పన కిలేసకామోవ హోతి, న పన వత్థుకామోతి ఆహ ‘‘క్లేసవత్థువసా’’తిఆది. కో పనేత్థ వత్థుకామో, కో కిలేసకామోతి చోదనం మనసి నిధాయ ‘‘ఛన్దో కామో, రాగో కామో, ఛన్దరాగో కామో, సఙ్కప్పో కామో, రాగో కామో, సఙ్కప్పరాగో కామో’’తి (మహాని. ౧) ఏవం నిద్దేసపాళియం ఆగతా నిద్దిట్ఠా కామతణ్హావ ఇధ కిలేసకామో. వత్థుకామోతి చ ‘‘మనాపికా రూపా…పే… మనాపికా ఫోట్ఠబ్బా…పే… సబ్బేపి కామావచరా ధమ్మా…పే… సబ్బేపి రూపావచరా…పే… సబ్బేపి అరూపావచరా…పే… కామా’’తి (మహాని. ౧) తత్థేవ నిద్దిట్ఠా సవిఞ్ఞాణావిఞ్ఞాణప్పభేదా తేభూమకధమ్మాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కిలేసో…పే… వట్టక’’న్తి. ‘‘ఛన్దరాగోవా’’తి అవధారణేన కిలేసభావేన నిరుళ్హేసు లోభదోసమోహాదీసు దససు దోసమోహాదయో నవ కిలేసే పటిక్ఖిపతి. కామరూపారూపతణ్హాయ వత్థు పతిట్ఠానం, కారణభూతన్తి వా వత్థు.

౧౩. కథం పన కిలేసకామో నామ, కథఞ్చ వత్థుకామోతి ఆహ ‘‘కిలేసకామో’’తిఆది. కామేతీతి వత్థుకామం పత్థేతి. కామీయతీతి కిలేసకామేన పత్థీయతి. ఇతి-సద్దో ‘‘తస్మా’’తి ఇమస్స అత్థే. చ-సద్దో ఏవ-కారత్థే, తేన యస్మా కిలేసకామో కామేతీతి కామో, వత్థుకామో చ కామీయతీతి, తస్మా ఏవ కిలేసకామో, వత్థుకామో చాతి దువిధోపి ఏస కామో కారకద్వయే కత్తరి, కమ్మని చ సిజ్ఝతి, కత్తుభావం, కమ్మభావఞ్చ పచ్చనుభోతీతి అత్థో. అథ వా దువిధోతి ద్విన్నం కామానం వాచకతో దువిధో. ‘‘కామో’’తి అయం సద్దో కారకద్వయే సిజ్ఝతి యథావుత్తకారకయుగళే నిప్ఫజ్జతి, కత్తరి, కమ్మని చ ‘‘కామో’’తి పదసమ్భవో హోతీతి అత్థో. వో-కారో పన నిపాతమత్తం ‘‘ఏవం వో కాలామా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౬౬) వియ. అథ వా వోకారకద్వయేతి ఖన్ధద్వయేతి అత్థో. కిలేసకామో హి సఙ్ఖారసభావత్తా సఙ్ఖారక్ఖన్ధే, వత్థుకామో చ వక్ఖమాననయేన పఞ్చకామగుణభూతో రూపసభావత్తా రూపక్ఖన్ధేతి ఏవం దువిధోపేస కామో ఖన్ధద్వయే సిజ్ఝతి నిప్ఫజ్జతి, అన్తోభావం గచ్ఛతీతి.

౧౪. సమ్పజ్జనాని సమ్పత్తియో, తాసం వసేన విసయవిసయీభావేన అఞ్ఞమఞ్ఞం సమోసరణవసేన, సమ్పాపుణనవసేనాతి అత్థో. ఇమినా పన ఇదం దీపేతి – యత్థ దువిధోపి కామో విసయవిసయీభావేన సహితో పవత్తతి, సోయేవ ఏకాదసవిధో పదేసో కామావచరసఞ్ఞితో. యత్థ పన రూపారూపధాతుయం కేవలం వత్థుకామోవ పవత్తతి, న సో పదేసో కామావచరో నామాతి. నను చ దువిధోపి సహితో రూపారూపధాతూసు పవత్తతి, రూపారూపావచరధమ్మానం వత్థుకామత్తా, తదారమ్మణభూతానఞ్చ రూపారూపతణ్హానం తంయోగేన కిలేసకామభావసిద్ధితోతి? నయిదమేవం ఓరమ్భాగియభూతస్స బహలకిలేసస్సేవ కామరాగస్స ఇధ కిలేసకామభావేన అధిప్పేతత్తా. ‘‘ఉద్దానతో దువే కామా’’తి సబ్బే కామే ఉద్దిసిత్వాపి హి ‘‘పదేసో చతుపాయాన’’న్తిఆదినా విసయనియమనేన ‘‘దువిధోపి అయ’’న్తి ఏత్థ కామేకదేసభూతో నీవరణావత్థాయ కథితో కామరాగో కిలేసకామభావేన, తబ్బత్థుకాయేవ ధమ్మా వత్థుకామభావేన గహితా, న రూపారూపతణ్హా, తబ్బత్థుకధమ్మా చాతి ఞాపీయతి. ఏవఞ్చ కత్వా ఉపరి వక్ఖమానా ససత్థావచరూపమా ఉపపన్నా హోతి, యథావుత్తానమేవ కామానం ఇధ అధిప్పేతత్తా రూపారూపధాతూసు విమానకప్పరుక్ఖవత్థాలఙ్కారపరిత్తకుసలాదిభేదేసు కామావచరధమ్మేసు పవత్తో ఛన్దరాగో కిలేసకామో నామ న హోతి, న చ తబ్బత్థుభూతం విమానకప్పరుక్ఖాదిపరిత్తధమ్మజాతం వత్థుకామో నామాతి సిద్ధం. తేనేవాహ ‘‘కామో వా కామసఞ్ఞా వా బ్రహ్మలోకే న విజ్జతీ’’తి. కామావచరసత్తసన్తానగతతణ్హాయ విసయభావే సతి పన తంయోగేన రూపారూపధాతూసుపి పవత్తమానో పరిత్తధమ్మో వత్థుకామోయేవాతి వేదితబ్బం. అథ వా నిద్దేసే ఆగతనయేన నిరవసేసో కిలేసకామో కామతణ్హాభవతణ్హావిభవతణ్హానిరోధతణ్హాపభేదో ఇధ పవత్తతి. వత్థుకామేసుపి అప్పకం రూపారూపవిపాకమత్తం ఠపేత్వా సబ్బోయేవ ఇధ పవత్తతీతి అనవసేసప్పవత్తిం సన్ధాయ ‘‘కామోయం దువిధోపి చా’’తి వుత్తం. కిఞ్చాపి ఏవం వుత్తం, తేసు పన బహలకిలేసకామభూతో బహలకామరాగో చ తబ్బత్థుకా పఞ్చ కామగుణా చ ఇధ గహితాతి దస్సనత్థం ‘‘సమ్పత్తీనం వసేనా’’తి వుత్తం. సమ్పజ్జనవసేన, సమిజ్ఝనవసేనాతి అత్థో. అవచరతీతి పవత్తతి. ఇతి-సద్దో హేతుమ్హి, యస్మా దువిధోపి అయం కామో అవచరతి, తస్మా కామో ఏత్థ అవచరతీతి కామావచరసఞ్ఞితోతి అత్థో.

౧౫. సగ్గమోక్ఖహేతుభూతా పుఞ్ఞసమ్మతా అయా యేభుయ్యేన అపేతాతి అపాయా. నిరయాదివసేన చత్తారో అపాయా చతుపాయా. ఛన్నన్తి చాతుమహారాజికతావతింసయామాతుసితానిమ్మానరతిపరనిమ్మితవసవత్తిసఙ్ఖాతానం ఛన్నం దేవలోకానం. మేరుపాదవాసినో పన అసురా తావతింసేసుయేవ సఙ్గయ్హన్తీతి న తేహి సద్ధిం సత్తన్నన్తి వుత్తం. మనసో ఉస్సన్నతాయ మనుస్సా, సతిసూరభావబ్రహ్మచరియయోగ్యతాదిగుణవసేన ఉపచితమానసతాయ ఉక్కట్ఠగుణచిత్తతాయాతి అత్థో, తే పన నిప్పరియాయతో జమ్బుదీపవాసినో వేదితబ్బా. యథాహ –

‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ఠానేహి జమ్బుదీపకా మనుస్సా ఉత్తరకురుకే చ మనుస్సే అధిగ్గణ్హన్తి దేవే చ తావతింసే. కతమేహి తీహి? సూరా సతిమన్తో ఇధ బ్రహ్మచరియవాసో’’తి (అ. ని. ౯.౨౧).

తేహి పన సమానరూపాదితాయ సద్ధిం పరిత్తదీపవాసీహి ఇతరమహాదీపవాసినోపి ‘‘మనుస్సా’’ఇచ్చేవ పఞ్ఞాయింసు. లోకియా పన మనునో అపచ్చభావేనేవ ‘‘మనుస్సా’’తి వదన్తి. ఏకాదసవిధోతి చతురాపాయేసు తిరచ్ఛానపేత్తివిసయానం విసుం పరిచ్ఛిన్నస్స ఓకాసస్స అభావేపి యత్థ తే అరఞ్ఞసముద్దపబ్బతపాదాదికే నిబద్ధవాసం వసన్తి, తాదిసస్స ఠానస్స గహితత్తా ఏకాదసవిధో.

౧౬. నను చేత్థ అఞ్ఞేసమ్పి ధమ్మానం పవత్తిసమ్భవతో కామస్సేవ అవచరణవసేన కథం నామలాభోతి ఆహ ‘‘అస్సాభిలక్ఖితత్తా’’తిఆది. తత్థ అస్సాతి ఇమస్స దువిధస్స కామస్స. అభిలక్ఖితత్తాతి ఏకాదసవిధే పదేసే పాకటత్తా. అథ వా అస్సాతి కరణత్థే సామివచనం, తస్మా అనేన దువిధేన కామేన ఏకాదసవిధస్స పదేసస్స అభిలక్ఖితత్తా, పఞ్ఞాపితత్తాతి అత్థో. అథ వా ఉపయోగత్థే సామివచనవసేన అస్స ఏకాదసవిధస్స పదేసస్స తేన దువిధేన అభిలక్ఖితత్తాతి అత్థో. సహ సత్థేహీతి ససత్థా, యత్థ తే అవచరన్తి, సో ససత్థావచరో, పదేసో. సో వియ. యథా హి యస్మిం పదేసే ససత్థా పురిసా అవచరన్తి, సో విజ్జమానేసుపి అఞ్ఞేసు ద్విపదచతుప్పదాదీసు అవచరన్తేసు తేసం తత్థ పాకటత్తా, తేహి వా అభిలక్ఖితత్తా ‘‘ససత్థావచరో’’త్వేవ పఞ్ఞాయతి, ఏవం విజ్జమానేసుపి అఞ్ఞేసు రూపావచరాదీసు అవచరన్తేసు అభిలక్ఖణవసేన అయం పదేసో ‘‘కామావచరో’’త్వేవ సఞ్ఞితోతి. ఏస నయో రూపారూపావచరేసు.

౧౭-౮. నను చ చిత్తం కామావచరన్తి వుత్తం, యథావుత్తనయేన పన పదేసస్స గహితత్తా కథం తత్థ అవచరన్తం కామావచరం నామాతి ఆహ ‘‘స్వాయ’’న్తిఆది. సో అయం కామావచరో ‘‘కామో’’తి సఞ్ఞితోతి సమ్బన్ధో. రూపభవో రూపన్తి యథా రూపభవో రూపం. అవుత్తోపి హి యథాసద్దో ఏవం-సద్దసన్నిట్ఠానతో లబ్భతి. యథా ‘‘రూపూపపత్తియా మగ్గం భావేతీ’’తి ఏత్థ ‘‘రూపభవూపపత్తియా’’తి వత్తబ్బే రూపభవో ‘‘రూప’’న్తి సఞ్ఞితోతి అయమేత్థ అత్థో. కథం పనేస ఏవం సఞ్ఞితోతి ఆహ ‘‘ఉత్తరస్సా’’తిఆది. అథ వా యథా ఉత్తరస్స పదస్స లోపం కత్వా ఉదీరితో ఏస రూపభవో ‘‘రూప’’న్తి సఞ్ఞితో, ఏవం స్వాయం కామావచరో కామోతి సమ్బన్ధో. తస్మిం కామేతి తస్మిం ఉత్తరపదలోపవసేన కామసఞ్ఞితే పదేసే. ఇదన్తి ఇదం అట్ఠవిధం చిత్తం. అధికారవసేన పన తస్స గహణేపి సబ్బేసమేవ పరిత్తచిత్తానమయమత్థో లబ్భతి సబ్బేసమ్పి కామే అవచరణతో. సదాతి సబ్బకాలం, బాహుల్యేనాతి అధిప్పాయో. ఇమినా పన ఇదం దీపేతి – యథా సఙ్గామే యేభుయ్యేన అవచరన్తో ‘‘సఙ్గామావచరో’’తి లద్ధనామో హత్థీ అఞ్ఞత్థ అవచరన్తోపి బాహుల్లప్పవత్తివసేన ‘‘సఙ్గామావచరో’’త్వేవ పఞ్ఞాయతి, ఏవమిదం అఞ్ఞత్థ అవచరన్తమ్పి కామలోకే బాహుల్లవుత్తితో ‘‘కామావచర’’మిచ్చేవ వుత్తన్తి. తేన పన నను చేతం రూపారూపభవేసుపి అవచరణతో రూపావచరాదినామమ్పి లభేయ్యాతి ఇదం చోదనం పరిహరతి. హోతి చేత్థ –

‘‘కామేవచరతీత్యేతం, కామావచరసఞ్ఞితం;

సేసే అవచరన్తమ్పి, సఙ్గామావచరో యథా’’తి.

ఇతి-సద్దో హేతుమ్హి. చ-సద్దో వత్తబ్బన్తరసముచ్చయే. తేన యస్మా ఉత్తరపదలోపేన కామావచరో ‘‘కామో’’తి సఞ్ఞితో, యస్మా చ తస్మిం కామే ఇదం చిత్తం సదా అవచరతి, తస్మా ‘‘కామావచర’’మిచ్చేవ కథితం, న పన కామావచరావచరం, నాపి రూపారూపావచరన్తి వాతి అధిప్పాయో. కామఘాతినాతి దేసనాఞాణేన వినేయ్యసన్తానగతస్స కిలేసకామస్స హననసీలేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన.

౧౯. పటిసన్ధిం …పే… అవచారయతీతి వాతి అథ వా యస్మా యత్థ కత్థచి ఉప్పన్నమ్పి కామే భవేయేవ పటిసన్ధిం అవచారయతి, తస్మా ఇదం కామే అవచారయతీతి ‘‘కామావచర’’న్తి కథితం చా-సద్దస్స రస్సత్తం కత్వాతి అత్థో. ఏవం ఉత్తరపదలోపవసేన పదసమ్భవం దస్సేత్వా ఇదాని వినాపి ఉత్తరపదలోపం కామావచర-సద్దస్స సమ్భవం దస్సేతుం ‘‘పరియాపన్నన్తి తత్ర వా’’తి వుత్తం. తత్రాతి తస్మిం కామభవే. పరియాపన్నన్తి అన్తోగధం. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో –

‘‘కతమే ధమ్మా కామావచరా? హేట్ఠతో అవీచినిరయం పరియన్తం కత్వా ఉపరితో పరనిమ్మితవసవత్తీ దేవే అన్తోకరిత్వా యం ఏతస్మిం అన్తరే ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నా ఖన్ధధాతుఆయతనా రూపం వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణం. ఇమే ధమ్మా కామావచరా’’తి (ధ. స. ౧౨౮౭) –

వుత్తత్తా యథా మనుస్సిత్థియా కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తోపి తిరచ్ఛానగతికో తిరచ్ఛానయోనియమేవ పరియాపన్నత్తా ‘‘తిరచ్ఛానో’’త్వేవ వుచ్చతి, ఏవమిదం రూపారూపభవేసు ఉప్పన్నమ్పి కామభవపరియాపన్నత్తా ‘‘కామావచర’’మిచ్చేవ కథితన్తి. తప్పరియాపన్నతా చస్స అవీచిపరనిమ్మితపరిచ్ఛిన్నోకాసనిన్నాయ కామతణ్హాయ విసయభావతోతి వేదితబ్బా. తథా హి వుత్తం ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన నిక్ఖేపకణ్డేపి ‘‘‘ఏత్థావచరా’తి వచనం అవీచిపరనిమ్మితపరిచ్ఛిన్నోకాసాయ కామతణ్హాయ విసయభావం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. పదసమ్భవో పనేత్థ ఏవం వేదితబ్బో – కామతణ్హా కామో, సో ఏత్థ ఆరమ్మణకరణవసేన అవచరతీతి కామావచరన్తి. నను చేత్థ కతమా కామతణ్హా, యా కామావచరధమ్మారమ్మణా తణ్హా. కతమే కామావచరధమ్మా, యే కామతణ్హావిసయాతి ఏవం ఇతరీతరనిస్సయతాదోసో ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, అవీచిఆదిఏకాదసోకాసనిన్నతాయ యంకిఞ్చి తణ్హం కామతణ్హాభావేన గహేత్వా తంసభావాయ తణ్హాయ విసయభావేన కామావచరధమ్మానం ఉపలక్ఖేతబ్బభావతో. అథ వా కిలేసవత్థువసేన దువిధోపి కామో యథారహం సహజాతవసేన ఏత్థ అవచరతీతి కామావచరం, ఆరమ్మణకరణవసేన వా దువిధేపి కామే ఏతం అవచరతీతి కామావచరం. అథ వా మఞ్చనిస్సితకేసు ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తేసు నిస్సయనిస్సితానం అభేదస్స బుద్ధియా గహితత్తా నిస్సితకేసు నిస్సయూపచారవసేన ‘‘మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీ’’తి వుచ్చతి, ఏవమేతమ్పి కామావచరభవే పవత్తనవసేన తన్నిస్సితత్తా నిస్సయవోహారేన ‘‘కామావచర’’న్తి వుచ్చతి. హోతి చేత్థ –

‘‘కామోవచరతీత్యేత్థ, కామేవచరతీతి వా;

ఠానూపచారతో వాపి, తం కామావచరం భవే’’తి.

౨౦. పుజ్జఫలనిబ్బత్తనతో, అత్తసన్తానం పుననతో చ పుఞ్ఞాని, కత్తబ్బతాయ కిరియా, తేసం తేసం ఆనిసంసానం వత్థుతాయ వత్థూని చాతి పుఞ్ఞకిరియవత్థూని. గణనతో దసపరిమాణత్తా దస చ తాని పుఞ్ఞకిరియవత్థూని చాతి దస పుఞ్ఞకిరియవత్థూని, తేసం వసేనాతి దసపుఞ్ఞక్రియవత్థువసేన, దసపుఞ్ఞకిరియవత్థుభావేన తంమయం హుత్వాతి అత్థో. ఏవ-కారేన పన రూపారూపలోకుత్తరం వియ న కేవలం భావనావసేనేవాతి దస్సేతి. అథ వా దసపుఞ్ఞకిరియవత్థువసేనేవ పవత్తతి, న పన పరేహి పరికప్పితపరపసంసాదిపుఞ్ఞకిరియవత్థువసేనాతి ఏవ-సద్దేన అవధారణం. యతో వక్ఖతి ‘‘సబ్బానుస్సతిపుఞ్ఞఞ్చా’’తిఆది.

౨౧. కాని పన తాని దసపుఞ్ఞకిరియవత్థూని, యేసం వసేన ఇదం అట్ఠవిధం చిత్తం పవత్తతీతి వుత్తన్తి ఇమం అనుయోగం సన్ధాయ తాని సరూపతో దస్సేతుం ‘‘దానం సీల’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ దియ్యతి ఏతేనాతి దానం, పరిచ్చాగచేతనా. ఇధ పన చిత్తాధికారవసేన తంసమ్పయుత్తం గహేతబ్బం. తథా ‘‘సీలా’’దీసుపి. సీలతీతి సీలం, కాయవచీకమ్మాని సమాదహతీతి అత్థో. సుసిల్యవసేన హి కాయకమ్మాదీని అవిప్పకిణ్ణాని సమ్పతి, ఆయతిఞ్చ హితసుఖావహాని సమ్మా ఠపితాని సమాహితాని హోన్తి, సీలయతి ఉపధారేతీతి వా సీలం. ఉపధారణం పనేత్థ కుసలానం అధిట్ఠానభావో. భావేతి కుసలధమ్మే ఆసేవతి వడ్ఢేతి ఏతాయాతి భావనా. అత్తనో సన్తానే నిప్ఫన్నా పత్తి దియ్యతి ఏతేనాతి పత్తిదానం. తంతంకిచ్చకరణే బ్యావటస్స భావో వేయ్యావచ్చం. దేసేతి ఏతాయాతి దేసనా. పత్తిం అనుమోదతి ఏతేనాతి పత్తానుమోదో. పుబ్బపదలోపేన పన ‘‘అనుమోదో’’తి వుత్తం. దిట్ఠియా ఉజుభావో దిట్ఠిజుత్తం, సమ్మాదిట్ఠియా ఉజుకరణన్తి అత్థో. అత్తనో, పరస్స వా హితజ్ఝాసయవసేన సమ్మా సుణన్తి ఏతాయాతి సంసుతి. పూజావసేన అపచాయతి సామీచిం కరోతి ఏతేనాతి అపచాయో. పుఞ్ఞకిరియవత్థూనం పభేదో పుఞ్ఞకిరియవత్థుప్పభేదో. మజ్ఝపదలోపవసేన పన ‘‘పుఞ్ఞవత్థుప్పభేదో’’తి వుత్తం యథా ఆజఞ్ఞయుత్తో రథో ‘‘ఆజఞ్ఞరథో’’తి. అయం తావేత్థ పదవిచారో.

అయం పన వినిచ్ఛయో – తత్థ సేఖపుథుజ్జనానం పరం ఉద్దిస్స పూజానుగ్గహకామతాయ అత్తనో విజ్జమానవత్థుపరిచ్చజనవసేన పవత్తా చేతనా దానమయపుఞ్ఞకిరియవత్థు నామ. ఖీణాసవానమ్పి తథా పవత్తా దానమేవ, సా పన పుఞ్ఞకిరియా నామ న హోతీతి న ఇధ అధిప్పేతా. పుజ్జఫలనిబ్బత్తనతో, హి అత్తసన్తానం పుననతో చ పుఞ్ఞం, న చ ఖీణాసవసన్తానే పవత్తా ఫలనిబ్బత్తికా హోతి, న చ తం పునాతి విసుద్ధసన్తానప్పవత్తత్తాతి. ఏవం సేసేసుపి.

యా పన నిచ్చసీలఉపోసథసీలాదివసేన పఞ్చసీలం అట్ఠసీలం దససీలం సమాదియన్తస్స, అసమాదియన్తస్సపి కులచారిత్తవసేన సమ్పత్తకాయదుచ్చరితాదీహి విరమన్తస్స, ఉపసమ్పదమాళకే సంవరం సమాదియన్తస్స, పాతిమోక్ఖం పరిపూరేన్తస్స, ఆపాథగతవిసయేసు చక్ఖాదీని ఇన్ద్రియాని థకేన్తస్స, చీవరాదికే చ పచ్చయే పచ్చవేక్ఖన్తస్స, కుహనాదివత్థుతో ఆజీవం పరిసోధేన్తస్స పవత్తా చేతనా, అయం సీలమయపుఞ్ఞకిరియవత్థునామ. ఏత్థాహ – ‘‘దానం నామేతం మయ్హం కులవంసో కులచారిత్త’’న్తి ఏవం చారిత్తసీలే ఠత్వా దేన్తస్స పవత్తా దానమయపుఞ్ఞకిరియవత్థు కిం, ఉదాహు సీలమయన్తి? సీలమయమేవ చారిత్తసీలభావతో. దేయ్యధమ్మపరిచ్చాగవసేన పవత్తాపి హేసా పుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స అపరభాగే చేతనాయ చ తథా పవత్తత్తా సీలమయమేవ పుఞ్ఞకిరియవత్థు, న దానమయం. పూజానుగ్గహకామతాయ హి దిన్నం దానమయన్తి.

‘‘చక్ఖు అనిచ్చ’’న్తిఆదినా పన చక్ఖాదికే తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సమ్మసన్తస్స పవత్తా గోత్రభువోదానపరియోసానా విపస్సనాచేతనా, కసిణాదీసు ఆరమ్మణేసు అప్పనం అప్పత్తా గోత్రభుపరియోసానా పరికమ్మచేతనా చాతి అయం భావనామయపుఞ్ఞకిరియవత్థు నామ. అప్పనాప్పత్తాపి భావనాయేవ, సా పన న కామావచరాతి ఇధ న గహితా. నిరవజ్జవిజ్జాయతనకమ్మాయతనసిప్పాయతనానం సిక్ఖనచేతనాపి భావనామయేయేవ సమోధానం గచ్ఛతీతి ఆచరియా. యా చేత్థ దేయ్యధమ్మం ఖయతో వయతో సమ్మసిత్వా దదతో పవత్తా, సాపి పుబ్బే వియ ఉభయభాగే చేతనానం తథా పవత్తత్తా భావనామయపుఞ్ఞకిరియవత్థుయేవాతి వేదితబ్బం.

దానాదికం యం కిఞ్చి సుచరితకమ్మం కత్వా ‘‘అసుకస్స చ నామ పత్తి హోతు, సబ్బసత్తానం వా హోతూ’’తి ఏవం అత్తనా కతస్స పరేహి సాధారణభావం పచ్చాసీసనవసేన పవత్తా పత్తిదానమయపుఞ్ఞకిరియవత్థు నామ. కిం పనేవం పత్తిం దదతో పుఞ్ఞక్ఖయో హోతీతి? న హోతి, యథా పన ఏకం దీపం జాలేత్వా తతో దీపసహస్సం జాలేన్తస్స పఠమదీపో ఖీణోతి న వత్తబ్బో, పురిమాలోకేన పన సద్ధిం పచ్ఛిమాలోకస్స ఏకీభావే అతిమహావ హోతి, ఏవమేవ పత్తిం దదతో పరిహాని నామ న హోతి, వుడ్ఢియేవ పన హోతీతి దట్ఠబ్బా. కథం పనేసా దిన్నా నామ హోతీతి? ‘‘ఇదం మే పుఞ్ఞకమ్మం సబ్బసత్తానం, అసుకస్స వా పరిణమతూ’’తి ఏవం పుబ్బభాగే, పచ్ఛాపి వా వచీభేదం కరోన్తేన మనసా ఏవ వా చిన్తేన్తేన దిన్నా నామ హోతి. కేచి పన ‘‘యం మయా కతం సుచరితం, తస్స ఫలం ‘దమ్మీ’తి వుత్తేపి పత్తి దిన్నావ హోతీ’’తి వదన్తి. కుసలకమ్మాధికారత్తా పన పరేహి చ కమ్మస్సేవ అనుమోదితబ్బత్తా కమ్మమేవ దాతబ్బం, అనుమోదేన్తేనపి కమ్మమేవ అనుమోదితబ్బన్తి ఇదమేత్థ ఆచరియానం సన్నిట్ఠానం.

చీవరాదీసు పచ్చాసారహితస్స అసంకిలిట్ఠేన అజ్ఝాసయేన సమణబ్రాహ్మణానం వత్తపటివత్తకరణవసేన, గిలానుపట్ఠానవసేన చ పవత్తా వేయ్యావచ్చమయపుఞ్ఞకిరియవత్థు నామ.

ఆమిసకిఞ్చక్ఖాదినిరపేక్ఖచిత్తస్స అత్తనో పగుణం ధమ్మం విముత్తాయతనసీసే ఠత్వా దేసేన్తస్స, తథేవ నిరవజ్జవిజ్జాయతనాదికం ఉపదిసన్తస్స చ పవత్తా దేసనామయపుఞ్ఞకిరియవత్థు నామ. పరేహి కతం యం కిఞ్చి సుచరితకమ్మం దిన్నమదిన్నమ్పి వా ఇస్సామచ్ఛేరమలం పహాయ ‘‘సాధు సుట్ఠూ’’తి అనుమోదన్తస్స పవత్తా అనుమోదనపుఞ్ఞకిరియవత్థు నామ, ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆదినా కమ్మస్సకతాఞాణవసేన దిట్ఠిం ఉజుం కరోన్తస్స పవత్తా దిట్ఠిజుకమ్మపుఞ్ఞకిరియవత్థు నామ. యది ఏవం ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తస్స దిట్ఠిజుకమ్మపుఞ్ఞకిరియతా న లబ్భతీతి? నో న లబ్భతి పురిమపచ్ఛిమచేతనానమ్పి తంతంపుఞ్ఞకిరియాస్వేవ సఙ్గణ్హనతో. తథా హి వక్ఖతి –

‘‘పురిమా ముఞ్చనా చేవ, పరా తిస్సోపి చేతనా;

హోతి దానమయం పుఞ్ఞం, ఏవం సేసేసు దీపయే’’తి.

తస్మా కిఞ్చాపి ఉజుకరణవేలాయం ఞాణసమ్పయుత్తమేవ చిత్తం హోతి, పురిమపచ్ఛాభాగే పన ఞాణవిప్పయుత్తమ్పి హోతీతి తస్సాపి దిట్ఠిజుకమ్మపుఞ్ఞకిరియభావో ఉప్పజ్జతి.

అపరే పనాహు – విఞ్ఞాణపఞ్ఞాణవసేన దస్సనం దిట్ఠి, చిత్తం పఞ్ఞా చ. దిట్ఠియా ఉజుభావో దిట్ఠిజుత్తం. కిం తం? కుసలఞ్చ విఞ్ఞాణం కమ్మస్సకతాఞాణాది చ సమ్మాదస్సనం. తత్థ కుసలవిఞ్ఞాణేన ఞాణుప్పాదేపి అత్తనో సుచరితానుస్సరణపరగుణపసంసాసరణగమనానం సఙ్గహో, కమ్మస్సకతాఞాణేన కమ్మపథసమ్మాదిట్ఠియాతి. దానాదిసమ్పయుత్తం పన ఞాణం దానాదీస్వేవ అన్తోగధన్తి వేదితబ్బం. ‘‘ఏవమిమం ధమ్మం సుత్వా తత్థ వుత్తనయేన పటిపజ్జన్తో లోకియలోకుత్తరగుణవిసేసం అధిగమిస్సామి, బహుస్సుతో వా హుత్వా పరే ధమ్మదేసనాయ అనుగ్గణ్హిస్సామీ’’తి ఏవం అత్తనో, పరేసం వా విముత్తాయతనసీసేన సద్ధమ్మం సుణన్తస్స పవత్తా సవనమయపుఞ్ఞకిరియవత్థు నామ. నిరవజ్జవిజ్జాయతనాదిసవనచేతనాపి ఏత్థేవ సఙ్గయ్హతి. పూజారహే, గరుట్ఠానియే, మహల్లకే చ దిస్వా ఆసనా వుట్ఠహన్తస్స పత్తచీవరపటిగ్గహణమగ్గదానఅభివాదనఅఞ్జలికమ్మకరణఆసనపుప్ఫగన్ధాదిఅభిహారం కరోన్తస్స చ పవత్తా బహుమానచేతనా అపచితిసహగతపుఞ్ఞకిరియవత్థు నామ. వేయ్యావచ్చాపచాయనానఞ్హి అయం విసేసో – వయసా, గుణేన చ జేట్ఠానం, గిలానానఞ్చ తంతంకిచ్చకరణం వేయ్యావచ్చం, సామీచికిరియా అపచాయనన్తి.

౨౨-౩. ఏవం అట్ఠకథాయ ఆగతనయేన దసపుఞ్ఞకిరియవత్థూని దస్సేత్వా ఇదాని సుత్తే ఆగతనయేన దానం సీలం భావనాతి తీణియేవ దస్సేతుం తేసు ఇతరేసమ్పి సఙ్గహం దీపేన్తో ఆహ ‘‘గచ్ఛన్తి సఙ్గహ’’న్తిఆది. తత్థ పత్తిదానానుమోదనా దానే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి తంసభావత్తా. దానమ్పి హి ఇస్సామచ్ఛేరానం పటిపక్ఖం, ఏతేపి, తస్మా సమానపటిపక్ఖతాయ దానేన సహ ఏకలక్ఖణత్తా ఏతే దానమయపుఞ్ఞకిరియవత్థుమ్హి సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. వేయ్యావచ్చాపచాయనా సీలమయే పుఞ్ఞే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి చారిత్తసీలసభావత్తా. దేసనాసవనదిట్ఠిఉజుకా పన కుసలధమ్మాసేవనతో భావనతో భావనామయే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. కేచి పన ‘‘దేసేన్తో, సుణన్తో చ దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా లక్ఖణం పటివిజ్ఝ దేసేతి, సుణాతి చ, తాని చ దేసనాసవనాని పటివేధమేవ ఆహరన్తీతి దేసనాసవనం భావనామయే సఙ్గహం గచ్ఛతీ’’తి వదన్తి. ధమ్మదానభావతో ‘‘దేసనా దానమయే సఙ్గహం గచ్ఛతీ’’తిపి సక్కా వత్తుం. తథా దిట్ఠిజుకమ్మం సబ్బత్థాపి సబ్బేసం నియమనలక్ఖణత్తాతి. దానాదీసు హి యం కిఞ్చి ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆదినయప్పవత్తాయ సమ్మాదిట్ఠియావ విసోధితం మహప్ఫలం హోతి మహానిసంసన్తి. ఏవఞ్చ కత్వా దీఘనికాయట్ఠకథాయం ‘‘దిట్ఠిజుకమ్మం పన సబ్బేసం నియమనలక్ఖణ’’న్తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౦౫) వుత్తం. మహాసంఘియా పన అభయగిరివాసినో చ దిట్ఠిజుకమ్మం విసుం పుఞ్ఞకిరియభావేన న గణ్హన్తి. తథా హి తే దానం సీలం భావనా సంసుతి దేసనానుస్సతిమోదనం వేయ్యావచ్చపూజాసరణప్పత్తిపసంసా చాతి అత్తనా కతపుఞ్ఞానుస్సరణం బుద్ధాదీసు సరణగమనం పరగుణపసంసాతి ఇమాని తీణి పక్ఖిపిత్వా దిట్ఠిజుకమ్మం అగ్గహేత్వా ద్వాదస పుఞ్ఞకిరియవత్థూని పఞ్ఞాపేన్తి. పున తీణేవాతి పఠమం దసాపి సమానా పున సఙ్ఖేపతో తీణేవ సమ్భోన్తి.

౨౪. ఇదాని పరేహి నిద్దిసియమానానం పుఞ్ఞానుస్సరణాదీనం అత్తనా నిద్దిట్ఠేస్వేవ సమోధానం దస్సేతుం ‘‘సబ్బానుస్సతిపుఞ్ఞఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సబ్బస్సేవ అత్తనా కతసుచరితస్స అనుస్సరణం సబ్బానుస్సతిపుఞ్ఞం నామ. పసంసాతి పరేహి కతాయ పుఞ్ఞకిరియాయ, సమ్మాపటిపత్తియా చ విప్పసన్నచిత్తేన పసంసనం, సన్తుస్సనన్తి అత్థో. సరణత్తయన్తి ఏత్థ సరన్తి హింసన్తీతి సరణాని, బుద్ధాదీని తీణి రతనాని. తాని హి సరణగతానం తేనేవ సరణగమనేన భయం సన్తాసం దుగ్గతిపరిక్కిలేసం హింసన్తి వినాసేన్తి. తయో అవయవా అస్సాతి తయం, తీహి అవయవేహి యుత్తసముదాయస్సేతం అధివచనం, సరణానం తయం సరణత్తయం, తీణి సరణానీతి వుత్తం హోతి. న హి అవయవవినిముత్తో సముదాయో నామ కోచి అత్థీతి. ఇధ పన సరణత్తయగ్గహణేన ఉపచారతో, ఉత్తరపదలోపతో వా సరణగమనం అధిప్పేతం. న హి సరణత్తయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు నామ హోతి. అత్థతో పనేతం ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో వత సో భగవా, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సంఘో’’తిఆదినా బుద్ధాదీసు పసాదపటిలాభవసేన పవత్తా చేతనా దిట్ఠిజుకమ్మస్మిం సఙ్గహం యన్తి తంవసేనేవ తేసం ఇజ్ఝతో. న హి విపరీతదిట్ఠికస్స ఇమాని తీణి సమ్భవన్తి, తస్మా తే ఏకన్తేన దిట్ఠిజుకమ్మపుఞ్ఞకిరియవత్థుస్మిం సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, న విసుం పుఞ్ఞకిరియభావేన గహేతబ్బాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘నత్థి సంసయో’’తి. దిట్ఠిజుకమ్మస్స భావనామయసఙ్గహేపి సఙ్ఖేపనయేన భావనామయే సఙ్గయ్హన్తి, విత్థారనయేన పన ‘‘కత్థ ను ఖో’’తి సంసయో సియాతి ఇమేసం భావనామయసఙ్గహో న వుత్తో. దిట్ఠిజుకమ్మస్స వా సబ్బేసం మహప్ఫలభావనియామకత్తేన మూలభూతత్తా తస్స పధానభావం దస్సేతుం విసుం తత్థ సఙ్గయ్హన్తీతి వుత్తం. అపరే పన ‘‘సఙ్గణ్హన్తో సఙ్గణ్హాతి, గణ్హన్తో ‘ముఞ్చతీ’తి వచనతో సరణగమనస్స సీలసమాదానే వియ గహణం సమ్భవతీతి సీలమయే సఙ్గయ్హతీ’’తి వదన్తి. ‘‘సరణగమనం పణిపాతభావతో అపచితిసహగతే సఙ్గయ్హతీ’’తి కేచి.

౨౫. ఇదాని యథావుత్తపుఞ్ఞకిరియవత్థూనం పురిమపచ్ఛిమభాగవసేన పవత్తమానాపి చేతనా తత్థ తత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి దస్సేతుం ‘‘పురిమా ముఞ్చనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పురిమాతి దానత్థాయ దేయ్యధమ్మం ధమ్మేన సమేన ఉప్పాదేన్తస్స, ఉప్పన్నం ‘‘పరిచ్చజిస్సామీ’’తి చిన్తేన్తస్స, దక్ఖిణేయ్యం పరియేసన్తస్స చ యావ వత్థునో పటిగ్గాహకస్స హత్థే విస్సజ్జనం, పరిణామనం వా, తావ పవత్తా పుబ్బభాగచేతనా. పటిగ్గాహకస్స పన హత్థే విస్సజ్జనచేతనా, పరిణామనచేతనా వా ముఞ్చనచేతనా నామ. సాయేవ నిగ్గహీతలోపేన ‘‘ముచనా’’తి వుత్తా. ‘‘ముఞ్చనా’’ఇతియేవ వా పాఠో. పరాతి అత్తనా విస్సట్ఠవత్థుమ్హి ఆలయం అకత్వా ‘‘సాధు సుట్ఠు అగ్గం దానం మే దిన్న’’న్తి సోమనస్సచిత్తేన పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఉప్పన్నా అపరభాగచేతనా. తిస్సోపి చేతనాతి ఇతి అయఞ్చ పురిమా చేతనా, అయఞ్చ ముఞ్చనచేతనా, అయఞ్చ అపరచేతనాతి తిస్సోపి చేతనా ఏకతో హుత్వా దానమయం పుఞ్ఞం హోతి, దానమయపుఞ్ఞకిరియవత్థు నామ హోతీతి అత్థో. ‘‘పుఞ్ఞ’’న్తి పదం అపేక్ఖిత్వా ‘‘హోతీ’’తి ఏకవచననిద్దేసో. ఇదాని యథావుత్తమత్థం సేసేసుపి అతిదిసన్తో ఆహ ‘‘ఏవం సేసేసు దీపయే’’తి. సేసేసూతి సీలాదీసు పుఞ్ఞకిరియవత్థూసు ఏవం యథావుత్తనయేన ‘‘సీలం ‘రక్ఖిస్సామీ’తి చిన్తేన్తస్స, ‘పబ్బజిస్సామీ’తి విహారం గచ్ఛన్తస్స పవత్తా పురిమచేతనా, సీలం సమాదియన్తస్స, పబ్బజన్తస్స, సీలం పరిపూరేన్తస్స ఉప్పన్నా మజ్ఝిమచేతనా, ‘పూరితం మే’తి పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఉప్పన్నా అపరచేతనాతి ఏవం తిస్సోపి చేతనా ఏకతో హుత్వా సీలమయపుఞ్ఞకిరియవత్థు నామా’’తిఆదినా దీపయే, పకాసేయ్యాతి అత్థో. నను చ అత్తనా కతపుఞ్ఞానుస్సరణచేతనా దిట్ఠిజుకమ్మసఙ్గహితా, అయఞ్చ అపరచేతనా సాయేవాతి కథమస్సా తత్థ సఙ్గహోతి? నాయం దోసో, విసయభేదేన ఉభిన్నమ్పి విసేససబ్భావతో. పుఞ్ఞానుస్సరణఞ్హి అత్తనా కతపుఞ్ఞవిసయమేవ. అయం పన తబ్బత్థువిసయాతి పాకటోయేవ ద్విన్నం విసేసోతి.

ఏత్తావతా చ యం వుత్తం ‘‘దసపుఞ్ఞకిరియవత్థువసేనేవ పవత్తతీ’’తి, తత్థ దసపుఞ్ఞకిరియవత్థూని సరూపతో, సఙ్గహతో చ నిద్దిసిత్వా ఇదాని తథాపవత్తమానస్స చస్స పాటేక్కం పవత్తాకారవిసయం దస్సేతుం ‘‘ఇదానీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అయన్తి వక్ఖమాననిదస్సనం. దాతబ్బో ధమ్మో దేయ్యధమ్మో, అన్నాదిదసవిధం వత్థు. వుత్తఞ్హి –

‘‘అన్నం పానం వత్థం యానం, మాలాగన్ధవిలేపనం;

సేయ్యావసథపదీపేయ్యం, దానవత్థూ దసావిమే’’తి.

పటిగ్గాహకో ఆది యేసం దేసకాలమిత్తాదీనం తే పటిగ్గాహకాదయో, దేయ్యధమ్మస్స, పటిగ్గాహకాదీనఞ్చ సమ్పత్తి సమ్పన్నతా దేయ్యధమ్మపటిగ్గాహకాదిసమ్పత్తి. తత్థ దేయ్యధమ్మస్స పణీతమనాపభావో ధమ్మేన సమేన ఉప్పన్నభావో దేయ్యధమ్మసమ్పత్తి. పటిగ్గాహకానం అగ్గదక్ఖిణేయ్యభావో పటిగ్గాహకసమ్పత్తి. దుల్లభఅన్నపానాదికో దేసో దేససమ్పత్తి. తాదిసోవ కాలో కాలసమ్పత్తి. దుల్లభఅన్నపానాదికే హి దేసే, కాలే వా దిన్నం అజ్ఝాసయస్స బలవతాయ మహప్ఫలం, సోమనస్సహేతుకఞ్చ హోతి, తస్మా తే దానస్స సమ్పత్తివసేన వుత్తా. మిత్తసమ్పత్తి పన కల్యాణమిత్తభావో. కల్యాణమిత్తఞ్హి నిస్సాయ దానాదీసు చిత్తం ఓదగ్యప్పత్తం హోతి. పరిచారికసమ్పత్తి పన అనాణత్తియాపి తంతంకిచ్చసమ్పాదనే అప్పమత్తస్స పరిచారికజనస్స పటిలాభో. అఞ్ఞం వా సోమనస్సహేతున్తి సద్ధాబహులతావిసుద్ధిదిట్ఠితాదిభేదం అఞ్ఞం సోమనస్సకారణం వా. ఆగమ్మాతి ఉపాగమ్మ, పటిచ్చాతి అత్థో. హట్ఠపహట్ఠోతి సోమనస్సవసేన హట్ఠో చేవ పహట్ఠో చ. ఉభయేనపి అధికసోమనస్సం వుత్తం. అత్థి…పే… పవత్తన్తి ‘‘అత్థి దిన్నం, అత్థి యిట్ఠం, అత్థి హుతం, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో, అత్థి అయం లోకో, అత్థి పరో లోకో, అత్థి మాతా, అత్థి పితా, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా సమ్మగ్గతా సమ్మాపటిపన్నా, యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౪౧) ఏవం పవత్తం దసవిధం సమ్మాదిట్ఠివత్థువసేన చేవ ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానియాదీనం వసేన చ పవత్తం. ఆది-సద్దేన హి న కేవలం నవన్నంయేవ సమ్మాదిట్ఠివత్థూనం గహణం, అథ ఖో ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానియానమ్పి సఙ్గహో. సమ్మా ఞాయేన పవత్తా దిట్ఠి, పసత్థా వా దిట్ఠీతి సమ్మాదిట్ఠి, తం. పురక్ఖత్వాతి పుబ్బఙ్గమం కత్వా. తఞ్చ ఖో సహజాతపుబ్బఙ్గమవసేన ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧-౨) వియ సమ్పయోగస్స అధిప్పేతత్తా.

అనుస్సాహితోతి లోభమచ్ఛరియాదివసేన పుఞ్ఞకిరియాయ సఙ్కోచం అనాపజ్జనతో అత్తనా, పరేన వా కేనచి అనుస్సాహితో హుత్వా. సభావతో హి పుఞ్ఞప్పవత్తిదస్సనమిదం. పరేహీతి పన పరపాకటుస్సాహదస్సనవసేన వుత్తం. పఠమన్తి దేసనాక్కమేన, ఇధ నిద్దిట్ఠక్కమేన వా పఠమం. మహాకుసలచిత్తన్తి సోమనస్ససహగతతాదిఅఙ్గపారిపూరియా మహన్తం కుసలచిత్తం. అథ వా పచ్ఛిమభవికబోధిసత్తానం పటిసన్ధిఆకడ్ఢనతో మహన్తం పూజితం కుసలచిత్తన్తి మహాకుసలచిత్తం. సబ్బేసమ్పి హి సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తానం పటిసన్ధి మేత్తాపుబ్బఙ్గమస్స తిహేతుకసోమనస్సమయస్స అసఙ్ఖారికచిత్తస్స విపాకోతి వుత్తం. ఏత్థ ‘‘దేయ్యధమ్మ…పే… హట్ఠపహట్ఠో’’తి ఏత్తావతా ఇమస్స సోమనస్ససహగతభావమాహ, ‘‘సమ్మాదిట్ఠిం పురక్ఖత్వా’’తి ఞాణసమ్పయుత్తభావం, ‘‘అనుస్సాహితో’’తి పన ఇమినా అసఙ్ఖారికభావన్తి దట్ఠబ్బం.

వుత్తనయేనేవాతి ‘‘దేయ్యధమ్మపటిగ్గాహకాదిసమ్పత్తిం, అఞ్ఞం వా సోమనస్సకారణం ఆగమ్మా’’తి ఏవం వుత్తనయేన. ఉస్సాహితోతి దేయ్యధమ్మే సాపేక్ఖాదితాయ, సీలసమ్పదాదీసు అనధిముత్తతాదీహి చ పుఞ్ఞకిరియాయ సఙ్కోచాపజ్జనతో అత్తనా, పరేన వా కేనచి ఉస్సాహితో. పరేహీతి పన వుత్తనయమేవ. కరోతి దానాదీని పుఞ్ఞానీతి సమ్బన్ధో. తమేవాతి సోమనస్ససహగతాదినా తంసదిసతాయ వుత్తం. హోతి హి తంసదిసేపి తంవోహారో యథా చ ‘‘సాయేవ తిత్తిరీ, తానియేవ ఓసధానీ’’తి. ఏత్థ పన ‘‘ఉస్సాహితో’’తి ఇమినా ససఙ్ఖారికతం దస్సేతి. సేసం వుత్తనయమేవ. ఇమస్మిం పనత్థేతి ఇమస్మిం ససఙ్ఖారికసద్దాభిధేయ్యే, ఉస్సాహితబ్బచిత్తసఙ్ఖాతే అత్థే తంవిసయేతి అత్థో. పుబ్బప్పయోగస్సాతి పుఞ్ఞకిరియాయ సఙ్కోచే జాయమానే తతో వివేచేత్వా సముస్సాహనవసేన పవత్తస్స చిత్తప్పయోగస్స. పుబ్బ-గ్గహణం పనేత్థ తథాపవత్తపుబ్బాభిసఙ్ఖారవసేన సో పయోగో హోతీతి కత్వా వుత్తం, న తస్స పుబ్బకాలికతాయాతి వుత్తోవాయమత్థో.

పటిపత్తిదస్సనేనాతి భిక్ఖూ దిస్వా దేయ్యధమ్మపరిచ్చజనవన్దనాదిపటిపత్తిదస్సనేన. బలన్తి అనన్తీతి బాలా, అస్సాసితపస్సాసితమత్తేనేవ జీవన్తి, న పఞ్ఞాజీవితేనాతి అధిప్పాయో. బాలాయేవ బాలకా. తే పన ఇధ ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆదినయప్పవత్తాయ సమ్మాదిట్ఠియా అభావేన అసఞ్జాతబుద్ధినో దారకా. పాకటవసేన చేత్థ బాలక-గ్గహణం. సహసా కరణాదికాలే పన ఇతరేసమ్పి ఞాణవిప్పయుత్తం హోతీతి. సోమనస్సం జాతం ఏతేసన్తి సోమనస్సజాతా, జాతసోమనస్సాతి అత్థో. సహసాతి సీఘం సీఘం దాతుకామతాయ ఉప్పత్తిసమకాలమేవ.

ఏత్థ చ ‘‘పటిపత్తిదస్సనేనా’’తి ఇమినా పరేసం పయోగాభావమాహ, ‘‘జాతపరిచయా’’తి అత్తనో పయోగాభావం. ఉభయేనాపి ఇమస్స అసఙ్ఖారికభావం దీపేతి. ‘‘బాలకా, సహసా’’తి చ ఇమేహి ఞాణవిప్పయుత్తభావమాహ, ‘‘భిక్ఖూ…పే… జాతా’’తి సోమనస్ససహగతభావం. అథ వా ‘‘పటిపత్తి…పే… పరిచయా’’తి ఇమినా అసఙ్ఖారికభావస్స ‘‘బాలకా భిక్ఖూ…పే… జాతా’’తి చ ఇమేహి ఞాణవిప్పయుత్తసోమనస్ససహగతభావస్స చ దీపితత్తా ‘‘సహసా’’తి వచనేన యథావుత్తమేవ ఞాణవిప్పయుత్తఅసఙ్ఖారికభావం పకాసేతి. ఏవం సతి పటిలోమతో సోమనస్ససహగతాదిభావో దస్సితో హోతి. అనులోమతో పన ‘‘సోమనస్సజాతా’’తి ఇమినా సోమనస్ససహగతభావం, సహసా-గ్గహణేన ఞాణవిప్పయుత్తాసఙ్ఖారికభావం దీపేతి. ‘‘పటిపత్తి…పే… దిస్వా’’తి ఏత్తావతా పన సోమనస్ససహగతాదిభావస్స కారణం వుత్తన్తి. తేతి తే ఞాతకా, తే బాలకాతి వా అత్థో. ‘‘సోమనస్సహేతూనం అభావం ఆగమ్మా’’తి ఇదం నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. మజ్ఝత్తారమ్మణం తథారూపే చేతోభిసఙ్ఖారాదయోపి హి ఉపేక్ఖాసహగతతాయ కారణమేవాతి. చిత్తస్స సోమనస్సాభావే పుగ్గలస్సపి సోమనస్సరహితతా హోతీతి ‘‘చతూసుపి…పే… హోన్తీ’’తి పుగ్గలాధిట్ఠానం కత్వా వుత్తం, సోమనస్సరహితా హోన్తి పుఞ్ఞం కరోన్తాతి అధిప్పాయో. ‘‘ఏవ’’న్తిఆది నిగమనం.

ఇమేసు పన అట్ఠసు విఞ్ఞాణేసు సోమనస్ససహగతతో ఉపేక్ఖాసహగతం బలవతరం, ఞాణవిప్పయుత్తతో ఞాణసమ్పయుత్తం, ససఙ్ఖారికతో అసఙ్ఖారికం సదిసం బలవతరం. విసదిసం పన వేదనాఞాణప్పయోగవసేన బలవం, దుబ్బలఞ్చ హోతి. సోమనస్ససహగతతిహేతుకఅసఙ్ఖారికతో హి ఉపేక్ఖాసహగతతిహేతుకససఙ్ఖారికం బలవతరం, ఉపేక్ఖాసహగతదుహేతుకఅసఙ్ఖారికతో సోమనస్ససహగతతిహేతుకఅసఙ్ఖారికం బలవతరం. ఇతి చతుత్థచిత్తతో తతియచిత్తం బలవతరం, తతో అట్ఠమచిత్తం, తతో సత్తమచిత్తం, తతో దుతియచిత్తం, తతో పఠమచిత్తం, తతో ఛట్ఠచిత్తం, తతో పఞ్చమచిత్తన్తి ఏవమిమేసం బలవబలవతరభావో వేదితబ్బో.

౨౬. ఏవం పాళియం ఆగతనయేన వేదనాఞాణప్పయోగభేదతో అట్ఠవిధతం నిద్దిసిత్వా ఇదాని అట్ఠకథాయం ఆగతపుఞ్ఞకిరియాదీనం వసేనపి పభేదం దస్సేతుం ‘‘దస పుఞ్ఞక్రియాదీన’’న్తిఆది వుత్తం. ఆది-సద్దేన ఛన్నం ఆరమ్మణానం, చతున్నం అధిపతీనం, తిణ్ణం కమ్మానం, హీనాదిభేదస్స చ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తేనేవాహు –

‘‘కమేన పుఞ్ఞవత్థూహి, గోచరాధిపతీహి చ;

కమ్మహీనాదితో చాపి, గణేయ్య నయకోవిదో’’తి.

౨౭. ఇదాని తథాపవత్తమానస్స తస్స యో యో తేసం తేసం వసేన లబ్భమానో గణనపరిచ్ఛేదో, తం సమ్పిణ్డిత్వా దస్సేతుం ‘‘సత్తరస సహస్సానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థేవం గణనా వేదితబ్బా – ఇమాని తావ అట్ఠ విఞ్ఞాణాని దసన్నం పుఞ్ఞకిరియవత్థూనం వసేన పవత్తనతో పచ్చేకం దస దసాతి కత్వా అసీతి చిత్తాని హోన్తి, తాని చ ఛసు ఆరమ్మణేసు పవత్తనతో ఛగ్గుణితాని సాసీతికాని చత్తారి సతాని హోన్తి, తాని చతున్నం అధిపతీనం సహయోగవసేన చతుగ్గుణితాని సహస్సం, వీసాధికాని చ నవ సతాని హోన్తి, తాని చ కాయవచీమనోసఙ్ఖాతానం తిణ్ణం కమ్మానం వసేన తిగుణితాని ససట్ఠిసత్తసతాధికాని పఞ్చ సహస్సాని హోన్తి, తాని చ హీనమజ్ఝిమపణీతభేదతో తిగుణితాని సాసీతికద్విసతాధికాని సత్తరస సహస్సాని హోన్తీతి. నను చ ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తానం వీమంసాధిపతిసహయోగాభావతో అధిపతివసేన సహస్సం, సాసీతికాని చ ఛ సతాని హోన్తీతి తాని కమ్మాదీనం వసేన సమ్పిణ్డితాని వీససతాధికాని పన్నరస సహస్సాని భవన్తీతి? సచ్చమేతం, సోతపతితవసేన పన తం అనాదియిత్వా అధిపతిగణనా గహితాతి న తస్స వసేన గణనహాని కతాతి దట్ఠబ్బం.

నను చ ‘‘సవిపాకం కుసల’’న్తి వుత్తం, తం పన కథం, కుహిం, కిం ఫలతీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తం పనా’’తిఆది. యస్మా తిహేతుకం కుసలం తిహేతుకం వా దుహేతుకం వా పటిసన్ధిం దేతి, నాహేతుకం పటిసన్ధిం దేతి. యదా చ తిహేతుకం పటిసన్ధిం జనేతి, తదా పవత్తే సోళస విపాకాని అభినిప్ఫాదేతి. యదా ద్విహేతుకం, తదా ద్వాదస. దుహేతుకం పన దుహేతుకమహేతుకఞ్చ పటిసన్ధిం జనేతి, న తిహేతుకం. యదా చ దుహేతుకం జనేతి, తదా పవత్తియం ద్వాదస. యదా అహేతుకం, తదా అట్ఠ. యే పన ఆగమనతో విపాకస్స సఙ్ఖారభేదమిచ్ఛన్తి, తేసం మతేన తిహేతుకం ద్వాదస, దస వా విపచ్చతి, దుహేతుకం దస, అట్ఠ వా, తస్మా వుత్తం ‘‘యథానురూప’’న్తి. నానావిధసమ్పత్తిట్ఠానభావతో సోభనా, గన్తబ్బతో గతి చాతి సుగతి, కామావచరభవోవ సుగతి కామావచరసుగతి. తస్సం కామావచరసుగతియం. భవభోగసమ్పత్తిన్తి ఏత్థ చ భవతీతి భవో, ఉపపత్తిభవసఙ్ఖాతానం విపాకక్ఖన్ధకటత్తారూపానమేతం గహణం, భుఞ్జితబ్బతో భోగో, పవత్తియం పటిలభితబ్బసమ్పత్తి, భవోతి వా పటిసన్ధి, భోగో సేసవిపాకకటత్తారూపేహి సహ పవత్తియం పటిలభితబ్బా సమ్పత్తి, భవో చ భోగో చ భవభోగో, తేయేవ సమ్పన్నభావతో సమ్పత్తి, తేసం వా సమ్పత్తి భవభోగసమ్పత్తి, తం అభినిప్ఫాదేతి, జనకవసేన చ ఉపనిస్సయవసేన చ సాధేతీతి అత్థో. ఏత్థ చ భవభోగసమ్పత్తీనం నిరవసేసతో లబ్భమానట్ఠానం సన్ధాయ ‘‘కామావచరసుగతియ’’న్తి వుత్తం. సహేతుకవిపాకవజ్జం పన పవత్తివిపాకకటత్తారూపసభావం భవసమ్పత్తిం, ఏకచ్చభోగసమ్పత్తిఞ్చ, భోగసమ్పదమేవ వా అవిసేసేన సుగతియం దుగ్గతియమ్పి అభినిప్ఫాదేతియేవ. నాగసుపణ్ణాదీనమ్పి హిస్స దేవసమ్పత్తిసదిసం మనుఞ్ఞం భోగజాతం, తబ్బిసయాని చ విపాకచిత్తాని, సువణ్ణతాసుస్సరతాది చ తం సబ్బం కామావచరకుసలస్సేవ ఫలం. న హి అకుసలస్స ఇట్ఠఫలం అత్థి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో, యం అకుసలస్స ఇట్ఠో కన్తో విపాకో సంవిజ్జతీ’’తి.

కామావచరకుసలవణ్ణనా నిట్ఠితా.

రూపావచరకుసలవణ్ణనా

ఇదాని యస్మా కామావచరకుసలానన్తరం ఉద్దిట్ఠస్స రూపావచరకుసలస్స నిద్దేసావకాసో అనుప్పత్తో, తస్మా తం దస్సనత్థం ‘‘ఇతరేసూ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఇతరేసూతి యథావుత్తకామావచరకుసలతో ఇతరేసు, రూపావచరాదీసూతి అత్థో. సవత్థుకతో ఏకవిధం ఏకన్తేన వత్థుసన్నిస్సితత్తా. న హి అరూపధాతుయం రూపావచరధమ్మా లబ్భన్తి రూపవిరాగభావనాయ నిబ్బత్తత్తా పున రూపావచరజ్ఝానసమాపత్తియా అభావతో.

హీనమజ్ఝిమపణీతభేదతోతి ఏత్థ పుబ్బే వియ అధిపతీనం హీనాదిభావేహి ఝానస్స హీనాదిభావో యోజేతబ్బో. అథ వా పటిలద్ధమత్తమనాసేవితం హీనం పరిదుబ్బలభావతో, నాతిసుభావితం అపరిపుణ్ణవసిభావం మజ్ఝిమం, అతివియ సుభావితం పన సబ్బసో పరిపుణ్ణవసిభావం పణీతం. తథా ఉళారపుఞ్ఞఫలకామతావసేన పవత్తితం హీనం, లోకియాభిఞ్ఞత్థాయ పవత్తితం మజ్ఝిమం, వివేకకామతాయ అరియభావే ఠితేన పవత్తితం పణీతం. అత్తహితాయ వా పవత్తితం హీనం, కేవలం అలోభజ్ఝాసయేన పవత్తితం మజ్ఝిమం, పరహితాయ పవత్తితం పణీతం. వట్టజ్ఝాసయేన వా పవత్తితం హీనం, వివేకజ్ఝాసయేన పవత్తితం మజ్ఝిమం, వివట్టజ్ఝాసయేన లోకుత్తరపాదకత్థం పవత్తితం పణీతం.

పటిపదాదిభేదతోతి దుక్ఖపటిపదాదన్ధాభిఞ్ఞాదీనం పటిపదాభిఞ్ఞానం భేదేన. పటిపదావచనేనేవ వా తదవినాభావతో అభిఞ్ఞాపి లబ్భతి. తథా హేత్థ పటిపదాచతుక్కన్తి వోహరన్తీతి ఆది-సద్దేన అధిపతిఆదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో, తస్మా పటిపదాదిభేదతోతి పటిపదాభేదతో, అధిపతిభేదతో, ఆరమ్మణభేదతో, హానభాగియాదిభేదతోతి అత్థో. తత్థ పటిపదాభేదతో తావ దుక్ఖపటిపదం దన్ధాభిఞ్ఞం, దుక్ఖపటిపదం ఖిప్పాభిఞ్ఞం, సుఖపటిపదం దన్ధాభిఞ్ఞం, సుఖపటిపదం ఖిప్పాభిఞ్ఞన్తి ఏవం చతుబ్బిధం హోతి. తత్థ దుక్ఖా పటిపదా అస్సాతి దుక్ఖపటిపదం. దన్ధా అభిఞ్ఞా అస్సాతి దన్ధాభిఞ్ఞం. ఏస నయో ‘‘దుక్ఖపటిపదం ఖిప్పాభిఞ్ఞ’’న్తిఆదీసుపి.

తత్థ అప్పహీననీవరణస్స, అవిక్ఖమ్భితఝాననికన్తికస్స చ ఞాణకిచ్చస్స అపరిబ్యత్తతాయ పరినిట్ఠితసకలపుబ్బకిచ్చస్స ‘‘పథవీ పథవీ’’తి వా ‘‘ఆపో ఆపో’’తి వా ఏవం పవత్తపఠమసమన్నాహారతో పట్ఠాయ యావ తస్స తస్స ఝానస్స ఉపచారుప్పత్తియా నీవరణప్పహానం, నికన్తివిక్ఖమ్భనఞ్చ హోతి, తావ పవత్తా పుబ్బభాగభావనా పటిపదా నామ ‘‘పటిపజ్జతి ఝానం ఏతాయా’’తి కత్వా. పహీననీవరణస్స, పన విక్ఖమ్భితఝాననికన్తికస్స చ ఞాణకిచ్చస్స పరిబ్యత్తభావతో ఉపచారజ్ఝానం ఆదిం కత్వా యావ అప్పనాయ ఉప్పత్తి, తావ పవత్తా పఞ్ఞా పుబ్బభాగపఞ్ఞాయ విసిట్ఠభావతో అభిఞ్ఞా నామ, తస్మా యో ఆదితో కిలేసే ఝాననికన్తిఞ్చ విక్ఖమ్భేన్తో దుక్ఖేన ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన కిలమన్తో విక్ఖమ్భేతి, విక్ఖమ్భితకిలేసఝాననికన్తి చ అప్పనాపరివాసం వసన్తో చిరేన అఙ్గపాతుభావం పాపుణాతి, తస్స దుక్ఖపటిపదం, దన్ధాభిఞ్ఞఞ్చ ఝానం హోతి. యో పన ససఙ్ఖారేన కిలేసాదికే విక్ఖమ్భేత్వా న చిరేన అఙ్గపాతుభావం పాపుణాతి, తస్స దుక్ఖపటిపదం, ఖిప్పాభిఞ్ఞఞ్చ. యో కిలేసాదికే విక్ఖమ్భేన్తో సుఖేన అకిలమన్తో విక్ఖమ్భేతి, అప్పనాపరివాసం పన చిరాయతి, తస్స సుఖపటిపదం, దన్ధాభిఞ్ఞం. యో పన సుఖేనేవ కిలేసాదికే విక్ఖమ్భేత్వా సీఘమేవ అప్పనం పాపుణాతి, తస్స సుఖపటిపదం, ఖిప్పాభిఞ్ఞన్తి వేదితబ్బం.

సో పనాయం పటిపదాభిఞ్ఞానం భేదో కిలేసిన్ద్రియాధికారవసేన వేదితబ్బో. యస్స హి రాగాదయో కిలేసా తిబ్బా హోన్తి, సద్ధాపఞ్చమకాని చ ఇన్ద్రియాని ముదూని. యో చ సమథవిపస్సనాసు అకతాధికారో, తస్స పవత్తఝానం దుక్ఖపటిపదం, దన్ధాభిఞ్ఞఞ్చ హోతి. తస్స హి కిలేససముదాచారతిబ్బతాయ నీవరణవిక్ఖమ్భనస్స కిచ్ఛేన కసిరేన సమిజ్ఝనతో పటిపదా దుక్ఖా అసుఖా, తస్సేవ సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం ముదుతాయ అభిఞ్ఞాపి దన్ధా మన్దా అసీఘప్పవత్తినీ హోతి. భవన్తరే వా సమథే అకతాధికారత్తా పటిపదా దుక్ఖా, విపస్సనాయ అకతాధికారత్తా అభిఞ్ఞాపి దన్ధా. యో పన వుత్తవిపరీతో హోతి, తస్స కిలేసానం అతిబ్బసముదాచారతాయ, ఇన్ద్రియానఞ్చ తిఖీణతాయ సమథవిపస్సనాసు కతాధికారతాయ యథాక్కమం సుఖపటిపదా, ఖిప్పాభిఞ్ఞా చ హోతి. భవన్తరే కతపరిచయస్స హి యథా పగుణం కత్వా విస్సట్ఠగన్థో అప్పమత్తకేన పయోగేన సుప్పవత్తి వాచుగ్గతో చ హోతి, ఏవం భావనా అప్పకసిరేనేవ ఇజ్ఝతీతి. స్వాయం అకతో, కతో చ అధికారో సమథనిస్సితో పటిపదాయం వుత్తో సమాధిప్పధానత్తా పటిపదాయ. విపస్సనానిస్సితో అభిఞ్ఞాయ ఞాణప్పధానత్తా అప్పనాయాతి దట్ఠబ్బం.

యో పన తిబ్బకిలేసో తిక్ఖిన్ద్రియో విపస్సనాయమేవ వా కతాధికారో హోతి, తస్స వుత్తనయేన దుక్ఖా పటిపదా, ఖిప్పా పన అభిఞ్ఞా హోతి, తబ్బిపరీతస్స సుఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞాతి. తస్మా కిలేసానం తిబ్బమన్దభావతో, ఇన్ద్రియానం తిఖిణముదుభావతో, పుబ్బపరిచయస్స చ సమ్భవాసమ్భవవసేనాతి ఏవం కిలేసిన్ద్రియాధికారవసేన ఇమాసం భేదో వేదితబ్బో.

అపిచ యాని పరతో సప్పాయాసప్పాయాని, పలిబోధుపచ్ఛేదాదీని పుబ్బకిచ్చాని, అప్పనాకోసల్లాని చ ఆగమిస్సన్తి, తేసు యో ఉపచారాధిగమతో పుబ్బే, పచ్ఛా చ అసప్పాయసేవీ హోతి, తస్స దుక్ఖా పటిపదా, దన్ధా చ అభిఞ్ఞా హోతి. ఉభయత్థ సప్పాయసేవినో సుఖా పటిపదా, ఖిప్పా చ అభిఞ్ఞా. యో పన తతో పుబ్బభాగే అసప్పాయం సేవిత్వా అపరభాగే సప్పాయసేవీ హోతి, తస్స దుక్ఖా పటిపదా, ఖిప్పా అభిఞ్ఞా. తబ్బిపరీతస్స సుఖా పటిపదా, దన్ధా అభిఞ్ఞా చ వేదితబ్బా.

తథా పలిబోధుపచ్ఛేదాదిపుబ్బకిచ్చం అసమ్పాదేత్వా భావనమనుయుఞ్జన్తస్స సపరిపన్థతాయ దుక్ఖా పటిపదా, విపరియాయేన అపరిపన్థతాయ సుఖా. అప్పనాకోసల్లాని అసమ్పాదేన్తస్స ఞాణస్స అవిసదతాయ దన్ధా అభిఞ్ఞా హోతి, సమ్పాదేన్తస్స విపరియాయతో ఖిప్పా అభిఞ్ఞాతి. కిఞ్చ – తణ్హావిజ్జాతిభవనవసేన ఏతాసం భేదో వేదితబ్బో. తణ్హాభిభూతస్స హి దుక్ఖా పటిపదా హోతి తస్సా సమాధిస్స ఉజుపటిపక్ఖత్తా సమథపటిపదాయ పరిపన్థకభావతో, అనభిభూతస్స తదభావతో సుఖా. అవిజ్జాభిభూతస్స చ తస్సా పఞ్ఞాయ ఉజుపటిపక్ఖభావతో దన్ధా అభిఞ్ఞా, ఇతరస్స ఖిప్పా అభిఞ్ఞాతి. సో పనాయం పటిపదాభేదో కేవలం సమథభావనావసేన పటిలద్ధజ్ఝానస్స, మగ్గాధిగమవసేన పటిలద్ధజ్ఝానస్స పన నత్థి దుక్ఖపటిపదాదిభేదో. కేచి పన మగ్గవసేనేవ తస్స పటిపదాదిభేదం వణ్ణేన్తి ‘‘మగ్గస్స హి దుక్ఖపటిపదాదిభావే తస్మిం దుక్ఖపటిపదాదిక’’న్తి.

అధిపతిభేదాదీసు పన ఛన్దాధిపతేయ్యం చిత్తాధిపతేయ్యం వీరియాధిపతేయ్యం వీమంసాధిపతేయ్యన్తి ఏవం అధిపతిభేదతో, పరిత్తం పరిత్తారమ్మణం, పరిత్తం అప్పమాణారమ్మణం, అప్పమాణం పరిత్తారమ్మణం, అప్పమాణం అప్పమాణారమ్మణన్తి ఏవం ఆరమ్మణభేదతో, హానభాగియం ఠితిభాగియం విసేసభాగియం నిబ్బేధభాగియన్తి ఏవం హానభాగియాదిభేదతో చ చతుబ్బిధతా వేదితబ్బా. తత్థ ‘‘ఛన్దవతో చే ఝానం నిబ్బత్తిస్సతి, మయ్హమ్పి నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి ఏవం ఛన్దం ధురం కత్వా ఉప్పన్నం ఛన్దాధిపతేయ్యం. ఏస నయో ‘‘చిత్తాధిపతేయ్యా’’దీసుపి. అప్పగుణం పన ఉపరిఝానస్స పచ్చయో భవితుం అసక్కోన్తం పరిత్తం, సుప్పసరావమత్తేసు అవడ్ఢితారమ్మణేసు నిబ్బత్తం పరిత్తారమ్మణం. వుత్తపటిపక్ఖతో పన యథాక్కమం అప్పమాణారమ్మణాదీని వేదితబ్బాని. హానభాగియాదివిసేసం సయమేవ వక్ఖతి.

ఝానఙ్గయోగభేదతోతి కత్థచి పఞ్చ ఝానఙ్గాని, కత్థచి చత్తారి, కత్థచి తీణి, కత్థచి ద్వే, కత్థచి అపరాని ద్వేతి ఏవం ఝానఙ్గానం సమ్పయోగభేదతో. నను చేత్థ కామావచరకుసలే వియ సఙ్ఖారభేదో కస్మా న గహితో. ఇదమ్పి హి కేవలం సమథానుయోగవసేన పటిలద్ధం ససఙ్ఖారం, మగ్గాధిగమవసేన పటిలద్ధమసఙ్ఖారం, తస్మా ‘‘ఝానఙ్గసఙ్ఖారయోగభేదతో దసవిధ’’న్తి వత్తబ్బన్తి? నయిదమేవం, మగ్గాధిగమవసేన సత్తితో పటిలద్ధస్సాపి అపరభాగే పరికమ్మవసేనేవ ఉప్పజ్జనతో, తస్మా సబ్బస్సపి ఝానస్స పరికమ్మసఙ్ఖాతపుబ్బాభిసఙ్ఖారేన వినా కేవలం అధికారవసేన అనుప్పజ్జనతో ‘‘అసఙ్ఖార’’న్తిపి వత్తుం న సక్కా, అధికారేన చ వినా కేవలం పరికమ్మాభిసఙ్ఖారేనేవ అనుప్పజ్జనతో ‘‘ససఙ్ఖార’’న్తిపి వత్తుం న సక్కాతి ఝానఙ్గయోగభేదతో పఞ్చవిధతా చ వుత్తాతి.

కామచ్ఛన్దో బ్యాపాదో థినమిద్ధం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం విచికిచ్ఛాతి ఇమాని పఞ్చ నీవరణాని విప్పహీనాని ఏతస్సాతి కామచ్ఛన్ద…పే… విప్పహీనం. ‘‘అగ్యాహితో’’తి ఏత్థ ఆహిత-సద్దస్స వియ విప్పహీన-సద్దస్సేత్థ పరవచనం దట్ఠబ్బం. కామచ్ఛన్దాదీహి వా విప్పహీనం విసంయుత్తం తేసం పహాయకభావేనాతి కామచ్ఛన్ద…పే… విప్పహీనం. తత్థ కామేతీతి కామో, ఛన్దనట్ఠేన ఛన్దో చాతి కామచ్ఛన్దో, బహలకామరాగస్సేతం అధివచనం. బ్యాపాదాదీనమత్థం వక్ఖతి. యస్మా కామచ్ఛన్దాదీసు అప్పహీనేసు ఝానం నుప్పజ్జతి, తస్మా తానిస్స పహానఙ్గానీతి వేదితబ్బాని. నను అఞ్ఞేపి అకుసలా ధమ్మా ఇమినా ఝానేన పహీయన్తి, అథ కస్మా పఞ్చేవ పహానఙ్గవసేన వుత్తానీతి? విసేసేన ఝానన్తరాయకరత్తా. కామచ్ఛన్దవసేన హి నానావిసయపలోభితం చిత్తం న ఏకత్తారమ్మణే సమాధియతి. కామచ్ఛన్దాభిభూతం వా నానావిసయసముపబ్యూళ్హాయ కామధాతుయా పహానపటిపదం న పటిపజ్జతి, బ్యాపాదేన చ ఆరమ్మణే పటిహఞ్ఞమానం న సమాహితం పవత్తతి, థినమిద్ధాభిభూతం అకమ్మఞ్ఞం హోతి, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చపరేతం అవూపసన్తమేవ హుత్వా పరిబ్భమతి, విచికిచ్ఛాఉపహతం ఝానాధిగమపటిపదం నారోహతి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో ను ఖో, న ను ఖో, పథవీ పథవీ’’తిఆదినా పవత్తమనసికారేన ‘‘ఝానం సియా ను ఖో, న ను ఖో’’తిఆదినా విచికిచ్ఛన్తస్స ఝానాధిగమపటిపదాయ అసంసిజ్ఝనతో. యతో వక్ఖతి –

‘‘భాగీ అస్సమహం అద్ధా, ఇమాయ పటిపత్తియా;

పవివేకసుఖస్సాతి, కత్వా ఉస్సాహముత్తమ’’న్తి.

తస్మా సమాధిఆదీనం ఉజువిపచ్చనీకభావేన విసేసేన ఝానాధిగమస్స అన్తరాయకరణతో ఏతానేవ పహానఙ్గానీతి వుత్తాని. హోతి చేత్థ –

‘‘పచ్చనీకా యతో పఞ్చ, సమాధాదీనమేత్థ హి;

ఝానన్తరాయికా తస్మా, పహానఙ్గే నియామితా’’తి.

ఏవమిదం పహానఙ్గవసేన దస్సేత్వా ఇదాని సమ్పయోగఙ్గవసేన దస్సేతుం ‘‘వితక్క…పే… సమ్పయుత్త’’న్తి వుత్తం. తత్థ వితక్కాదయో వచనత్థలక్ఖణాదివసేన ఉపరి ఆగమిస్సన్తి. యస్మా పన ఇమేసు ఉప్పన్నేసు ఝానం ఉప్పన్నం నామ హోతి, తేనస్స ఇమాని సమ్పయోగఙ్గానీతి వేదితబ్బాని, తస్మా న ఏతేహి సమన్నాగతం అఞ్ఞదేవ ఝానం నామ అత్థీతి గహేతబ్బం. యథా పన నేమిఆదిఅఙ్గసముదాయే రథాదివోహారో హోతి, ఏవం ఝానఙ్గసముదాయే ఝానవోహారో. వుత్తమ్పి హేతం విభఙ్గే ‘‘ఝానన్తి వితక్కో విచారో పీతి సుఖం చిత్తస్సేకగ్గతా’’తి (విభ. ౫౬౯). కస్మా పన అఞ్ఞేసుపి ఫస్సాదీసు సమ్పయుత్తధమ్మేసు విజ్జమానేసు ఇమానియేవ పఞ్చ ఝానఙ్గవసేన వుత్తానీతి? వుచ్చతే – ఉపనిజ్ఝానకిచ్చవన్తతాయ, కామచ్ఛన్దాదీనం ఉజుపటిపక్ఖభావతో చ. వితక్కో హి ఆరమ్మణే చిత్తం అభినిరోపేతి, విచారో అనుబన్ధతి. ఏవం ఝానాధిగమస్స విసేసపచ్చయభూతేహి తేహి అవిక్ఖేపాయ సమాదహితపయోగస్స చేతసో పయోగసమ్పత్తిసముట్ఠానా పీతి పీణనం, సుఖఞ్చ ఉపబ్రూహనం కరోతి. అథ నం ససమ్పయుత్తధమ్మం ఏతేహి అభినిరోపనానుబన్ధనపీణనఉపబ్రూహనేహి అనుగ్గహితా ఏకగ్గతా సమాధానకిచ్చేన అత్తానం అనువత్తాపేన్తీ ఏకత్తారమ్మణే సమం, సమ్మా చ ఆధియతి, ఇన్ద్రియసమతావసేన సమం, పటిపక్ఖధమ్మానం దూరీభావేన లీనుద్ధచ్చాభావేన సమ్మా చ ఠపేతీతి ఏవమేతేసమేవ ఉపనిజ్ఝానకిచ్చం ఆవేణికం. కామచ్ఛన్దాదిపటిపక్ఖభావేన పన సయమేవ వక్ఖతి. ఏవం ఉపనిజ్ఝానకిచ్చవన్తతాయ, కామచ్ఛన్దాదీనం ఉజుపటిపక్ఖభావతో చ ఇమేయేవ పఞ్చ ఝానఙ్గభావేన వవత్థితాతి. యథాహు –

‘‘ఉపనిజ్ఝానకిచ్చత్తా, కామాదిపటిపక్ఖతో;

సన్తేసుపి చ అఞ్ఞేసు, పఞ్చేవ ఝానసఞ్ఞితా’’తి.

దేసనాక్కమతో, మహగ్గతధమ్మేసు పఠమం అధిగన్తబ్బతో చ పఠమం, పఠమం సమాపజ్జితబ్బన్తిపి పఠమన్తి వదన్తి. తం పన న ఏకన్తలక్ఖణం ఝానపటిలోమాదివసేన సమాపజ్జనే అసమ్భవతో.

పురిమపచ్ఛిమచిత్తేసు ఉప్పజ్జమానస్సాపి అప్పనాక్ఖణే అనుప్పజ్జనతో వితక్కో విప్పహీనో ఏతస్స, తతో వా ఏతం విప్పహీనన్తి వితక్కవిప్పహీనం. భావనాయ హి పహీనత్తా వితక్కో ఝానక్ఖణే నుప్పజ్జతి. అసంకిలిట్ఠసభావత్తా పన ఉపచారభావనాయ చ తం పహాతుం అసమత్థభావతో పురిమభాగే, పచ్ఛాభాగే చ అపచ్చనీకచిత్తప్పవత్తితో ఉప్పజ్జతియేవాతి.

నను చ ‘‘అసంకిలిట్ఠసభావత్తా’’తి వుత్తం, అథ కథం ఝానేన ఏస పహీయతి? న హి కుసలేహి అసంకిలిట్ఠధమ్మస్స పహానం అత్థి రాగాదిసంకిలిట్ఠానం పాపధమ్మానమేతస్స ఉజుపటిపక్ఖభావతోతి? వుచ్చతే – అసంకిలిట్ఠసభావస్సాపి ఏతస్స ఓళారికతాయ దుబ్బలభావతో ఝానక్ఖణే అనుప్పత్తిసభావాపాదనత్థం తత్థ నికన్తివిక్ఖమ్భనవసేన దుతియజ్ఝానభావనా హోతీతి తస్సా బలేన తం ఝానక్ఖణే అనుప్పజ్జన్తం నికన్తివిక్ఖమ్భనవసేన వా విక్ఖమ్భితం పహీనం నామ హోతి. యది ఏవం ఉపచారేనపి నికన్తి విక్ఖమ్భీయతీతి తత్థపిస్స పహానం సియా, యథా పఠమజ్ఝానస్స ఉపచారే నీవరణానీతి? నయిదమేవం, నీవరణప్పహానస్స వియ వితక్కారమ్మణికనికన్తి విక్ఖమ్భనస్స ఉపచారేన సాతిసయం అనిప్ఫజ్జనతో. సాతిసయఞ్హి తత్థ నికన్తిప్పహానం అప్పనాయ ఏవ హోతి, తస్మా యదవోచుమ్హా ‘‘ఉపచారభావనాయ చ తం పహాతుం అసమత్థభావతో’’తి, తం సుట్ఠు ఉపపరిక్ఖిత్వా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘విచారవిప్పహీన’’న్తిఆదీసుపి వుత్తనయానుసారేన అత్థో దట్ఠబ్బో. దుతియజ్ఝానేయేవ పహీనస్స వితక్కస్స ఇధ అప్పవత్తిమత్తదస్సనత్థం ‘‘వితక్కవిచారవిప్పహీన’’న్తి వితక్క-గ్గహణం కతం. ఏవం ‘‘వితక్కవిచారపీతివిప్పహీన’’న్తిఆదీసుపి.

యథాసమ్భవన్తి పథవీకసిణాదీసు యం యం ఆరమ్మణం యస్స యస్స సమ్భవతి, తదనతిక్కమతో. కసిణానాపానేసు హి పఞ్చేవ ఝానాని పవత్తన్తి, అసుభకాయగతాసతీసు పఠమజ్ఝానం, అనుపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారేసు పఞ్చమజ్ఝానవజ్జాని, ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారే పఞ్చమజ్ఝానన్తి.

పథవీకసిణాదీసూతి ఏత్థ ఆది-గ్గహణేన కేవలం ఆపోకసిణాదీనమేవ, అథ ఖో అసుభాదీనమ్పి అప్పనావహకమ్మట్ఠానానం సఙ్గహోతి దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ అభిభాయతనవిమోక్ఖఝానాని పవత్తాకారమత్తతో భిన్నాని, ఆరమ్మణతో పన కసిణాయతనానేవ హోన్తీతి కసిణాయతనఝానేహేవ తాని సఙ్గహితాని. ‘‘యథాసమ్భవం…పే… అనేకవిధ’’న్తి వా వచనేన రూపావచరజ్ఝానే సబ్బోపి లబ్భమానకభేదో సఙ్గహితోతి అభిభాయతనవిమోక్ఖఝానాని విసుం న వుత్తాని, తాని పన సరూపతో ఏవం వేదితబ్బాని.

తత్థ ఞాణుత్తరస్స యోగావచరస్స పథవీకసిణాదిఆరమ్మణం అభిభవిత్వా ‘‘న మేత్థ అప్పనానిబ్బత్తనే భారో’’తి పటిపన్నస్స నిమిత్తుప్పత్తితో ఉద్ధం దుతియతతియవీథియం, చతుత్థపఞ్చమవీథియం వా పటిలద్ధం ఝానం అభిభాయతనం నామ. తఞ్హి ఆరమ్మణం అభిభవతీతి అభిభూ, యోగినో సుఖవిసేసానం అధిట్ఠానతాయ, మనాయతనధమ్మాయతనపరియాపన్నతాయ వా ఆయతనన్తి అభిభాయతనం, అభిభవితబ్బం వా అభిభూ, ఆలమ్బణం, తం ఆయతనమస్సాతి అభిభాయతనం. అథ వా ఆలమ్బణాభిభవనతోయేవ అభిభూ, పరికమ్మం, ఞాణం వా, తం ఆయతనం కారణమస్సాతి అభిభాయతనం. పరికమ్మం, ఞాణం వా ఆలమ్బణం అభిభవిత్వా పవత్తమానం ఉపచారుప్పత్తితో పఞ్చమవీథిమనతిక్కమిత్వా అప్పనం నిబ్బత్తేతి. పఞ్చమవీథితో పరం నిబ్బత్తం పన అభిభవితుకామతాయ నిబ్బత్తితమ్పి అభిభాయతనం నామ న హోతి. సామఞ్ఞగతియా పన కసిణాయతనమేవ హోతి. ఇమమేవ హి సీఘతరప్పవత్తిం సన్ధాయ అట్ఠకథాయం ‘‘తాని అభిభవిత్వా సమాపజ్జతి, సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవేత్థ అప్పనం నిబ్బత్తేతీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౨౦౪) వుత్తం. నను చ అట్ఠకథాయం యథారుతవసేనేవ అత్థో కస్మా న గయ్హతి. ‘‘సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవా’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౨౦౪) హి వుత్తత్తా నిమిత్తుప్పత్తియా సహుప్పన్నం ఝానమభిభాయతనన్తి విఞ్ఞాయతీతి? నయిదమేవం, నిమిత్తుప్పాదేన సహ అప్పనాయ అసమ్భవతో. నిమిత్తుప్పాదోతి హి ఇధ పటిభాగనిమిత్తస్స ఉప్పత్తి తదారమ్మణస్స వా ఉపచారజ్ఝానస్స, కిం తావ పటిభాగనిమిత్తుప్పత్తియా సహ అప్పనాయ నిబ్బత్తి ఉపచారజ్ఝానే అసతి తస్సా అసమ్భవతో, నాపి ఉపచారజ్ఝానేన సహ ఏకవీథియం నిబ్బత్తి తస్సా ఉపచారభావనాపబన్ధసేవితబ్బభావేన తదా అసమ్భవతో, తస్మా నాతిచిరాయనప్పవత్తిదస్సనత్థం సమీపిమ్హి సమీపకారీయూపచారేన అట్ఠకథాయం తథా వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యది నిమిత్తుప్పత్తితో నాతిచిరప్పవత్తమభిభాయతనం, కథం తస్స దన్ధాభిఞ్ఞాఖిప్పాభిఞ్ఞాభేదో పాళియం వుత్తోతి? వుచ్చతే – చతుత్థపఞ్చమజవనవీథియం ఉప్పన్నం చిరకాలనిబ్బత్తితాయ దన్ధాభిఞ్ఞం, దుతియతతియవీథియం ఉప్పన్నం తబ్బిపరీతలక్ఖణతాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞన్తి. కేచి పన ‘‘అభిభాయతనం నామ వసిభావప్పత్తమేవ, నేతర’’న్తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం, వసిభావప్పత్తియా నిమిత్తుప్పత్తితో దూరతరభావేన ‘‘సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవేత్థ అప్పనం నిబ్బత్తేతీ’’తి అట్ఠకథావచనేన సహ విరుజ్ఝనతో.

అపిచ వసిభావప్పత్తం ఝానం అభిభవనకారణనిరపేక్ఖం వసిభావబలేనేవ సక్కచ్చం సమాపజ్జితుం న సక్కాతి న తం అభిభాయతనం నామ హోతి, తస్మా అప్పత్తవసిభావా పఠముప్పన్నాయేవ అభిభాయతనన్తి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. యది ఏవం కథం ‘‘అప్పమాణం పరిత్తారమ్మణం, అప్పమాణం అప్పమాణారమ్మణ’’న్తి (ధ. స. ౨౧౨-౨౧౩) అభిభాయతనదేసనాయం వుత్తం. వసిభావప్పత్తఞ్హి ఝానం అప్పమాణన్తి వుచ్చతి. ఇదఞ్చ ఉప్పన్నమత్తత్తా పరిత్తమేవాతి? నాయం దోసో. పఠమం అభిభాయతనవసేన పటిలద్ధజ్ఝానం పచ్ఛా వసిభావప్పత్తమ్పి అభిభాయతననామమేవ లభతీతి వసిభావప్పత్తమభిభాయతనం అప్పమాణం, ఇతరం పరిత్తం.