గన్థారమ్భకథావణ్ణనా

౧. పరమనిపుణవిచిత్తనయసమన్నాగతం సకసమయసమయన్తరగహనవిగ్గాహణసమత్థం సువిమలవిపులపఞ్ఞావేయ్యత్తియజననం పకరణమిదమారభన్తోయమాచరియో పఠమం తావ రతనత్తయప్పణామకరణేన అన్తరాయనివారణఞ్చేవ పఞ్ఞాపాటవఞ్చ పత్థేతి. రతనత్తయప్పణామో హి అత్థతో పణామకిరియాభినిప్ఫాదికా కుసలచేతనా. సా చ వన్దనేయ్యవన్దకానం ఖేత్తజ్ఝాసయసమ్పదాహి దిట్ఠధమ్మవేదనీయభూతా యథాలద్ధసమ్పత్తినిమిత్తకస్స కమ్మస్స అనుబలప్పదానవసేన తన్నిబ్బత్తితవిపాకసన్తతియా అన్తరాయకరాని ఉపపీళకఉపచ్ఛేదకకమ్మాని పటిబాహిత్వా తన్నిదానానం యథాధిప్పేతసిద్ధివిబన్ధకానం రోగాదిఅన్తరాయానమప్పవత్తిం సాధేతి, రాగాదిమలవిక్ఖాలనేన చ చిత్తసన్తానం పరిసోధేత్వా తన్నిస్సితాయ పఞ్ఞాయ యథాధిప్పేతసిద్ధిసమ్పాదకం తిక్ఖవిసదభావమావహతి. కిఞ్చి ఆచిణ్ణమేతం పణ్డితానం, యదిదం గన్థసమారమ్భే రతనత్తయప్పణామకరణం, తస్మా సప్పురిసాచారానురక్ఖణత్థఞ్చ ఆదిమ్హి రతనత్తయవన్దనా ఆరద్ధాతి ఏవమాదినా అఞ్ఞానిపి బహూని పయోజనాని నిద్ధారేతబ్బాని. తాని పన తత్థ తత్థ బహుధా విత్థారితానీతి తం పపఞ్చపరిస్సమం ఠపేత్వా యథానుప్పత్తమేవ తావ వణ్ణయిస్సామ.

ఏత్థ చ రతనత్తయప్పణామం కత్తుకామో తథాగతమూలకత్తా సేసరతనానం పఠమం తావ తథాగతస్స థోమనాపుబ్బఙ్గమం పణామమారభన్తో ఆహ ‘‘అనన్తకరుణాపఞ్ఞ’’న్తిఆది. థోమనాపుబ్బఙ్గమేన హి పణామేన సత్థు గుణాతిసయయోగో, తతో చస్స అనుత్తరవన్దనీయభావో, తేన చ అత్తనో వన్దనాయ ఖేత్తఙ్గతభావో, ఖేత్తఙ్గతాయ చ వన్దనాయ యథాధిప్పేతనిప్ఫత్తియా హేతుభావో చ దస్సితో హోతి.

తత్థ వన్దిత్వాతి పుబ్బకాలకిరియానిద్దేసో. తస్స పన ఓసానగాథాయం ‘‘పవక్ఖామీ’’తి ఇమినా అపరకాలకిరియావచనేన సహ సమ్బన్ధో. బుద్ధన్తి వన్దనకిరియాయ కమ్మనిద్దేసో. ‘‘అనన్తకరుణాపఞ్ఞ’’న్తిఆదికం పన తబ్బిసేసనం. తత్థ కిరతీతి కరుణా, పరదుక్ఖం విక్ఖిపతి అపనేతీతి అత్థో. కిరీయతి దుక్ఖితేసు పసారీయతీతి వా కరుణా. అథ వా కరోతీతి కరుణా, పరదుక్ఖే సతి సాధూనం కమ్పనం హదయఖేదం జనయతీతి అత్థో. కిణాతీతి వా కరుణా, పరస్స దుక్ఖం పచ్చయవేకల్లకరణతో హింసతీతి అత్థో. పజానాతీతి పఞ్ఞా, యథాసభావం పకారేహి పటివిజ్ఝతీతి అత్థో. కరుణా చ పఞ్ఞా చ కరుణాపఞ్ఞా, నత్థి ఏతాసం అన్తోతి అనన్తా, అనన్తా కరుణాపఞ్ఞా ఏతస్సాతి అనన్తకరుణాపఞ్ఞో, తం అనన్తకరుణాపఞ్ఞం.

ఏత్థ చ ఉప్పాదవయన్తతావసేన చేవ సన్తతిపరియోసానవసేన చ సతిపి భగవతో కరుణాపఞ్ఞానం సపరియన్తభావే అనన్తారమ్మణేసు పవత్తనతో అనన్తతా వేదితబ్బా. సమ్మాసమ్బుద్ధస్స హి సబ్బసత్తానం దుక్ఖాపనయనాకారప్పవత్తా అనఞ్ఞసాధారణా మహాకరుణా కఞ్చి సత్తం అవజ్జేత్వా సబ్బేసు సత్తేసు నిరవసేసేన పవత్తతి, తథా సబ్బధమ్మసభావబోధనసమత్థా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసఙ్ఖాతా పఞ్ఞాపి సకలఞేయ్యధమ్మేసు అనవసేసతో పవత్తతి, తస్మా అనన్తారమ్మణప్పవత్తకరుణాఞాణవన్తతాయ అనన్తకరుణాపఞ్ఞో భగవా. కరుణాపఞ్ఞాగ్గహణేన చేత్థ భగవతో సబ్బలోకియలోకుత్తరగుణసమ్పత్తి దస్సితా హోతి. తథా హి కరుణాగ్గహణేన లోకియేసు మహగ్గతభావప్పత్తాసాధారణగుణదీపనతో సకలలోకియగుణసమ్పత్తి దస్సితా, పఞ్ఞాగ్గహణేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానమగ్గఞాణదీపనతో సబ్బలోకుత్తరగుణసమ్పత్తి దస్సితాతి.

అపిచ సబ్బబుద్ధగుణానం కరుణా ఆది, పఞ్ఞా పరియోసానం. మహాకరుణాసఞ్చోదితమానసో హి భగవా సంసారపఙ్కతో సత్తానం సముద్ధరణత్థాయ కతాభినీహారో అనుపుబ్బేన పారమియో పూరేత్వా అనుత్తరసమ్మాసమ్బోధియా అధిగమేన సకలబుద్ధగుణే పటిలభి. ఇతి సకలబుద్ధగుణానం తన్నిదానభావతో కరుణా సబ్బబుద్ధగుణానమాది, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానస్స పన మగ్గఞాణస్స పటిలభనతో ఉత్తరికరణీయాభావతో పఞ్ఞా పరియోసానం. ఆదిపరియోసానదస్సనేన చ సకలబుద్ధగుణా నయతో దస్సితా హోన్తి. నయగ్గాహో ఏవ హి సబ్బబుద్ధగుణానం దస్సనుపాయో, ఇతరథా తాదిసస్స సబ్బఞ్ఞుబుద్ధస్సపి వచనపథాతీతం తథాగతగుణం అనుపదం వణ్ణేన్తో కో నామ పరియోసానమాహరితుం సక్కుణేయ్యాతి.

ఏవం కరుణాపఞ్ఞాముఖేన సఙ్ఖేపతో సకలబుద్ధగుణేహి భగవన్తం థోమేత్వాపి పున అత్తనో బుద్ధగుణసంకిత్తనే అతిత్తాభావేన చేవ పరేసఞ్చ పసాదబాహుల్లజననత్థం తదన్తోగధేపి విసిట్ఠగుణే పధానభావేన నీహరిత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తథాగత’’న్తిఆది. తత్థ ‘‘తథాగత’’న్తి తథా ఆగతతాదీహి అట్ఠహి కారణేహి తథాగతం. వుత్తఞ్హేతం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౨; బు. వం. అట్ఠ. ౧.౨ నిదానకథా; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧౭౦) –

‘‘అట్ఠహి కారణేహి భగవా తథాగతో, తథా ఆగతోతి తథాగతో, తథా గతోతి తథాగతో, తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో, తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో, తథదస్సితాయ తథాగతో, తథవాదితాయ తథాగతో, తథాకారితాయ తథాగతో, అభిభవనట్ఠేన తథాగతో’’తి.

‘‘కథం భగవా తథా ఆగతోతి తథాగతో? యథా సబ్బలోకహితాయ ఉస్సుక్కమాపన్నా పురిమకా సమ్మాసమ్బుద్ధా ఆగతా, కిం వుత్తం హోతి? మనుస్సత్తాదిఅట్ఠఙ్గసమన్నాగతేన యేన అభినీహారేన తే భగవన్తో ఆగతా, తేనేవ చ అభినీహారేన అయమ్పి భగవా ఆగతో, యథా చ తే భగవన్తో సమతింస పారమియో పూరేత్వా పఞ్చమహాపరిచ్చాగాదీని సమ్పాదేత్వా ఆగతా, యథా చ తే సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మే భావేత్వా బ్రూహేత్వా ఆగతా, తథా అయమ్పి భగవా ఆగతోతి ఏవం తావ తథా ఆగతో’’తి తథాగతో. (౧)

‘‘కథం తథా గతోతి తథాగతో? యథా సమ్పతిజాతా తే భగవన్తో సత్తపదవీతిహారేన గతా, యథా వా తే సమథవిపస్సనామగ్గేహి తం తం అకుసలపక్ఖం విధమిత్వా గతా, తథా అయమ్పి భగవా గతో, ఏవం తథా గతోతి తథాగతో. (౨)

‘‘కథం తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో? యస్మా తేసం తేసం ధమ్మానం యం సభావసరసలక్ఖణం తథం అవితథం, తఞ్చేస తథలక్ఖణం ఆగతో యాథావతో అధిగతో, తస్మా తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో గమనత్థానం బుజ్ఝనత్థసమ్భవతో. తథా హి వదన్తి ‘యే గతిఅత్థా, తే బుజ్ఝనత్థా. యే బుజ్ఝనత్థా, తే గతిఅత్థా’తి. (౩)

‘‘కథం తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో? యస్మా ‘ఇదం దుక్ఖన్తి, భిక్ఖవే, తథమేతం అవితథమేత’న్తిఆదివచనతో (సం. ని. ౫.౧౦౯౦) ‘అవిజ్జాయ సఙ్ఖారానం పచ్చయట్ఠో సఙ్ఖారానం అవిజ్జాపచ్చయసమ్భూతసముదాగతట్ఠో తథో అవితథో అనఞ్ఞథో’తిఆదివచనతో చ తథధమ్మసఙ్ఖాతే సచ్చపటిచ్చసముప్పాదే యాథావతో ఆగతో అభిసమ్బుద్ధో, తస్మా తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో. (౪)

‘‘కథం తథదస్సితాయ తథాగతో? యస్మా అపరిమాణాసు లోకధాతూసు అపరిమాణానం సత్తానం ఛద్వారగ్గహితే ఆరమ్మణే అవిపరీతమేవ పస్సతి జానాతి, ఞత్వా చ పనేవం ‘కతమం తం రూపాయతనం, యం చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయా’తిఆదినా (ధ. స. ౬౧౬ ఆదయో) తథమేస అవిపరీతం విభజతి దస్సేతి, తస్మా తథం ఆగచ్ఛతి పస్సతి జానాతి, తం వా ఆగమయతి దస్సేతీతి తథాగతోతి ఏవం తథదస్సితాయ తథాగతో. (౫)

‘‘కథం తథవాదితాయ తథాగతో? యస్మా ఏస అభిసమ్బోధితో యావ పరినిబ్బానా రాగమదాదినిమ్మథనవసేన ఏకసదిసమేవ ధమ్మం తథం అవితథం భాసతి, తస్మా తథం గదతి, తథో అవిపరీతో ఆగదోవచనమేతస్సాతి వా ద-కారస్స త-కారం కత్వా తథాగతోతి వుత్తోతి ఏవం తథవాదితాయ తథాగతో. (౬)

‘‘కథం తథాకారితాయ తథాగతో? భగవా హి ‘యథా వాదీ తథా కారీ’తి (అ. ని. ౪.౨౩; చూళని. పోసాలమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౩) వచనతో అత్తనో వాచాయ అనురూపమేవ కరోతి, తస్మా యథా వాచా, తథా కాయోపి గతో పవత్తో ఇమస్సాతి తథాగతోతి ఏవం తథాకారితాయ తథాగతో. (౭)

‘‘కథం అభిభవనట్ఠేన తథాగతో? యస్మా పనేస అనుపమాయ సకలలోకియలోకుత్తరగుణసమ్పదాయ సమన్నాగతత్తా సదేవకం లోకం అభిభుయ్య పవత్తతి, తస్మా అభిభవనట్ఠేన తథాగతోతి వుచ్చతీ’’తి.

తత్రేవం పదసిద్ధి వేదితబ్బా – అగదో వియాతి అగదో, దేసనావిలాసో చేవ పుఞ్ఞుస్సయో చ. తేన హేస మహానుభావో భిసక్కో వియ దిబ్బాగదేన సప్పే సబ్బపరప్పవాదినో, సదేవకఞ్చ లోకం అభిభవతి. ఇతి సబ్బలోకాభిభవనే తథో అవిపరీతో యథావుత్తో అగదో ఏతస్సాతి ద-కారస్స త-కారం కత్వా తథాగతోతి వుచ్చతీతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన దీఘాగమసంవణ్ణనాదీసు గహేతబ్బో. ఆహ చేత్థ –

‘‘యథేవ లోకమ్హి విపస్సిఆదయో,

సబ్బఞ్ఞుభావం మునయో ఇధాగతా;

తథా అయం సక్యమునీపి ఆగతో,

తథాగతో వుచ్చతి తేన చక్ఖుమా. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౨; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧౭౦; బు. వం. అట్ఠ. ౧.౨ నిదానకథా);

‘‘పహాయ కామాదిమలే యథా గతా,

సమాధిఞాణేహి విపస్సిఆదయో;

మహేసినో సక్యమునీ జుతిన్ధరో,

తథా గతో తేన తథాగతో మతో.

‘‘తథఞ్చ ధాత్వాయతనాదిలక్ఖణం,

సభావసామఞ్ఞవిభాగభేదతో;

సయమ్భుఞాణేన జినోయమాగతో,

తథాగతో వుచ్చతి సక్యపుఙ్గవో.

‘‘తథాని సచ్చాని సమన్తచక్ఖునా,

తథా ఇదప్పచ్చయతా చ సబ్బసో;

అనఞ్ఞఞేయ్యేన యతో విభావితా,

యాథావతో తేన జినో తథాగతో.

‘‘అనన్తభేదాసుపి లోకధాతుసు,

జినస్స రూపాయతనాదిగోచరే;

విచిత్తభేదే తథమేవ దస్సనం,

తథాగతో తేన సమన్తలోచనో.

‘‘యతో చ ధమ్మం తథమేవ భాసతి,

కరోతి వాచాయనులోమమత్తనో;

గుణేహి లోకం అభిభుయ్యిరీయతి,

తథాగతో తేనపి లోకనాయకో’’తి. (ఇతివు. అట్ఠ. ౩౮; దీ. ని. టీ. ౧.౭);

కేనచి గుణేన అత్తనో విసిట్ఠస్స కస్సచి అభావతో నత్థి ఏతస్స ఉత్తరోతి అనుత్తరో. భగవతో హి అవీచితో పట్ఠాయ యావ భవగ్గం తిరియం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు న కోచి కేనచి గుణేన సమసమోపి అత్థి, కుతో పన ఉత్తరితరో. యథాహ –

‘‘రూపే సీలే సమాధిమ్హి, పఞ్ఞాయ చ అసాదిసో;

విముత్తియా సమసమో, ధమ్మచక్కప్పవత్తనే’’తి.

విన్దిత్వాతి తీహి వన్దనాహి తన్నిన్నతాదివసేన నమస్సిత్వా. కాయవచీమనోద్వారవసేన హి తిస్సో వన్దనా. యథాహ ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, వన్దనా కాయేన వన్దతి, వచసా వన్దతి, మనసా వన్దతీ’’తి. తత్థ బుద్ధాదిగుణారమ్మణా కామావచరకుసలకిరియానమఞ్ఞతరా చేతనా కాయవిఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేత్వా కాయద్వారప్పవత్తివసేన ఉప్పన్నా కాయవన్దనాతి వుచ్చతి, సాయేవ వచీవిఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేత్వా వచీద్వారప్పవత్తివసేన ఉప్పన్నా వచీవన్దనాతి, ఉభయవిఞ్ఞత్తియో పన అసముట్ఠాపేత్వా కేవలం మనోద్వారప్పవత్తివసేన ఉప్పన్నా మనోవన్దనాతి. సిరసాతి ఉత్తమఙ్గేన కరణభూతేన. అబుజ్ఝి, బోధేతీతి వా బుద్ధో. అయఞ్హి చతుసచ్చధమ్మే సయమ్పి అబుజ్ఝి, పరేపి బోధేతి, తస్మా బుజ్ఝనబోధనట్ఠేన ‘‘బుద్ధో’’తి వుచ్చతి. యథాహ ‘‘బుజ్ఝితా సచ్చానీతి బుద్ధో, బోధేతా పజాయాతి బుద్ధో’’తి (మహాని. ౧౯౨; చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేస ౯౭; పటి. మ. ౧.౧౬౨). అథ వా బుధ-సద్దస్స జాగరణవికసనత్థేసుపి పవత్తనతో అబుజ్ఝి సవాసనసమ్మోహనిద్దాయ అచ్చన్తం విగతో, బుద్ధియా వికసితవాతి వా బుద్ధో. భగవా హి వత్థుసభావదస్సనవిబన్ధికాయ అవిజ్జాసఙ్ఖాతాయ నిద్దాయ అరియమగ్గఞాణేన సహ వాసనాయ సముచ్ఛిన్నత్తా తతో అచ్చన్తం విగతో. పరమరుచిరసిరిసోభగ్గసమాగమేన వికసితమివ పదుమం అపరిమితగుణగణాలఙ్కతసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసమాగమేన వికసితో వికాసమనుప్పత్తో, తస్మా జాగరణవికసనత్థవసేనపి ‘‘బుద్ధో’’తి వుచ్చతి.

ఏత్తావతా చ ద్వీహి ఆకారేహి భగవతో థోమనా కతా హోతి అత్తహితసమ్పత్తితో, పరహితపటిపత్తితో చ. తాసు అత్తహితసమ్పత్తి అనావరణఞాణాధిగమో సవాసనసకలసంకిలేసానమచ్చన్తప్పహానం అనుపాదిసేసనిబ్బానాధిగమో చ, పరహితపటిపత్తి పన ఆసయప్పయోగవసేన దువిధం పరహితసమీహనం. తత్థ ధమ్మదేసనాయ అభాజనేసు దేవదత్తాదీసు విరోధిసత్తేసుపి నిచ్చం హితజ్ఝాసయతా అపరిపాకగతిన్ద్రియానం ఇన్ద్రియపరిపాకకాలాగమనఞ్చ ఆసయో నామ. తదఞ్ఞసత్తానం పన లాభసక్కారాదినిరపేక్ఖచిత్తస్స యానత్తయముఖేన సబ్బదుక్ఖనియ్యానికధమ్మదేసనా పయోగో నామ. దువిధాసు పనేతాసు పరహితపటిపత్తీసు, తివిధాసు చ అత్తహితసమ్పత్తీసు అనన్తకరుణా-వచనేన, తథా ఆగతట్ఠేన చ తథాగత-సద్దేన ఆసయవసేన పరహితపటిపత్తి దస్సితా, బోధనట్ఠేన బుద్ధ-సద్దేన, తథదస్సనట్ఠేన చ తథాగతట్ఠేన చ తథాగతసద్దేన పయోగవసేన, అనన్తపఞ్ఞా-వచనేన, ఞాణగతిదీపకేన తథాగత-సద్దేన, బుజ్ఝనజాగరణవికసనట్ఠేన చ బుద్ధ-సద్దేన తివిధాపి అత్తహితసమ్పత్తి, అనుత్తరవచనేన చ అత్తహితపరహితసమ్పత్తి పకాసితాతి వేదితబ్బా.

అపిచ హేతుఫలసత్తూపకారసమ్పదావసేన తీహాకారేహిపి భగవతో థోమనా పవత్తతీతి తంవసేనపేత్థ థోమనా దట్ఠబ్బా. తత్థ హేతుసమ్పదా నామ మహాకరుణాసమాయోగో, బోధిసమ్భారసమ్భరణఞ్చ తమ్మూలకత్తా సకలబుద్ధగుణానం. ఫలసమ్పదా పన చతుబ్బిధా ఞాణసమ్పదా, పహానసమ్పదా, ఆనుభావసమ్పదా, రూపకాయసమ్పదా చాతి. తాసు సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానం మగ్గఞాణం, మగ్గఞాణపదట్ఠానం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, తమ్మూలకాని చ దసబలాదిఞాణాని ఞాణసమ్పదా నామ. అగ్గమగ్గభావనాయ సబ్బకిలేసానం సహ వాసనాహి అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనం పహానసమ్పదా. అచిన్తేయ్యాపరిమితానం సబ్బలోకహితానం నిప్ఫాదనే, సదేవకలోకాభిభవనే చ ఆధిపచ్చం ఆనుభావసమ్పదా. సకలలోకనయనాభిసేకభూతా పన లక్ఖణానుబ్యఞ్జనపటిమణ్డితా అత్తభావసమ్పత్తి రూపకాయసమ్పదా నామ. సత్తూపకారో హేట్ఠా వుత్తపరహితపటిపత్తివసేనేవ వేదితబ్బో. ఇమాసు పన అనన్తకరుణా-వచనేన, తథా ఆగతట్ఠేన చ తథాగత-సద్దేన హేతుసమ్పదా దస్సితా. ఫలసమ్పదాసు ఞాణసమ్పదా చేవ పహానసమ్పదా చ అనన్తపఞ్ఞా-వచనేన, అభిసమయపరిదీపకేన తథాగతసద్దేన, బుజ్ఝనజాగరణవికసనట్ఠేన, చ బుద్ధ-సద్దేన దస్సితా, ఆనుభావసమ్పదాపి అభిభవనట్ఠేన తథాగత-సద్దేన, అనుత్తర-వచనేన చ విభావితా, రూపకాయసమ్పదా పన రూపగ్గప్పత్తిదీపకేన అనుత్తర-సద్దేన దస్సితాతి దట్ఠబ్బం.

ఏవం బుద్ధరతనస్స థోమనాపుబ్బఙ్గమం పణామం కత్వా ఇదాని సేసరతనానమ్పి పణామమారభన్తో ఆహ ‘‘ధమ్మం సాధుగణమ్పి చా’’తి. భగవతో థోమనేన చ స్వాక్ఖాతతాదయో ధమ్మగుణా, సుప్పటిపన్నతాదయో సఙ్ఘగుణా చ దస్సితా హోన్తి తప్పభవస్స అనఞ్ఞథాభావతోతి న తేసం విసుం థోమనా కతా. అధిగతమగ్గే సచ్ఛికతనిరోధే పుగ్గలే యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే చ అపాయదుక్ఖేసు చేవ వట్టదుక్ఖేసు చ అపతమానే కత్వా ధారేతీతి ధమ్మో, సో చతున్నం అరియమగ్గానం, చతున్నఞ్చ సామఞ్ఞఫలానం, నిబ్బానస్స, పరియత్తిధమ్మస్స చ వసేన దసవిధో. వుత్తఞ్హేతం ఛత్తవిమానే –

‘‘రాగవిరాగమనేజమసోకం,

ధమ్మమసఙ్ఖతమప్పటికూలం;

మధురమిమం పగుణం సువిభత్తం,

ధమ్మమిమం సరణత్థముపేహీ’’తి. (వి. వ. ౮౮౭);

ఏత్థ హి కామరాగాదిభేదో సబ్బోపి రాగో విరజ్జతి ఏతేనాతి ‘‘రాగవిరాగో’’తి మగ్గో కథితో. ఏజాసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ, అన్తోనిజ్ఝానలక్ఖణస్స చ సోకస్స తదుప్పత్తియం సబ్బసో పరిక్ఖీణత్తా ‘‘అనేజమసోక’’న్తి ఫలం కథితం. కేనచి పచ్చయేన అసఙ్ఖతత్తా ‘‘ధమ్మమసఙ్ఖత’’న్తి నిబ్బానం వుత్తం. అవిరోధదీపనతో పన అత్థబ్యఞ్జనస్స సమ్పన్నతాయ, పకట్ఠగుణవిభావనతో సుట్ఠు విభజితత్తా చ ‘‘అప్పటికూల’’న్తిఆదినా సబ్బోపి పరియత్తిధమ్మో కథితో. తత్థ అరియమగ్గనిబ్బానాని నిప్పరియాయేనేవ అపాయాదితో ధారణతో ధమ్మో, ఫలపరియత్తియో పన పరియాయేన. తథా హేత్థ ధారణం నామ అపాయాదినిబ్బత్తకకిలేసవిద్ధంసనం. ఇతి అరియమగ్గస్స కిలేససముచ్ఛేదకతాయ, నిబ్బానస్స చ ఆలమ్బణభావేన తస్స తదత్థసిద్ధిహేతుతాయపి ఉభిన్నమ్పి నిప్పరియాయతో లబ్భతి. ఇతరేసు పన అరియఫలస్స మగ్గేన సముచ్ఛిన్నకిలేసానం పటిపస్సద్ధకిచ్చతాయ, మగ్గానుకూలప్పవత్తితో పరియత్తిధమ్మస్స చ తదధిగమహేతుతాయాతి ఉభిన్నమ్పి పరియాయతోవ లబ్భతీతి.

అత్తహితపరహితం సాధేన్తీతి సాధూ, తేసం గణో సముదాయోతి సాధుగణో, సాధు చాయం గణో చాతి వా సాధుగణో, సాధునో వా సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఆయత్తో గణో తస్స ఓరసపుత్తభావతోతి సాధుగణో. సో పన చతున్నం అరియమగ్గసమఙ్గీనం, చతున్నఞ్చ ఫలసమఙ్గీనం వసేన అట్ఠవిధో అరియసఙ్ఘో, తం సాధుగణం. పిచాతి నిపాతసముదాయో, ఏకో వా నిపాతో, తిణ్ణం రతనానం వన్దనకిరియాయ సమ్పిణ్డనత్థో. కేచి ‘‘గణో’’తి ఇధ పకరణతోవ అరియగణపుగ్గలోవ లబ్భతీతి సాధూతి భావనపుంసకవసేన ‘‘వన్దిత్వా’’తి ఇమినా సహ యోజేన్తి, తదా పన సాధూతి భయలాభాదివిరహేన సక్కచ్చం ఆదరన్తి అత్థో.

౨. ఏవం పకరణారమ్భే యథాధిప్పేతం రతనత్తయప్పణామం కత్వా ఇదాని యత్థ పాటవత్థాయ ఇదం పకరణం పట్ఠపీయతి, తం సద్ధిం దేసకదేసపటిగ్గాహకసమ్పత్తీహి విభావేత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పణ్డుకమ్బలనామాయా’’తిఆది. తత్థ దేవరాజస్స పణ్డుకమ్బలనామాయ సిలాయ విమలే సీతలే తలే నిసిన్నో అతులవిక్కమో దేవదేవేహి పూజితో దేవదేవో దేవపురక్ఖతో దేవానం దేవలోకస్మిం యం ధమ్మం దేసేసీతి సమ్బన్ధో.

అయం పనేత్థ అత్థో – పణ్డుకమ్బలసరిక్ఖవణ్ణతాయ ‘‘పణ్డుకమ్బల’’న్తి నామం సమఞ్ఞా ఏతిస్సాతి పణ్డుకమ్బలనామా. సా హి సక్కస్స తాదిసపుఞ్ఞానుభావేన నిబ్బత్తా పణ్డుకమ్బలజయసుమనపుప్ఫసమానేన వణ్ణేన సబ్బకాలం విరోచతి, పమాణతో పన సట్ఠియోజనాయామా, పఞ్ఞాసయోజనవిత్థారా, పన్నరసయోజనుబ్బేధా చ హోతి. సిలాయాతి అవయవసమ్బన్ధే సామివచనం. తులాయ సమ్మితో తుల్యో, న తుల్యో అతుల్యో, అతుల్యో విక్కమో బలం ఏతస్సాతి అతుల్యవిక్కమో. సమ్మాసమ్బుద్ధస్స హి పరమపారమితానుభావసంసిద్ధేన హత్థిగణనాయ కోటిసహస్సహత్థీనం, పురిసగణనాయ దసకోటిసహస్సపురిసానం బలేహి సమప్పమాణేన కాయబలేన, అప్పమాణేన చ ఞాణబలేన న కస్సచి దేవబ్రహ్మాదీసు అఞ్ఞతరస్స బలతులనాయ ఉపనేతబ్బం అత్థి. అథ వా అనఞ్ఞసాధారణత్తా అతుల్యో పరక్కమసఙ్ఖాతో అపరిమాణగుణవిసేసావహేన అనఞ్ఞసాధారణేన సమ్మప్పధానేన సమన్నాగతత్తా వా అతుల్యో సమ్మప్పధానసఙ్ఖాతో విక్కమో ఇమస్సాతి అతుల్యవిక్కమో. ‘‘అతుల్యవిక్కమో’’తి చ వత్తబ్బే గాథాబన్ధవసేన య-కారలోపం కత్వా ‘‘అతులవిక్కమో’’తి వుత్తం. అథ వా సమ్మితత్థే అ-కారపచ్చయస్సాపి సమ్భవతో అతులో విక్కమో అస్సాతి ‘‘అతులవిక్కమో’’తి వుత్తం.

దిబ్బన్తీతి దేవా, పఞ్చకామగుణాదీహి కీళన్తి, తేసు వా విహరన్తి, విజయసమత్థతాయోగేన బాహిరబ్భన్తరికే పచ్చత్థికే విజేతుం ఇచ్ఛన్తి, ఇస్సరియధనాదిసక్కారదానగ్గహణం, తంతంఅత్థానుసాసనఞ్చ కరోన్తా వోహరన్తి, పుఞ్ఞఞాణానుభావప్పత్తాయ జుతియా జోతేన్తి, యథాధిప్పేతఞ్చ విసయం అప్పటిఘాతేన గచ్ఛన్తి, యథిచ్ఛితనిప్ఫాదనే చ సక్కోన్తీతి అత్థో. అథ వా దేవనీయా తంతంబ్యసననిత్థరణత్థికేహి ‘‘సరణం పరాయణ’’న్తి గమనీయా, అభిత్థవనీయా సోభావిసేసయోగేన కమనీయాతి వా దేవా, తే తివిధా – సమ్ముతిదేవా ఉపపత్తిదేవా విసుద్ధిదేవాతి. తత్థ సమ్ముతిదేవా నామ మహాసమ్మతాదయో ఖత్తియా. ఉపపత్తిదేవా నామ చాతుమహారాజికే ఉపాదాయ తదుత్తరిదేవా. విసుద్ధిదేవా నామ ఖీణాసవా. ఇధ పన ఉపపత్తిదేవా దట్ఠబ్బా. నో చ ఖో తేపి అవిసేసేన, ఠపేత్వా పన యామాదికే చాతుమహారాజికతావతింసవాసినోవ అధిప్పేతా. తేసం చతూహి సఙ్గహవత్థూహి రఞ్జనతో రాజా, దేవానం రాజా ఇస్సరో దేవరాజా, తస్స దేవరాజస్స, ‘‘సక్కస్స దేవరఞ్ఞో’’తి అధిప్పాయో. న హి అఞ్ఞేసం దేవలోకేసు నిసిన్నో భగవా అభిధమ్మపిటకం దేసేసీతి.

౩. యన్తి అనియమనిద్దేసో, తస్స పన ‘‘తత్థా’’తి ఇమినా నియమనం వేదితబ్బం. యథావుత్తానం తిణ్ణమ్పి దేవానం ఉత్తమో దేవో తేహి సబ్బేహి అధికతరం కీళనాదియోగతోతి దేవదేవో, భగవా. సో హి నిరతిసయాయ అభిఞ్ఞాకీళాయ ఉత్తమేహి దిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారేహి సపరసన్తానసిద్ధాయ పఞ్చవిధమారవిజయిచ్ఛానిబ్బత్తియా చిత్తిస్సరియసత్తధనాదిసమ్మాపటిపత్తిఅవేచ్చప్పసాదసక్కారదానగ్గహణసఙ్ఖాతేన, యథాపరాధయథానులోమయథాధమ్మానుసాసనసఙ్ఖాతేన చ వోహారాతిసయేన పరమాయ పఞ్ఞాయ చ సరీరప్పభాసఙ్ఖాతాయ జుతియా అనుపమాయ ఞాణసరీరగతియా మారవిజయసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపరహితనిప్ఫాదనేసు అప్పటిహతాయ సత్తియా చ సమన్నాగతత్తా సదేవకేన వా లోకేన ‘‘సరణ’’న్తి గమనీయతో, అభిత్థవనీయతో, భత్తివసేన కమనీయతో చ సబ్బే తే దేవే తేహి తేహి గుణేహి అభిభుయ్య ఠితోతి సబ్బదేవేహి పూజనీయతరో దేవో, విసుద్ధిదేవభావసఙ్ఖాతస్స వా సబ్బఞ్ఞుగుణాలఙ్కారస్స అధిగతత్తా అఞ్ఞేసఞ్చ దేవానం అతిసయేన దేవోతి దేవదేవో. దేవానన్తి తదా ధమ్మపటిగ్గాహకానం దససహస్సచక్కవాళాధివాసీనం మాతుదేవపుత్తప్పముఖానం ఉపపత్తిదేవానం. విసుద్ధిదేవానమ్పేత్థ గహణన్తి వదన్తి. తే పన ఉపపత్తిదేవేస్వేవ సఙ్గహితా మనుస్సఅరహన్తానం తత్థ అభావతో. దేవదేవేహీతి విసుద్ధిదేవేహి. విసుద్ధిదేవా హి వుత్తనయేన ఇతరదేవేహి సాతిసయం కీళనాదియోగతో ఇధ ‘‘దేవదేవా’’తి అధిప్పేతా, తేహి. పూజితోతి పూజితబ్బో, పూజితుం అరహోతి అత్థో. ఏతేన విసుద్ధిదేవేసుపి భగవతో అగ్గపుగ్గలతం దీపేతి. దేసేసీతి మధురకరవీకసద్దసదిసం బ్రహ్మస్సరం నిచ్ఛారేన్తో పకాసేసి. దేవలోకస్మిన్తి తావతింసదేవలోకే. సభావసామఞ్ఞలక్ఖణం ధారేతీతి ధమ్మో, కుసలాదిభేదో అభిధమ్మో, ఇధ పన తప్పకాసకం అభిధమ్మపిటకం ‘‘ధమ్మ’’న్తి వుత్తం. తథా హి వక్ఖతి ‘‘పిటకుత్తమే’’తి. దేవపురక్ఖతోతి దససహస్సచక్కవాళవాసిదిబ్బబ్రహ్మేహి పురక్ఖతో, పరివారితోతి అత్థో.

నను చ ‘‘దేవాన’’న్తి వచనేనేవ దేవపురక్ఖతభావో సిద్ధోతి కిం ‘‘దేవపురక్ఖతో’’తి వచనేన? నాయం దోసో. భగవా హి కదాచి చూళపన్థకత్థేరాదీనం వియ పరమ్ముఖేపి నిసీదిత్వా ఓభాసం విస్సజ్జేత్వా సత్తానం సమ్ముఖే నిసిన్నం వియ దస్సేన్తో ధమ్మం దేసేతి, కదాచిపి పారాయనికబ్రాహ్మణాదీనం వియ సమ్ముఖేపి నిసీదిత్వా అఞ్ఞేహి చ పరివుతో అఞ్ఞేసమ్పి ధమ్మం దేసేతి, ఇధ పన న తథా, దేవేహియేవ పరివుతో దేవానం దేసేతీతి దస్సనత్థం ‘‘దేవపురక్ఖతో’’తిపి వత్తబ్బమేవాతి.

౪. ఏవమేతస్మిం పకరణే గారవజననత్థం తేన సమ్పాదేతబ్బపాటవవిసయం అభిధమ్మపిటకం దేసకాదిసమ్పత్తీహి సహ విభావేత్వా ఇదాని యథాధిప్పేతపకరణారమ్భపయోజనాభిధానాభిధేయ్యసోతుజనసముస్సాహనకరణప్పకారాని చ విభావేతుం ‘‘తత్థాహ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘పాటవత్థాయా’’తి ఇమినా పకరణారమ్భపయోజనం వుత్తం. ‘‘అభిధమ్మావతార’’న్తి ఇమినా అభిధానాభిధేయ్యాని. ‘‘మధుర’’న్తిఆదీహి పకరణం విసేసేతి. ‘‘సమాసేనా’’తి చ ఇమినా సోతుజనసముస్సాహనకరణప్పకారానీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘అహ’’న్తి కత్తుభూతం అత్తానం నిద్దిసతి. తథా హి యో పరో న హోతి, సో నియకజ్ఝత్తసఙ్ఖాతో అత్తా ‘‘అహ’’న్తి వుచ్చతి.

పటునో భావో పాటవం, తంయేవ అత్థో పయోజనట్ఠేనాతి పాటవత్థో, తదత్థాయ. తం సన్ధాయ వివిధనయగ్గహణసమత్థస్స సుతమయఞాణస్స ఉప్పాదనత్థన్తి వుత్తం హోతి. సంసారే భయం ఇక్ఖన్తి, భిన్దన్తి వా పాపకే అకుసలే ధమ్మేతి భిక్ఖూ, తేసం. పిటకఞ్చ తం ఉత్తమఞ్చాతి పిటకుత్తమం, తస్మిం పిటకుత్తమే, అభిధమ్మపిటకేతి అధిప్పాయో. తఞ్హి పరియత్తిభాజనత్థతో పిటకం, తీసు పిటకేసు విసిట్ఠభావతో ఉత్తమఞ్చాతి పిటకుత్తమం. తత్థ పరియత్తిభాజనత్థతోతి పరియత్తిఅత్థేన చేవ భాజనత్థేన చ. తథా హి ‘‘మా పిటకసమ్పదానేనా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౬౬) పరియత్తి పిటకన్తి వుచ్చతి. ‘‘అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య కుదాలపిటక’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౨౮; అ. ని. ౩.౭౦) యం కిఞ్చి భాజనమ్పి. తస్మా ఇదమ్పి పరియాపుణితబ్బట్ఠేన పరియత్తి, అభిధమ్మత్థానమాధారణత్థేన భాజనఞ్చాతి పరియత్తిభాజనత్థతో పిటకన్తి వుచ్చతి. తేనేవాహు –

‘‘పిటకం పిటకత్థవిదూ,

పరియత్తిబ్భాజనత్థతో ఆహు;

తేన సమోధానేత్వా,

తయోపి వినయాదయో ఞేయ్యా’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా; పారా. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా; ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా);

విసిట్ఠభావో పనస్స లోకవోహారమతిక్కమ్మ యథాసభావవసేన దేసనతో, విసిట్ఠధమ్మక్ఖన్ధవిభావనతో చ వేదితబ్బో. ఏత్థ హి ‘‘సత్తో పుగ్గలో భిక్ఖూ’’తిఆదికం లోకవోహారమతిక్కమ్మ ‘‘ఖన్ధధాతుఆయతన’’న్తిఆదినా యథాధమ్మవసేనేవ బాహుల్లదేసనా పవత్తా, న ఇతరేసు వియ యథావుత్తవోహారవసేన, యతో ఇదం యథాధమ్మసాసనన్తి వుచ్చతి. సబ్బసఙ్ఖతధమ్మవిసిట్ఠో చేత్థ పఞ్ఞాక్ఖన్ధో విసేసతో విభావితో, తస్మా తిణ్ణమ్పి పిటకానం బుద్ధవచనభావేపి యథాసభావానతిక్కమదేసనాదితో ఇదమేవ తీసు పిటకేసు విసిట్ఠన్తి యుత్తం. అపిచ ధమ్మాతిరేకధమ్మవిసేసభావతో చస్స విసిట్ఠభావో వేదితబ్బో. అభిధమ్మే హి నిప్పదేసతో ఖన్ధాయతనాదిధమ్మానం విభత్తత్తా ఇతరద్వయతో అతిరేకతరా, విసిట్ఠా చ పాళి హోతి, తస్మా అతిరేకస్స, విసిట్ఠస్స చ పాళిధమ్మస్స వసేన ఇదమేవ తీసు పిటకేసు ఉత్తమన్తి వత్తుం వట్టతి. యథావుత్తవిసిట్ఠభావయోగతోయేవ చేతం ‘‘అభిధమ్మపిటక’’న్తి వుచ్చతి అభి-సద్దస్స విసిట్ఠభావజోతనతో. అపిచ వుడ్ఢిమన్తాదిధమ్మానం ఏత్థ వుత్తత్తా చేతం అభిధమ్మపిటకం. యథాహు పోరాణా –

‘‘యం ఏత్థ వుడ్ఢిమన్తో, సలక్ఖణా పూజితా పరిచ్ఛిన్నా;

వుత్తాధికా చ ధమ్మా, అభిధమ్మో తేన అక్ఖాతో’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా; పారా. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా; ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా);

తథా హేత్థ ‘‘రూపూపపత్తియా మగ్గం భావేతి, మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౬౦ ఆదయో) వుడ్ఢిమన్తోపి ధమ్మా వుత్తా, ‘‘రూపారమ్మణం వా సద్దారమ్మణం వా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧) నయేన ఆరమ్మణాదీహి లక్ఖితబ్బత్తా సలక్ఖణాపి ‘‘సేక్ఖా ధమ్మా అసేక్ఖా ధమ్మా, లోకుత్తరా ధమ్మా’’తిఆదినా నయేన పూజితా పూజారహాపి ‘‘ఫస్సో హోతి, వేదనా హోతీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౧) నయేన సభావపరిచ్ఛిన్నత్తా పరిచ్ఛిన్నాపి ‘‘మహగ్గతా ధమ్మా అప్పమాణా ధమ్మా (ధ. స. తికమాతికా ౧౨, దుకమాతికా ౯౯), అనుత్తరా ధమ్మా’’తిఆదినా నయేన అధికా విసిట్ఠాపి ధమ్మా వుత్తా, తస్మా అభి-సద్దస్స వుడ్ఢిఆదిఅత్థేసుపి పవత్తనతో ‘‘వుడ్ఢిమన్తో ధమ్మా ఏత్థా’’తిఆదినా నిబ్బచనేన ఇదం పిటకం ‘‘అభిధమ్మ’’న్తి వుచ్చతి. అభిధమ్మం ఓతరన్తి అనేనాతి అభిధమ్మావతారం నామ పకరణం. ఇమినా పనస్స అత్థానుగతమభిధానం దస్సేతి. తు-సద్దో పదపూరణే. ఆచరియేన హి గాథాపదపూరణత్థం యేభుయ్యేన తత్థ తత్థ నిపాతా వుచ్చన్తి. యత్థ పన నేసం పయోజనవిసేసో దిస్సతి, తత్థేవ తమత్థం వక్ఖామ. మధురన్తి నిప్పరియాయతో మధుర-సద్దోయం జివ్హావిఞ్ఞేయ్యే రసవిసేసే వత్తతి, ఇధ పన ఇట్ఠభావసామఞ్ఞేన అత్థబ్యఞ్జనసమ్పత్తి మధురసద్దేన వుత్తా. భవతి హి తంసదిసస్స తం-సద్దేనాభిధానం యథా ‘‘అగ్గిమాణవో’’తి. తేన పన మధురేన యోగతో ఇదమ్పి మధురం యథా నీలగుణయోగతో నీలుప్పలన్తి. నిపుణగమ్భీరాయ బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా చేవ అత్థసమ్పత్తియా చ అభిధమ్మవిసయం మతిం వడ్ఢేతీతి మతివడ్ఢనం. అథ వా బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా ‘‘మధుర’’న్తి వుత్తం, అత్థసమ్పత్తియా ‘‘మతివడ్ఢన’’న్తి.

౫. తాళన్తి కుఞ్చికం, కుఞ్చికాసదిసన్తి అత్థో. ముయ్హన్తి తేనాతి మోహో, అవిజ్జాయేతం అధివచనం, మోహోయేవ అభిధమ్మమహాపురం పవిసన్తానం పవేసననివారణత్తా కవాటభూతోతి మోహకవాటం, తస్స. విఘాటేతి, విఘాటీయతి అనేనాతి వా విఘాటనం. నను చ అవిజ్జాకవాటం పఞ్ఞాయ ఉగ్ఘాటీయతి. సా హి తస్సా ఉజువిపచ్చనీకభూతాతి? సచ్చం, ఇదమ్పి తస్సా కారణభావేన ‘‘మోహకవాటవిఘాటనకర’’న్తి వుత్తం. కారణకారణమ్పి హి కారణవసేన వుచ్చతి యథా ‘‘చోరేహి గామో దడ్ఢో, తిణేహి భత్తం సిద్ధ’’న్తి.

౬. సుదుత్తరన్తి ధమ్మత్థదేసనాపటివేధసఙ్ఖాతచతుగమ్భీరభావపటిసంయుత్తతాయ మన్దబుద్ధీహి తరితుం అసక్కుణేయ్యత్తా అతిదుత్తరం, తేనేవ చేదం మహోదధిసమానత్తా ‘‘మహోదధీ’’తి వుత్తం. మహణ్ణవోపి హి చతురాసీతియోజనసహస్సగమ్భీరో న సక్కా అఞ్ఞత్ర సినేరుపబ్బతరాజతో కేనచి పతిట్ఠం లద్ధుం, ఏవమిదమ్పి చతుగమ్భీరతాపటిసంయుత్తం అఞ్ఞత్ర తథాగతా న కేనచి పతిట్ఠం లద్ధుం సక్కాతి. తరన్తానన్తి అత్థగ్గహణవసేన ఉత్తరితుకామానం. ఏత్థ చ ‘‘తరంవా’’తి అధికారవసేన వత్తబ్బం, వక్ఖమానం వా ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. తరన్తానన్తి పరతీరసమ్పాపుణనత్థం ఉత్తరన్తానం. తరంవాతి ఉళుమ్పం వియ, తంసమానన్తి అత్థో. మకరా నామ మచ్ఛజాతికా, తేసం ఆకరో నివాసభూమీతి మకరాకరో, తం.

౭. అభిధమ్మే నియుత్తా ఆభిధమ్మికా, తేసం. హత్థసారం వియాతి హత్థసారం. యథా హి మనుస్సానం బహూసు రతనాదీసు విజ్జమానేసుపి ఆపదాసు చ సుఖపరిభోగత్థం హత్థే కయిరమానం సారరతనాదికం ‘‘హత్థసార’’న్తి వుచ్చతి, ఏవమిదమ్పి సతిపి మహన్తే అభిధమ్మపిటకే తస్స సబ్బసో విత్తిణ్ణతాయ పరిహరితుం అసక్కుణేయ్యత్తా తదత్థసారసమ్పిణ్డనవసేన కయిరమానం ఆభిధమ్మికభిక్ఖూనం సుఖపరిహరణత్థాయ సమ్పజ్జతీతి హత్థసారసదిసత్తా ‘‘హత్థసార’’న్తి వుత్తం. పవక్ఖామీతి పకారేన కథేస్సామి, అనాగతవచనఞ్చేతం, వత్తమానసమీపత్తా వా అనాగతే వత్తమానూపచారతో వత్తమానవచనం, పటిఞ్ఞానన్తరమేవ వక్ఖతీతి. అత్థవసేన పకారేన కథేన్తోపి సద్దవసేన సఙ్ఖిపిత్వా కథేస్సామీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమాసేనా’’తి. సమసనం సంఖిపనం సమాసో, తేన సమాసేన, న బ్యాసవసేనాతి వుత్తం హోతి. ఏత్తావతా చ పయోజనాభిధానాభిధేయ్యసోతుజనసముస్సాహనకరణప్పకారాని దస్సేత్వా ఇదాని యస్మా సోతుజనసముస్సాహనం నామ తేసం సక్కచ్చసవనే నియుఞ్జనం, తస్మా తే తత్థ నియోజేన్తో ఆహ ‘‘తం సుణాథ సమాహితా’’తి. సక్కచ్చసవనపటిబద్ధా హి సమ్మాపటిపత్తీతి. తత్థ తన్తి తం మయా వక్ఖమానం అభిధమ్మావతారం సుణాథ నిసామయథ. సమాహితా సమ్మా ఆహితా, అవిక్ఖిత్తచిత్తాతి అత్థో.

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.