౨. దుతియో పరిచ్ఛేదో

చేతసికనిద్దేసవణ్ణనా

౬౭. చిత్తానన్తరముద్దిట్ఠా, యే చ చేతసికా మయా యే చ చేతసికా చిత్తానన్తరం మయా ఉద్దిట్ఠా, ఇతో పరం ఇదాని తేసం చేతసికానం విభాజనం కరిస్సామి అహం.

ఇమేసు పన కరుణాముదితావసేన భావనాకాలే కరుణాపుబ్బభాగో వా, అప్పనాపత్తాయ కరుణాయ పుబ్బభాగో, తస్మిం పుబ్బభాగే, కరుణాతో పుబ్బభాగే కామావచరచిత్తేతి అత్థో. ఏకా కరుణా ఉప్పజ్జతి. ముదితాపుబ్బభాగే వా అప్పనాపత్తాయ ముదితాయ పుబ్బభాగే ఏకా ముదితా ఉప్పజ్జతి. ఇమినా కామావచరచిత్తేన యోగీ మిచ్ఛాకమ్మన్తాదీహి ధమ్మేహి విరమతి. రము-ధాతు కీళాయం, వి-సద్దో విరమణత్థో.

౬౮. ఆదినా పుఞ్ఞచిత్తేన, తేత్తింస నియతా మతా ఆదినా పుఞ్ఞచిత్తేన పఠమమహాకుసలచిత్తేన సహ నియతా తేత్తింస చేతసికా భగవతా మతాతి, అథ వా కరుణాముదితా అనియతా ఏకేన ధమ్మేన సహ చతుత్తింస ధమ్మా భవన్తి.

౬౯. కస్మా పనేత్థ మేత్తా చ, ఉపేక్ఖా చ న ఉద్ధటా ఏత్థ ఏతేసు యేవాపనకధమ్మేసు, నిద్ధారణం, మేత్తా చ ఉపేక్ఖా చ ధమ్మరాజేన సత్థునా న ఉద్ధటా న వుత్తా కస్మా కారణా.

౭౦. అబ్యాపాదేన మేత్తాపి అబ్యాపాదేన మేత్తా గహితా, ఉపేక్ఖాతి తత్రమజ్ఝత్తతాయ చ గహితా యస్మా కారణా, తస్మా ఉభోపేతా భగవతా న గహితా.

౭౧. కస్మా యేవాపనా ధమ్మా, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా సబ్బే తే యేవాపనా ధమ్మా యేవాపననామకా పాళియం సరూపేన ఏవ. బన్ధతి స్నేహేన ఏతస్మిన్తి బన్ధు, ఆదిచ్చస్స బన్ధు ఆదిచ్చబన్ధు, తేన ఆదిచ్చబన్ధునా బుద్ధేన న చ ఉద్ధటా న దేసితా.

౭౨. కస్మా కారణా? యస్మా అనియతా కేచి యేవాపనకా అనియతా, యస్మా కారణా రాసిం దుకవగ్గాదిరాసిం న భజన్తి న సేవన్తి, యస్మా కారణా కేచి యేవాపనకా దుబ్బలా, తస్మా పాళియం భగవతా న వుత్తా.

౭౩. ఛన్దాధిమోక్ఖముదితా మనసి చ కారో,

మజ్ఝత్తతా చ కరుణా విరతిత్తయఞ్చ;

పుఞ్ఞేసు తేన నియతానియతా చ సబ్బే,

యేవాపనా మునివరేన న చేవ వుత్తా.

ఛన్దాధిమోక్ఖో ముదితా మనసికారో మజ్ఝత్తతా కరుణా విరతిత్తయఞ్చ పుఞ్ఞేసుకుసలేసు నియతా చత్తారో అనియతా పఞ్చ సబ్బే యేవాపనా న చ ఏవ తేన మునివరేన వుత్తా.

౭౪-౮౦. కస్మా పనేత్థ ఫస్సోవ, పఠమం సముదీరితో ఏత్థ ఏతేసు చేతసికేసు, జాతినిద్ధారణం, ఫస్సోవ పఠమం సముదీరితో కథితో. కస్మా కారణా? కిర మయా సుతం, ఆరమ్మణే చిత్తస్స పఠమం అభినిపాతత్తా ఫస్సో పఠమం సముదీరితో, ఫుసిత్వా పన ఫస్సేన ఫస్సేన ఆరమ్మణం ఫుసిత్వా యోగినో వేదనాయ ఆరమ్మణం వేదయే, సఞ్ఞాయ సఞ్జానాతి, చేతనాయ ఆరమ్మణం చేతయే. సహజాతానం చేతసికానం ఫస్సోవ ఇధ ఇమస్మిం చిత్తే మహేసినా పఠమం వుత్తో. హి కస్మా కారణా? యస్మా బలవపచ్చయత్తా, తస్మా వుత్తో. అకారణమిదం సబ్బం, చిత్తానం తు సహేవ చ ‘‘పఠమాభినిపాతత్తా’’తి చ ‘‘బలవపచ్చయత్తా’’తి చ ఇదం సబ్బం వచనం అకారణం అహేతుకం అయుత్తం, కస్మా కారణా? చిత్తజానం చిత్తేహి సహప్పవత్తానం చేతసికానం ఏకుప్పాదాదిభావేన సమానుప్పాదసమాననిరోధసమానాలమ్బణసమానవత్థుకభావేన పవత్తితో అకారణం అయుత్తం. అయం తు పఠముప్పన్నో, అయం పచ్ఛాతి నత్థిదం అయం ధమ్మో పఠముప్పన్నో, అయం ధమ్మో పచ్ఛాకాలే ఉప్పన్నో ఇతి ఇదం వచనం నత్థి. బలవపచ్చయత్తేపి కారణం న చ దిస్సతి. దేసనాక్కమతో చేవ పఠమం సముదీరితో ఇచ్చేవం ఇతి ఏవం ఇతి ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన ఫస్సస్స పఠమం సముదీరితతం విఞ్ఞునా విభావినా విఞ్ఞేయ్యం, విసేసతో విసేసేన అఞ్ఞథా న విఞ్ఞేయ్యం. న చ పరియేసితబ్బోయం, తస్మా పుబ్బాపరక్కమో యస్మా కారణా అయం పుబ్బాపరక్కమో విఞ్ఞునా న చ పరియేసితబ్బో న గవేసితబ్బో, ధమ్మా ఏవ వచనత్థలక్ఖణాదీహి విజానతా పణ్డితేన పరియేసితబ్బా.

ఇట్ఠాకారానుభవనరసా ఇట్ఠారమ్మణానుభవనకిచ్చా సుభోజనరసం అనుభవన్తో రాజా వియ. చేతసికఅస్సాదపచ్చుపట్ఠానా చేతసికపస్సద్ధిపదట్ఠానా.

పచ్చాభిఞ్ఞాణకరణరసా పటిజాననకిచ్చా వడ్ఢకిస్స అభిఞ్ఞాణకరణమివ వడ్ఢకినో సకిం సఞ్జానిత్వాపి దారుహరేసు సుత్తస్స పటిపసారణం వియాతి అధిప్పాయో. యథాగహితనిమిత్తవసేనాతి యథాపవత్తితనిమిత్తస్స వసేన. మనసి అభినివేసకరణం గయ్హాకారా.

ఆయూహనరసా పవత్తనకిచ్చసాధకా. మహావడ్ఢకిఆదయో వియ యథా మహావడ్ఢకీ సయమ్పి దారుం తచ్ఛతి, పరేపి దారుం తచ్ఛాపేతి, ఏవం సయమ్పి ఆరమ్మణే సన్దహతి, సమ్పయుత్తధమ్మేపి అభిసన్దహాపేతి.

ఆహననం భుసో హననం, పరియాహననం సమన్తా హననం, తం రసో ఏతస్సాతి ఆహననపరియాహననరసో.

ఆరమ్మణానుమజ్జనలక్ఖణో ఆరమ్మణపరిమద్దనలక్ఖణో.

పినయతీతి పీతి, సహజాతధమ్మే ఆరమ్మణే పినయతీతి అత్థో. కాయచిత్తఫరణరసా. ఉదగ్గస్స చిత్తస్స భావో ఓదగ్యం, తం పచ్చుపట్ఠానం ఏతస్సాతి ఓదగ్యపచ్చుపట్ఠానా.

సద్దహన్తి వత్థుత్తయం సద్దహన్తి. అకాలుసియపచ్చుపట్ఠానా అనావిలభావపచ్చుపట్ఠానా. సద్ధేయ్యవత్థుపదట్ఠానా సద్దహితబ్బవత్థుత్తయాసన్నకారణా.

అరఞ్ఞగతసుదేసకో వియ అరఞ్ఞే గతో మగ్గసుదేసకో వియ.

అత్తనా అవినిబ్భుత్తానం ధమ్మానన్తి అవిగతానం చేతసికానం. తేసన్తి తేసం చేతసికానం ధమ్మానం. సన్తేపి చ తేసం చేతసికానం అనుపాలనలక్ఖణాదిమ్హి విధానే అత్థిక్ఖణేయేవ తం తేసం పాలేతబ్బానం చేతసికానం పవత్తక్ఖణేయేవ తం జీవితం తే ధమ్మే పాలేతబ్బే చేతసికే అనుపాలేతి. ఉదకం వియాతి యథా ఉదకం అత్తని ఉప్పలాదీని అనుపాలేతి, తథా అనుపాలనలక్ఖణాదిమ్హి విధానే సన్తేపి తేసం అత్థిక్ఖణేయేవ అనుపాలేతి, విజ్జమానక్ఖణేవ అనుపాలేతీతి అధిప్పాయో. పచ్చయుప్పన్నేపి చ ధమ్మే అనుపాలేతి, ధాతి వియ కుమారం అఞ్ఞాయ జనితం కుమారం రక్ఖన్తీ ధాతి వియ, పరస్స పుత్తం అఙ్కాదినా ధారేతీతి ధాతి. సయంపవత్తితధమ్మసమ్బన్ధేనేవ పవత్తతి అత్తనా పవత్తితేహి ధమ్మేహి సమ్పవత్తతి. నియామకో వియ యథా నియామకో ఏకనావాయ వుత్థేహి జనేహి సహ పవత్తతి, భఙ్గతో ఉద్ధం తం జీవితం న పవత్తయతి, అత్తనో చ అభావా ఠపయితబ్బానం చేతసికానఞ్చ అభావా, భఙ్గక్ఖణే చేతసికే న ఠపేతి సయం భిజ్జమానత్తా, వట్టిస్నేహో ఖీయమానో పదీపసిఖం న కరోతి యథా.

సోమ్మభావపచ్చుపట్ఠానోతి ముదుభావపచ్చుపట్ఠానో, సీతలభావపచ్చుపట్ఠానో వా.

కాయోతి చేత్థ వేదనాదయో తయో ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో ఇమే ఖన్ధా గహితా.

నిమ్మద్దనరసాతి నిమ్మద్దనకిచ్చా. కాయచిత్తానం అవూపసమతాఉద్ధచ్చాదికిలేసపటిపక్ఖభూతాతి ఆదిగ్గహణేన కుక్కుచ్చం గహేతబ్బం.

ఇతి అభిధమ్మావతారటీకాయ

చేతసికనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియో పరిచ్ఛేదో.