౧౦. దసమో పరిచ్ఛేదో

రూపవిభాగవణ్ణనా

౬౨౨. వుత్తమాదిమ్హి యం రూపం, చిత్తజానమనన్తరం యం రూపం చిత్తచేతసికానం అనన్తరం ఆదిమ్హి పకరణాదిమ్హి ‘‘చిత్తం చేతసికం రూప’’న్తిఆదినా వచనేన ఆచరియేన వుత్తం, ఇతో పరం ఇదాని తస్స రూపస్స విభావనం సమాసేన సఙ్ఖేపేన కరిస్సం.

౬౨౩. యం రుప్పతీతి రూపన్తి యం ధమ్మజాతం రుప్పతి సీతాదినా విరుద్ధపచ్చయేన వికారమాపజ్జతి. తథా రూపయతీతి రూపం యం ధమ్మజాతం వణ్ణవికారమాపజ్జమానం హదయఙ్గతభావం అజ్ఝాసయం పకాసేతి, ఇతి తస్మా రూపం, కిం తం? వణ్ణాయతనం. రూపారూపభవాతీతో, సురూపో రూపమబ్ర్వి భగవా రూపారూపభవఅతీతో సురూపో రూపం అబ్ర్వి కథేసి.

౬౨౫-౬. మహాభూతేనాతి మహన్తో భూతో ఉప్పత్తి ఏతస్సాతి మహాభూతో, తేన. వఞ్చకత్తా మహాభూతసమాతి వా.

౬౩౦. నిరుపాదానమానసోతి ఉపాదానవిరహితచిత్తో.

౬౩౩. తస్స సమ్పత్తీతి తస్స కిచ్చస్స సమ్పత్తి.

౬౩౪. ఉపబ్రూహనరసాతి వడ్ఢనకిచ్చా.

౬౩౭. ఆసయానుసయే ఞాణన్తి ఏత్థ ఆసయో నామ

సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠీ చ, ఖన్తీ సచ్చానులోమికం;

యథాభూతఞ్చ యం ఞాణం, ఏతం ఆసయసద్దితం.

అత్థీతి ఖో, కచ్చాన, అయమేకో అన్తో, అన్తో ఖో, కచ్చాన, అత్థి ఇతి అయం ఏకో అన్తో కోట్ఠాసో, అయం సస్సతదిట్ఠి. నత్థీతి ఖో, కచ్చాన, అయం దుతియో అన్తో, అయం ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. ఖన్తీ సచ్చానులోమికన్తి చతున్నం సచ్చానం అనులోమికఞాణం, సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణన్తి అత్థో. యథాభూతఞ్చ యం ఞాణన్తి సప్పచ్చయనామరూపదస్సనం ఞాణం. ఏతంఆసయసద్దితన్తి ఏతం ఆసయం ఇతి కథితం. ఏవం వుత్తప్పకారేన ఆసయే ఞాణం నామ. అనుసయో నామ దిట్ఠానుసయాదయో అనుసయా సత్త. ఇన్ద్రియానం పరోపరేతి పరే అధికభావేన ఓపరే చ తిక్ఖానుభావేన అయం సత్తో తిక్ఖసద్ధిన్ద్రియో ముదుసద్ధిన్ద్రియో హీనసద్ధిన్ద్రియోతి అత్థో. సమాధిన్ద్రియాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇతి సత్తానం ఇన్ద్రియానం పరఓపరే ఞాణం.

౬౩౮. సబ్బఞ్ఞుతా ఞాణన్తి తిహేతుకకామావచరక్రియాచతుక్కం గహేతబ్బం.

౬౪౧. అక్ఖికూటేహి మత్థలుఙ్గేన పరిచ్ఛిన్నో అన్తతో.

౬౪౫. భావసమ్భవసణ్ఠానాతి ఇత్థిపుమసమ్భవభూతవణ్ణాయతనం.

౬౪౭. ఏతే దస చతుసముట్ఠానా సమ్భారా చతూహి పచ్చయేహి చత్తాలీస భవన్తి.

౬౫౨. నివిట్ఠేతి పతిట్ఠితే.

౬౫౮. ఉబ్బిఅధికానం పథవీఅధికానం.

౬౬౦-౨. విసేసే సతీతి నిస్సయభూతానం చతున్నం విసేసే సతి, సబ్బసో సబ్బేసం విసేసపరికప్పనం పహాయ ఏవ కమ్మవిసేసేన పసాదానం విసేసతా ఞేయ్యా.

౬౬౩. సద్దీయతీతి ఉచ్చారీయతే. రసన్తీతి అస్సాదేన్తి.

౬౬౮. పరతోతి పఠమకప్పతో అపరభాగే పటిసన్ధియం భావద్వయం సముట్ఠాతీతి విఞ్ఞేయ్యం. ‘‘పవత్తేపి సముట్ఠాయా’’తిఆదికం సోణకుమారాదయో సన్ధాయ వుత్తం.

౬౭౨. న తం బ్యఞ్జనకారణన్తి తం ఇన్ద్రియద్వయం బ్యఞ్జనస్స కారణం న సియా. తస్సాతి బ్యఞ్జనస్స.

౬౭౪. ఉబ్బాహనన్తి నీహరణం.

౬౭౬-౭. అన్నపానాదికం వత్థు యం కమ్మజం అగ్గిం హరతి, కేవలం ఏకం హుత్వా తం అన్నపానాదికం వత్థు జీవితం పన పాలేతుం న చ సక్కోతి. ఏకతో జీవితం పాలేతుఞ్చ సక్కోన్తి.

కాయేన రూపకాయేన అత్తనో భావం విఞ్ఞాపేన్తానం భావో కాయగ్గహణానుసారేన కాయగ్గహణస్స అనుచిన్తనేన గహితాయ వాయోధాతువికారసఙ్ఖాతాయ ఏతాయ ధమ్మజాతియా పణ్డితేహి విఞ్ఞాయతే. ఇతిపి తస్మా కాయవిఞ్ఞత్తి.

౬౮౧. ఏకావజ్జనవీథియం హేట్ఠా ఛహి చిత్తేహి వాయోధాతుసముట్ఠితం ఉపత్థమ్భం లభిత్వా.

౬౮౪. సహ సద్దేన వాతి సద్దేన సహేవ.

౬౯౦-౧. ఏతాసం పన లహుతాదీనం తిస్సన్నం పవత్తియం నిదస్సనం కమతో ఆరోగ్యం లహుతా, మద్దితం ధమ్మం ముదుతా, ధన్తహేమం కమ్మఞ్ఞతా హోతి. లహుతాదిత్తయం పన కమ్మం కాతుం న సక్కోతి, ఆహారాదిత్తయంయేవ లహుతాదిత్తయం కరోతి యస్మా, తతో తం తిజం నామ.

౬౯౩. వుత్తమాకారనానత్తాతి ఏత్థ ఆకారనానత్తా నామ ఆచయాకారఅనుబన్ధతాకారవసేన వుత్తం. వేనేయ్యానం వసేన వాతి ఏకే వేనేయ్యా ఆచయవసేన జాతిరూపం జానన్తి, ఏకే అనుబన్ధతావసేన జానన్తి. ఇతి వేనేయ్యానం జాననవసేన జాతిరూపం ద్విధా వుత్తం.

౬౯౪. సభావానపగమే అత్తనో సభావస్స అనపగమే సతి.

తే మిద్ధరూపవాదాచరియా పటిక్ఖిపితబ్బా. కథం? అద్ధా మునిసి సమ్బుద్ధో, నత్థి నీవరణా తవాతి యో త్వం అద్ధా ఏకన్తేన ముని అసి సమ్బుద్ధో అసి నీవరణా ధమ్మా తవ తుయ్హం నత్థి, ఇతి వచనే సచే మిద్ధం నీవరణం రూపే పవిట్ఠం సియా. భగవతా రూపకాయస్స విజ్జమానత్తా ‘‘నత్థి నీవరణా తవా’’తి వచనం వత్తబ్బం సియా. థినమిద్ధనీవరణం అవిజ్జానీవరణేన సహ నీవరణఞ్చేవ హోతి, నీవరణసమ్పయుత్తఞ్చ హోతి. ఇతి సమ్పయుత్తవచనతో సమ్పయుత్తస్స రూపస్స అభావతో తమ్పి న వత్తబ్బం సియా. న పురేజాతపచ్చయాతి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయాతి అత్థో. సచే థినమిద్ధం రూపం సియా, కథం అరూపేపి అఞ్ఞమఞ్ఞం సియా, న సియాతి అత్థో. అరూపేపి కామచ్ఛన్దనీవరణం పటిచ్చ థినమిద్ధనీవరణం ఉప్పజ్జతి. ఇతి వచనేన చ న మిద్ధరూపం సియా, అరూపే కథం సియాతి అత్థో. అరూపమేవ మిద్ధం ఇతి పటిక్ఖిపితబ్బా. అరూపేపి ఏతస్స మిద్ధస్స ఉప్పత్తియా సాధకవచనతో నిట్ఠం ఏత్థ చ అవగన్తబ్బం ‘‘అరూప’’న్తి విఞ్ఞునా.

౭౦౫-౬. కమ్మేన వీసతి రూపాతి అట్ఠిన్ద్రియవత్థుఅట్ఠావినిబ్భోగసన్తతూపచయాకాసా కమ్మజా. చేతసా విఞ్ఞత్తిద్వయసద్దలహుతాదిత్తయఅవినిబ్భోగసన్తతూపచయాకాసా చిత్తజా. ఉతునా సద్దలహుతాదిత్తయఅవినిబ్భోగసన్తతూపచయాకాసా ఉతుజా. ఆహారతో లహుతాదిత్తయఅవినిబ్భోగసన్తతూపచయాకాసా ఆహారజా.

౭౦౭-౧౭. జాయేయ్యుం యది తానిపీతి తాని జరతాఅనిచ్చతారూపా యది జాయేయ్యుం, ఏవం సన్తే తు తేసం జరతాఅనిచ్చతా భేదా సియుం. హి సచ్చం వచనం పాకో న పచ్చతి, భేదో వా న చ భిజ్జతి యస్మా, తస్మా తేసం పాకభేదా సియున్తి, తం వచనం నత్థి. ఏతం జరతాఅనిచ్చతాద్వయం జాతస్స నిప్ఫన్నరూపస్స పాకభేదత్తా న జాయతి. సియా కస్సచి బుద్ధేత్థాతి ఏత్థ జరతాఅనిచ్చతావినిచ్ఛయాధికారే కస్సచి జనస్స బుద్ధి ఞాణం యది సియా, ‘‘రూపస్సూపచయో’’తి వచనేన ‘‘జాతి జాయతీ’’తి వచనం దీపితం యథా, ఏవం తథా పాకోపి పచ్చతు, భేదోపి పరిభిజ్జతు, ఏవం బుద్ధి సియా. జాతి న చేవ జాయతే. ఇతి ఇమినా పకారేన విభావినా ఞేయ్యా. జాతి జాయమానస్స నిప్ఫన్నరూపస్స నిబ్బత్తి నామ పకాసితా. తత్థ యస్స సియా తత్థ వచనే యస్స జనస్స బుద్ధి సియా. యేసం నిప్ఫన్నరూపధమ్మానం జాతి అత్థి, సా జాతి అభినిబ్బత్తిసమ్ముతిం తప్పచ్చయత్తవోహారం తేసం నిప్ఫన్నరూపధమ్మానం పచ్చయట్ఠేన లద్ధవోహారం కమ్మజాదికం వోహారం లభతేవ యథా, తథా తేసం నిప్ఫన్నరూపధమ్మానం తే పాకభేదా అభినిబ్బత్తిసమ్ముతిం నామ తప్పచ్చయత్తవోహారం లభన్తి, ఇతి బుద్ధి సియా. తస్స జనస్స ఏవం వత్తబ్బం – ఇదం సన్తతూపచయద్వయం కమ్మాదిసమ్భవం హోతి యథా, ఏవం పాకభేదా తం కమ్మాదిసమ్భవవోహారం కదాచిపి న లభన్తి. హి సచ్చం వచనం కస్మా కారణా జనకానం కమ్మాదిపచ్చయానం ఆనుభావసఙ్ఖాతే ఖణుప్పాదే తేసం పాకభేదానం అభావతో న లభన్తి. వుత్తప్పకారేన ఖణుప్పాదే జాతిపరమ్పరాభావతో సా జాతి లబ్భతే, తస్మా కారణా జాతి ఏవ అభినిబ్బత్తిసమ్ముతిం పచ్చయత్తవోహారం లభతి, ఇతరం జరతాఅనిచ్చతాద్వయం పన న లభతి. తం జరతాఅనిచ్చతాద్వయం జియ్యతి ఇతి భిజ్జతి ఇతి వా న వత్తబ్బం హోతి. కస్మా? కమ్మాదిపచ్చయానం ఆనుభావక్ఖణే తస్స జరతాఅనిచ్చతాద్వయస్స పచ్చయానం అభావతో.

౭౧౮-౨౩. అనిచ్చం సఙ్ఖతఞ్చేతం జరామరణం అనిచ్చసఙ్ఖాతం ఇతిపి వచనస్స భగవతా వుత్తత్తా జరతాఅనిచ్చతాద్వయం జాయతి, ఏవం ఇతి త్వం చే మఞ్ఞసి, ఏవం ‘‘జాయతి ఏవా’’తి వచనం భగవతా న వత్తబ్బం. హి కస్మా కారణా? ‘‘అనిచ్చం సఙ్ఖతఞ్చేతం, జరామరణమిచ్చపీ’’తివుత్తభావాదినా ఆకారదేసనాపరియాయేన లేసేన భగవతా అనిచ్చానం నిప్ఫన్నరూపధమ్మానం జరామరణసఙ్ఖాతం సభావతో జరామరణం అనిచ్చం సఙ్ఖతఞ్చాపి చిత్తజానం వికారత్తా విఞ్ఞత్తియో ‘‘చిత్తజా’’తి వుత్తా వియ, తథా ఏవం భగవతా వుత్తం. యది ఏవం అత్థే సతి ఏతం రుప్పనలక్ఖణత్తయం అజాతత్తా చ సబ్బథా సబ్బాకారేన ఖంపుప్ఫంవ నత్థి, అసఙ్ఖతం నిబ్బానం వియ నిచ్చంవాతి చ చోదకో వదేయ్య, నత్థి నిచ్చన్తి ఇదం ఉభయవచనం నో భగవతా వత్తబ్బం. కస్మా? నిస్సయధమ్మానం ఆయత్తభావేన పవత్తితో పథవియాదీనం నిస్సయానం భావే సతి తస్స లక్ఖణత్తయస్స భావతో, తస్మా ఖంపుప్ఫంవ తం లక్ఖణత్తయం న నత్థి, అత్థీతి అత్థో. పథవీఆదీనం అభావే తం లక్ఖణత్తయం న చ లబ్భతి యస్మా, తస్మా నిబ్బానం వియ, తథా నిచ్చం న.

౭౨౪-౫. పరిచ్ఛేదాదయో అనిప్ఫన్నా. తేసమేవ చ రూపానం తేసమేవ నిప్ఫన్నరూపధమ్మానం వికారత్తా నిప్ఫన్నా చేవ సఙ్ఖతా సేసవసేన వుత్తానం పభేదకతోతి దస్సనతో. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

౭౬౭. గన్తుం పనిచ్ఛే పిటకేభిధమ్మే,

యో ధమ్మసేనాపతినా సమత్తం;

హితత్థినా తేన చ భిక్ఖునాయం,

సక్కచ్చ సమ్మా పన సిక్ఖితబ్బో.

యో భిక్ఖు అభిధమ్మే పిటకే ధమ్మసేనాపతినా సమత్తం సభావం గన్తుం పాపుణితుం ఇచ్ఛేయ్య, తేన చ భిక్ఖునా హితత్థినా సక్కచ్చం ఆదరేన సమ్మా తీరణచిన్తనసజ్ఝాయనేహి అయం అభిధమ్మావతారో సిక్ఖితబ్బో.

ఇతి అభిధమ్మావతారటీకాయ

రూపవిభాగవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దసమో పరిచ్ఛేదో.