౮. పచ్చయపరిచ్ఛేదో
౧. యేసం సఙ్ఖతధమ్మానం, యే ధమ్మా పచ్చయా యథా.
తం విభాగమిహేదాని, పవక్ఖామి యథారహం.
౨. పటిచ్చసముప్పాదనయో పట్ఠాననయో చేతి పచ్చయసఙ్గహో దువిధో వేదితబ్బో.
౩. తత్థ తబ్భావభావీభావాకారమత్తోపలక్ఖితో పటిచ్చసముప్పాదనయో, పట్ఠాననయో పన ఆహచ్చపచ్చయట్ఠితిమారబ్భ పవుచ్చతి, ఉభయం పన వోమిస్సేత్వా పపఞ్చేన్తి ఆచరియా.
పటిచ్చసముప్పాదనయో
౪. తత్థ అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, నామరూపపచ్చయా సళాయతనం, సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం, ఉపాదానపచ్చయా భవో, భవపచ్చయా జాతి, జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతీతి అయమేత్థ పటిచ్చసముప్పాదనయో.
౫. తత్థ తయో అద్ధా ద్వాదసఙ్గాని వీసతాకారా తిసన్ధి చతుసఙ్ఖేపా తీణి వట్టాని ద్వే మూలాని చ వేదితబ్బాని.
౬. కథం? అవిజ్జాసఙ్ఖారా అతీతో అద్ధా, జాతిజరామరణం అనాగతో అద్ధా, మజ్ఝే అట్ఠ పచ్చుప్పన్నో అద్ధాతి తయో అద్ధా.
౭. అవిజ్జా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణం నామరూపం సళాయతనం ఫస్సో వేదనా తణ్హా ఉపాదానం భవో జాతి జరామరణన్తి ద్వాదసఙ్గాని.
౮. సోకాదివచనం పనేత్థ నిస్సన్దఫలనిదస్సనం.
౯. అవిజ్జాసఙ్ఖారగ్గహణేన పనేత్థ తణ్హుపాదానభవాపి గహితా భవన్తి, తథా తణ్హుపాదానభవగ్గహణేన చ అవిజ్జాసఙ్ఖారా, జాతిజరామరణగ్గహణేన చ విఞ్ఞాణాదిఫలపఞ్చకమేవ గహితన్తి కత్వా –
౧౦. అతీతే హేతవో పఞ్చ, ఇదాని ఫలపఞ్చకం.
ఇదాని హేతవో పఞ్చ, ఆయతిం ఫలపఞ్చకన్తి;
వీసతాకారా తిసన్ధి, చతుసఙ్ఖేపా చ భవన్తి.
౧౧. అవిజ్జాతణ్హుపాదానా చ కిలేసవట్టం, కమ్మభవసఙ్ఖాతో భవేకదేసో సఙ్ఖారా చ కమ్మవట్టం, ఉపపత్తిభవసఙ్ఖాతో భవేకదేసో అవసేసా చ విపాకవట్టన్తి తీణి వట్టాని.
౧౨. అవిజ్జాతణ్హావసేన ద్వే మూలాని చ వేదితబ్బాని.
౧౩. తేసమేవ చ మూలానం, నిరోధేన నిరుజ్ఝతి.
జరామరణముచ్ఛాయ, పీళితానమభిణ్హసో;
ఆసవానం సముప్పాదా, అవిజ్జా చ పవత్తతి.
వట్టమాబన్ధమిచ్చేవం, తేభూమకమనాదికం;
పటిచ్చసముప్పాదోతి, పట్ఠపేసి మహాముని.
పట్ఠాననయో
౧౪. హేతుపచ్చయో ఆరమ్మణపచ్చయో అధిపతిపచ్చయో అనన్తరపచ్చయో సమనన్తరపచ్చయో సహజాతపచ్చయో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో నిస్సయపచ్చయో ఉపనిస్సయపచ్చయో పురేజాతపచ్చయో పచ్ఛాజాతపచ్చయో ఆసేవనపచ్చయో కమ్మపచ్చయో విపాకపచ్చయో ఆహారపచ్చయో ఇన్ద్రియపచ్చయో ఝానపచ్చయో మగ్గపచ్చయో సమ్పయుత్తపచ్చయో విప్పయుత్తపచ్చయో అత్థిపచ్చయో నత్థిపచ్చయో విగతపచ్చయో అవిగతపచ్చయోతి అయమేత్థ పట్ఠాననయో.
౧౫. ఛధా నామం తు నామస్స, పఞ్చధా నామరూపినం.
ఏకధా పున రూపస్స, రూపం నామస్స చేకధా.
పఞ్ఞత్తినామరూపాని, నామస్స దువిధా ద్వయం;
ద్వయస్స నవధా చేతి, ఛబ్బిధా పచ్చయా కథం.
౧౬. అనన్తరనిరుద్ధా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పటుప్పన్నానం చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం అనన్తరసమనన్తరనత్థివిగతవసేన, పురిమాని జవనాని పచ్ఛిమానం జవనానం ఆసేవనవసేన, సహజాతా చిత్తచేతసికా ధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్పయుత్తవసేనేతి చ ఛధా నామం నామస్స పచ్చయో హోతి.
౧౭. హేతుఝానఙ్గమగ్గఙ్గాని సహజాతానం నామరూపానం హేతాదివసేన, సహజాతా చేతనా సహజాతానం నామరూపానం, నానాక్ఖణికా చేతనా కమ్మాభినిబ్బత్తానం నామరూపానం కమ్మవసేన, విపాకక్ఖన్ధా అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజాతానం రూపానం విపాకవసేనేతి చ పఞ్చధా నామం నామరూపానం పచ్చయో హోతి.
౧౮. పచ్ఛాజాతా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్స పచ్ఛాజాతవసేనేతి ఏకధావ నామం రూపస్స పచ్చయో హోతి.
౧౯. ఛ వత్థూని పవత్తియం సత్తన్నం విఞ్ఞాణధాతూనం పఞ్చారమ్మణాని చ పఞ్చవిఞ్ఞాణవీథియా పురేజాతవసేనేతి ఏకధావ రూపం నామస్స పచ్చయో హోతి.
౨౦. ఆరమ్మణవసేన ఉపనిస్సయవసేనేతి చ దువిధా పఞ్ఞత్తినామరూపాని నామస్సేవ పచ్చయా హోన్తి.
౨౧. తత్థ రూపాదివసేన ఛబ్బిధం హోతి ఆరమ్మణం.
౨౨. ఉపనిస్సయో పన తివిధో హోతి – ఆరమ్మణూపనిస్సయో అనన్తరూపనిస్సయో పకతూపనిస్సయో చేతి.
౨౩. తత్థ ఆరమ్మణమేవ గరుకతం ఆరమ్మణూపనిస్సయో.
౨౪. అనన్తరనిరుద్ధా చిత్తచేతసికా ధమ్మా అనన్తరూపనిస్సయో.
౨౫. రాగాదయో పన ధమ్మా సద్ధాదయో చ సుఖం దుక్ఖం పుగ్గలో భోజనం ఉతుసేనాసనఞ్చ యథారహం అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధా చ కుసలాదిధమ్మానం, కమ్మం విపాకానన్తి చ బహుధా హోతి పకతూపనిస్సయో.
౨౬. అధిపతిసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయఆహారఇన్ద్రియవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేనేతి యథారహం నవధా నామరూపాని నామరూపానం పచ్చయా భవన్తి.
౨౭. తత్థ గరుకతమారమ్మణం ఆరమ్మణాధిపతివసేన నామానం, సహజాతాధిపతి చతుబ్బిధోపి సహజాతవసేన సహజాతానం నామరూపానన్తి చ దువిధో హోతి అధిపతిపచ్చయో.
౨౮. చిత్తచేతసికా ధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజాతరూపానఞ్చ, మహాభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపాదారూపానఞ్చ, పటిసన్ధిక్ఖణే వత్థువిపాకా అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి చ తివిధో హోతి సహజాతపచ్చయో.
౨౯. చిత్తచేతసికా ధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞం, మహాభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం, పటిసన్ధిక్ఖణే వత్థువిపాకా అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి చ తివిధో హోతి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో.
౩౦. చిత్తచేతసికా ధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజాతరూపానఞ్చ, మహాభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపాదారూపానఞ్చ, ఛ వత్థూని సత్తన్నం విఞ్ఞాణధాతూనన్తి చ తివిధో హోతి నిస్సయపచ్చయో.
౩౧. కబళీకారో ఆహారో ఇమస్స కాయస్స, అరూపినో ఆహారా సహజాతానం నామరూపానన్తి చ దువిధో హోతి ఆహారపచ్చయో.
౩౨. పఞ్చ పసాదా పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణానం, రూపజీవితిన్ద్రియం ఉపాదిన్నరూపానం, అరూపినో ఇన్ద్రియా సహజాతానం నామరూపానన్తి చ తివిధో హోతి ఇన్ద్రియపచ్చయో.
౩౩. ఓక్కన్తిక్ఖణే వత్థు విపాకానం, చిత్తచేతసికా ధమ్మా సహజాతరూపానం సహజాతవసేన, పచ్ఛాజాతా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్స పచ్ఛాజాతవసేన ఛ వత్థూని పవత్తియం సత్తన్నం విఞ్ఞాణధాతూనం పురేజాతవసేనేతి చ తివిధో హోతి విప్పయుత్తపచ్చయో.
౩౪. సహజాతం పురేజాతం, పచ్ఛాజాతఞ్చ సబ్బథా.
కబళీకారో ఆహారో, రూపజీవితమిచ్చయన్తి. –
పఞ్చవిధో హోతి అత్థిపచ్చయో అవిగతపచ్చయో చ.
౩౫. ఆరమ్మణూపనిస్సయకమ్మత్థిపచ్చయేసు చ సబ్బేపి పచ్చయా సమోధానం గచ్ఛన్తి.
౩౬. సహజాతరూపన్తి పనేత్థ సబ్బత్థాపి పవత్తే చిత్తసముట్ఠానానం, పటిసన్ధియం కటత్తారూపానఞ్చ వసేన దువిధం హోతీతి వేదితబ్బం.
౩౭. ఇతి తేకాలికా ధమ్మా, కాలముత్తా చ సమ్భవా.
అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధా చ, సఙ్ఖతాసఙ్ఖతా తథా;
పఞ్ఞత్తినామరూపానం, వసేన తివిధా ఠితా;
పచ్చయా నామ పట్ఠానే, చతువీసతి సబ్బథా.
౩౮. తత్థ రూపధమ్మా రూపక్ఖన్ధోవ, చిత్తచేతసికసఙ్ఖాతా చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా, నిబ్బానఞ్చేతి పఞ్చవిధమ్పి అరూపన్తి చ నామన్తి చ పవుచ్చతి.
పఞ్ఞత్తిభేదో
౩౯. తతో అవసేసా పఞ్ఞత్తి పన పఞ్ఞాపియత్తా పఞ్ఞత్తి, పఞ్ఞాపనతో పఞ్ఞత్తీతి చ దువిధా హోతి.
౪౦. కథం? తంతంభూతవిపరిణామాకారముపాదాయ తథా తథా పఞ్ఞత్తా భూమిపబ్బతాదికా, సమ్భారసన్నివేసాకారముపాదాయ గేహరథసకటాదికా, ఖన్ధపఞ్చకముపాదాయ పురిసపుగ్గలాదికా, చన్దావట్టనాదికముపాదాయ దిసాకాలాదికా, అసమ్ఫుట్ఠాకారముపాదాయ కూపగుహాదికా, తంతంభూతనిమిత్తం భావనావిసేసఞ్చ ఉపాదాయ కసిణనిమిత్తాదికా చేతి ఏవమాదిప్పభేదా పన పరమత్థతో అవిజ్జమానాపి అత్థచ్ఛాయాకారేన చిత్తుప్పాదానమారమ్మణభూతా తం తం ఉపాదాయ ఉపనిధాయ కారణం కత్వా తథా తథా పరికప్పియమానా సఙ్ఖాయతి సమఞ్ఞాయతి వోహరీయతి పఞ్ఞాపీయతీతి పఞ్ఞత్తీతి పవుచ్చతి. అయం పఞ్ఞత్తి పఞ్ఞాపియత్తా పఞ్ఞత్తి నామ.
౪౧. పఞ్ఞాపనతో పఞ్ఞత్తి పన నామనామకమ్మాదినామేన పరిదీపితా, సా విజ్జమానపఞ్ఞత్తి అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి, విజ్జమానేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి, అవిజ్జమానేన విజ్జమానపఞ్ఞత్తి, విజ్జమానేన విజ్జమానపఞ్ఞత్తి, అవిజ్జమానేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి చేతి ఛబ్బిధా హోతి.
౪౨. తత్థ యదా పన పరమత్థతో విజ్జమానం రూపవేదనాదిం ఏతాయ పఞ్ఞాపేన్తి, తదాయం విజ్జమానపఞ్ఞత్తి. యదా పన పరమత్థతో అవిజ్జమానం భూమిపబ్బతాదిం ఏతాయ పఞ్ఞాపేన్తి, తదాయం అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీతి పవుచ్చతి. ఉభిన్నం పన వోమిస్సకవసేన సేసా యథాక్కమం ఛళభిఞ్ఞో, ఇత్థిసద్దో, చక్ఖువిఞ్ఞాణం, రాజపుత్తోతి చ వేదితబ్బా.
౪౩. వచీఘోసానుసారేన, సోతవిఞ్ఞాణవీథియా.
పవత్థానన్తరుప్పన్న-మనోద్వారస్స గోచరా.
అత్థా యస్సానుసారేన, విఞ్ఞాయన్తి తతో పరం;
సాయం పఞ్ఞత్తి విఞ్ఞేయ్యా, లోకసఙ్కేతనిమ్మితా.
ఇతి అభిధమ్మత్థసఙ్గహే పచ్చయసఙ్గహవిభాగో నామ
అట్ఠమో పరిచ్ఛేదో.