౬. రూపపరిచ్ఛేదో

౧. ఏత్తావతా విభత్తా హి, సప్పభేదప్పవత్తికా.

చిత్తచేతసికా ధమ్మా, రూపం దాని పవుచ్చతి.

౨. సముద్దేసా విభాగా చ, సముట్ఠానా కలాపతో.

పవత్తిక్కమతో చేతి, పఞ్చధా తత్థ సఙ్గహో.

రూపసముద్దేసో

౩. చత్తారి మహాభూతాని, చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూపన్తి దువిధమ్పేతం రూపం ఏకాదసవిధేన సఙ్గహం గచ్ఛతి.

౪. కథం? పథవీధాతు ఆపోధాతు తేజోధాతు వాయోధాతు భూతరూపం నామ.

౫. చక్ఖు సోతం ఘానం జివ్హా కాయో పసాదరూపం నామ.

౬. రూపం సద్దో గన్ధో రసో ఆపోధాతువివజ్జితం భూతత్తయసఙ్ఖాతం ఫోట్ఠబ్బం గోచరరూపం నామ.

౭. ఇత్థత్తం పురిసత్తం భావరూపం నామ.

౮. హదయవత్థు హదయరూపం నామ.

౯. జీవితిన్ద్రియం జీవితరూపం నామ.

౧౦. కబళీకారో ఆహారో ఆహారరూపం నామ.

౧౧. ఇతి చ అట్ఠారసవిధమ్పేతం రూపం సభావరూపం సలక్ఖణరూపం నిప్ఫన్నరూపం రూపరూపం సమ్మసనరూపన్తి చ సఙ్గహం గచ్ఛతి.

౧౨. ఆకాసధాతు పరిచ్ఛేదరూపం నామ.

౧౩. కాయవిఞ్ఞత్తి వచీవిఞ్ఞత్తి విఞ్ఞత్తిరూపం నామ.

౧౪. రూపస్స లహుతా ముదుతా కమ్మఞ్ఞతా విఞ్ఞత్తిద్వయం వికారరూపం నామ.

౧౫. రూపస్స ఉపచయో సన్తతి జరతా అనిచ్చతా లక్ఖణరూపం నామ.

౧౬. జాతిరూపమేవ పనేత్థ ఉపచయసన్తతినామేన పవుచ్చతీతి ఏకాదసవిధమ్పేతం రూపం అట్ఠవీసతివిధం హోతి సరూపవసేన.

౧౭. కథం –

భూతప్పసాదవిసయా, భావో హదయమిచ్చపి;

జీవితాహారరూపేహి, అట్ఠారసవిధం తథా.

పరిచ్ఛేదో చ విఞ్ఞత్తి, వికారో లక్ఖణన్తి చ;

అనిప్ఫన్నా దస చేతి, అట్ఠవీసవిధం భవే.

అయమేత్థ రూపసముద్దేసో.

రూపవిభాగో

౧౮. సబ్బఞ్చ పనేతం రూపం అహేతుకం సప్పచ్చయం సాసవం సఙ్ఖతం లోకియం కామావచరం అనారమ్మణం అప్పహాతబ్బమేవాతి ఏకవిధమ్పి అజ్ఝత్తికబాహిరాదివసేన బహుధా భేదం గచ్ఛతి.

౧౯. కథం? పసాదసఙ్ఖాతం పఞ్చవిధమ్పి అజ్ఝత్తికరూపం నామ, ఇతరం బాహిరరూపం.

౨౦. పసాదహదయసఙ్ఖాతం ఛబ్బిధమ్పి వత్థురూపం నామ, ఇతరం అవత్థురూపం.

౨౧. పసాదవిఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతం సత్తవిధమ్పి ద్వారరూపం నామ, ఇతరం అద్వారరూపం.

౨౨. పసాదభావజీవితసఙ్ఖాతం అట్ఠవిధమ్పి ఇన్ద్రియరూపం నామ, ఇతరం అనిన్ద్రియరూపం.

౨౩. పసాదవిసయసఙ్ఖాతం ద్వాదసవిధమ్పి ఓళారికరూపం సన్తికేరూపం, సప్పటిఘరూపఞ్చ, ఇతరం సుఖుమరూపం దూరేరూపం అప్పటిఘరూపఞ్చ.

౨౪. కమ్మజం ఉపాదిన్నరూపం, ఇతరం అనుపాదిన్నరూపం.

౨౫. రూపాయతనం సనిదస్సనరూపం, ఇతరం అనిదస్సనరూపం.

౨౬. చక్ఖాదిద్వయం అసమ్పత్తవసేన, ఘానాదిత్తయం సమ్పత్తవసేనాతి పఞ్చవిధమ్పి గోచరగ్గాహికరూపం, ఇతరం అగోచరగ్గాహికరూపం.

౨౭. వణ్ణో గన్ధో రసో ఓజా భూతచతుక్కఞ్చేతి అట్ఠవిధమ్పి అవినిబ్భోగరూపం, ఇతరం వినిబ్భోగరూపం.

౨౮. ఇచ్చేవమట్ఠవీసతి-విధమ్పి చ విచక్ఖణా.

అజ్ఝత్తికాదిభేదేన, విభజన్తి యథారహం.

అయమేత్థ రూపవిభాగో.

రూపసముట్ఠాననయో

౨౯. కమ్మం చిత్తం ఉతు ఆహారో చేతి చత్తారి రూపసముట్ఠానాని నామ.

౩౦. తత్థ కామావచరం రూపావచరఞ్చేతి పఞ్చవీసతివిధమ్పి కుసలాకుసలకమ్మమభిసఙ్ఖతం అజ్ఝత్తికసన్తానే కమ్మసముట్ఠానరూపం పటిసన్ధిముపాదాయ ఖణే ఖణే సముట్ఠాపేతి.

౩౧. అరూపవిపాకద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణవజ్జితం పఞ్చసత్తతివిధమ్పి చిత్తం చిత్తసముట్ఠానరూపం పఠమభవఙ్గముపాదాయ జాయన్తమేవ సముట్ఠాపేతి.

౩౨. తత్థ అప్పనాజవనం ఇరియాపథమ్పి సన్నామేతి.

౩౩. వోట్ఠబ్బనకామావచరజవనాభిఞ్ఞా పన విఞ్ఞత్తిమ్పి సముట్ఠాపేన్తి.

౩౪. సోమనస్సజవనాని పనేత్థ తేరస హసనమ్పి జనేన్తి.

౩౫. సీతుణ్హోతుసమఞ్ఞాతా తేజోధాతు ఠితిప్పత్తావ ఉతుసముట్ఠానరూపం అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధా చ యథారహం సముట్ఠాపేతి.

౩౬. ఓజాసఙ్ఖాతో ఆహారో ఆహారసముట్ఠానరూపం అజ్ఝోహరణకాలే ఠానప్పత్తోవ సముట్ఠాపేతి.

౩౭. తత్థ హదయఇన్ద్రియరూపాని కమ్మజానేవ.

౩౮. విఞ్ఞత్తిద్వయం చిత్తజమేవ.

౩౯. సద్దో చిత్తోతుజో.

౪౦. లహుతాదిత్తయం ఉతుచిత్తాహారేహి సమ్భోతి.

౪౧. అవినిబ్భోగరూపాని చేవ ఆకాసధాతు చ. చతూహి సమ్భూతాని.

౪౨. లక్ఖణరూపాని న కుతోచి జాయన్తి.

౪౩. అట్ఠారస పన్నరస, తేరస ద్వాదసాతి చ.

కమ్మచిత్తోతుకాహార-జాని హోన్తి యథాక్కమం.

౪౪. జాయమానాదిరూపానం, సభావత్తా హి కేవలం.

లక్ఖణాని న జాయన్తి, కేహిచీతి పకాసితం.

అయమేత్థ రూపసముట్ఠాననయో.

కలాపయోజనా

౪౫. ఏకుప్పాదా ఏకనిరోధా ఏకనిస్సయా సహవుత్తినో ఏకవీసతి రూపకలాపా నామ.

౪౬. తత్థ జీవితం అవినిబ్భోగరూపఞ్చ చక్ఖునా సహ చక్ఖుదసకన్తి పవుచ్చతి. తథా సోతాదీహి సద్ధిం సోతదసకం ఘానదసకం జివ్హాదసకం కాయదసకం ఇత్థిభావదసకం పుమ్భావదసకం వత్థుదసకఞ్చేతి యథాక్కమం యోజేతబ్బం. అవినిబ్భోగరూపమేవ జీవితేన సహ జీవితనవకన్తి పవుచ్చతి. ఇమే నవ కమ్మసముట్ఠానకలాపా.

౪౭. అవినిబ్భోగరూపం పన సుద్ధట్ఠకం, తదేవ కాయవిఞ్ఞత్తియా సహ కాయవిఞ్ఞత్తినవకం, వచీవిఞ్ఞత్తిసద్దేహి సహ వచీవిఞ్ఞత్తిదసకం, లహుతాదీహి సద్ధిం లహుతాదేకాదసకం, కాయవిఞ్ఞత్తిలహుతాదిద్వాదసకం, వచీవిఞ్ఞత్తిసద్దలహుతాదితేరసకఞ్చేతి ఛ చిత్తసముట్ఠానకలాపా.

౪౮. సుద్ధట్ఠకం సద్దనవకం లహుతాదేకాదసకం సద్దలహుతాదిద్వాదసకఞ్చేతి చత్తారో ఉతుసముట్ఠానకలాపా.

౪౯. సుద్ధట్ఠకం లహుతాదేకాదసకఞ్చేతి ద్వేఆహారసముట్ఠానకలాపా.

౫౦. తత్థ సుద్ధట్ఠకం సద్దనవకఞ్చేతి ద్వే ఉతుసముట్ఠానకలాపా బహిద్ధాపి లబ్భన్తి, అవసేసా పన సబ్బేపి అజ్ఝత్తికమేవాతి.

౫౧. కమ్మచిత్తోతుకాహార-సముట్ఠానా యథాక్కమం.

నవ ఛ చతురో ద్వేతి, కలాపా ఏకవీసతి.

కలాపానం పరిచ్ఛేద-లక్ఖణత్తా విచక్ఖణా;

న కలాపఙ్గమిచ్చాహు, ఆకాసం లక్ఖణాని చ.

అయమేత్థ కలాపయోజనా.

రూపపవత్తిక్కమో

౫౨. సబ్బానిపి పనేతాని రూపాని కామలోకే యథారహం అనూనాని పవత్తియం ఉపలబ్భన్తి.

౫౩. పటిసన్ధియం పన సంసేదజానఞ్చేవ ఓపపాతికానఞ్చ చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయభావవత్థుదసకసఙ్ఖాతాని సత్త దసకాని పాతుభవన్తి ఉక్కట్ఠవసేన, ఓమకవసేన పన చక్ఖుసోతఘానభావదసకాని కదాచిపి న లబ్భన్తి, తస్మా తేసం వసేన కలాపహాని వేదితబ్బా.

౫౪. గబ్భసేయ్యకసత్తానం పన కాయభావవత్థుదసకసఙ్ఖాతాని తీణి దసకాని పాతుభవన్తి, తత్థాపి భావదసకం కదాచి న లబ్భతి, తతో పరం పవత్తికాలే కమేన చక్ఖుదసకాదీని చ పాతుభవన్తి.

౫౫. ఇచ్చేవం పటిసన్ధిముపాదాయ కమ్మసముట్ఠానా, దుతియచిత్తముపాదాయ చిత్తసముట్ఠానా, ఠితికాలముపాదాయ ఉతుసముట్ఠానా, ఓజాఫరణముపాదాయ ఆహారసముట్ఠానా చేతి చతుసముట్ఠానరూపకలాపసన్తతి కామలోకే దీపజాలా వియ, నదీసోతో వియ చ యావతాయుకమబ్బోచ్ఛిన్నా పవత్తతి.

౫౬. మరణకాలే పన చుతిచిత్తోపరిసత్తరసమచిత్తస్స ఠితికాలముపాదాయ కమ్మజరూపాని న ఉప్పజ్జన్తి, పురేతరముప్పన్నాని చ కమ్మజరూపాని చుతిచిత్తసమకాలమేవ పవత్తిత్వా నిరుజ్ఝన్తి, తతో పరం చిత్తజాహారజరూపఞ్చ వోచ్ఛిజ్జతి, తతో పరం ఉతుసముట్ఠానరూపపరమ్పరా యావ మతకళేవరసఙ్ఖాతా పవత్తన్తి.

౫౭. ఇచ్చేవం మతసత్తానం, పునదేవ భవన్తరే.

పటిసన్ధిముపాదాయ, తథా రూపం పవత్తతి.

౫౮. రూపలోకే పన ఘానజివ్హాకాయభావదసకాని చ ఆహారజకలాపాని చ న లబ్భన్తి, తస్మా తేసం పటిసన్ధికాలే చక్ఖుసోతవత్థువసేన తీణి దసకాని జీవితనవకఞ్చేతి చత్తారో కమ్మసముట్ఠానకలాపా, పవత్తియం చిత్తోతుసముట్ఠానా చ లబ్భన్తి.

౫౯. అసఞ్ఞసత్తానం పన చక్ఖుసోతవత్థుసద్దాపి న లబ్భన్తి, తథా సబ్బానిపి చిత్తజరూపాని, తస్మా తేసం పటిసన్ధికాలే జీవితనవకమేవ, పవత్తియఞ్చ సద్దవజ్జితం ఉతుసముట్ఠానరూపం అతిరిచ్ఛతి.

౬౦. ఇచ్చేవం కామరూపాసఞ్ఞీసఙ్ఖాతేసు తీసు ఠానేసు పటిసన్ధిపవత్తివసేన దువిధా రూపప్పవత్తి వేదితబ్బా.

౬౧. అట్ఠవీసతి కామేసు, హోన్తి తేవీస రూపిసు.

సత్తరసేవ సఞ్ఞీనం, అరూపే నత్థి కిఞ్చిపి.

సద్దో వికారో జరతా, మరణఞ్చోపపత్తియం;

న లబ్భన్తి పవత్తే తు, న కిఞ్చిపి న లబ్భతి.

అయమేత్థ రూపపవత్తిక్కమో.

నిబ్బానభేదో

౬౨. నిబ్బానం పన లోకుత్తరసఙ్ఖాతం చతుమగ్గఞాణేన సచ్ఛికాతబ్బం మగ్గఫలానమారమ్మణభూతం వానసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ నిక్ఖన్తత్తా నిబ్బానన్తి పవుచ్చతి.

౬౩. తదేతం సభావతో ఏకవిధమ్పి సఉపాదిసేసనిబ్బానధాతు అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతు చేతి దువిధం హోతి కారణపరియాయేన.

౬౪. తథా సుఞ్ఞతం అనిమిత్తం అప్పణిహితఞ్చేతి తివిధం హోతి ఆకారభేదేన.

౬౫. పదమచ్చుతమచ్చన్తం, అసఙ్ఖతమనుత్తరం.

నిబ్బానమితి భాసన్తి, వానముత్తా మహేసయో.

ఇతి చిత్తం చేతసికం, రూపం నిబ్బానమిచ్చపి;

పరమత్థం పకాసేన్తి, చతుధావ తథాగతా.

ఇతి అభిధమ్మత్థసఙ్గహే రూపసఙ్గహవిభాగో నామ

ఛట్ఠో పరిచ్ఛేదో.