౨. చేతసికపరిచ్ఛేదో
సమ్పయోగలక్ఖణం
౧. ఏకుప్పాదనిరోధా చ, ఏకాలమ్బణవత్థుకా.
చేతోయుత్తా ద్విపఞ్ఞాస, ధమ్మా చేతసికా మతా.
అఞ్ఞసమానచేతసికం
౨. కథం? ఫస్సో వేదనా సఞ్ఞా చేతనా ఏకగ్గతా జీవితిన్ద్రియం మనసికారో చేతి సత్తిమే చేతసికా సబ్బచిత్తసాధారణా నామ.
౩. వితక్కో విచారో అధిమోక్ఖో వీరియం పీతి ఛన్దో చాతి ఛ ఇమే చేతసికా పకిణ్ణకా నామ.
౪. ఏవమేతే తేరస చేతసికా అఞ్ఞసమానాతి వేదితబ్బా.
అకుసలచేతసికం
౫. మోహో అహిరికం అనోత్తప్పం ఉద్ధచ్చం లోభో దిట్ఠి మానో దోసో ఇస్సా మచ్ఛరియం కుక్కుచ్చం థినం మిద్ధం విచికిచ్ఛా చేతి చుద్దసిమే చేతసికా అకుసలా నామ.
సోభనచేతసికం
౬. సద్ధా సతి హిరీ ఓత్తప్పం అలోభో అదోసో తత్రమజ్ఝత్తతా కాయపస్సద్ధి చిత్తపస్సద్ధి కాయలహుతా చిత్తలహుతా కాయముదుతా చిత్తముదుతా కాయకమ్మఞ్ఞతా చిత్తకమ్మఞ్ఞతా కాయపాగుఞ్ఞతా చిత్తపాగుఞ్ఞతా కాయుజుకతా చిత్తుజుకతా చేతి ఏకూనవీసతిమే చేతసికా సోభనసాధారణా నామ.
౭. సమ్మావాచా సమ్మాకమ్మన్తో సమ్మాఆజీవో చేతి తిస్సో విరతియో నామ.
౮. కరుణా ముదితా అప్పమఞ్ఞాయో నామాతి సబ్బథాపి పఞ్ఞిన్ద్రియేన సద్ధిం పఞ్చవీసతిమే చేతసికా సోభనాతి వేదితబ్బా.
౯. ఏత్తావతా చ –
తేరసఞ్ఞసమానా చ, చుద్దసాకుసలా తథా;
సోభనా పఞ్చవీసాతి, ద్విపఞ్ఞాస పవుచ్చరే.
సమ్పయోగనయో
౧౦. తేసం చిత్తావియుత్తానం, యథాయోగమితో పరం.
చిత్తుప్పాదేసు పచ్చేకం, సమ్పయోగో పవుచ్చతి.
౧౧. సత్త సబ్బత్థ యుజ్జన్తి, యథాయోగం పకిణ్ణకా.
చుద్దసాకుసలేస్వేవ, సోభనేస్వేవ సోభనా.
అఞ్ఞసమానచేతసికసమ్పయోగనయో
౧౨. కథం? సబ్బచిత్తసాధారణా తావ సత్తిమే చేతసికా సబ్బేసుపి ఏకూననవుతిచిత్తుప్పాదేసు లబ్భన్తి.
౧౩. పకిణ్ణకేసు పన వితక్కో తావ ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణవజ్జితకామావచరచిత్తేసు చేవ ఏకాదససు పఠమజ్ఝానచిత్తేసు చేతి పఞ్చపఞ్ఞాసచిత్తేసు ఉప్పజ్జతి.
౧౪. విచారో పన తేసు చేవ ఏకాదససు దుతియజ్ఝానచిత్తేసు చాతి ఛసట్ఠిచిత్తేసు.
౧౫. అధిమోక్ఖో ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణవిచికిచ్ఛాసహగతవజ్జితచిత్తేసు.
౧౬. వీరియం పఞ్చద్వారావజ్జనద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణవజ్జితచిత్తేసు.
౧౭. పీతి దోమనస్సుపేక్ఖాసహగతకాయవిఞ్ఞాణచతుత్థజ్ఝానవజ్జితచిత్తేసు.
౧౮. ఛన్దో అహేతుకమోమూహవజ్జితచిత్తేసూతి.
౧౯. తే పన చిత్తుప్పాదా యథాక్కమం –
ఛసట్ఠి పఞ్చపఞ్ఞాస, ఏకాదస చ సోళస;
సత్తతి వీసతి చేవ, పకిణ్ణకవివజ్జితా.
పఞ్చపఞ్ఞాస ఛసట్ఠిట్ఠసత్తతి తిసత్తతి;
ఏకపఞ్ఞాస చేకూనసత్తతి సపకిణ్ణకా.
అకుసలచేతసికసమ్పయోగనయో
౨౦. అకుసలేసు పన మోహో అహిరికం అనోత్తప్పం ఉద్ధచ్చఞ్చాతి చత్తారోమే చేతసికా సబ్బాకుసలసాధారణా నామ, సబ్బేసుపి ద్వాదసా కుసలేసు లబ్భన్తి.
౨౧. లోభో అట్ఠసు లోభసహగతచిత్తేస్వేవ లబ్భతి.
౨౨. దిట్ఠి చతూసు దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తేసు.
౨౩. మానో చతూసు దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తేసు.
౨౪. దోసో ఇస్సా మచ్ఛరియం కుక్కుచ్చఞ్చాతి ద్వీసు పటిఘసమ్పయుత్తచిత్తేసు.
౨౫. థినమిద్ధం పఞ్చసు ససఙ్ఖారికచిత్తేసు.
౨౬. విచికిచ్ఛా విచికిచ్ఛాసహగతచిత్తేయేవాతి.
౨౭. సబ్బాపుఞ్ఞేసు చత్తారో,
లోభమూలే తయో గతా;
దోసమూలేసు చత్తారో,
ససఙ్ఖారే ద్వయం తథా.
విచికిచ్ఛా విచికిచ్ఛా-చిత్తే చాతి చతుద్దస;
ద్వాదసాకులేస్వేవ, సమ్పయుజ్జన్తి పఞ్చధా.
సోభనచేతసికసమ్పయోగనయో
౨౮. సోభనేసు పన సోభనసాధారణా తావ ఏకూనవీసతిమే చేతసికా సబ్బేసుపి ఏకూనసట్ఠిసోభనచిత్తేసు సంవిజ్జన్తి.
౨౯. విరతియో పన తిస్సోపి లోకుత్తరచిత్తేసు సబ్బథాపి నియతా ఏకతోవ లబ్భన్తి, లోకియేసు పన కామావచరకుసలేస్వేవ కదాచి సన్దిస్సన్తి విసుం విసుం.
౩౦. అప్పమఞ్ఞాయో పన ద్వాదససు పఞ్చమజ్ఝానవజ్జితమహగ్గతచిత్తేసు చేవ కామావచరకుసలేసు చ సహేతుకకామావచరకిరియచిత్తేసు చాతి అట్ఠవీసతిచిత్తేస్వేవ కదాచి నానా హుత్వా జాయన్తి, ఉపేక్ఖాసహగతేసు పనేత్థ కరుణాముదితా న సన్తీతి కేచి వదన్తి.
౩౧. పఞ్ఞా పన ద్వాదససు ఞాణసమ్పయుత్తకామావచరచిత్తేసు చేవ సబ్బేసుపి పఞ్చతింసమహగ్గతలోకుత్తరచిత్తేసు చాతి సత్తచత్తాలీసచిత్తేసు సమ్పయోగం గచ్ఛతీతి.
౩౨. ఏకూనవీసతి ధమ్మా, జాయన్తేకూనసట్ఠిసు.
తయో సోళసచిత్తేసు, అట్ఠవీసతియం ద్వయం.
పఞ్ఞా పకాసితా, సత్తచత్తాలీసవిధేసుపి;
సమ్పయుత్తా చతుధేవం, సోభనేస్వేవ సోభనా.
౩౩. ఇస్సామచ్ఛేరకుక్కుచ్చ-విరతికరుణాదయో.
నానా కదాచి మానో చ, థిన మిద్ధం తథా సహ.
౩౪. యథావుత్తానుసారేన, సేసా నియతయోగినో.
సఙ్గహఞ్చ పవక్ఖామి, తేసం దాని యథారహం.
సఙ్గహనయో
౩౫. ఛత్తింసానుత్తరే ధమ్మా, పఞ్చతింస మహగ్గతే.
అట్ఠతింసాపి లబ్భన్తి, కామావచరసోభనే.
సత్తవీసతిపుఞ్ఞమ్హి, ద్వాదసాహేతుకేతి చ;
యథాసమ్భవయోగేన, పఞ్చధా తత్థ సఙ్గహో.
లోకుత్తరచిత్తసఙ్గహనయో
౩౬. కథం? లోకుత్తరేసు తావ అట్ఠసు పఠమజ్ఝానికచిత్తేసు అఞ్ఞసమానా తేరస చేతసికా, అప్పమఞ్ఞావజ్జితా తేవీసతి సోభనచేతసికా చేతి ఛత్తింస ధమ్మా సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, తథా దుతియజ్ఝానికచిత్తేసు వితక్కవజ్జా, తతియజ్ఝానికచిత్తేసు వితక్కవిచారవజ్జా, చతుత్థజ్ఝానికచిత్తేసు వితక్కవిచారపీతివజ్జా, పఞ్చమజ్ఝానికచిత్తేసుపి ఉపేక్ఖాసహగతా తే ఏవ సఙ్గయ్హన్తీతి సబ్బథాపి అట్ఠసు లోకుత్తరచిత్తేసు పఞ్చకజ్ఝానవసేన పఞ్చధావ సఙ్గహో హోతీతి.
౩౭. ఛత్తింస పఞ్చతింస చ, చతుత్తింస యథాక్కమం.
తేత్తింసద్వయమిచ్చేవం, పఞ్చధానుత్తరే ఠితా.
మహగ్గతచిత్తసఙ్గహనయో
౩౮. మహగ్గతేసు పన తీసు పఠమజ్ఝానికచిత్తేసు తావ అఞ్ఞసమానా తేరస చేతసికా, విరతిత్తయవజ్జితా ద్వావీసతి సోభనచేతసికా చేతి పఞ్చతింస ధమ్మా సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, కరుణాముదితా పనేత్థ పచ్చేకమేవ యోజేతబ్బా, తథా దుతియజ్ఝానికచిత్తేసు వితక్కవజ్జా, తతియజ్ఝానికచిత్తేసు వితక్కవిచారవజ్జా, చతుత్థజ్ఝానికచిత్తేసు వితక్కవిచారపీతివజ్జా, పఞ్చమజ్ఝానికచిత్తేసు పన పన్నరససు అప్పమఞ్ఞాయో న లబ్భన్తీతి సబ్బథాపి సత్తవీసతిమహగ్గతచిత్తేసు పఞ్చకజ్ఝానవసేన పఞ్చధావ సఙ్గహో హోతీతి.
౩౯. పఞ్చతింస చతుత్తింస, తేత్తింస చ యథాక్కమం.
బాత్తింస చేవ తింసేతి, పఞ్చధావ మహగ్గతే.
కామావచరసోభనచిత్తసఙ్గహనయో
౪౦. కామావచరసోభనేసు పన కుసలేసు తావ పఠమద్వయే అఞ్ఞసమానా తేరస చేతసికా, పఞ్చవీసతి సోభనచేతసికా చేతి అట్ఠతింస ధమ్మా సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, అప్పమఞ్ఞావిరతియో పనేత్థ పఞ్చపి పచ్చేకమేవ యోజేతబ్బా, తథా దుతియద్వయే ఞాణవజ్జితా, తతియద్వయే ఞాణసమ్పయుత్తా పీతివజ్జితా, చతుత్థద్వయే ఞాణపీతివజ్జితా తే ఏవ సఙ్గయ్హన్తి. కిరియచిత్తేసుపి విరతివజ్జితా తథేవ చతూసుపి దుకేసు చతుధావ సఙ్గయ్హన్తి. తథా విపాకేసు చ అప్పమఞ్ఞావిరతివజ్జితా తే ఏవ సఙ్గయ్హన్తీతి సబ్బథాపి చతువీసతికామావచరసోభనచిత్తేసు దుకవసేన ద్వాదసధావ సఙ్గహో హోతీతి.
౪౧. అట్ఠతింస సత్తతింస, ద్వయం ఛత్తింసకం సుభే.
పఞ్చతింస చతుత్తింస, ద్వయం తేత్తింసకం క్రియే;
తేత్తింస పాకే బాత్తింస, ద్వయేకతింసకం భవే;
సహేతుకామావచరపుఞ్ఞ-పాకక్రియామనే.
౪౨. నవిజ్జన్తేత్థ విరతీ, క్రియేసు చ మహగ్గతే.
అనుత్తరే అప్పమఞ్ఞా, కామపాకే ద్వయం తథా;
అనుత్తరే ఝానధమ్మా, అప్పమఞ్ఞా చ మజ్ఝిమే;
విరతీ ఞాణపీతీ చ, పరిత్తేసు విసేసకా.
అకుసలచిత్తసఙ్గహనయో
౪౩. అకుసలేసు పన లోభమూలేసు తావ పఠమే అసఙ్ఖారికే అఞ్ఞసమానా తేరస చేతసికా, అకుసలసాధారణా చత్తారో చాతి సత్తరస లోభదిట్ఠీహి సద్ధిం ఏకూనవీసతి ధమ్మా సఙ్గహం గచ్ఛన్తి.
౪౪. తథేవ దుతియే అసఙ్ఖారికే లోభమానేన.
౪౫. తతియే తథేవ పీతివజ్జితా లోభదిట్ఠీహి సహ అట్ఠారస.
౪౬. చతుత్థే తథేవ లోభమానేన.
౪౭. పఞ్చమే పన పటిఘసమ్పయుత్తే అసఙ్ఖారికే దోసో ఇస్సా మచ్ఛరియం కుక్కుచ్చఞ్చాతి చతూహి సద్ధిం పీతివజ్జితా తే ఏవ వీసతి ధమ్మా సఙ్గయ్హన్తి, ఇస్సామచ్ఛరియకుక్కుచ్చాని పనేత్థ పచ్చేకమేవ యోజేతబ్బాని.
౪౮. ససఙ్ఖారికపఞ్చకేపి తథేవ థినమిద్ధేన విసేసేత్వా యోజేతబ్బా.
౪౯. ఛన్దపీతివజ్జితా పన అఞ్ఞసమానా ఏకాదస, అకుసలసాధారణా చత్తారో చాతి పన్నరస ధమ్మా ఉద్ధచ్చసహగతే సమ్పయుజ్జన్తి.
౫౦. విచికిచ్ఛాసహగతచిత్తే చ అధిమోక్ఖవిరహితా విచికిచ్ఛాసహగతా తథేవ పన్నరస ధమ్మా సముపలబ్భన్తీతి సబ్బథాపి ద్వాదసాకుసలచిత్తుప్పాదేసు పచ్చేకం యోజియమానాపి గణనవసేన సత్తధావ సఙ్గహితా భవన్తీతి.
౫౧. ఏకూనవీసాట్ఠారస, వీసేకవీస వీసతి.
ద్వావీస పన్నరసేతి, సత్తధా కుసలేఠితా.
౫౨. సాధారణా చ చత్తారో, సమానా చ దసాపరే.
చుద్దసేతే పవుచ్చన్తి, సబ్బాకుసలయోగినో.
అహేతుకచిత్తసఙ్గహనయో
౫౩. అహేతుకేసు పన హసనచిత్తే తావ ఛన్దవజ్జితా అఞ్ఞసమానా ద్వాదస ధమ్మా సఙ్గహం గచ్ఛన్తి.
౫౪. తథా వోట్ఠబ్బనే ఛన్దపీతివజ్జితా.
౫౫. సుఖసన్తీరణే ఛన్దవీరియవజ్జితా.
౫౬. మనోధాతుత్తికాహేతుకపటిసన్ధియుగళే ఛన్దపీతివీరియవజ్జితా.
౫౭. ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణే పకిణ్ణకవజ్జితా తేయేవ సఙ్గయ్హన్తీతి సబ్బథాపి అట్ఠారససు అహేతుకేసు గణనవసేన చతుధావ సఙ్గహో హోతీతి.
౫౮. ద్వాదసేకాదస దస, సత్త చాతి చతుబ్బిధో.
అట్ఠారసాహేతుకేసు, చిత్తుప్పాదేసు సఙ్గహో.
౫౯. అహేతుకేసు సబ్బత్థ, సత్త సేసా యథారహం.
ఇతి విత్థారతో వుత్తో, తేత్తింసవిధసఙ్గహో.
౬౦. ఇత్థం చిత్తావియుత్తానం, సమ్పయోగఞ్చ సఙ్గహం.
ఞత్వా భేదం యథాయోగం, చిత్తేన సమముద్దిసే.
ఇతి అభిధమ్మత్థసఙ్గహే చేతసికసఙ్గహవిభాగో నామ
దుతియో పరిచ్ఛేదో.