౬. యమకమాతికా

మూలయమకమాతికత్థవణ్ణనా

ఇదాని యమకమాతికాయ సంవణ్ణనానయో హోతి. సా పనేసా మూలయమకమాతికా ఖన్ధఆయతనధాతుసచ్చసఙ్ఖారఅనుసయచిత్తధమ్మఇన్ద్రియయమకమాతికాతి దసవిధా హోతి. కేనట్ఠేన చేత్థ యమకన్తి? యుగళట్ఠేన. యుగళం హి ‘‘యమకపాటిహారియం’’, ‘‘యమకసాలా’’తిఆదీసు ‘‘యమక’’న్తి వుచ్చతి, ఇతి యుగళసఙ్ఖాతానం యమకానం వసేన దేసితత్తా ఇమేసు దససు ఏకేకమ్పి, ఏతేసం విభజనత్తా నిద్దేసోపి, సబ్బేసం సమూహత్తా పకరణమ్పి యమకం నామ. ఇధ పనేతా నిద్దేసయమకం ఉపాదాయ ‘‘యమకమాతికా’’త్వేవ వుత్తా, తాసం పన దసన్నం యమకమాతికానం మూలయమకమాతికా ఆది. తత్థాపి ‘‘యే కేచి కుసలా ధమ్మా, సబ్బే తే కుసలమూలా. యే వా పన కుసలమూలా, సబ్బే తే ధమ్మా కుసలా’’తి ఇదం యమకం ఆది. తస్స కుసలమూలసఙ్ఖాతానం ద్విన్నం అత్థానం వసేన అత్థయమకన్తి వా, తేసఞ్ఞేవ అత్థానం అనులోమతో పటిలోమతో పవత్తపాళిధమ్మవసేన ధమ్మయమకన్తి వా, అనులోమపటిలోమతో పవత్తపుచ్ఛావసేన పుచ్ఛాయమకన్తి వా తిధా యమకభావో వేదితబ్బో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

ఇదాని ఇమేసం యమకానం వసేన దేసితాయ ఇమిస్సా మూలయమకమాతికాయ తావ నయయమకపుచ్ఛాఅత్థవారప్పభేదవసేన పాళివవత్థానం ఏవం వేదితబ్బం – కుసలత్తికమాతికాయ హి ‘‘కుసలా ధమ్మా’’తి ఇదం ఆదిపదం నిస్సాయ మూలనయో మూలమూలనయో మూలకనయో మూలమూలకనయోతి ఇమే చత్తారో నయా హోన్తి. తేసు ఏకేకస్మిం నయే మూలయమకం ఏకమూలయమకం అఞ్ఞమఞ్ఞమూలయమకన్తి తీణి తీణి యమకానీతి ద్వాదస యమకాని. ఏకేకస్మిం యమకే అనులోమపటిలోమవసేన ద్వే ద్వే పుచ్ఛాతి చతువీసతి పుచ్ఛా, ఏకేకపుచ్ఛాయ సన్నిట్ఠానసంసయవసేన ద్వే ద్వే అత్థాతి అట్ఠచత్తాలీస అత్థా.

తత్థ యే కేచి కుసలాతి కుసలేసు ‘‘కుసలా ను ఖో, న కుసలా ను ఖో’’తి సన్దేహాభావతో ఇమస్మిం పదే సన్నిట్ఠానత్థో వేదితబ్బో. సబ్బే తే కుసలమూలాతి ‘‘సబ్బే తే కుసలా ధమ్మా కుసలమూలా ను ఖో, న ను ఖో’’తి ఏవం విమతివసేన పుచ్ఛితత్తా ఇమస్మిం పదే సంసయత్థో వేదితబ్బో. సో చ ఖో వేనేయ్యానం సంసయట్ఠానే సంసయం దీపేత్వా తంవినోదనత్థం భగవతా వుత్తో, తథాగతస్స పన సంసయట్ఠానం నామ నత్థి. ఇతో పరేసుపి పుచ్ఛాపదేసు ఏసేవ నయో. యథా చ కుసలపదం నిస్సాయ ఇమే చతునయాదయో హోన్తి, అకుసలపదం నిస్సాయపి తథేవ, అబ్యాకతపదం నిస్సాయపి తథేవ, కుసలాదీని తీణిపి పదాని ఏకతో కత్వా నిద్దిట్ఠం నామపదం నిస్సాయ తథేవాతి కుసలత్తికమాతికాయ చతూసు పదేసు సబ్బేపి సోళస నయా, అట్ఠచత్తాలీస యమకాని, ఛన్నవుతి పుచ్ఛా, ద్వానవుతిసతం అత్థా చ ఉద్దేసవసేన వుత్తాతి వేదితబ్బా. ఏత్తావతా మూలవారో హేతువారో నిదానవారో సమ్భవవారో పభవవారో సముట్ఠానవారో ఆహారవారో ఆరమ్మణవారో పచ్చయవారో సముదయవారోతి సబ్బేపి దస వారా హోన్తి. తత్థ మూలవారే ఆగతపరిచ్ఛేదేనేవ అవసేసేసుపి నయాదయో వేదితబ్బా. పాళి పనేత్థ అతిసంఖిత్తా. ఇతి సబ్బేసుపి దససు వారేసు సట్ఠిసతం నయా, అసీతిఅధికాని చత్తారి యమకసతాని, సట్ఠిఅధికాని నవ పుచ్ఛాసతాని, వీసాధికాని ఏకూనవీసతి అత్థసతాని చ ఉద్దిట్ఠానీతి వేదితబ్బాని.

ఏవమేత్థ నయయమకపుచ్ఛా అత్థవారప్పభేదవసేన పాళివవత్థానం విదిత్వా ఇదాని తస్సా అనుత్తానపదత్థానుసారేనేవ విభఙ్గనయసహితో సఙ్ఖేపత్థవణ్ణనానయో ఏవం వేదితబ్బో – తత్థ యే కేచీతి అనవసేసవచనం. కుసలా ధమ్మాతి అనవజ్జసుఖవిపాకా నిస్సత్తసభావా. సబ్బే తే కుసలమూలాతి కిం తే సబ్బేయేవ కుసలమూలా హోన్తీతి పుచ్ఛా. ఇమాని పన విస్సజ్జనమాతికాయ నత్థి. యమకమాతికాయ హి సబ్బత్థ పుచ్ఛాపదానేవ ఉద్ధటాని, న విస్సజ్జనానీతి. విస్సజ్జనాని పన నిద్దేసేయేవ వుత్తాని, తస్మా సబ్బత్థ నిద్దేసనయేనేవ విస్సజ్జనముఖం దస్సయిస్సామ. ఇమిస్సావ ‘‘యే కేచి కుసలా ధమ్మా, సబ్బే తే కుసలమూలా’’తి పుచ్ఛాయ విభఙ్గనయేన ఇదం విస్సజ్జనముఖం. ‘‘తీణేవ కుసలమూలాని, అవసేసా కుసలా ధమ్మా న కుసలమూలా’’తి తస్సా చాయమత్థో – న తే సబ్బే కుసలా ధమ్మా కుసలమూలాని హోన్తి, అలోభాదీని పన తీణేవ కుసలమూలానీతి. యే వా పన కుసలమూలా తయో అలోభాదయో కుసలానం మూలాతి వుత్తా, సబ్బే తే కుసలా ధమ్మాతి కిం తే సబ్బే తయోపి ధమ్మా కుసలాతి పుచ్ఛా. తస్సా నిద్దేసే ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం. తస్స తేసం తిణ్ణం మూలానం కుసలభావమ్పి సమ్పటిచ్ఛామీతి అత్థో. అయం తావ మూలనయే మూలయమకనయో.

ఏకమూలయమకే పన సబ్బే తే కుసలమూలేన ఏకమూలాతి గణనట్ఠేన ఏకమూలకం అగ్గహేత్వా సమానత్థేన గహేతబ్బా, అయం హేత్థ అత్థో – ‘‘సబ్బే తే కుసలమూలేన ఏకం సమానం మూలం ఏతేసన్తి ఏకమూలా’’తి. యం ఫస్సస్స మూలం, కిం తదేవ వేదనాదీనన్తి అయం పుచ్ఛా. అథ నేసం తథాభావం సమ్పటిచ్ఛనవసేన ‘‘ఆమన్తా’’తి విభఙ్గే విస్సజ్జనం. యే వా పన కుసలమూలేన ఏకమూలా, సబ్బే తే ధమ్మా కుసలాతి పుచ్ఛా. తస్సా పన కుసలచిత్తసముట్ఠానం రూపం కుసలమూలేన ఏకమూలమేవ, న కుసలం, ఫస్సాదిధమ్మజాతం పన కుసలమూలేన ఏకమూలఞ్చేవ కుసలఞ్చాతి ఇదం విస్సజ్జనం. యథేవ హి ఫస్సాదీనం అలోభాదయో సుప్పతిట్ఠితభావసాధనేన హేతుపచ్చయత్తా మూలం, తథా తంసముట్ఠానరూపస్సాపీతి తంరూపమ్పి అరూపధమ్మేహి సద్ధిం సమానమూలన్తి వుచ్చతి, న పన కుసలం అనవజ్జసుఖవిపాకత్తాభావా. ఏకమూలయమకనయో.

అఞ్ఞమఞ్ఞమూలయమకే పన ‘‘యే కేచి కుసలా’’తి అపుచ్ఛిత్వా ‘‘యే కేచి కుసలమూలేన ఏకమూలా’’తి పుచ్ఛా కతా. కస్మా? ఇమినాపి బ్యఞ్జనేన తస్సేవత్థస్స సమ్భవదస్సనత్థం, కుసలసముట్ఠానరూపస్సాపి సమ్పిణ్డనత్థఞ్చ. అఞ్ఞమఞ్ఞమూలాతి సబ్బేవ తే కిం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హేతుపచ్చయట్ఠేన మూలాని హోన్తీతి పుచ్ఛా. తస్సా యాని ద్వే తీణి మూలాని ఏకతో ఉప్పజ్జన్తి, తానేవ ఏకమూలాని చేవ అఞ్ఞమఞ్ఞమూలాని చ, అవసేసా కుసలమూలసహజాతా రూపారూపధమ్మా కుసలమూలేన ఏకమూలావ, న చ అఞ్ఞమఞ్ఞమూలాతి విస్సజ్జనం. తస్సేవ పటిలోమనయే సబ్బే తే అఞ్ఞమఞ్ఞమూలా అలోభాదయో కుసలాతి పుచ్ఛా. ఆమన్తాతి విస్సజ్జనం. మూలనయో.

యథా చ మూలనయే మూలయమకఏకమూలయమకఅఞ్ఞమఞ్ఞమూలయమకవసేన ఛబ్బిధా పుచ్ఛావిస్సజ్జననయా వుత్తా, ఏవం మూలమూలనయాదీసుపి వేదితబ్బా. అయం పనేత్థ విసేసో – సబ్బే తే కుసలమూలమూలాతి సబ్బే తే కుసలమూలసఙ్ఖాతా మూలా, కుసలమూలమూలాత్వేవ అత్థో. ఏకమూలమూలాతి సమానట్ఠేన ఏకమేవ మూలమూలం ఏతేసన్తి ఏకమూలమూలా, సమానమూలమూలాత్వేవ అత్థో. అఞ్ఞమఞ్ఞమూలమూలాతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స మూలం అఞ్ఞమఞ్ఞమూలం, తం హేతుపచ్చయట్ఠేన మూలం ఏతేసన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞమూలమూలా, అఞ్ఞమఞ్ఞమూలమూలాత్వేవ అత్థో. సేసం తాదిసమేవాతి. మూలమూలనయో.

మూలకనయే పన సబ్బే తే కుసలమూలకాతి సబ్బే తే కుసలా హేతుపచ్చయట్ఠేన కుసలభూతం మూలం ఏతేసన్తి కుసలమూలకాతి పుచ్ఛా. ఆమన్తాతి విస్సజ్జనం. ‘‘యే వా పన కుసలమూలకా, సబ్బే తే ధమ్మా కుసలా’’తి పుచ్ఛా. యం రూపం, తం ఠపేత్వా సేసం కుసలన్తి విస్సజ్జనం, సేసం తాదిసమేవాతి. మూలకనయో.

మూలమూలకనయే పన కుసలమూలమూలకాతి కుసలమూలసఙ్ఖాతం మూలం ఏతేసన్తి కుసలమూలమూలకా. సేసం తాదిసమేవాతి.

అయం తావ కుసలపదేసు పుచ్ఛావిస్సజ్జననయో. అకుసలపదాదీసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – అకుసలపదమూలేసు ఏకమూలయమకే ‘‘యే కేచి అకుసలా ధమ్మా, సబ్బే తే అకుసలమూలేన ఏకమూలా’’తి పఠమపుచ్ఛాయ ‘‘అహేతుకం అకుసలం అకుసలమూలేన ఏకమూల’’న్తి నిద్దేసే విస్సజ్జనం కతం. తత్థ అహేతుకం అకుసలన్తి ద్వీసు మోహమూలచిత్తేసు మోహం సన్ధాయ వుత్తం, అబ్యాకతపదమూలేసు ఏకమూలయమకే ‘‘యే కేచి అబ్యాకతా ధమ్మా, సబ్బే తే అబ్యాకతమూలేన ఏకమూలా’’తి పుచ్ఛాయ ‘‘అహేతుకం అబ్యాకతం ఠపేత్వా సేసా అబ్యాకతమూలేన ఏకమూలకా’’తి విస్సజ్జనం. తత్థ అహేతుకం అబ్యాకతన్తి అట్ఠారసాహేతుకచిత్తుప్పాదా, రూపం, నిబ్బానఞ్చ. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి సహేతుకఅబ్యాకతచిత్తసముట్ఠానరూపమ్పి అబ్యాకతమూలేన ఏకమూలమేవ, తం పన అబ్బోహారికం కత్వా నిద్దేసే ఏకతో లబ్భమానకవసేనపేతం విస్సజ్జనం కతన్తి వేదితబ్బం.

నామపదమూలేసు చ ‘‘యే కేచి నామా ధమ్మా, సబ్బే తే నామమూలా’’తి పుచ్ఛాయ ‘‘నవేవ నామమూలాని, అవసేసా నామా ధమ్మా, న నామమూలా’’తి విస్సజ్జనం. ఏకమూలనయే పనేత్థ ‘‘యే కేచి నామా ధమ్మా, సబ్బే తే నామమూలేన ఏకమూలా’’తి పుచ్ఛా. ‘‘అహేతుకం నామం ఠపేత్వా సేసం నామమూలేన ఏకమూల’’న్తి విస్సజ్జనం. తత్థ అహేతుకచిత్తుప్పాదవిచికిచ్ఛుద్ధచ్చసమ్పయుత్తమోహనిబ్బానవసేన అహేతుకం నామం వేదితబ్బం. సేసం సబ్బత్థ కుసలపదే వుత్తానుసారేన సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి. అయం మూలవారే నయో.

ఇతో పరేసు హేతువారాదీసు నవసు వారేసు మూలవారసదిసోవ సబ్బత్థ సంవణ్ణనానయో. హేతుఆదిపదమత్తమేవ హేత్థ విసేసో, తాని చ మూల-సద్దపరియాయతో అలోభాదిహేతుకానేవ. అలోభాదయో హి సహజాతధమ్మసఙ్ఖాతస్స అత్తనో ఫలస్స పతిట్ఠానట్ఠేన మూలం. తస్స నిప్ఫాదనత్థం హినోతి పవత్తతీతి హేతు, ‘‘హన్ద నం గణ్హథా’’తి దస్సేన్తం వియ అత్తనో ఫలం నిదేతీతి నిదానం. ఏతస్మా ఫలం సమ్భవతీతి సమ్భవో. పభవతీతి పభవో. సముట్ఠాతి తం ఏత్థ, ఏతేనాతి వా సముట్ఠానం. తం ఆహరతీతి ఆహారో. అపటిక్ఖిపితబ్బట్ఠేన తేన ఆలమ్బీయతీతి ఆలమ్బణం. ఏతం పటిచ్చ తం ఏతీతి పచ్చయో. ఏతస్మా తం సముదేతీతి సముదయో. సబ్బం కారణపరియాయేన వుత్తా ‘‘మూలం హేతు నిదానఞ్చా’’తి గాథా దసన్నమ్పి వారానం ఉద్దానగాథా నామ. అయం మూలయమకమాతికత్థవణ్ణనానయో.

ఖన్ధయమకమాతికత్థవణ్ణనా

ఖన్ధయమకపాళియా పన పాళివవత్థానం తావ ఏవం వేదితబ్బం – ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా’’తి పదం ఆదిం కత్వా యావ ‘‘న ఖన్ధా న సఙ్ఖారా’’తి పదం, తావ పవత్తా అయం ఖన్ధయమకమాతికా నామ. సా పణ్ణత్తివారస్స ‘‘ఉద్దేసవారో’’తిపి ‘‘పుచ్ఛావారో’’తిపి వుచ్చతి. సో చ పదసోధనవారో పదసోధనమూలచక్కవారో సుద్ధఖన్ధవారో సుద్ధఖన్ధమూలచక్కవారోతి చతూహి నయవారేహి పటిమణ్డితో. తత్థ ‘‘రూపం రూపక్ఖన్ధో, రూపక్ఖన్ధో రూప’’న్తిఆదినా నయేన పదమేవ సోధేత్వా గతో పదసోధనవారో నామ. సో అనులోమపటిలోమవసేన దువిధో హోతి. తస్స అనులోమవారే ‘‘రూపం రూపక్ఖన్ధో, రూపక్ఖన్ధో రూప’’న్తిఆదీని పఞ్చ యమకాని. పటిలోమవారేపి ‘‘న రూపం న రూపక్ఖన్ధో, న రూపక్ఖన్ధో న రూప’’న్తిఆదినా పఞ్చ వారా.

తతో పరం తేసఞ్ఞేవ పదసోధనవారే సోధితానం ఖన్ధానం ‘‘రూపం రూపక్ఖన్ధో, ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధో’’తిఆదినా నయేన ఏకేకఖన్ధమూలకాని చత్తారి చత్తారి చక్కాని బన్ధిత్వా గతో పదసోధనమూలకానం చక్కానం అత్థితాయ పదసోధనమూలచక్కవారో నామ. సోపి అనులోమపటిలోమవసేన దువిధో హోతి. తస్స అనులోమవారే ‘‘రూపం రూపక్ఖన్ధో, ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధో’’తిఆదీని ఏకేకఖన్ధమూలకాని చత్తారి చత్తారి కత్వా వీసతి యమకాని. పటిలోమవారేపి ‘‘న రూపం న రూపక్ఖన్ధో, న ఖన్ధా న వేదనాక్ఖన్ధో’’తిఆదీని వీసతిమేవ.

తతో పరం ‘‘రూపం ఖన్ధో, ఖన్ధా రూప’’న్తిఆదినా నయేన సుద్ధఖన్ధవసేనేవ గతో సుద్ధఖన్ధవారో నామ. సోపి అనులోమపటిలోమవసేన దువిధో హోతి. తస్స అనులోమవారే ‘‘రూపం ఖన్ధో, ఖన్ధా రూప’’న్తిఆదీని పఞ్చ యమకాని. పటిలోమవారేపి ‘‘న రూపం న ఖన్ధో, న ఖన్ధా న రూప’’న్తిఆదీని పఞ్చేవ.

తతో పరం తేసఞ్ఞేవ సుద్ధఖన్ధానం ‘‘రూపం ఖన్ధో, ఖన్ధా వేదనా’’తిఆదినా నయేన ఏకేకఖన్ధమూలకాని చత్తారి చత్తారి చక్కాని బన్ధిత్వా గతో సుద్ధఖన్ధమూలకానం చక్కానం అత్థితాయ సుద్ధఖన్ధమూలచక్కవారో నామ. సోపి అనులోమపటిలోమవసేన దువిధో హోతి. తస్స అనులోమవారే ‘‘రూపం ఖన్ధో, ఖన్ధా వేదనా’’తిఆదీని ఏకేకఖన్ధమూలకాని చత్తారి చత్తారి కత్వా వీసతి యమకాని. పటిలోమవారేపి ‘‘న రూపం న ఖన్ధో, న ఖన్ధా న వేదనా’’తిఆదీని వీసతిమేవ. ఏవమేత్థ చతూసు నయవారేసు ఏకం యమకసతం, ద్వే పుచ్ఛాసతాని, ఏకేకపుచ్ఛాయ సన్నిట్ఠానసంసయవసేన ద్వే ద్వే అత్థే కత్వా చత్తారి చ అత్థసతాని ఉద్దిట్ఠానీతి వేదితబ్బాని.

ఏవమేతిస్సా పాళివవత్థానం విదిత్వా ఇదాని అనుత్తానపదత్థానుసారేన విభఙ్గనయసహితసఙ్ఖేపత్థవణ్ణనానయో ఏవం వేదితబ్బో. పఞ్చక్ఖన్ధాతి అయం యమకవసేన పుచ్ఛితబ్బానం ఖన్ధానం ఉద్దేసో. రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి తేసఞ్ఞేవ పభేదతో నామవవత్థానం. తతో పరం పదసోధనవారాదయో చత్తారో నయవారా. తత్థ రూపం రూపక్ఖన్ధోతి యం కిఞ్చి ‘‘రూప’’న్తి వుచ్చతి, సబ్బం తం ‘‘రూపక్ఖన్ధో’’తి పుచ్ఛతీతి వచనసోధనత్థం పుచ్ఛా. తస్సా చ ‘‘పియరూపం సాతరూపం రూపం న రూపక్ఖన్ధో, రూపక్ఖన్ధో రూపఞ్చేవ రూపక్ఖన్ధో చా’’తి ఇదం నిద్దేసనయేన విస్సజ్జనం. తత్థ పియరూపం సాతరూపన్తిఆదీసు యం ‘‘రూప’’న్తి వుత్తం, తం రూపమేవ న రూపక్ఖన్ధో. యో పన ‘‘రూపక్ఖన్ధో’’తి వుత్తో, సో ‘‘రూప’’న్తిపి ‘‘రూపక్ఖన్ధో’’తిపి వత్తుం వట్టతీతి అత్థో. రూపక్ఖన్ధో రూపన్తి ఏత్థ పన ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం రూపక్ఖన్ధస్స నియమేన రూపన్తి వత్తబ్బత్తా. వేదనా వేదనాక్ఖన్ధోతి పుచ్ఛాయ, వేదనాక్ఖన్ధో వేదనాతి పుచ్ఛాయ చ ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం. సఞ్ఞాసఞ్ఞాక్ఖన్ధోతి పుచ్ఛాయ ‘‘పపఞ్చసఞ్ఞా’’తిఆదీసు ఆగతా దిట్ఠిసఞ్ఞా సఞ్ఞా న సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఞ్ఞా చేవ సఞ్ఞాక్ఖన్ధో చాతి విస్సజ్జనం. సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాతి పుచ్ఛాయ చ ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం. సఙ్ఖారా సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి పుచ్ఛాయ ‘‘అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా’’తిఆదీసు ఆగతో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, తతో అవసేసా సఙ్ఖతధమ్మా సఙ్ఖారా న సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి విస్సజ్జనం. సఙ్ఖారక్ఖన్ధో సఙ్ఖారాతి పుచ్ఛాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం. విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి పుచ్ఛాయ, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో విఞ్ఞాణన్తి పుచ్ఛాయ చ ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం.

పటిలోమవారే న రూపం న రూపక్ఖన్ధోతి పుచ్ఛాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం. తస్స రూప-సద్దవచనీయా ధమ్మా రూపక్ఖన్ధో న హోన్తీతి అత్థో. న రూపక్ఖన్ధో న రూపన్తి పుచ్ఛాయ రూపక్ఖన్ధవిరహితా ‘‘పియరూపం సాతరూప’’న్తి వుత్తా ధమ్మా న రూపక్ఖన్ధో, రూపం, పియరూపసాతరూపరూపక్ఖన్ధవిరహితా పన ధమ్మా న రూపక్ఖన్ధో చేవ న రూపఞ్చాతి విస్సజ్జనం. న వేదనా న వేదనాక్ఖన్ధోతి పుచ్ఛాయ, న వేదనాక్ఖన్ధో న వేదనాతి పుచ్ఛాయ, న సఞ్ఞా న సఞ్ఞాక్ఖన్ధోతి పుచ్ఛాయ చ ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం. న సఙ్ఖారా న సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి పుచ్ఛాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం. న సఞ్ఞాక్ఖన్ధో న సఞ్ఞాతి పుచ్ఛాయ పన దిట్ఠిసఞ్ఞా న సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞా, తం దిట్ఠిసఞ్ఞం, సఞ్ఞాక్ఖన్ధఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసా న చేవ సఞ్ఞా న చ సఞ్ఞాక్ఖన్ధోతి విస్సజ్జనం. న సఙ్ఖారా న సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి పుచ్ఛాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం. న సఙ్ఖారక్ఖన్ధో న సఙ్ఖారాతి పుచ్ఛాయ సఙ్ఖారక్ఖన్ధం ఠపేత్వా అవసేససఙ్ఖతధమ్మా న సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారా, అసఙ్ఖతా పన ధాతు న చేవ సఙ్ఖారా న చ సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి విస్సజ్జనం. న విఞ్ఞాణం న విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి పుచ్ఛాయ, న విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో న విఞ్ఞాణన్తి పుచ్ఛాయ చ ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం. ఇమినావ నయేన ఇతో పరేసుపి సబ్బత్థ విస్సజ్జననయో వేదితబ్బో, విసేసమత్తమేవ పన వక్ఖామ.

పదసోధనమూలచక్కవారే పన అయం విసేసో – ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధోతి యే కేచి ఖన్ధా, సబ్బే తే వేదనాక్ఖన్ధోతి పుచ్ఛా. తస్సా ‘‘వేదనాక్ఖన్ధో ఖన్ధో చేవ వేదనాక్ఖన్ధో చ, అవసేసా పన ఖన్ధా, న వేదనాక్ఖన్ధో’’తి విస్సజ్జనం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. పటిలోమే పన న ఖన్ధా న వేదనాక్ఖన్ధోతి పుచ్ఛాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం. ఏత్థ చ యే పఞ్ఞత్తినిబ్బానసఙ్ఖాతా ధమ్మా ఖన్ధాపి న హోన్తి, తే యస్మా వేదనాక్ఖన్ధోపి న హోతి, తస్మా ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం, సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. పదసోధనమూలచక్కవారో.

సుద్ధఖన్ధవారే పన ‘‘రూపం ఖన్ధో’’తి పుచ్ఛాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం పియరూపాదీనఞ్చ పఞ్చసు ఖన్ధేసు సఙ్గహితత్తా. ‘‘ఖన్ధా రూప’’న్తిఆదీసు యే కేచి ఖన్ధా, సబ్బే తే రూపక్ఖన్ధోతిఆదినా అత్థో గహేతబ్బో. తేనేవ హిస్స నిద్దేసే ‘‘ఖన్ధా రూప’’న్తిఆదినా పదం అనుద్ధరిత్వా ‘‘ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదినా అత్థవసేనేవ పదం ఉద్ధరిత్వా ‘‘రూపక్ఖన్ధో ఖన్ధో చేవ రూపక్ఖన్ధో చ, అవసేసా ఖన్ధా, న రూపక్ఖన్ధో’’తి విస్సజ్జనం కతం. తేనేవ చ కారణేన సుద్ధఖన్ధవారోతి వుత్తో. వచనసోధనే వియ హి ఏత్థ న వచనం పమాణం, యథా పన సుద్ధఖన్ధా లబ్భన్తి, తథా తథా అత్థోవ పమాణం. పరతో ఆయతనయమకమాతికాదీసుపి ఏసేవ నయో. పటిలోమే ‘‘న రూపం న ఖన్ధో’’తి యం ధమ్మజాతం రూపం న హోతి, తం ఖన్ధోపి న హోతీతి పుచ్ఛా, తస్సా ‘‘రూపక్ఖన్ధవిరహితా ఖన్ధా, న రూపం, తథా నిబ్బానం న పన రూపఞ్చేవ న ఖన్ధో చా’’తి విస్సజ్జనం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. సుద్ధఖన్ధవారో.

సుద్ధఖన్ధమూలచక్కవారేపి ‘‘ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధో’’తిఆదినా హేట్ఠా వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బోతి అయం పణ్ణత్తివారే నయో.

యస్మా పన నిద్దేసే ఇమిస్సా పన మాతికాయ పణ్ణత్తివారసఙ్ఖాతం నిద్దేసం వత్వా తతో ఇమం మాతికాక్కమం ముఞ్చిత్వా అపరేన పరియాయేన అఞ్ఞేపి ఉద్దేసవారవిరహితా ‘‘పవత్తివారో పరిఞ్ఞావారో’’తి ద్వే మహావారా పుచ్ఛావిస్సజ్జనవసేన వుత్తా, తస్మా తేసం ద్విన్నమ్పి వారానం నయో దస్సేతబ్బో. తతో పవత్తివారే తావ పాళివవత్థానపుబ్బికా ముఖమత్తప్పకాసనా – ఇమస్మిం హి ఉప్పాదవారో నిరోధవారో ఉప్పాదనిరోధవారోతి తయో అన్తరవారా హోన్తి. తత్థ ఉప్పాదవారే తావ తిణ్ణం అద్ధానం వసేన ఛ కాలభేదా హోన్తి పచ్చుప్పన్నో, అతీతో, అనాగతో, పచ్చుప్పన్నేనాతీతో, పచ్చుప్పన్నేనానాగతో, అతీతేనానాగతోతి. ఏవమేతేసు ఛసు కాలభేదేసు య్వాయం పఠమో పచ్చుప్పన్నో, తత్థ పుగ్గలతో ఓకాసతో పుగ్గలోకాసతోతి తయో వారా హోన్తి.

తత్థ ‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీతి? అసఞ్ఞసత్తం ఉపపజ్జన్తానం తేసం రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, నో చ తేసం వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి. పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తానం తేసం రూపక్ఖన్ధో చ ఉప్పజ్జతి, వేదనాక్ఖన్ధో చ ఉప్పజ్జతి. యస్స వా పన వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీతి? అరూపం ఉపపజ్జన్తానం తేసం వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, నో చ తేసం రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి. పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తానం తేసం వేదనాక్ఖన్ధో చ ఉప్పజ్జతి, రూపక్ఖన్ధో చ ఉప్పజ్జతి. యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి…పే… తస్స విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి…పే… యస్స వా పన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీతి…పే… పఞ్చవోకారం …పే… ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏవం రూపక్ఖన్ధమూలకాని చత్తారి, ‘‘యస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స సఞ్ఞాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా చ వేదనాక్ఖన్ధమూలకాని తీణి, సఞ్ఞాక్ఖన్ధమూలకాని ద్వే, సఙ్ఖారక్ఖన్ధమూలకం ఏకన్తి ఏవమేతాని పచ్చుప్పన్నకాలే పుగ్గలవారే అనులోమనయే దస యమకాని హోన్తి. తత్థ రూపక్ఖన్ధమూలకేసు చతూసు ఆదితో ఏకమేవ పాళియం విస్సజ్జితం, సేసాని తేన సదిసవిస్సజ్జనానీతి తన్తియా లహుభావత్థం సంఖిత్తాని.

వేదనాక్ఖన్ధమూలకే పన సబ్బత్థ ‘‘ఆమన్తా’’తి ఏకసదిసమేవ విస్సజ్జనం. వేదనాదీసు ఉప్పన్నేసు నియమేన సఞ్ఞాదీనం ఉప్పజ్జనతో తత్థ సబ్బాని సంఖిత్తాని. యథా చ పుగ్గలవారే దస యమకాని, ఏవం ఓకాసవారేపి ‘‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీతి? అసఞ్ఞసత్తే తత్థ…పే… పఞ్చవోకారే తత్థ…పే… ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా, పుగ్గలోకాసవారేపి ‘‘యస్స యత్థ రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీతి? అసఞ్ఞసత్తం…పే… పఞ్చవోకారం…పే… ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా. పచ్చుప్పన్నకాలే తీసు వారేసు అనులోమనయే తింస యమకా హోన్తి. యథా అనులోమనయే తింస, ఏవం పటిలోమనయేపి ‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతీతి? అరూపం ఉపపజ్జన్తానం తేసం రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి, నో చ తేసం వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి. సబ్బేసం చవన్తానం తేసం రూపక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జతి వేదనాక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జతి. యస్స వా పన వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి, తస్స రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతీతి? అసఞ్ఞసత్తం ఉపపజ్జన్తానం తేసం వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి, నో చ తేసం రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి. సబ్బేసం చవన్తానం తేసం వేదనాక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జతి రూపక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జతీ’’తిఆదినా, ‘‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి, తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతీతి? ఉప్పజ్జతి. యత్థ వా పన…పే… నుప్పజ్జతీతి? ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా చ, ‘‘యస్స యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి, తస్స తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతీతి…పే… సబ్బేసం చవన్తానం తదుభయం నుప్పజ్జతీ’’తిఆదినా చాతి తింస యమకా. ఏవం పచ్చుప్పన్నకాలే సట్ఠి యమకాని, తద్దిగుణా పుచ్ఛా, తద్దిగుణా చ అత్థా వేదితబ్బా.

తత్థ యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీతి యస్స పుగ్గలస్స పటిసన్ధిక్ఖణే రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి. తస్స వేదనాక్ఖన్ధోతి వేదనాక్ఖన్ధోపి తస్స తస్మింయేవ ఖణే ఉప్పజ్జతీతి అత్థో ఇమినావ నయేన. తత్థ అసఞ్ఞసత్తన్తి అసఞ్ఞత్తభవం పటిసన్ధివసేన ఉపపజ్జన్తానం తేసం ఉప్పజ్జనక్ఖణే రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, నో చ తేసం అచిత్తకత్తా వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. ఇమినావ నయేన ‘‘యస్స వా పన వేదనాక్ఖన్ధో’’తిఆదికేసు పుచ్ఛావిస్సజ్జనేసు, తతో పరేసుపి సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

ఇదం పనేత్థ ఉప్పాదనిరోధేసు నియమలక్ఖణం – సకలేపి హి ఇమస్మిం ఖన్ధయమకే తత్థ తత్థ ఉప్పన్నానం సత్తానం పవత్తే యావ మరణా వా ఖన్ధానం అపరియన్తేసు ఉప్పాదనిరోధేసు విజ్జమానేసుపి లహుపరివత్తానం ధమ్మానం వినిబ్భోగం కత్వా ఉప్పాదనిరోధే దస్సేతుం న సుకరన్తి పవత్తియం ఉప్పాదనిరోధే అనామసిత్వా పటిసన్ధిఉప్పాదవసేనేవ ఉప్పాదవారో, నిరోధమరణకాలే నిరోధవసేనేవ చ నిరోధవారో కథితో. ఏవమేత్థ ఉప్పాదనిరోధేసు నియమలక్ఖణం విదిత్వా పటిసన్ధిఉప్పాదమేవ చ చుతినిరోధమేవ చ గహేత్వా తేసు తేసు ఠానేసు ఆగతానం పుచ్ఛావిస్సజ్జనానం అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

పటిలోమనయే పన సబ్బేసం చవన్తానన్తి మరణచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణసమన్నాగతానం. తేసం హి తత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి, వేదనాక్ఖన్ధో చ చుతిచిత్తస్స ఉప్పత్తిక్ఖణే ఏవ ఉప్పన్నత్తా. ‘‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి, తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతీ’’తి పుచ్ఛాయ అరూపభవం సన్ధాయ ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి ఇదం విస్సజ్జనం కతం, అనన్తరపుచ్ఛాయ అసఞ్ఞిభవం సన్ధాయ ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి ఇదం విస్సజ్జనన్తి వేదితబ్బం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి అయం పచ్చుప్పన్నకాలే నయో.

యథా చ పచ్చుప్పన్నకాలే సట్ఠి యమకాదీని, ఏవం సేసేసుపి పఞ్చసు కాలభేదేసు పచ్చేకన్తి గహేతబ్బం. పుచ్ఛావిస్సజ్జనేసు పనేత్థ కిఞ్చాపి ‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థాతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా, ‘‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థ, తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థాతి? పఞ్చవోకారే ఉప్పజ్జిత్థ, నాఞ్ఞత్థా’’తిఆదినా చ, ‘‘యస్స యత్థ రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థాతి? పఞ్చవోకారానం తేసం తత్థ ఉప్పజ్జిత్థ, నాఞ్ఞత్థా’’తిఆదినా చ అతీతకాలే అనులోమనయే, ‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థ, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థాతి? నత్థీ’’తిఆదినా, ‘‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థ, తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థాతి? ఉప్పజ్జిత్థా’’తిఆదినా, ‘‘యస్స యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థ, తస్స తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థాతి? అరూపానం తేసం తత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థ, నో చ తేసం…పే… సుద్ధావాసానం తేసం తత్థ తదుభయం నుప్పజ్జిత్థా’’తిఆదినా తీసు వారేసు పటిలోమనయే చ,

‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా, ‘‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతి, తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీతి…పే… పఞ్చవోకారే ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా, ‘‘యస్స యత్థ రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతి…పే… పఞ్చవోకారానం తేసం తత్థ ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా చ అనాగతకాలే అనులోమనయే, ‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిస్సతీతి? యే అరూపం ఉపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, తేసం రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిస్సతి, నేతరో, పచ్ఛిమభవికానం తదుభయం నుప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా, ‘‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిస్సతి, తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా, ‘‘యస్స యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిస్సతీతి? అరూపానం తేసం తత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిస్సతి, నేతరో, పచ్ఛిమభవికానం తదుభయం నుప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా పటిలోమనయే చ,

‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థా’’తిఆదినా, ‘‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థాతి…పే… పఞ్చవోకారే ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా, ‘‘యస్స యత్థ రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థాతి? సుద్ధావాసం అసఞ్ఞసత్తం ఉపపజ్జన్తానం తేసం తత్థ రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, నో చ తేసం తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థ, పఞ్చవోకారే పన ఉప్పజ్జిత్థా’’తిఆదినా పచ్చుప్పన్నేన అతీతకాలే అనులోమనయే, ‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థా’’తిఆదినా, ‘‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి, తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థాతి? ఉప్పజ్జిత్థా’’తిఆదినా, ‘‘యస్స యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి, తస్స తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థాతి? పఞ్చవోకారా చవన్తానం అరూపానఞ్చ తేసం తత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి, నో చ తేసం తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థ, సుద్ధావాసే పరినిబ్బన్తానం అసఞ్ఞసత్తా చవన్తానం తేసం తత్థ రూపక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జతి వేదనాక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జిత్థా’’తిఆదినా పటిలోమనయే చ,

‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీతి? పచ్ఛిమభవికానం పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తానం తేసం రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా, ‘‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీతి? పఞ్చవోకారే…పే… ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా చ, ‘‘యస్స యత్థ రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీతి? పచ్ఛిమభవికానం పఞ్చవోకారే…పే… ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా చ పచ్చుప్పన్నేన అనాగతకాలే అనులోమనయే, ‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిస్సతీతి పఞ్చవోకారే పరినిబ్బన్తానం అరూపే పచ్ఛిమభవికానం…పే… నుప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా, ‘‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి, తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిస్సతీతి? ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా, ‘‘యస్స యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి, తస్స తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిస్సతీతి…పే… పఞ్చవోకారే పరినిబ్బన్తానం అరూపే పచ్ఛిమభవికానం అసఞ్ఞసత్తా చవన్తానం తేసం తత్థ…పే… నుప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా పటిలోమనయే చ,

‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీతి? పచ్ఛిమభవికానం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా, ‘‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థ, తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీతి…పే… పఞ్చవోకారే ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా, ‘‘యస్స యత్థ రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీతి? పఞ్చవోకారే పచ్ఛిమభవికానం అసఞ్ఞసత్తానం…పే… ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా అతీతేన అనాగతకాలే అనులోమనయే, ‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీతి? నత్థీ’’తిఆదినా, ‘‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థ, తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిస్సతీతి? ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా, ‘‘యస్స యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థ, తస్స తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిస్సతీతి…పే… సుద్ధావాసానం అరూపే పచ్ఛిమభవికానం తేసం తత్థ రూపక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జిత్థ వేదనాక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా పటిలోమనయే చ సుద్ధా అత్థవిసేసా ఉపలబ్భన్తి. తథాపి గన్థవిత్థారభయేన అనవసేసతో న దస్సయిస్సామ, దస్సితనయేనేవ సబ్బత్థ పుచ్ఛావిస్సజ్జనం సక్కా పణ్డితేన ఞాతున్తి అయం ఉప్పాదవారే నయో.

యథా చ ఉప్పాదవారే ఛసు కాలభేదేసు పచ్చేకం పుగ్గలాదిభేదతో అనులోమపటిలోమనయుభయేన ఛ ఛ వారా, ఏకేకస్మిం వారే దస దస కత్వా సట్ఠి సట్ఠి యమకాని, సబ్బానిపి సట్ఠిఅధికాని తీణి యమకసతాని, తతో ద్విగుణా పుచ్ఛా, ద్విగుణా అత్థా చ హోన్తి, ఏవం నిరోధవారే ఉప్పాదనిరోధవారేపి వేదితబ్బా. తత్థ చ ‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో నిరుజ్ఝతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నిరుజ్ఝతీతి…పే… పఞ్చవోకారా చవన్తానం…పే… నిరుజ్ఝతీ’’తిఆదినా, ‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో న నిరుజ్ఝతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో న నిరుజ్ఝతీతి…పే… సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తానం…పే… న నిరుజ్ఝతీ’’తిఆదినా నిరోధవారే, ‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నిరుజ్ఝతీతి? నో. యస్స రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో న నిరుజ్ఝతీతి…పే… అరూపం ఉపపజ్జన్తానం అసఞ్ఞసత్తా చవన్తానం తేసం రూపక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జతి, వేదనాక్ఖన్ధో చ న నిరుజ్ఝతీ’’తిఆదినా ఉప్పాదనిరోధవారే చ హేట్ఠా వుత్తానుసారేన సబ్బత్థ పుచ్ఛావిస్సజ్జననయో ఞాతబ్బోతి అయం పవత్తివారే నయో.

పరిఞ్ఞావారే పన పుగ్గలవారాదీసు తీసు పుగ్గలవారో ఏకోవ లబ్భతి, న ఓకాసపుగ్గలోకాసవారా సదిసవిస్సజ్జనత్తా. యో హి కోచి పుగ్గలో రూపాదిం పరిజానన్తోవ, యత్థ కత్థచి నిరుద్ధోపి తాదిసోవ హోతి, తస్మా ఛసు కాలభేదేసు అనులోమతో పుగ్గలవసేన ద్వే ద్వే వారా, ఏకేకస్మిం వారే దస దస కత్వా వీసతి వీసతి యమకానీతి వీసం యమకసతం, తద్దిగుణా పుచ్ఛా, తద్దిగుణా చ అత్థా వేదితబ్బా. తత్థ చ ‘‘యో రూపక్ఖన్ధం పరిజానాతి, సో వేదనాక్ఖన్ధం పరిజానాతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా చ, ‘‘యో రూపక్ఖన్ధం న పరిజానాతి, సో వేదనాక్ఖన్ధం న పరిజానాతీతి? ఆమన్తా’’తి ఆదినా చ అనులోమపటిలోమతో ఆదితో తీసు కాలేసు సబ్బపుచ్ఛానం ‘‘ఆమన్తా ఆమన్తా’’త్వేవ విస్సజ్జనం. ఇతరేసు పన తీసు మిస్సకకాలేసు ‘‘యో రూపక్ఖన్ధం పరిజానాతి, సో వేదనాక్ఖన్ధం పరిజానిత్థాతి? నో. యో వా పన…పే… నో’’తి ఏవం ఇతరకాలద్వయేపి అనులోమనయే ‘‘నో నో’’త్వేవ విస్సజ్జనం.

పటిలోమనయే పన ‘‘యో రూపక్ఖన్ధం న పరిజానాతి, సో వేదనాక్ఖన్ధం న పరిజానిత్థాతి? అరహా రూపక్ఖన్ధం న పరిజానాతి, నో చ సో వేదనాక్ఖన్ధం న పరిజానిత్థ. అగ్గమగ్గసమఙ్గిఞ్చ అరహన్తఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసా పుగ్గలా రూపక్ఖన్ధఞ్చ న పరిజానన్తి, వేదనాక్ఖన్ధఞ్చ న పరిజానింసూ’’తిఆదినా, ‘‘యో రూపక్ఖన్ధం న పరిజానాతి, సో వేదనాక్ఖన్ధం న పరిజానిస్సతీతి? యే మగ్గం పటిలభిస్సన్తి, తే రూపక్ఖన్ధం న పరిజానన్తి, నో చ వేదనాక్ఖన్ధం న పరిజానిస్సన్తి. అరహా యే చ పుథుజ్జనా మగ్గం న పటిలభిస్సన్తి, తే రూపక్ఖన్ధఞ్చ న పరిజానన్తి, వేదనాక్ఖన్ధఞ్చ న పరిజానిస్సన్తీ’’తిఆదినా చ, ‘‘యో రూపక్ఖన్ధం న పరిజానిత్థ, సో వేదనాక్ఖన్ధం న పరిజానిస్సన్తీతి? యే మగ్గం పటిలభిస్సన్తి, తే రూపక్ఖన్ధం న పరిజానింసు, నో చ వేదనాక్ఖన్ధం న పరిజానిస్సన్తి. అగ్గమగ్గసమఙ్గీ యే చ పుథుజ్జనా మగ్గం న పటిలభిస్సన్తి, తే రూపక్ఖన్ధఞ్చ న పరిజానింసు, వేదనాక్ఖన్ధఞ్చ న పరిజానిస్సన్తీ’’తిఆదినా చ పుచ్ఛావిస్సజ్జననయో వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నసఙ్ఖాతా తయో అద్ధా పవత్తివారే చుతిపటిసన్ధివసేన న లబ్భన్తి, పవత్తే చిత్తక్ఖణవసేనేవ లబ్భన్తి. లోకుత్తరమగ్గక్ఖణస్మిం హి నిబ్బానారమ్మణేన చిత్తేన పఞ్చసు ఖన్ధేసు పరిఞ్ఞాకిచ్చనిప్ఫత్తియా యం కఞ్చి ఏకం ఖన్ధం పరిజానన్తో ఇతరమ్పి ‘‘పరిజానాతీ’’తి అనులోమపఞ్హేసు పరిఞ్ఞాకిచ్చస్స మత్థకప్పత్తం అగ్గమగ్గసమఙ్గిం సన్ధాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం వుత్తం. ‘‘న పరిజానాతీ’’తి పటిలోమపఞ్హేసు పుథుజ్జనాదయో సన్ధాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘పరిజానిత్థా’’తి ఇమస్మిం పన అతీతకాలవారే మగ్గానన్తరే అగ్గఫలే ఠితోపి పరిఞ్ఞాకిచ్చస్స నిట్ఠితత్తా పరిజానిత్థయేవ నామ. ‘‘పరిజానాతీ’’తి చ అగ్గమగ్గసమఙ్గీ వుచ్చతి, ‘‘పరిజానిస్సన్తీ’’తి పుథుజ్జనాదయో, తస్మా యో న పరిజానాతి, సో పరిజానిత్థాతి వా, పరిజానిస్సతీతిఆదినా వా వత్తుం అసక్కుణేయ్యతాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం కతం.

పటిలోమనయే పన ‘‘అగ్గమగ్గసమఙ్గిఞ్చ అరహన్తఞ్చ ఠపేత్వా’’తి ఇదం అగ్గమగ్గసమఙ్గినో ‘‘న పరిజానాతీ’’తి వచనం, అరహతో చ ‘‘న పరిజానిత్థా’’తి వత్తుం అసక్కుణేయ్యతాయ వుత్తం, ‘‘యే చ పుథుజ్జనా మగ్గం న పటిలభిస్సన్తీ’’తి ఇమినా అతీతే వియ అనాగతేపి అనన్తకాలం అముచ్చనకా సత్తా నామ అత్థీతి దస్సేతి, తే చ అరహతా నిట్ఠితపరిఞ్ఞాకిచ్చేన, ‘‘న పరిజానిస్సన్తీ’’తి వత్తబ్బతం వా ఆపన్నేన సమకా జాతా, సబ్బత్థ చ ఏకం ఖన్ధం పరిజానన్తో సబ్బం పరిజానాతి, అపరిజానన్తోపి చ సబ్బం న పరిజానాతీతి వేదితబ్బన్తి అయం ఖన్ధయమకమాతికత్థసంవణ్ణనానయో.

ఆయతనయమకమాతికత్థవణ్ణనా

ఆయతనయమకమాతికాయ పన పాళివవత్థానాదికం సబ్బం ఖన్ధయమకమాతికాయ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం అఞ్ఞత్ర విసేసా, తత్రాయం విసేసో – ‘‘ద్వాదసాయతనానీ’’తి పదం ఆదిం కత్వా యావ ‘‘నాయతనా న మనో’’తి, తావ పవత్తా అయం ఆయతనమాతికా నామ. తత్థ ద్వాదసాయతనాని ఉద్దిసిత్వా యమకవసేన పుచ్ఛాసు ఖన్ధపదం ఠపేత్వా చక్ఖాదీని పఞ్చ అజ్ఝత్తికాయతనాని పఠమం వుత్తాని, పచ్ఛా రూపాదిపఞ్చబాహిరాయతనాని, పరియోసానే మనాయతనధమ్మాయతనానీతి ఏవం పాళివవత్థానే పఞ్హే. విస్సజ్జనే పన ‘‘చక్ఖు చక్ఖాయతనన్తి? దిబ్బచక్ఖు పఞ్ఞాచక్ఖు చక్ఖుమేవ, న చక్ఖాయతనం, చక్ఖాయతనం చక్ఖు చేవ చక్ఖాయతనఞ్చ. సోతం సోతాయతనన్తి? దిబ్బసోతం తణ్హాసోతం సోతమేవ, న సోతాయతనం. ఘానం ఘానాయతనన్తి? ఆమన్తా…పే… కాయో కాయాయతనన్తి? నామకాయో చిత్తకాయోతిఆది కాయో, న కాయాయతనం. రూపం రూపాయతనన్తి? భూతాది, పియరూపాది చ రూపంవ, న రూపాయతనం. సద్దో సద్దాయతనన్తి? ఆమన్తా. గన్ధో గన్ధాయతనన్తి? సీలగన్ధాదయో గన్ధోవ, న గన్ధాయతనం. రసో రసాయతనన్తి? అత్థరసాదయో రసోవ, న రసాయతనం. ధమ్మో ధమ్మాయతనన్తి? పరియత్తిధమ్మాదయో ధమ్మోవ, న ధమ్మాయతనం. ధమ్మాయతనం ధమ్మోతి? ఆమన్తా’’తి అయం పణ్ణత్తివారే విసేసో.

పవత్తివారే పన ‘‘యస్స చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స సోతాయతనం ఉప్పజ్జతీతి? సచక్ఖుకానం అసోతకానం ఉపపజ్జన్తానం తేసం చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జతి, నో చ తేసం సోతాయతనం ఉప్పజ్జతి. సచక్ఖుకానం ససోతకానం ఉపపజ్జన్తానం తేసం చక్ఖాయతనఞ్చ ఉప్పజ్జతి, సోతాయతనఞ్చ ఉప్పజ్జతి…పే… యస్స రూపాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స మనాయతనం ఉప్పజ్జతీతి? అచిత్తకానం రూపాయతనం ఉప్పజ్జతి, నో చ తేసం మనాయతనం ఉప్పజ్జతి. పఞ్చవోకారే ఉప్పాదక్ఖణే తదుభయం ఉప్పజ్జతి. యస్స వా పన మనాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స రూపాయతనం ఉప్పజ్జతీతి? అరూపభవవజ్జితే సఞ్ఞాభవే ఉపపజ్జన్తానం…పే… ఉప్పజ్జతి. యస్స రూపాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స ధమ్మాయతనం ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన…పే… ఉప్పజ్జతీతి? అరూపభవవజ్జితే సబ్బత్థ ఉప్పజ్జతి. యస్స మనాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స ధమ్మాయతనం ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా, యస్స వా పన…పే… ఉప్పజ్జతీతి? అసఞ్ఞభవవజ్జితే సబ్బత్థ ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏవం సద్దాయతనవజ్జితా సేసాయతనమాతికాయమకయోజనా యథానురూపం వేదితబ్బా. సద్దాయతనం హి పటిసన్ధిక్ఖణే న లబ్భతి, అయం ఉప్పాదవారే విసేసో, ఇమినా నయేన నిరోధవారాదీసు, పరిఞ్ఞావారే చ యోజనావిసేసో వేదితబ్బో, సబ్బత్థ చ ఖన్ధతో ఆయతనానం బహుతా చ యమకవారబహుతా చ వేదితబ్బా. సేసం తాదిసమేవాతి అయం ఆయతనయమకమాతికత్థసంవణ్ణనానయో.

ధాతుయమకమాతికత్థవణ్ణనా

ధాతుయమకమాతికాయ పన పాళివవత్థానం సబ్బం ఆయతనయమకమాతికాయ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి అయం ధాతుయమకమాతికత్థసంవణ్ణనానయో.

సచ్చయమకమాతికత్థవణ్ణనా

సచ్చయమకమాతికాయ పన ఖన్ధయమకే వుత్తనయేన వారభేదా, కాలాదిభేదా చ వేదితబ్బా, పాళివవత్థానే పనేత్థ చతున్నం సచ్చానం వసేన పదసోధనవారో పదసోధనమూలచక్కవారో సుద్ధసచ్చవారో సుద్ధసచ్చమూలచక్కవారోతి ఇమేసు చతూసు వారేసు యమకగణనా వేదితబ్బా. పుచ్ఛావిస్సజ్జనేసు పన ‘‘దుక్ఖం దుక్ఖసచ్చన్తి? ఆమన్తా. దుక్ఖసచ్చం దుక్ఖన్తి? కాయికచేతసికం దుక్ఖం ఠపేత్వా అవసేసం దుక్ఖసచ్చం, న దుక్ఖం. కాయికచేతసికం దుక్ఖం పన దుక్ఖఞ్చేవ దుక్ఖసచ్చఞ్చ. సముదయో సముదయసచ్చన్తి? తణ్హం ఠపేత్వా అవసేసా సచ్చవిభఙ్గే నిద్దిట్ఠా కుసలాదిధమ్మా సముదయో, న సముదయసచ్చం. తణ్హా పన సముదయో చేవ సముదయసచ్చఞ్చ. సముదయసచ్చం సముదయోతి? ఆమన్తా. నిరోధో నిరోధసచ్చన్తి? తదఙ్గనిరోధాదయో, ఖణికనిరోధో చ నిరోధోవ, న నిరోధసచ్చం. నిబ్బానం పన నిరోధో చేవ నిరోధసచ్చఞ్చ. నిరోధసచ్చం నిరోధోతి? ఆమన్తా. మగ్గో మగ్గసచ్చన్తి? మిచ్ఛామగ్గఙ్గాదయో మగ్గో, న మగ్గసచ్చం. అరియమగ్గో పన మగ్గో చేవ మగ్గసచ్చఞ్చ. మగ్గసచ్చం మగ్గోతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా పణ్ణత్తివారే నయో వేదితబ్బో.

పవత్తివారే పన ‘‘యస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి, తస్స సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జతీతి? సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తానం పవత్తే తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి, నో చ తేసం సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జతి. తణ్హాయ ఉప్పాదక్ఖణే తదుభయం ఉప్పజ్జతి. యస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి, తస్స మగ్గసచ్చం ఉప్పజ్జతీతి…పే… పఞ్చవోకారే మగ్గస్స ఉప్పాదక్ఖణే తదుభయం ఉప్పజ్జతి. యస్స వా పన…పే… ఉప్పజ్జతీతి? అరూపే మగ్గస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం మగ్గసచ్చం ఉప్పజ్జతి, నో చ తేసం దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి. పఞ్చవోకారే తదుభయం ఉప్పజ్జతి. యస్స సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జతి, తస్స మగ్గసచ్చం ఉప్పజ్జతీతి? నో, యస్స వా పన…పే… నో’’తిఆదినా పుగ్గలవారే, ‘‘యత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి, తత్థ సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జతీతి? అసఞ్ఞసత్తే తత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి, నో చ తత్థ తదఞ్ఞం, అఞ్ఞత్థ తదుభయమ్పి. యత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి, తత్థ మగ్గసచ్చం ఉప్పజ్జతీతి? అపాయే, అసఞ్ఞసత్తే చ దుక్ఖమేవ, నో చ తత్థ తదఞ్ఞం, అఞ్ఞత్థ తదుభయమ్పీ’’తిఆదినా ఓకాసవారే, పుగ్గలోకాసవారేపీతి ఏవం అనులోమనయే,

‘‘యస్స దుక్ఖసచ్చం నుప్పజ్జతి, తస్స సముదయసచ్చం నుప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన…పే… నుప్పజ్జతీతి? సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తానం పవత్తే తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే సముదయసచ్చం నుప్పజ్జతి, నో చ తేసం దుక్ఖసచ్చం నుప్పజ్జతి. సబ్బేసం చవన్తానం పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే అరూపే మగ్గస్స చ ఫలస్స చ ఉప్పాదక్ఖణే తేసం సముదయసచ్చఞ్చ నుప్పజ్జతి, దుక్ఖసచ్చఞ్చ నుప్పజ్జతీ’’తిఆదినా, ‘‘యత్థ దుక్ఖసచ్చం నుప్పజ్జతి, తత్థ సముదయసచ్చం నుప్పజ్జతీతి? నత్థి. యత్థ వా పన సముదయసచ్చం నుప్పజ్జతి, తత్థ దుక్ఖసచ్చం నుప్పజ్జతీతి? ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా చ, ‘‘యస్స యత్థ దుక్ఖసచ్చం నుప్పజ్జతి, తస్స తత్థ సముదయసచ్చం నుప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన యత్థ సముదయసచ్చం నుప్పజ్జతి, తస్స తత్థ దుక్ఖసచ్చం నుప్పజ్జతీతి? సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తానం పవత్తే తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం తత్థ సముదయసచ్చం ఏవ నుప్పజ్జతి, నేతరం, సబ్బేసం పన చవన్తానం పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే అరూపే మగ్గస్స చ ఫలస్స చ ఉప్పాదక్ఖణే తేసం తత్థ తదుభయమ్పి నుప్పజ్జతీ’’తిఆదినా చ సబ్బత్థ పటిలోమనయే చ,

‘‘యస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థాతి? ఆమన్తా. యస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స మగ్గసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థాతి? అభిసమేతావీనం ఉప్పజ్జిత్థ, న ఇతరేస’’న్తిఆదినా, ‘‘యస్స యత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స తత్థ సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థాతి? సుద్ధావాసానం దుతియే చిత్తే వత్తమానే అసఞ్ఞసత్తానం తత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థ, నేతరం, ఇతరేసం తదుభయం ఉప్పజ్జిత్థా’’తిఆదినా, ‘‘యస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిస్సతీతి? అగ్గమగ్గసమఙ్గీనం అరహన్తానం యస్స చిత్తస్స అనన్తరా అగ్గమగ్గం పటిలభిస్సన్తి, తేసం దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జిస్సతి, నేతరం, ఇతరేసం తదుభయం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా చ, ‘‘యస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి, తస్స సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థాతి? ఆమన్తా, యస్స వా పన…పే… ఉప్పజ్జతీతి? సబ్బేసం చవన్తానం పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే అరూపే మగ్గఫలుప్పత్తిక్ఖణే తేసం సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థ, నో చ తేసం దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి. సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తానం పవత్తే చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే సముదయసచ్చఞ్చ ఉప్పజ్జిత్థ, దుక్ఖసచ్చఞ్చ ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా చ సేసకాలభేదేసు చ అనులోమపటిలోమాదీసు చ వుత్తానుసారేన ఉప్పాదవారే సబ్బత్థ విస్సజ్జననయో యథానురూపం ఞాతబ్బో. ‘‘యస్స దుక్ఖసచ్చం నిరుజ్ఝతి, తస్స సముదయసచ్చం నిరుజ్ఝతీతి…పే… తణ్హాయ భఙ్గక్ఖణే తేసం తదుభయం నిరుజ్ఝతీ’’తిఆదినా నిరోధవారే, ఉప్పాదనిరోధవారేపీతి ఏవం పవత్తివారే సబ్బత్థ యథానురూపతో యోజనా వేదితబ్బా.

తథా ‘‘యో దుక్ఖసచ్చం పరిజానాతి, సో సముదయసచ్చం పజహతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా పరిఞ్ఞావారేపీతి ఏవమేత్థ పాళినయో ఞాతబ్బో.

అత్థవినిచ్ఛయే పనేత్థ ఇదం లక్ఖణం – పవత్తి వారే తావేత్థ నిరోధసచ్చం న లబ్భతేవ, సేసేసు పన తీసు సచ్చేసు సముదయమగ్గసచ్చాని ఏకన్తేన పవత్తియం ఏవ లబ్భన్తి. దుక్ఖసచ్చం చుతిపటిసన్ధీసుపి పవత్తేపీతి ఏవమేత్థ యం యం సబ్బత్థ లబ్భతి, తస్స తస్స వసేన అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. తత్రిదం నయముఖం – సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తానన్తి అన్తమసో సుద్ధావాసానమ్పి. తేపి హి దుక్ఖసచ్చేనేవ ఉప్పజ్జన్తి. తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తస్సాతి ఇదం దుక్ఖసచ్చసముదయసచ్చేసు ఏకకోట్ఠాసస్స ఉప్పత్తిదస్సనత్థం వుత్తం, తస్మా పఞ్చవోకారవసేనేవ గహేతబ్బం. చతువోకారే పన తణ్హావిప్పయుత్తఫలసమాపత్తియా ఉప్పాదక్ఖణే ఏకమ్పి సచ్చం నుప్పజ్జతి. తదుభయన్తి దుక్ఖసముదయసచ్చద్వయం. తస్మిం హి ఖణే తణ్హం ఠపేత్వా సేసం దుక్ఖసచ్చం నామ హోతీతి తం సన్ధాయేతం వుత్తం. మగ్గస్స ఉప్పాదక్ఖణే పన రూపమేవ దుక్ఖసచ్చం నామ, సేసా మగ్గసహజాతా ధమ్మా సచ్చవినిముత్తావ. తేనేవ కారణేన ‘‘అరూపే మగ్గస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం మగ్గసచ్చం ఉప్పజ్జతి, నో చ తేసం దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తానం పవత్తే తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే. తేసం తత్థాతి తేసం తస్మిం ఉపపత్తిక్ఖణే తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తుప్పత్తిక్ఖణే చాతి ఏవమేత్థ ఖణవసేన ఓకాసో వేదితబ్బో. అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు ఏసేవ నయో. అనభిసమేతావీనన్తి అనభిసమితసచ్చానన్తి ఇమినా నయముఖేన సబ్బత్థ అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

పరిఞ్ఞావారే పన ఞాతతీరణపహానవసేన తిస్సోపి పరిఞ్ఞాయో లబ్భన్తి. యస్మా పన లోకుత్తరధమ్మేసు పరిఞ్ఞానామ నత్థి, తస్మా ఇధ ద్వే ఏవ సచ్చాని గహితాని. తత్థ ‘‘దుక్ఖసచ్చం పరిజానాతీ’’తి ఞాతతీరణపరిఞ్ఞావసేన వుత్తం, ‘‘సముదయసచ్చం పజహతీ’’తి ఞాతపహానపరిఞ్ఞావసేన, ఇతి ఇమాసం పరిఞ్ఞానం వసేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. అయం సచ్చయమకమాతికత్థసంవణ్ణనానయో.

సఙ్ఖారయమకమాతికత్థవణ్ణనా

సఙ్ఖారయమకమాతికాయ పన హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ మహావారన్తరాదిభేదా వేదితబ్బా. అయం పనేత్థ విసేసో – మాతికాయ తావ యథా హేట్ఠా ఖన్ధాదయో ధమ్మే ఉద్దిసిత్వా ‘‘రూపం రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదినా పదసోధనవారో ఆరద్ధో, తథా అనారభిత్వా ‘‘అస్సాసపస్సాసా కాయసఙ్ఖారో’’తిఆదినా పఠమం తయోపి సఙ్ఖారా విభజిత్వా దస్సితా. తత్థ కాయస్స సఙ్ఖారో కాయసఙ్ఖారో, అస్సాసపస్సాసా. ‘‘కాయికా ఏతే ధమ్మా కాయపటిబద్ధా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౩; సం. ని. ౪.౩౪౮) వచనతో కారణభూతస్స కరజకాయస్స ఫలభూతో ఏస సఙ్ఖారోతి కాయసఙ్ఖారో. అపరో నయో – సఙ్ఖరీయతీతి సఙ్ఖారో. కేన సఙ్ఖరీయతి? కాయేన. అయం హి వాతో వియ భస్తాయ కరజకాయేన సఙ్ఖరీయతి, ఏవమ్పి కాయస్స సఙ్ఖారోతి కాయసఙ్ఖారో, కాయేన కతో అస్సాసపస్సాసవాతోతి అత్థో. చేతసా వితక్కేత్వా విచారేత్వా పచ్ఛా వాచం భిన్దతి, తస్మా ‘‘వితక్కవిచారా వచీసఙ్ఖారో’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౩) వచనతో పన సఙ్ఖరోతీతి సఙ్ఖారో, కిం సఙ్ఖరోతి? వచిం. వచియా సఙ్ఖారోతి వచీసఙ్ఖారో, వచీభేదసముట్ఠాపకస్స వితక్కవిచారద్వయస్సేతం నామం. ‘‘సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౩; సం. ని. ౪.౩౪౮) వచనతోయేవ పన తతియపదే సఙ్ఖరీయతీతి సఙ్ఖారో, కేన సఙ్ఖరీయతి? చిత్తేన, ఇతి చిత్తస్స సఙ్ఖారోతి చిత్తసఙ్ఖారో, సబ్బేసమ్పి చిత్తసముట్ఠానానం చేతసికానం ధమ్మానం ఏతం అధివచనం. వితక్కవిచారానం పన వచీసఙ్ఖారభావేన విసుం గహితత్తా ‘‘ఠపేత్వా వితక్కవిచారే’’తి వుత్తం.

ఇదాని ‘‘కాయో కాయసఙ్ఖారో’’తి పదసోధనవారో ఆరద్ధో, తస్స అనులోమనయే తీణి, పటిలోమనయే తీణీతి ఛ యమకాని. పదసోధనమూలచక్కవారే ఏకేకసఙ్ఖారమూలకాని ద్వే ద్వే కత్వా అనులోమనయే ఛ, పటిలోమనయే ఛాతి ద్వాదస యమకాని. సుద్ధసఙ్ఖారవారే పన యథా సుద్ధఖన్ధవారాదీసు ‘‘రూపం ఖన్ధో, ఖన్ధా రూప’’న్తిఆదినా నయేన యమకానివుత్తాని, ఏవం ‘‘కాయో సఙ్ఖారో, సఙ్ఖారా కాయో’’తి అవత్వా ‘‘కాయసఙ్ఖారో వచీసఙ్ఖారో’’తిఆదినా నయేన కాయసఙ్ఖారమూలకాని ద్వే, వచీసఙ్ఖారమూలకం ఏకన్తి అనులోమే తీణి, పటిలోమే తీణీతి ఛ యమకాని వుత్తాని. కిం కారణా? సుద్ధికఏకేకపదవసేన అత్థభేదాభావతో, కాయసఙ్ఖారోతి పన ద్వీహిపి పదేహి ఏకోవ అత్థో లబ్భతీతి అయం విసేసోవ, తస్మా ఏకేకపదవసేన న వుత్తం, ‘‘కాయో కాయసఙ్ఖారో’’తిఆది పన వత్తబ్బం సియా, సోపి నయో పదసోధనవారే వినాపి అత్థేన వచనం యుజ్జతీతి తత్థేవ వుత్తో, ఇధ పన కాయసఙ్ఖారాదీనం వచీసఙ్ఖారాదీహి అఞ్ఞత్తా ‘‘కాయసఙ్ఖారో వచీసఙ్ఖారో’’తిఆదినాపి యమకాని వుత్తాని. సుద్ధసఙ్ఖారమూలచక్కవారో పనేత్థ న గహితోతి అయం తావేత్థ పాళివవత్థానే విసేసో.

పఞ్హవిస్సజ్జనేసు పన ‘‘కాయో కాయసఙ్ఖారోతి? నో, కాయసఙ్ఖారో కాయోతి? నో’’తి వా ఏవం సబ్బత్థ పటిసేధో. విస్సజ్జనానం కాయాదీనం ఏవ కాయసఙ్ఖారాదినామత్తా. న హి కాయాదయో వియ కాయసఙ్ఖారాదీనం నామం హోతి, పటిలోమే పన న కాయో న కాయసఙ్ఖారోతి యో కాయో న హోతి, సో కాయసఙ్ఖారోపి న హోతీతి పుచ్ఛాయ అత్థో, తస్సా కాయసఙ్ఖారో న కాయో కాయసఙ్ఖారోతి కాయసఙ్ఖారో కాయో న హోతి, కాయసఙ్ఖారోయేవ పనేసో హోతి, కాయఞ్చ కాయసఙ్ఖారఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసం సఙ్ఖతాసఙ్ఖతాదిభేదం సబ్బం న చ కాయో, న చ కాయసఙ్ఖారోతి విస్సజ్జనం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో, ఇతరేసు చ అనులోమపటిలోమేసు ‘‘కాయో కాయసఙ్ఖారోతి? నో, సఙ్ఖారా వచీసఙ్ఖారోతి? వచీసఙ్ఖారో సఙ్ఖారో చేవ వచీసఙ్ఖారో చ, అవసేసా సఙ్ఖారా, న వచీసఙ్ఖారో, న సఙ్ఖారా న వచీసఙ్ఖారోతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా సబ్బత్థ పుచ్ఛావిస్సజ్జననయో వేదితబ్బో.

పవత్తివారే పన ‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి, తస్స వచీసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతీతి? వినా వితక్కవిచారేహి అస్సాసపస్సాసానం ఉప్పాదక్ఖణే తేసం కాయసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి, నేతరో, సవితక్కసవిచారచిత్తసమఙ్గీనం పన కామావచరసత్తానం తదుభయమ్పి ఉప్పజ్జతి. యస్స వా పన…పే… ఉప్పజ్జతీతి? రూపారూపభవికానం వితక్కవిచారుప్పాదక్ఖణే వచీసఙ్ఖారోవ ఉప్పజ్జతి, నేతరో…పే… యథావుత్తకామావచరానం పన తదుభయం ఉప్పజ్జతి. యస్స కాయసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి, తస్స చిత్తసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా…పే… యస్స వా పన…పే… ఉప్పజ్జతీతి…పే… అస్సాసపస్సాసానం ఉప్పాదక్ఖణే తదుభయం ఉప్పజ్జతి. యస్స వచీసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి, తస్స చిత్తసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా…పే… యత్థ కాయసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి, తత్థ వచీసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతీతి? కామావచరసత్తానం దుతియజ్ఝానే తతియజ్ఝానే తత్థ కాయసఙ్ఖారోవ ఉప్పజ్జతి, నేతరో, పఠమజ్ఝానాదీసు పన తదుభయం ఉప్పజ్జతి. యత్థ వా పన …పే… ఉప్పజ్జతీతి? కామావచరే ఉప్పజ్జతి, న రూపారూపభవేసు. యత్థ కాయసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి, తత్థ చిత్తసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా. యత్థ వా పన…పే… ఉప్పజ్జతీతి? కామావచరసత్తానం చతుత్థజ్ఝానే రూపారూపభవే చ తత్థ చిత్తసఙ్ఖారోవ ఉప్పజ్జతి, నేతరో, ఇతరజ్ఝానాదీసు పన తదుభయం ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా,

‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో నుప్పజ్జతి, తస్స వచీసఙ్ఖారో నుప్పజ్జతీతి? వినా అస్సాసపస్సాసేహి వితక్కవిచారానం ఉప్పాదక్ఖణే తేసం కాయసఙ్ఖారోవ నుప్పజ్జతి, నేతరో, సబ్బేసం చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే వినా అస్సాసపస్సాసేహి అవితక్కఅవిచారచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే నిరోధసమాపన్నానం అసఞ్ఞసత్తానఞ్చ తదుభయమ్పి నుప్పజ్జతి…పే… యస్స కాయసఙ్ఖారో నుప్పజ్జతి, తస్స చిత్తసఙ్ఖారో నుప్పజ్జతీతి…పే… సబ్బచిత్తానం భఙ్గక్ఖణే నిరోధసమాపన్నానం అసఞ్ఞసత్తానఞ్చ నుప్పజ్జతీ’’తిఆదినా చ, ‘‘యత్థ కాయసఙ్ఖారో నుప్పజ్జతి, తత్థ వచీసఙ్ఖారో నుప్పజ్జతీతి…పే… చతుత్థజ్ఝానక్ఖణే రూపభవాదీసు నుప్పజ్జతీ’’తిఆదినా చ, ‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స వచీసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జిత్థాతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా, ‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో నుప్పజ్జిత్థ, తస్స చిత్తసఙ్ఖారో నుప్పజ్జిత్థాతి? నత్థీ’’తిఆదినా, ‘‘యస్స యత్థ కాయసఙ్ఖారో నుప్పజ్జిత్థ, తస్స తత్థ వచీసఙ్ఖారో నుప్పజ్జిత్థాతి…పే… చతుత్థజ్ఝానం సమాపన్నానం సుద్ధావాసానం దుతియే చిత్తే వత్తమానే అసఞ్ఞసత్తానం తేసం తత్థ కాయసఙ్ఖారో చ నుప్పజ్జిత్థ వచీసఙ్ఖారో చా’’తిఆదినా చ,

‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స వచీసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన…పే… ఉప్పజ్జిస్సతీతి? యస్స చిత్తస్స అనన్తరా కామావచరానం పచ్ఛిమచిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతి, రూపారూపభవే పచ్ఛిమభవికానం వచీసఙ్ఖారోవ ఉప్పజ్జిస్సతి, న కాయసఙ్ఖారో, అఞ్ఞేసం పన తదుభయం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా చ, ‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స వచీసఙ్ఖారో నుప్పజ్జిస్సతీతి…పే… పచ్ఛిమచిత్తసమఙ్గీనం యస్స చిత్తస్స అనన్తరా అవితక్కఅవిచారం పచ్ఛిమచిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతి, తేసం తదుభయం నుప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా సబ్బకాలభేదేసు యథానురూపతో ఉప్పాదవారే యోజనానయో వేదితబ్బో. ‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతి, తస్స వచీసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతీతి…పే… పఠమజ్ఝానం సమాపన్నానం కామావచరానం అస్సాసపస్సాసానం భఙ్గక్ఖణే తదుభయం నిరుజ్ఝతి. యస్స కాయసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతి, తస్స చిత్తసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా నిరోధవారే, ‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి, తస్స వచీసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతీతి? నో’’తిఆదినా ఉప్పాదనిరోధవారే చ,

‘‘యో కాయసఙ్ఖారం పరిజానాతి, సో వచీసఙ్ఖారం పరిజానాతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా పరిఞ్ఞావారే చ హేట్ఠా వుత్తానుసారేన సబ్బత్థ పాళినయో వేదితబ్బో.

పవత్తివారే పనేత్థ పచ్చుప్పన్నకాలే పుగ్గలవారస్స అనులోమనయే కాయసఙ్ఖారమూలకాని ద్వే, వచీసఙ్ఖారమూలకం ఏకన్తి తీణేవ యమకాని లబ్భన్తి. తస్స పటిలోమనయేపి ఓకాసవారాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవమేత్థ సబ్బవారేసు తిణ్ణం తిణ్ణం యమకానం వసేన యమకగణనా వేదితబ్బా. అత్థవినిచ్ఛయే పనేత్థ ఇదం లక్ఖణం – ఇమస్మిం హి సఙ్ఖారయమకే ‘‘అస్సాసపస్సాసానం ఉప్పాదక్ఖణే, వితక్కవిచారానం ఉప్పాదక్ఖణే’’తిఆదివచనతో (యమ. ౨.సఙ్ఖారయమక.౧౯) పచ్చుప్పన్నాదికాలభేదో పవత్తివసేనాపి గహేతబ్బో, న చుతిపటిసన్ధివసేనేవ. ‘‘దుతియజ్ఝానే తతియజ్ఝానే తత్థ కాయసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదివచనతో (యమ. ౨.సఙ్ఖారయమక.౨౧) చ ఝానమ్పి ఓకాసవసేన గహితన్తి వేదితబ్బం. ఏవమేత్థ యం యం లబ్భతి, తస్స తస్స వసేన అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. తత్రిదం నయముఖం – ‘‘వినా వితక్కవిచారేహీ’’తి దుతియతతియజ్ఝానవసేన వుత్తం, న చతుత్థజ్ఝానవసేన తత్థ అస్సాసపస్సాసానం అభావతో. ‘‘చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే’’తి ఇదం కాయసఙ్ఖారస్స ఏకన్తచిత్తసముట్ఠానత్తా వుత్తం, ఉప్పజ్జమానమేవ హి చిత్తం రూపం, అరూపం వా సముట్ఠాపేతి, న భిజ్జమానం, ఠితం వా. ‘‘పచ్ఛిమచిత్తసమఙ్గీన’’న్తి సబ్బపచ్ఛిమేన అప్పటిసన్ధికచిత్తేన సమఙ్గీనం ఖీణాసవానం. ‘‘అవితక్కఅవిచారం పచ్ఛిమచిత్త’’న్తి ఏత్థ రూపావచరానం దుతియజ్ఝానికాదిచుతిచిత్తవసేన, అరూపావచరానఞ్చ చతుత్థజ్ఝానికచుతిచిత్తవసేన అత్థో గహేతబ్బో.

‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతి, తస్స చిత్తసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతీ’’తి ఏత్థ నియమతో కాయసఙ్ఖారస్స చిత్తసఙ్ఖారేన సద్ధిం ఏకక్ఖణే నిరుజ్ఝనతో ‘‘ఆమన్తా’’తి పటివచనం దిన్నం న ఏకచిత్తక్ఖణికత్తా. చిత్తసఙ్ఖారో హి కాయసఙ్ఖారేన వినాపి ఉప్పజ్జతి చ నిరుజ్ఝతి చ. కాయసఙ్ఖారో పన చిత్తసముట్ఠానత్తా యేన చిత్తేన సద్ధిం ఉప్పజ్జతి, తతో పట్ఠాయ సత్తరసమేన సద్ధిం నిరుజ్ఝతి, ఏసా చిత్తసముట్ఠానరూపస్స ధమ్మతా. యం పన విభఙ్గప్పకరణస్స సీహళట్ఠకథాయ ‘‘చిత్తసముట్ఠానరూపం సత్తరసమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే నిరుజ్ఝతీ’’తి వుత్తం, తం ఇమాయ పాళియా విరుజ్ఝతి. ‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి, తస్స వచీసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతీ’’తి ఏత్థ యస్మా కాయసఙ్ఖారో చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పజ్జతి, న చ తస్మిం ఖణే వితక్కవిచారా నిరుజ్ఝన్తి, తస్మా ‘‘నో’’తి పటిసేధో కతో. ఇమినా నయముఖేన సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. అయం సఙ్ఖారయమకమాతికత్థసంవణ్ణనానయో.

అనుసయయమకమాతికత్థవణ్ణనా

అనుసయయమకమాతికాయ పన పాళివవత్థానం తావ ఏవం వేదితబ్బం. అనుసయయమకేపి ఖన్ధయమకమాతికాదీసు వియ దేసనం అకత్వా అఞ్ఞేన నయేన పాళిదేసనా కతా. కథం? పఠమం తావ పరిచ్ఛేదవారో పరిచ్ఛిన్నుద్దేసవారోతి ద్వే వారా ఉద్దేసవసేన దేసితా, తతో ఉప్పత్తిట్ఠానవారోతి ఏకో ఖుద్దకవారో. తతో అనుసయవారో సానుసయవారో పజహనవారో పరిఞ్ఞావారో పహీనవారో ఉప్పజ్జనవారో ధాతువారోతి అనుసయే యోజేత్వా యమకవసేన పపఞ్చతో నిద్దిట్ఠా సత్త మహావారాతి అట్ఠకనిద్దేసవసేన దేసితా, ఏవం దసహి వారేహి అనుసయయమకదేసనా కతా. తేసు యే ఇమే హి పరిచ్ఛేదవారోతిఆదినా ద్వే వారా ఉద్దేసవసేన వుత్తా, తే ఇధ అనుసయయమకమాతికాతి గహేతబ్బా.

తత్థ హి సత్త అనుసయాతి అయం గణనాయ పరిచ్ఛిన్దిత్వా అనుసయానం దేసితత్తా పరిచ్ఛేదవారో నామ. కామరాగానుసయో…పే… అవిజ్జానుసయోతి అయం పరిచ్ఛేదవసేన పరిచ్ఛిన్నానం నామమత్తం ఉద్దిసిత్వా ‘‘ఇమే నామ తే’’తి దేసితత్తా పరిచ్ఛిన్నుద్దేసవారో నామ. తత్థ అనుత్తానత్థతో తావ అనుసయాతి కేనట్ఠేన అనుసయా? అనుసయనట్ఠేన. కో ఏస అనుసయనట్ఠో నామాతి? అప్పహీనట్ఠో. కామరాగానుసయాదయో హి అప్పహీనట్ఠేన తస్స తస్స సన్తానే అనుసేన్తి నామ, తస్మా ‘‘అనుసయా’’తి వుచ్చన్తి, అనుసేన్తీతి చ తం తం అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. అథాపి సియా – అనుసయనట్ఠో నామ అప్పహీనాకారో, అప్పహీనాకారో చ న ఉప్పజ్జతి, తస్మా అనుసయా న ఉప్పజ్జన్తీతి. తత్రిదం పటివచనం – అప్పహీనాకారో అనుసయో, అనుసయోతి పన అప్పహీనట్ఠేన థామగతకిలేసో వుచ్చతి, సో చిత్తసమ్పయుత్తో సారమ్మణో సప్పచ్చయట్ఠేన సహేతుకో ఏకన్తాకుసలోవ హోతి కథావత్థుస్మిం (కథా. ౫౫౪ ఆదయో) అనుసయానం చిత్తవిప్పయుత్తభావస్స పటిసేధితత్తా, సో చ అతీతోపి హోతి, అనాగతోపి పచ్చుప్పన్నోపి, తస్మా ఉప్పజ్జతీతి వత్తుం యుత్తం. తథా హి ధమ్మసఙ్గహే మోహస్స పదభాజనే ౩౧౭ ‘‘అవిజ్జానుసయో అవిజ్జాపరియుట్ఠానం…పే… అయం తస్మిం సమయే మోహో హోతీ’’తి (ధ. స. ౩౯౦). ఇమస్మిఞ్చ యమకే ఉప్పజ్జనవారే ‘‘యస్స కామరాగానుసయో ఉప్పజ్జతి, తస్స పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆది వుత్తం, తస్మా ‘‘అనుసేన్తీతి తం తం అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి యం వుత్తం, తం సువుత్తన్తి వేదితబ్బం. కామరాగానుసయోతి కామరాగో చ సో అప్పహీనట్ఠేన అనుసయో చాతి కామరాగానుసయో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. అయం తావేత్థ అనుత్తానత్థో. అత్థవినిచ్ఛయో పనేత్థాపి నిద్దేసనయముఖదస్సనవసేనేవ హోతి, నిద్దేసో చేత్థ హేట్ఠా వుత్తో.

ఉప్పత్తిట్ఠానవారాదయో అట్ఠ వారా చ, తత్రాయం పాళివవత్థానానుపుబ్బికాముఖమత్తప్పకాసనా. తేసం హి పఠమో అనుసయానం ఉప్పత్తిట్ఠానవారో నామ. తత్థ వారభేదో యమకయోజనవారే నత్థి, ఇతరేసు పన సత్తసు మహావారేసు అత్థి. తేసు హి పఠమో అనుసయవారో అనులోమపటిలోమనయవసేన దువిధో హోతి. తత్థ అనులోమనయే ‘‘యస్స యత్థ…పే… అనుసేతీ’’తి పుగ్గలోకాసతదుభయనామవసేన తయో అన్తరవారా హోన్తి, తేసు ఏకేకస్మిం ఏకమూలకద్విమూలకతిమూలకచతుమూలకపఞ్చమూలకఛమూలకానం వసేన యమకభేదా హోన్తి. యథా చ అనులోమనయే, ఏవం పటిలోమనయేపి వేదితబ్బా. యథా చేత్థ అనుసయవారే, ఏవం సానుసయవారపజహనవారపరిఞ్ఞావారపహీనవారఉప్పజ్జనవారేసు పఞ్చసుపి. అయం పనేత్థ పురిమేసు తీసు వారేసు విసేసో. ఓకాసవారే ‘‘యత్థ తత్థా’’తి అవత్వా ‘‘యతో తతో’’తి నిస్సక్కవచనేన దేసనా కతా. సేసం తాదిసమేవ. యో పనాయం సబ్బపచ్ఛిమో ధాతువారో నామ, సో పుచ్ఛావారో విస్సజ్జనవారోతి ద్విధా ఠితో. తత్థ పుచ్ఛావారో అనులోమపటిలోమవసేన దువిధో. తస్సావసానే పుచ్ఛానుక్కమేన విస్సజ్జనం కతన్తి. ఏవం తావేత్థ పాళివవత్థానం వేదితబ్బం.

తత్రిదం అట్ఠన్నం వారానం ఆదితో పట్ఠాయ ముఖమత్తదస్సనం. ‘‘కత్థ కామరాగానుసయో అనుసేతి? కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు ఏత్థ కామరాగానుసయో అనుసేతి. కత్థ పటిఘానుసయో అనుసేతి? దుక్ఖాయ వేదనాయ…పే… మానానుసయో కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు రూపధాతుయా అరూపధాతుయా చ అనుసేతి. దిట్ఠానుసయో, విచికిచ్ఛానుసయో చ సబ్బసక్కాయపరియాపన్నేసు ధమ్మేసు, భవరాగానుసయో రూపారూపధాతూసు, అవిజ్జానుసయో సబ్బసక్కాయపరియాపన్నేసు ధమ్మేసు అనుసేతీ’’తి అయం తావ పఠమవారే పాళినయో.

తత్థ కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసూతి కామావచరభూమియం సుఖాయ చేవ ఉపేక్ఖాయ చాతి ద్వీసు వేదనాసు, కామరాగానుసయో పన సహజాతవసేన, ఆరమ్మణవసేన చాతి ద్వీహాకారేహి అనుసేతి ఉప్పజ్జతి, తత్థ అకుసలాహి సుఖఉపేక్ఖాహి సహజాతోపి హుత్వా తా ఆరమ్మణం కత్వాపి ఉప్పజ్జతి. అవసేసా పన కామావచరకుసలవిపాకకిరియవేదనా ఆరమ్మణమేవ కత్వా ఉప్పజ్జతి, ఇమాసు వేదనాసు అనుసయమానో చేస తాహి వేదనాహి సమ్పయుత్తేసు సఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణేసుపి అనుసేతియేవ. ఇమాసం పన వేదనానం అస్సాదట్ఠేన కామరాగానుసయుప్పత్తియా సేససమ్పయుత్తేహి పధానత్తా, ఓళారికత్తేన వేనేయ్యానం సుబోధత్తా చ ద్వీసు వేదనాసుయేవ అనుసేతీతి వుత్తం, ఏవం ఉపరిపి. న కేవలఞ్చేస అనుసయమానో ఇమాసు ద్వీసు వేదనాసుయేవ, వేదనాసమ్పయుత్తేసు ధమ్మేసు చ అనుసేతి, ఇట్ఠేసు పన రూపాదీసుపి అనుసేతి ఏవ. వుత్తమ్పి చేతం విభఙ్గప్పకరణే ‘‘యం లోకే పియరూపం సాతరూపం, ఏత్థ సత్తానం కామరాగానుసయో అనుసేతీ’’తి (విభ. ౮౧౬), ఏత్థానుసయయమకేపి వుత్తం ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయ రూపధాతుయా ఏత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతీ’’తిఆది. ఏతేన వుత్తావసేసరూపాదీసు ఛసుపి ఆరమ్మణేసు అనుసేతీతి వుత్తం హోతి. ఇధ పన తం సబ్బం అవత్వా కిఞ్చిదేవ పధానత్తాదినా కారణేన వుత్తన్తి గహేతబ్బం.

దుక్ఖాయాతి ఏత్థ పటిఘచిత్తసమ్పయుత్తా ద్వే దోమనస్సవేదనా, కాయవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా దుక్ఖవేదనా చాతి తిస్సో వేదనా, తం సమ్పయుత్తా చ ధమ్మా, అనిట్ఠా ఛ రూపాదయో ధమ్మా పటిఘానుసయసహజాతవసేన, ఆరమ్మణవసేన చ యథారహం అనుసయనట్ఠానం. కిం పన ఇతరా ద్వే వేదనా ఇట్ఠారమ్మణం వా పటిఘస్స ఆరమ్మణం న హోన్తీతి? నో న హోన్తి. పరిహీనజ్ఝానస్స హి నట్ఠం ఇట్ఠం ససమ్పయుత్తధమ్మం ఝానమారబ్భ దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, తం పన ఆరమ్మణమత్తమేవ, నానుసయనట్ఠానం ఇట్ఠత్తా. అనిట్ఠమేవ హి ఇట్ఠతో పటిహనననిమిత్తం, యం పన తత్థుప్పన్నం, తస్స పటిఘమత్తమేవ హోతి, న పటిఘానుసయోతి. పటిఘానుసయో హి అనిట్ఠారమ్మణే పటిహననవసేన ఉప్పన్నో థామగతో కిలేసో, ఇతరో దోమనస్సేన సద్ధిం ఉప్పన్నోపి అత్తనో పటిహననకిచ్చస్స అకరణతో పటిఘానుసయో న హోతి, అబ్బోహారికత్తం గచ్ఛతి. యథా హి పాణాతిపాతచేతనాయ సద్ధిం ఉప్పన్నోపి బ్యాపాదో మనోకమ్మం నామ న హోతి, అబ్బోహారికత్తం గచ్ఛతి, ఏవన్తి గహేతబ్బం. తేనేవ నేక్ఖమ్మస్సితం దోమనస్సం సేవితబ్బం వుత్తం. మానానుసయస్స పన దుక్ఖదోమనస్సవజ్జితా సబ్బే లోకియా ధమ్మా అనుసయనట్ఠానం. ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయ అపరియాపన్నే ఏత్థ…పే… మానానుసయో చ నానుసేతీ’’తి హి వుత్తం. దిట్ఠానుసయవిచికిచ్ఛానుసయానం పన లోకుత్తరవజ్జితా సబ్బేపి ధమ్మా అనుసయనట్ఠానం. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బసక్కాయపరియాపన్నేసు ధమ్మేసూ’’తి. తత్థ సంసారవట్టనిస్సితట్ఠేన సక్కాయపరియాపన్నేసు సబ్బధమ్మేసూతి అత్థో. ఏవం అవిజ్జానుసయోపి వేదితబ్బో. సబ్బత్థ చ సహజాతారమ్మణభేదో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

భవరాగానుసయో పన కిఞ్చాపి దిట్ఠివిప్పయుత్తేసు చతూసు చిత్తేసు ఉప్పజ్జనతో సహజాతవసేన కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు అనుసేతీతి వత్తబ్బో భవేయ్య, సో పన యస్మా రూపారూపావచరమేవారమ్మణం లభతి, న కామావచరారమ్మణమేవ, అనుసయానం పన తం న అనుసయనట్ఠానం, తస్మా ఆరమ్మణవసేన నియమం అకత్వా ‘‘రూపధాతుయా అరూపధాతుయా ఏత్థ భవరాగానుసయో అనుసేతీ’’తి వుత్తం. తం రాగవసేన సో చ సబ్బోపి రాగో కామరాగానుసయో గహేతబ్బోతి అయం ఉప్పత్తిట్ఠానవారే నయో.

ఇతరేసు పన సత్తసు మహావారేసు తావ ‘‘యస్స కామరాగానుసయో అనుసేతి, తస్స పటిఘానుసయో అనుసేతీతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన పటిఘానుసయో అనుసేతి, తస్స కామరాగానుసయో అనుసేతీతి? ఆమన్తా. యస్స కామరాగానుసయో అనుసేతి, తస్స మానానుసయో అనుసేతీతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన మానానుసయో అనుసేతి, తస్స కామరాగానుసయో అనుసేతీతి? అనాగామిస్స మానానుసయో అనుసేతి, నో చ తస్స కామరాగానుసయో అనుసేతి, తిణ్ణం పుగ్గలానం మానానుసయో చ అనుసేతి, కామరాగానుసయో చ అనుసేతి. యస్స కామరాగానుసయో అనుసేతి, తస్స దిట్ఠానుసయో అనుసేతీతి? ద్విన్నం పుగ్గలానం కామరాగానుసయో అనుసేతి, నో చ…పే… దిట్ఠానుసయో చ అనుసేతి, యస్స వా పన…పే… ఆమన్తా. యస్స కామరాగానుసయో అనుసేతి, తస్స విచికిచ్ఛానుసయో అనుసేతీ’’తి పుచ్ఛాయపి దిట్ఠానుసయసదిసమేవ విస్సజ్జనం. యస్స కామరాగానుసయో అనుసేతి, తస్స భవరాగానుసయో అనుసేతీతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన…పే… అనుసేతీతి…పే… తిణ్ణం పుగ్గలానం భవరాగానుసయో చ అనుసేతి, కామరాగానుసయో చ అనుసేతి. అవిజ్జానుసయేపి ఏసేవ నయో. ఇమినా నయేన పటిఘానుసయాదిమూలికాసు పుచ్ఛాసు విస్సజ్జననయో వేదితబ్బో. అయం ఏకమూలకే నయో.

యస్స కామరాగానుసయో చ పటిఘానుసయో చ అనుసేతి, తస్స మానానుసయో అనుసేతీతి? ఆమన్తా. ద్విన్నం ద్విమూలికా…పే… పఞ్చమూలికానం పన ఏకమూలే వుత్తానుసారేన విస్సజ్జననయో ఞాతబ్బో. తత్రాయం పచ్ఛిమానుసయే యోజనా – ‘‘యస్స కామరాగానుసయో చ పటిఘానుసయో చ మానానుసయో చ దిట్ఠానుసయో చ విచికిచ్ఛానుసయో చ భవరాగానుసయో చ అనుసేతి, తస్స అవిజ్జానుసయో అనుసేతీతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన అవిజ్జానుసయో అనుసేతి, తస్స కామరాగానుసయో చ…పే… భవరాగానుసయో చ అనుసేతీతి? అనాగామిస్స అవిజ్జానుసయో చ మానానుసయో చ భవరాగానుసయో చ అనుసేతి, న ఇతరే, ద్విన్నం పుగ్గలానం అవిజ్జానుసయో చ కామరాగపటిఘమానభవరాగానుసయా చ అనుసేన్తి, న దిట్ఠివిచికిచ్ఛానుసయా, పుథుజ్జనస్స పన సబ్బేపి అనుసేన్తీ’’తి అయం పుగ్గలవారే నయో.

ఓకాసవారే పన ‘‘యత్థ కామరాగానుసయో అనుసేతి, తత్థ పటిఘానుసయో అనుసేతీతి? నో. యత్థ వా పన…పే… అనుసేతీతి? నో. యత్థ కామరాగానుసయో అనుసేతి, తత్థ మానానుసయో అనుసేతీతి? ఆమన్తా. యత్థ వా పన మానానుసయో అనుసేతి, తత్థ కామరాగానుసయో అనుసేతీతి? రూపధాతుయా అరూపధాతుయా ఏత్థ మానానుసయో అనుసేతి, న కామరాగానుసయో, కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు తదుభయం అనుసేతి. యత్థ కామరాగానుసయో…పే… అనుసేతీతి? ఆమన్తా. యత్థ వా పన…పే… అనుసేతీతి? దుక్ఖాయ వేదనాయ రూపధాతుయా అరూపధాతుయా ఏత్థ విచికిచ్ఛానుసయో అనుసేతి, న కామరాగానుసయో, కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు తదుభయం అనుసేతి. యత్థ కామరాగానుసయో…పే… అనుసేతి, తత్థ భవరాగానుసయో అనుసేతీతి? నో. యత్థ వా పన…పే… నో. యత్థ కామరాగానుసయో అనుసేతి, తత్థ అవిజ్జానుసయో అనుసేతీతి? ఆమన్తా. యత్థ వా పన…పే… అనుసేతీతి? దుక్ఖాయ వేదనాయ రూపారూపధాతుయా ఏత్థ అవిజ్జానుసయో అనుసేతి, న కామరాగానుసయో, కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు తదుభయం అనుసేతి.

యత్థ పటిఘానుసయో అనుసేతి, తత్థ మానానుసయో అనుసేతీతి? నో. యత్థ వా పన…పే… నో. యత్థ పటిఘానుసయో అనుసేతి, తత్థ దిట్ఠానుసయో విచికిచ్ఛానుసయో అనుసేతీతి? ఆమన్తా. యత్థ వా పన…పే… అనుసేతీతి? కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు రూపారూపధాతుయా ఏత్థ విచికిచ్ఛానుసయో అనుసేతి, న పటిఘానుసయో, దుక్ఖాయ పన వేదనాయ తదుభయం అనుసేతి. యత్థ పటిఘానుసయో అనుసేతి, తత్థ భవరాగానుసయో అనుసేతీతి? నో. యత్థ వా పన…పే… నో. యత్థ పటిఘానుసయో అనుసేతి, తత్థ అవిజ్జానుసయో అనుసేతీతి? ఆమన్తా. యత్థ వా పన…పే… అనుసేతీతి…పే… దుక్ఖాయ వేదనాయ తదుభయం అనుసేతి, అఞ్ఞత్థ అవిజ్జానుసయో చ.

యత్థ మానానుసయో అనుసేతి, తత్థ దిట్ఠానుసయో విచికిచ్ఛానుసయో అనుసేతీతి? ఆమన్తా. యత్థ వా పన…పే… అనుసేతీతి? దుక్ఖాయ వేదనాయ దిట్ఠానుసయోవ, నేతరో, తదఞ్ఞేసు సబ్బత్థ అనుసేతి. యత్థ మానానుసయో అనుసేతి, తత్థ భవరాగానుసయో అనుసేతీతి? కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు మానానుసయో, నేతరో, రూపారూపధాతుయా పన తదుభయం అనుసేతి. యత్థ వా పన…పే… ఆమన్తా. యత్థ మానానుసయో అనుసేతి, తత్థ అవిజ్జానుసయో…పే… ఆమన్తా. యత్థ వా పన…పే… అనుసేతీతి? దుక్ఖవేదనం ఠపేత్వా తదఞ్ఞాసు సబ్బత్థ తదుభయం అనుసేతి. యత్థ దిట్ఠానుసయో, తత్థ విచికిచ్ఛానుసయో…పే… ఆమన్తా. యత్థ దిట్ఠానుసయో, తత్థ భవరాగానుసయో అనుసేతీతి? కామధాతుయా తీసు వేదనాసు దిట్ఠానుసయోవ, రూపారూపభవేసు తదుభయం అనుసేతి. యత్థ వా పన…పే… ఆమన్తా. యత్థ దిట్ఠానుసయో అనుసేతి, తత్థ అవిజ్జానుసయో…పే… ఆమన్తా. యత్థ వా పన…పే… ఆమన్తా. ఏస నయో విచికిచ్ఛామూలకేసుపి. యత్థ భవరాగానుసయో, తత్థ అవిజ్జానుసయో అనుసేతీతి? ఆమన్తా. యత్థ వా పన…పే… అనుసేతి, తత్థ కామధాతుయా తీసు వేదనాసు అవిజ్జానుసయోవ, రూపారూపభవేసు పన తదుభయం అనుసేతీ’’తి అయమేత్థ ఏకమూలనయో.

‘‘యస్స…పే… నానుసేతి. యస్స…పే… నానుసేతి మానానుసయో, అరహతో పన తదుభయమ్పి నానుసేతి. యస్స వా పన…పే… ఆమన్తా. యస్స కామరాగానుసయో నానుసేతి, తస్స దిట్ఠానుసయో విచికిచ్ఛానుసయో నానుసేతీతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన…పే… నానుసేతీతి? ద్విన్నం పుగ్గలానం విచికిచ్ఛానుసయోవ నానుసేతి, నేతరో, అనాగామిఅరహన్తానం తదుభయమ్పి నానుసేతీ’’తిఆదినా నయేన పుగ్గలవారే,

‘‘యత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతి, తత్థ పటిఘానుసయో నానుసేతీతి? దుక్ఖాయ వేదనాయ కామరాగానుసయోవ నానుసేతి, నేతరో, రూపారూపధాతుపరియాపన్నేసు తదుభయం నానుసేతి. యత్థ వా పన…పే… నానుసేతీతి? కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు పటిఘానుసయోవ, రూపారూపపరియాపన్నేసు పన తదుభయం నానుసేతి. యత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతి, తత్థ మానానుసయో నానుసేతీతి? రూపారూపధాతూసు కామరాగానుసయోవ, దుక్ఖాయ పన వేదనాయ, అపరియాపన్నేసు చ తదుభయం నానుసేతి. యత్థ వా పన…పే… ఆమన్తా. యత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతి, తత్థ దిట్ఠానుసయో, విచికిచ్ఛానుసయో నానుసేతీతి? దుక్ఖాయ వేదనాయ రూపారూపధాతూసు కామరాగానుసయోవ, అపరియాపన్నే పన తదుభయం నానుసేతీ’’తిఆదినా నయేన ఓకాసవారే చ,

‘‘యస్స యత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతి, తస్స తత్థ పటిఘానుసయో నానుసేతీతి? తిణ్ణం పుగ్గలానం దుక్ఖాయ వేదనాయ కామరాగానుసయోవ, రూపారూపపరియాపన్నేసు తదుభయం నానుసేతి, ద్విన్నం పుగ్గలానం సబ్బత్థ తదుభయం నానుసేతి. యస్స వా పన యత్థ…పే… నానుసేతీతి? తిణ్ణం పుగ్గలానం కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు పటిఘానుసయోవ, రూపారూపపరియాపన్నేసు తదుభయం నానుసేతి, ద్విన్నం పుగ్గలానం సబ్బత్థ తదుభయం నానుసేతి. యస్స యత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతి, తస్స తత్థ మానానుసయో నానుసేతీతి? తిణ్ణం పుగ్గలానం రూపారూపధాతుయా కామరాగానుసయోవ, నేతరో, దుక్ఖాయ వేదనాయ, అపరియాపన్నే చ తదుభయం నానుసేతి, అనాగామిస్స కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు రూపారూపధాతుయా కామరాగానుసయోవ, అరహతో పన సబ్బత్థ తదుభయం నానుసేతీ’’తిఆదినా పుగ్గలోకాసవారే చ వుత్తానుసారేన నయో ఞాతబ్బోతి అయం పాళినయో.

తత్థ ‘‘యస్స కామరాగానుసయో అనుసేతి, తస్స పటిఘానుసయో అనుసేతీ’’తి ఏత్థ యదేతం ‘‘ఆమన్తా’’తి పటివచనం దిన్నం, తం దుద్దిన్నం వియ ఖాయతి. కస్మా? కామరాగపటిఘానం ఏకక్ఖణే అనుప్పత్తితో. యథా హి ‘‘యస్స మనాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స ధమ్మాయతనం ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదీసు మనాయతనధమ్మాయతనాదీని ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జన్తి, న తథా కామరాగపటిఘా, విసుఞ్ఞేవ ఉప్పజ్జనతో, తస్మా ఏత్థ ‘‘నో’’తి పటిసేధో కత్తబ్బో సియా, తం పన అకత్వా ‘‘ఆమన్తా’’తి పటివచనస్స దిన్నత్తా హేట్ఠా యమకేసు వియ ఏత్థ ఖణపచ్చుప్పన్నవసేన వత్తమానవోహారం అగ్గహేత్వా అఞ్ఞథా గహేతబ్బో. కథం గహేతబ్బో? అప్పహీనవసేన. అప్పహీనతం హి సన్ధాయ అయం అనుసేతీతి వత్తమానవోహారో వుత్తో, న ఖణపచ్చుప్పన్నతం, తస్మా ఇమిస్సా పుచ్ఛాయ యస్స కామరాగానుసయో అప్పహీనో, న అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదితో, తస్స పటిఘానుసయో అప్పహీనో, న అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదితో, తస్స పటిఘానుసయో అప్పహీనోతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. యస్మా చ తేసు కామరాగపటిఘేసు యస్సేకో అప్పహీనో, తస్స ఇతరోపి అప్పహీనోవ హోతి, తస్మా ‘‘ఆమన్తా’’తి వుత్తం. ఇతో పరేసుపి ఏవరూపేసు ఉప్పజ్జతివారాదివిస్సజ్జనేసు ఏసేవ నయో. తిణ్ణం పుగ్గలానన్తి పుథుజ్జనసోతాపన్నసకదాగామీనం. ద్విన్నన్తి సోతాపన్నసకదాగామీనం. ఏవం ఉప్పజ్జనం దీపితం. ఓకాసవారస్స పఠమదుతియపుచ్ఛాసు యస్మా కామరాగపటిఘా ఏకచిత్తే న ఉప్పజ్జన్తి, తస్మా ‘‘నో’’తి పటిసేధో కతో. దుకమూలాదీసు చ యస్మా కామరాగపటిఘాదయో ఏకస్మిం ఠానసఙ్ఖాతే చిత్తే, ఆరమ్మణే వా న ఉప్పజ్జన్తి, తస్మా ‘‘నత్థీ’’తి తత్థ పటిక్ఖేపో కతో, అయం పుచ్ఛా అపుబ్బా ఏవాతి అధిప్పాయో. పుగ్గలోకాసవారే చతున్నన్తి పుథుజ్జనసోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామీనం. పటిలోమే ద్విన్నన్తి అనాగామిఅరహన్తే సన్ధాయ వుత్తన్తి అయం అనుసయవారే నయో.

సానుసయవారే పన ‘‘యో కామరాగానుసయేన సానుసయో, సో పటిఘానుసయేన సానుసయోతి? ఆమన్తా…పే… మానానుసయేన సానుసయోతి? ఆమన్తా. యో వా పన మానానుసయేన సానుసయో, సో కామరాగానుసయేన సానుసయోతి? అనాగామీ మానానుసయేనేవ, న కామరాగానుసయేన, తయో పన పుగ్గలా తదుభయేనాపి అనుసయేనా’’తి ఇమినా నయేన సేసేసు దుకమూలాదీసు పుచ్ఛావిస్సజ్జననయో ఞాతబ్బో, అయం పుగ్గలవారే నయో.

‘‘యతో కామరాగానుసయేన సానుసయో, తతో పటిఘానుసయేన సానుసయోతి? నో…పే… మానానుసయేన సానుసయోతి? ఆమన్తా. యతో వా పన మానానుసయేన సానుసయో, తతో కామరాగానుసయేన సానుసయోతి? రూపారూపధాతుయా మానానుసయేనేవ, నేతరేన, కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు తదుభయేనాపీ’’తిఆదినా ఓకాసవారే చ,

‘‘యో యతో కామరాగానుసయేన సానుసయో, సో తతో పటిఘానుసయేన సానుసయోతి? నో’’తిఆదినా పుగ్గలోకాసవారే చాతి ఏవం అనులోమనయే చ, ‘‘యో కామరాగానుసయేన నిరనుసయో, సో పటిఘానుసయేన నిరనుసయోతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా పటిలోమనయేపి సబ్బత్థ అనుసయవారే వుత్తానుసారతో పుచ్ఛావిస్సజ్జననయో ఞాతబ్బో.

తత్థ యతో కామరాగానుసయేన సానుసయోతి యతో కారణతో ఉప్పన్నేన కామరాగానుసయేన సానుసయో, కిం సో తతో కారణతో ఉప్పన్నపటిఘానుసయేనపి సానుసయోతి వుచ్చతి. యస్మా పనేతే ద్వే ఏకస్మా ఠానా న ఉప్పజ్జన్తి, తస్మా ‘‘నో’’తి పటిసేధో కతో సేసం తాదిసమేవాతి అయం సానుసయవారే నయో.

పజహనవారే పన ‘‘యో కామరాగానుసయం పజహతి, సో పటిఘానుసయం పజహతీతి? ఆమన్తా…పే… మానానుసయం పజహతీతి? తదేకట్ఠం పజహతి. యో వా పన మానానుసయం పజహతి, సో కామరాగానుసయం పజహతీతి? నో…పే… సో దిట్ఠానుసయం విచికిచ్ఛానుసయం పజహతీతి? నో. యో వా పన విచికిచ్ఛానుసయం పజహతి, సో కామరాగానుసయం పజహతీతి? తదేకట్ఠం పజహతి. యో…పే… భవరాగానుసయం అవిజ్జానుసయం పజహతీతి? తదేకట్ఠం పజహతి…పే… యో కామరాగానుసయఞ్చ పటిఘానుసయఞ్చ మానానుసయఞ్చ…పే… పజహతీతి? నత్థీ’’తిఆదినా పుగ్గలవారే,

‘‘యతో కామరాగానుసయం పజహతి, తతో పటిఘానుసయం పజహతీతి? నో…పే… యతో కామరాగానుసయం పజహతి, తతో మానానుసయం పజహతీతి? ఆమన్తా. యతో వా పన మానానుసయం పజహతి, తతో కామరాగానుసయం పజహతీతి? రూపారూపధాతుయా తతో మానానుసయమేవ, కామధాతుయా పన ద్వీసు వేదనాసు తతో మానానుసయం పజహతీ’’తిఆదినా ఓకాసవారే చ,

‘‘యో యతో కామరాగానుసయం పజహతి, సో తతో పటిఘానుసయం పజహతీతి? నో…పే… మానానుసయం పజహతీతి? తదేకట్ఠం పజహతి…పే… విచికిచ్ఛానుసయం పజహతీతి? నో. యో వా పన యతో విచికిచ్ఛానుసయం పజహతి, సో తతో కామరాగానుసయం పజహతీతి? అట్ఠమకో దుక్ఖాయ వేదనాయ రూపారూపధాతుయా సో తతో విచికిచ్ఛానుసయం పజహతి, నో చ సో తతో కామరాగానుసయం పజహతి, స్వేవ పుగ్గలో కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు సో తతో విచికిచ్ఛానుసయం పజహతి, కామరాగానుసయం తదేకట్ఠం పజహతీ’’తిఆదినా పుగ్గలోకాసవారే చాతి ఏవం అనులోమనయే చ, ‘‘యో కామరాగానుసయం న పజహతి, సో పటిఘానుసయం న పజహతీతి? ఆమన్తా…పే… విచికిచ్ఛానుసయం న పజహతీతి? అట్ఠమకో కామరాగానుసయం న పజహతి, నేతరం, అనాగామిమగ్గసమఙ్గిం, అట్ఠమకఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసా పుగ్గలా తదుభయం న పజహన్తీ’’తిఆదినా పటిలోమనయే చ సబ్బత్థ పుచ్ఛావిస్సజ్జననయో ఞాతబ్బో.

తత్థ పజహతీతి తేన తేన మగ్గేన పహానపరిఞ్ఞావసేన పజహతి. తదేకట్ఠన్తి పహానేకట్ఠతం సన్ధాయ వుత్తం. పఠమమగ్గాదినా హి న కేవలం దిట్ఠాదికా ఏవ ధమ్మా పహీయన్తి, అథ ఖో అపాయగమనియా తేన కామరాగపటిఘమానాదయోపి పహీయన్తి ఏవ. పఠమమగ్గవజ్ఝా హి కామరాగా, అపాయగమనియా చ మానావిజ్జాదయోపి, తతియమగ్గవజ్ఝాతి పహానేకట్ఠా హుత్వా పహీయన్తి ఏవాతి ‘‘నో’’తి అరహత్తమగ్గట్ఠం సన్ధాయ వుత్తం. సో హి కామరాగానుసయంయేవ పహీనత్తా న పజహతీతి. యతో కామరాగానుసయం పజహతీతి యతో ఉప్పజ్జనకం కామరాగానుసయం పజహతీతి అత్థో, అట్ఠమకోతి సోతాపత్తిమగ్గట్ఠో. సో హి దక్ఖిణేయ్యక్కమేన అరహత్తఫలట్ఠతో పట్ఠాయ గణియమానో అట్ఠమకో నామ. పటిలోమనయే అనాగామిమగ్గసమఙ్గిఞ్చ అట్ఠమకఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసాతి పుథుజ్జనసేససేఖాసేఖా. తేసు హి పుథుజ్జనా పహానపరిఞ్ఞాయ అభావేన న పజహన్తి, సేసా తేసం పహీనత్తాతి ఇమినా నయేన సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి అయం పజహనవారే నయో.

పరిఞ్ఞావారో పన ‘‘యో కామరాగానుసయం పరిజానాతి, సో పటిఘానుసయం పరిజానాతీ’’తిఆదినా పజహనవారసదిసోవ. అయమ్పి హి పజహనవారో వియ మగ్గట్ఠానఞ్ఞేవ వసేన విస్సజ్జితో. తత్థ పరిజానాతీతి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానాతీతి అత్థో. అయం పరిఞ్ఞావారే నయో.

పహీనవారే పన ‘‘యస్స కామరాగానుసయో పహీనో, తస్స పటిఘానుసయో పహీనోతి? ఆమన్తా…పే… మానానుసయో పహీనోతి? అనాగామిస్స కామరాగానుసయోవ, అరహతో పన మానానుసయోపి పహీనో’’తిఆదినా పుగ్గలవారే, ‘‘యత్థ కామరాగానుసయో పహీనో, తత్థ పటిఘానుసయో పహీనోతి? న వత్తబ్బో పహీనోతి వా అప్పహీనోతి వా. యత్థ వా పన…పే… న వత్తబ్బో…పే… తత్థ మానానుసయో పహీనోతి? ఆమన్తా. యత్థ వా పన…పే… పహీనోతి? రూపారూపధాతుయా ఏత్థ మానానుసయో పహీనో, కామరాగానుసయో న వత్తబ్బో, కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు ఏత్థ తదుభయం పహీన’’న్తిఆదినా ఓకాసవారే, పుగ్గలోకాసవారేతి ఏవం అనులోమనయే, ‘‘యస్స కామరాగానుసయో అప్పహీనో, తస్స పటిఘానుసయో అప్పహీనోతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన…పే… ఆమన్తా…పే… యస్స వా పన మానానుసయో అప్పహీనో, తస్స కామరాగానుసయో అప్పహీనోతి? అనాగామిస్స మానానుసయోవ, తిణ్ణం పుగ్గలానం తదుభయం అప్పహీన’’న్తిఆదినా పటిలోమనయే చ వుత్తనయేనేవ పుచ్ఛావిస్సజ్జననయో ఞాతబ్బో.

ఏత్థ చ ఫలట్ఠవసేనేవ అత్థో గహేతబ్బో మగ్గట్ఠానం పహీనకిలేసత్తాభావా. తేసం హి అనుసయా పహీయన్తి ఏవ, న పన పహీనాతి అనాగామిఆదయో ఫలట్ఠావ గహేతబ్బా, ఓకాసవారే పన ‘‘న వత్తబ్బో’’తి ఇదం ఉభిన్నం ఉప్పత్తిట్ఠానస్స అసాధారణత్తా వుత్తం. అఞ్ఞం హి కామరాగానుసయస్స ఉప్పత్తిట్ఠానం, అఞ్ఞం పటిఘానుసయస్స. అభావితమగ్గస్స చ యత్థ అనుసయో ఉప్పజ్జతి, మగ్గే భావితే తత్థేవ సో పహీనో నామ హోతి, తస్మా సో తత్థ పహీనోతి వా, అప్పహీనోతి వా న వత్తబ్బో, సబ్బత్థాపి పన సయం అభావేన తత్థ అప్పహీనోతి న వత్తబ్బో. ఉభిన్నం పన సాధారణట్ఠానం సన్ధాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి వుత్తం. మానానుసయో హి కామధాతుయా వేదనాద్వయసఙ్ఖాతే సాధారణట్ఠానే కామరాగేన సద్ధిం పహీనో నామ హోతి. యస్స కామరాగానుసయో అప్పహీనోతి పుథుజ్జనస్స, సోతాపత్తిసకదాగామిఫలట్ఠానఞ్చ వసేన అత్థో గహేతబ్బో. ‘‘తిణ్ణం పుగ్గలాన’’న్తి హి వుత్తం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి అయం పహీనవారే నయో.

ఉప్పజ్జనవారే పన ‘‘యస్స కామరాగానుసయో ఉప్పజ్జతి, తస్స పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా సబ్బత్థ అనుసయవారసదిసోవాతి అయం ఉప్పజ్జనవారే నయో.

ధాతువారే పన ‘‘కామధాతుయా చుతస్స కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స కతి అనుసయా అనుసేన్తి, కతి అనుసయా నానుసేన్తి, కతి అనుసయా భఙ్గా? కామధాతుయా చుతస్స రూపధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స…పే… కతి భఙ్గా? కామధాతుయా చుతస్స అరూపధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స…పే… రూపధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స న అరూపధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స…పే… కతి భఙ్గం? కామధాతుయా చుతస్స న కామధాతుం, న అరూపధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స…పే… న రూపధాతుం న అరూపధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స. న కామధాతుం న రూపధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స కతి భఙ్గా’’తి ఏవం కామధాతుమూలకా నవ పుచ్ఛా, తథా ‘‘రూపధాతుయా చుతస్సా’’తిఆదినా రూపధాతుమూలకా నవ, అరూపధాతుయా నవ చాతి సత్తవీసతి అనులోమపుచ్ఛా, తథా ‘‘న కామధాతుయా చుతస్సా’’తిఆదినా సత్తవీసతి పటిలోమపుచ్ఛా చ, తథా ‘‘న కామధాతుయా న అరూపధాతుయా చుతస్స కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్సా’’తిఆదినా సత్తవీసతి దుకమూలకా పుచ్ఛా చాతి ఏవం పుచ్ఛావారే ఏకాసీతి పుచ్ఛా వేదితబ్బా.

తత్థ అనుసేన్తీతి చిత్తసన్తానే అనుగతా హుత్వా కతి అనుసేన్తి, భఙ్గాతి అనుసేన్తి చ నానుసేన్తి చాతి ఏవం కతి విభజితబ్బాతి అత్థో. న కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్సాతి కామధాతువిరహితా ద్వే రూపారూపధాతుయో ఉపపజ్జన్తస్స. న కామధాతుం న రూపధాతున్తి అరూపధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స. న కామధాతుయాతి రూపారూపధాతూహి చుతస్స, ఏవం సేసేసుపి సబ్బత్థ పటిసన్ధివసేన, ధాతువసేన చ అత్థో వేదితబ్బోతి అయం ఉద్దేసవారే నయో.

నిద్దేసవారే పనస్స ‘‘కామధాతుయా చుతస్స కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స కస్సచి సత్త అనుసయా అనుసేన్తి, కస్సచి పఞ్చ అనుసయా అనుసేన్తి, అనుసయా భఙ్గా నత్థి, కామధాతుయా చుతస్స రూపధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స కస్సచి సత్త అనుసయా అనుసేన్తి, కస్సచి పఞ్చ, కస్సచి తయో …పే… భఙ్గా నత్థీ’’తి ఇమినా నయేన సబ్బత్థ విస్సజ్జనం వేదితబ్బం, అయం పనేత్థ విసేసో – రూపధాతుయా చుతస్స కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స సత్తేవ అనుసయా అనుసేన్తి, తథా ‘‘అరూపధాతుయా చుతస్స కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్సా’’తిఆదీసుపి, అరూపధాతుయా పన చుతస్స రూపధాతుయా ఉపపత్తి నత్థి, హేట్ఠా ఉపపజ్జమానో కామధాతుం ఏవ ఉపపజ్జతి, సత్తేవ అనుసయా అనుసేన్తీతి ఏవం అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు విస్సజ్జననయో వేదితబ్బోతి అయం విసేసో, సేసం వుత్తనయమేవాతి అయమేత్థ పాళినయో.

తత్థ కస్సచి సత్తాతి పుథుజ్జనవసేన వుత్తం, పఞ్చాతి సోతాపన్నసకదాగామీనం వసేన. తేసం హి దిట్ఠివిచికిచ్ఛానుసయా పహీనాతి, కామధాతుయా పన అనాగామీనం ఉపపత్తిఅభావతో పఠమవారే ‘‘కస్సచి తయో’’తి న వుత్తం, రూపారూపధాతూసు ఉప్పజ్జనవారేసు ఏవ వుత్తం…పే… అనాగామీనం హి కామరాగపటిఘానమ్పి పహీనత్తా తయోవ అనుసయా అనుసేన్తి, ఇధ చ అనుసయానం ఉప్పత్తివసేన నయో, అనుసయానం అనుసయనం అగ్గహేత్వా అప్పహీనభావేన పటిసన్ధిక్ఖణే అపి అనుసయనం గహేతబ్బం. సత్తేవాతి అరియసావకస్స రూపారూపధాతుయా చుతస్స హేట్ఠా కామభవాదీసు ఉపపత్తి నామ నత్థి, పుథుజ్జనస్సేవ హోతి, తస్మా ‘‘సత్తేవా’’తి నియమేత్వా వుత్తం, అరూపధాతుయా చుతస్స రూపధాతుయా ఉపపత్తి నత్థీతి. కస్మా నత్థి? అరూపీనం రూపజ్ఝానస్స అభావా. తే హి సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమనరూపధాతుం ఉపపన్నాతి. సేసం నయతో సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి అయం ధాతువారే నయో. అయం అనుసయయమకమాతికత్థసంవణ్ణనానయో.

చిత్తయమకమాతికత్థవణ్ణనా

చిత్తయమకమాతికాయం పన పాళివవత్థానం తావ ఏవం వేదితబ్బం. ఇమిస్సం హి మాతికాయం పుగ్గలవారో ధమ్మవారో పుగ్గలధమ్మవారోతి ఆదితోవ తయో సుద్ధికమహావారా హోన్తి, తత్థ ‘‘యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతీ’’తి ఏవం పుగ్గలవసేన చిత్తస్స ఉప్పజ్జననిరుజ్ఝనాదిభేదం దీపేన్తో గతో పుగ్గలవారో నామ. ‘‘యం చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతీ’’తి ఏవం ధమ్మవసేనేవ చిత్తస్స ఉప్పజ్జననిరుజ్ఝనాదిభేదం దీపేన్తో గతో ధమ్మవారో నామ. ‘‘యస్స యం చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతీ’’తి ఏవం ఉభయవసేనేవ చిత్తస్స ఉప్పజ్జననిరుజ్ఝనాదిభేదం దీపేన్తో గతో పుగ్గలధమ్మవారో నామ.

తతో ‘‘యస్స సరాగం చిత్త’’న్తిఆదీనం సోళసన్నం పదానం వసేన అపరే సరాగాదిపదవిసేసితా సోళస పుగ్గలవారా, సోళస ధమ్మవారా, సోళస పుగ్గలధమ్మవారాతి అట్ఠచత్తాలీస మిస్సకవారా హోన్తి, తే సరాగాదిపదమత్తం దస్సేత్వా సంఖిత్తా. తతో ‘‘యస్స కుసలం చిత్త’’న్తిఆదినా నయేన ఛసట్ఠిద్విసతసఙ్ఖాతానం అభిధమ్మమాతికాపదానం వసేన అపరే కుసలాదిపదవిసేసితా ఛసట్ఠిద్విసతపుగ్గలవారా, ఛసట్ఠిద్విసతధమ్మవారా, ఛసట్ఠిద్విసతపుగ్గలధమ్మవారాతి అట్ఠనవుతిసత్తసతా మిస్సకవారా హోన్తి, తేపి కుసలాదిపదమత్తం దస్సేత్వా సంఖిత్తాయేవ, యానిపేత్థ సనిదస్సనాదీని పదాని చిత్తేన సద్ధిం న యుజ్జన్తి, తాని మోఘపుచ్ఛావసేన గహితానీతి.

తేసు పన తీసు వారేసు సబ్బపఠమే సుద్ధికపుగ్గలమహావారే తావ ఉప్పాదనిరోధకాలసమ్భేదవారో ఉప్పాదుప్పన్నవారో నిరోధుప్పన్నవారో ఉప్పాదవారో నిరోధవారో ఉప్పాదనిరోధవారో ఉప్పజ్జమానననిరోధవారో ఉప్పజ్జమానుప్పన్నవారో నిరుజ్ఝమానుప్పన్నవారో ఉప్పన్నుప్పాదవారో అతీతానాగతవారో ఉప్పన్నుప్పజ్జమానవారో నిరుద్ధనిరుజ్ఝమానవారో అతిక్కన్తకాలవారో చాతి చుద్దస అన్తరవారా, తేసు ఉప్పాదవారో నిరోధవారో ఉప్పాదనిరోధవారోతి ఇమేసు తీసు వారేసు పచ్చేకం వత్తమానాతీతస్స, వత్తమానానాగతస్స, అతీతానాగతస్స చాతి తిణ్ణం కాలభేదానం వసేన అనులోమపటిలోమతో ఛ ఛ కత్వా అట్ఠారస యమకాని, ఉప్పన్నుప్పాదవారే అతీతానాగతకాలవసేన అనులోమతో ద్వే, పటిలోమతో ద్వేతి చత్తారి యమకాని, సేసేసు ఆదితో నిద్దిట్ఠేసు తీసు, అన్తరే నిద్దిట్ఠేసు తీసు, అవసానే నిద్దిట్ఠేసు చతూసూతి దససు వారేసు అనులోమతో ఏకం, పటిలోమతో ఏకన్తి ద్వే ద్వే కత్వా వీసతి యమకాని, ఏవం సబ్బేసుపి చుద్దససు అన్తరవారేసు ద్వాచత్తాలీస యమకాని, చతురాసీతి పుచ్ఛా, అట్ఠసట్ఠిఅత్థసతం హోతి. యథా చ ఏకస్మిం సుద్ధికపుగ్గలమహావారే, తథా సుద్ధికధమ్మమహావారే, సుద్ధికపుగ్గలధమ్మమహావారేపీతి తీసు మహావారేసు ఛబ్బీసతియమకసతం, తతో దిగుణా పుచ్ఛా, దిగుణా అత్థా చ వేదితబ్బా, ఇదం పన వారత్తయం సరాగాదివసేన సోళసగుణం, కుసలాదివసేన ఛసట్ఠిద్విసతగుణం కత్వా ఇమిస్సా చిత్తయమకమాతికాయ అనేకాని యమకసహస్సాని, తద్దిగుణా పుచ్ఛా, తద్దిగుణా అత్థా చ హోన్తి, పాఠో పన సంఖిత్తో. ఏవమేత్థ పాళివవత్థానం విదిత్వా ఇదాని అనుత్తానపదత్థానుసారేన విభఙ్గనయసహితో సఙ్ఖేపత్థవణ్ణనానయో ఏవం వేదితబ్బో.

యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి యస్స పుగ్గలస్స చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గితాయ ఉప్పజ్జతి. న నిరుజ్ఝతీతి నిరోధక్ఖణం అప్పత్తతాయ న నిరుజ్ఝతి. తస్స చిత్తన్తి కిం తస్స పుగ్గలస్స తతో పట్ఠాయ చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతీతి పుచ్ఛా, తస్సా చ, ‘‘పచ్ఛిమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతి, నిరుజ్ఝిస్సతి నుప్పజ్జిస్సతి, ఇతరేసం చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతి, నిరుజ్ఝిస్సతి చేవ ఉప్పజ్జిస్సతి చా’’తి విస్సజ్జనం. తత్థ తేసం చిత్తన్తి యేసం ఖీణాసవానం పచ్ఛిమచిత్తసఙ్ఖాతస్స చుతిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే వత్తతి, తేసం తదేవ చుతిచిత్తం ఉప్పాదప్పత్తతాయ ఉప్పజ్జతి నామ, భఙ్గం అప్పత్తతాయ న నిరుజ్ఝతి నామ, ఇదాని పన భఙ్గం పత్వా తం తేసం చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి, తతో అప్పటిసన్ధికత్తా అఞ్ఞం నుప్పజ్జిస్సతి. ఇతరేసన్తి పచ్ఛిమచిత్తసమఙ్గిం ఖీణాసవం ఠపేత్వా అవసేసానం సేఖాసేఖపుథుజ్జనానం నిరుజ్ఝిస్సతి చేవ అఞ్ఞం పన తస్మిం వా అత్తభావే ఉప్పజ్జిస్సతి చాతి అత్థో.

‘‘యస్స వా పన చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతీ’’తి ఇమిస్సా దుతియపుచ్ఛాయ పచ్ఛిమచిత్తసమఙ్గినో ఖీణాసవస్స చిత్తం సన్ధాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం. ‘‘యస్స చిత్తం నుప్పజ్జతి నిరుజ్ఝతి, తస్స చిత్తం న నిరుజ్ఝిస్సతి ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి పుచ్ఛాయ ‘‘నో’’తి పటిసేధోవ విస్సజ్జనం. న ఉప్పజ్జతి నిరుజ్ఝతీతి హి భఙ్గక్ఖణే అరహతో పచ్ఛిమచిత్తమ్పి సేసానం భిజ్జమానచిత్తమ్పి పుచ్ఛతి, తతో పట్ఠాయ పన అరహతో తావ చిత్తం న నిరుజ్ఝిస్సతీతి సక్కా వత్తుం, ఉప్పజ్జిస్సతీతి పన న సక్కా, తస్మా ‘‘నో’’తి ఏత్థ పటిసేధో కతో, ‘‘యస్స వా పన చిత్తం న నిరుజ్ఝిస్సతి ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స చిత్తం నుప్పజ్జతి నిరుజ్ఝతీ’’తి పుచ్ఛాయ ‘‘నత్థీ’’తి పటిక్ఖేపోవ విస్సజ్జనం. యస్స హి చిత్తం న నిరుజ్ఝిస్సతి ఉప్పజ్జిస్సతి, సో చ పుగ్గలో నత్థీతి.

యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తస్స చిత్తం ఉప్పన్నన్తి? ఆమన్తా, యస్స వా పన…పే… ఉప్పజ్జతీతి? సబ్బేసం చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే తం చిత్తం ఉప్పన్నం, నో చ ఉప్పజ్జతి, సబ్బేసం చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం చిత్తం ఉప్పన్నఞ్చేవ ఉప్పజ్జతి చ, యస్స చిత్తం నుప్పజ్జతి, తస్స చిత్తం నుప్పన్నన్తి? చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే చిత్తం నుప్పజ్జతి, నో చ నుప్పన్నం, నిరోధసమాపన్నానం అసఞ్ఞసత్తానం చిత్తం నుప్పజ్జతి చేవ నుప్పన్నఞ్చ. యస్స వా పన…పే… నుప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా. ఏత్థ చ ఉప్పన్నన్తి ఉప్పాదసమఙ్గినోపేతం నామం, ఉప్పజ్జతీతి చ ఉప్పాదసమఙ్గినోవ.

యస్స చిత్తం నిరుజ్ఝతి, తస్స చిత్తం ఉప్పన్నన్తి? ఆమన్తా. యస్స వా పన…పే… నిరుజ్ఝతీతి? భఙ్గక్ఖణే తథా. యస్స చిత్తం న నిరుజ్ఝతి, తస్స చిత్తం నుప్పన్నన్తి? నిరోధసమాపన్నాదీనం చిత్తం. యస్స వా పన…పే… ఆమన్తా.

యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తస్స చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థాతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన…పే… ఉప్పజ్జతీతి? సబ్బేసం చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తథా. ఏత్థ చ ఉప్పాదప్పత్తత్తా ఉప్పజ్జిత్థ, తం అనతీతత్తా ఉప్పజ్జతి నామాతి అత్థోతి అట్ఠకథాయం ఖణపచ్చుప్పన్నవసేన అత్థో వుత్తో. ఉప్పజ్జిత్థాతి పన ఇమస్స అతీతచిత్తక్ఖణవసేన అత్థే గయ్హమానే ఏవ ఉపరిపాళియా న విరుజ్ఝతి, న అఞ్ఞథాతి పఞ్ఞాయతి, తస్మా పుబ్బాపరం ఓలోకేత్వా పాళిఅవిరోధేన అత్థో గహేతబ్బో.

యస్స చిత్తం నుప్పజ్జతి, తస్స చిత్తం నుప్పజ్జిత్థాతి? ఉప్పజ్జిత్థ. యస్స వా పన…పే… నుప్పజ్జతీతి? నత్థి. యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తస్స చిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతీతి? పచ్ఛిమచిత్తసమఙ్గిఖీణాసవవిరహితానం చిత్తం తథా. యస్స వా పన…పే… ఉప్పజ్జతీతి? ఉప్పాదక్ఖణే తథా. యస్స చిత్తం…పే… నుప్పజ్జిస్సతీతి? అసేఖానం పచ్ఛిమచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే తథా. యస్స వా పన…పే… నుప్పజ్జతీతి? పచ్ఛిమచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే తథా. యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స చిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతీతి? పచ్ఛిమచిత్తసమఙ్గిం ఠపేత్వా సేసానం తథా. యస్స వా పన…పే… ఆమన్తా. యస్స చిత్తం నుప్పజ్జిత్థ, తస్స చిత్తం నుప్పజ్జిస్సతీతి? నత్థి. యస్స వా పన…పే… నుప్పజ్జిత్థాతి? ఉప్పజ్జిత్థ.

యస్స చిత్తం నిరుజ్ఝతి, తస్స చిత్తం నిరుజ్ఝిత్థాతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన…పే… నిరుజ్ఝతీతి? భఙ్గక్ఖణే తథా. యస్స చిత్తం…పే… న నిరుజ్ఝిత్థాతి? నిరుజ్ఝిత్థ. యస్స వా పన…పే… నత్థి. యస్స చిత్తం నిరుజ్ఝతి, తస్స చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతీతి? పచ్ఛిమచిత్తసమఙ్గిం ఠపేత్వా సేసానం చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే తథా. యస్స వా పన…పే… సేసానం భఙ్గక్ఖణే తథా. యస్స చిత్తం…పే… నిరుజ్ఝిస్సతి. యస్స వా పన…పే… నిరుజ్ఝతి.

యస్స చిత్తం నిరుజ్ఝిత్థ, తస్స చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతీతి? పచ్ఛిమచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే ఠపేత్వా సేసానం చిత్తం తథా. యస్స వా పన…పే… ఆమన్తా. యస్స చిత్తం న నిరుజ్ఝిత్థ, తస్స చిత్తం న నిరుజ్ఝిస్సతీతి? నత్థి. యస్స వా పన…పే… న నిరుజ్ఝిత్థాతి? నిరుజ్ఝిత్థ.

యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తస్స చిత్తం నిరుజ్ఝిత్థాతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన…పే… ఉప్పజ్జతీతి? సబ్బేసం చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తథా. యస్స చిత్తం నుప్పజ్జతి, తస్స చిత్తం న నిరుజ్ఝిత్థాతి? నిరుజ్ఝిత్థ. యస్స వా పన…పే… నత్థి, యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తస్స చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతీతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన…పే… ఉప్పజ్జతీతి? సబ్బేసం చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తథా. యస్స చిత్తం నుప్పజ్జతి, తస్స చిత్తం న నిరుజ్ఝిస్సతీతి? పచ్ఛిమచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే తథా. యస్స వా పన…పే… ఆమన్తా. యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతీతి? నిరుజ్ఝమానం పచ్ఛిమచిత్తం ఠపేత్వా తథా. యస్స వా పన…పే… ఆమన్తా. యస్స చిత్తం నుప్పజ్జిత్థ, తస్స చిత్తం న నిరుజ్ఝిస్సతీతి? నత్థి. యస్స వా పన…పే… నుప్పజ్జిత్థాతి? ఉప్పజ్జిత్థ.

యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తస్స చిత్తం న నిరుజ్ఝతీతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన…పే… ఉప్పజ్జతీతి? సబ్బేసం చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తథా. యస్స చిత్తం నుప్పజ్జతి, తస్స చిత్తం నిరుజ్ఝతీతి? సబ్బేసం చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే తథా. యస్స వా పన…పే… నుప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా.

యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జమానం, తస్స చిత్తం ఉప్పన్నన్తి? ఆమన్తా. యస్స వా పన…పే… ఉప్పజ్జమానన్తి? సబ్బేసం చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తథా. యస్స చిత్తం నుప్పజ్జమానం, తస్స చిత్తం నుప్పన్నన్తి? నిరోధసమాపన్నాదీనం చిత్తం తథా. యస్స వా పన…పే… ఆమన్తా.

యస్స చిత్తం నిరుజ్ఝమానం, తస్స చిత్తం ఉప్పన్నన్తి? ఆమన్తా. యస్స వా పన…పే… భఙ్గక్ఖణే తథా. యస్స చిత్తం న నిరుజ్ఝమానం, తస్స చిత్తం నుప్పన్నన్తి? నిరోధసమాపన్నాదీనం చిత్తం తథా. యస్స వా పన…పే… ఆమన్తా.

యస్స చిత్తం ఉప్పన్నం, తస్స చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థాతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన…పే… ఉప్పన్నన్తి? చిత్తసమఙ్గీనం తథా. యస్స చిత్తం నుప్పన్నం, తస్స చిత్తం నుప్పజ్జిత్థాతి? ఉప్పజ్జిత్థ. యస్స వా పన…పే… నుప్పన్నన్తి? నత్థి…పే… యస్స చిత్తం నుప్పన్నం, తస్స చిత్తం నుప్పజ్జిస్సతీతి? ఉప్పజ్జిస్సతి. యస్స వా పన…పే… నుప్పన్నన్తి? ఉప్పన్నం.

యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ నో చ తస్స చిత్తం ఉప్పన్నం, తస్స చిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన చిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతి నో చ తస్స చిత్తం ఉప్పన్నం, తస్స చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థాతి? ఆమన్తా. ఏత్థ ‘‘నో చ తస్స చిత్తం నుప్పన్న’’న్తి ఇదం అసఞ్ఞాదిఅచిత్తకే సన్ధాయ వుత్తం. తేసం నియమేన చిత్తుప్పత్తియా అభావతో ‘‘ఆమన్తా’’తి ఉభయత్థ విస్సజ్జనం వుత్తం. అయఞ్చ వారో కాలత్తయే గహేత్వా సమత్థితోతి గహేతబ్బో.

‘‘యస్స చిత్తం నుప్పజ్జిత్థ నో చ తస్స చిత్తం నుప్పన్నం, తస్స చిత్తం నుప్పజ్జిస్సతీతి? నత్థి. యస్స వా పన చిత్తం నుప్పజ్జిస్సతి నో చ తస్స చిత్తం నుప్పన్నం, తస్స చిత్తం నుప్పజ్జిత్థాతి? ఉప్పజ్జిత్థ.

ఉప్పన్నం ఉప్పజ్జమానన్తి? ఉప్పాదక్ఖణే చిత్తం తథా. ఉప్పజ్జమానం ఉప్పన్నన్తి? ఆమన్తా. నుప్పన్నం నుప్పజ్జమానన్తి? ఆమన్తా. నుప్పజ్జమానం నుప్పన్నన్తి? అతీతానాగతచిత్తం తథా.

నిరుద్ధం నిరుజ్ఝమానన్తి? నో, నిరుజ్ఝమానం నిరుద్ధన్తి? నో, ననిరుద్ధం ననిరుజ్ఝమానన్తి? ఉప్పాదక్ఖణే అనాగతఞ్చ చిత్తం తథా. ననిరుజ్ఝమానం ననిరుద్ధన్తిపి తథేవ.

యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జమానం ఖణం ఖణం వీతిక్కన్తం అతిక్కన్తకాలం, నిరుజ్ఝమానం ఖణం ఖణం వీతిక్కన్తం అతిక్కన్తకాలం, తస్స చిత్తన్తి? నో చ భఙ్గక్ఖణం వీతిక్కన్తం, అతీతం చిత్తం తదుభయం వీతిక్కన్తం, యస్స వా పన చిత్తం నిరుజ్ఝమానం ఖణం ఖణం వీతిక్కన్తం అతిక్కన్తకాలం, ఉప్పజ్జమానం ఖణం ఖణం వీతిక్కన్తం అతిక్కన్తకాలం, తస్స చిత్తన్తి? అతీతం చిత్త’’న్తి ఇమినా నయేన పుగ్గలవారే సబ్బత్థ విస్సజ్జననయో వేదితబ్బో.

తత్థ ఉప్పజ్జమానం ఖణన్తి ఉప్పజ్జమానస్స ఖణం, ఉప్పాదక్ఖణన్తి అత్థో. ఖణం వీతిక్కన్తం అతిక్కన్తకాలన్తి న చిరం వీతిక్కన్తం, తమేవ పన ఉప్పాదక్ఖణం వీతిక్కన్తం హుత్వా అతిక్కన్తకాలన్తి సఙ్ఖం గచ్ఛతి, నిరుజ్ఝమానం ఖణన్తి నిరుజ్ఝమానస్స ఖణం, భఙ్గక్ఖణన్తి అత్థో. ఖణం వీతిక్కన్తం అతిక్కన్తకాలన్తి కిం తస్స చిత్తం ఏవం నిరోధక్ఖణమ్పి వీతిక్కన్తం హుత్వా అతిక్కన్తకాలం నామ హోతీతి పుచ్ఛతి. యస్స భఙ్గక్ఖణే చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణం ఖణం వీతిక్కన్తం హుత్వా అతిక్కన్తకాలం నామ హోతి, నిరోధక్ఖణం వీతిక్కన్తం హుత్వా అతిక్కన్తకాలం నామ హోతి, అతీతం పన చిత్తం ఉభోపి ఖణే ఖణం వీతిక్కన్తం హుత్వా అతిక్కన్తకాలం నామ హోతీతి అతీతచిత్తవసేన విస్సజ్జనం కతం. ఇమినావ ఉపాయేన ఉపరిమేసు అత్థధమ్మవారాదీసు చ సబ్బవిస్సజ్జనేసు అత్థో వేదితబ్బో. అయం అతిక్కన్తకాలవారే నయో.

యం చిత్తం ఉప్పజ్జతి ననిరుజ్ఝతి, తం చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి నుప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా. యం వా పన…పే… ఆమన్తా. యం చిత్తం నుప్పజ్జతి నిరుజ్ఝతి, తం చిత్తం ననిరుజ్ఝిస్సతి ఉప్పజ్జిస్సతీతి? నో. యం వా పన చిత్తం ననిరుజ్ఝిస్సతి ఉప్పజ్జిస్సతి, తం చిత్తం నుప్పజ్జతి నిరుజ్ఝతీతి? నత్థి.

యం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తం చిత్తం ఉప్పన్నన్తి? ఆమన్తా. యం వా పన…పే… ఉప్పజ్జతీతి? ఉప్పాదక్ఖణే చిత్తం తథా, ఏవం పటిలోమపుచ్ఛాసుపి తతో సేసాసుపి. ‘‘యం చిత్తం నుప్పజ్జతి, తం చిత్తం నుప్పన్నన్తి? అతీతానాగతం చిత్తం తథా. యం వా పన…పే… ఆమన్తా…పే… భఙ్గక్ఖణే చిత్త’’న్తిఆదినా, ‘‘యం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థాతి? నో. యం చిత్తం నుప్పజ్జతి, తం చిత్తం నుప్పజ్జిత్థాతి? భఙ్గక్ఖణే చిత్తం అనాగతఞ్చా’’తిఆదినా, ‘‘యం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తం చిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతీతి? నో. యం వా పన…పే… నో, యం చిత్తం నుప్పజ్జతి, తం చిత్తం నుప్పజ్జిస్సతీతి? అనాగతం చిత్తం నుప్పజ్జతి, నో చ తం చిత్తం నుప్పజ్జిస్సతి, భఙ్గక్ఖణే చిత్తం అతీతం చిత్త’’న్తిఆదినా చ, ‘‘యం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ, తం చిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతీతి? నో. యం వా పన…పే… నో, యం చిత్తం నుప్పజ్జిత్థ, తం చిత్తం నుప్పజ్జిస్సతీతి? అనాగతం చిత్త’’న్తిఆదినా చ,

‘‘యం చిత్తం నిరుజ్ఝతి, తం చిత్తం నిరుజ్ఝిత్థాతి? నో’’తిఆదినా చ, ‘‘యం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తం చిత్తం నిరుజ్ఝిత్థాతి? నో’’తిఆదినా చ, ‘‘యం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తం చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా చ, ‘‘యం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ, తం చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతీతి? నో’’తిఆదినా చ,

‘‘యం చిత్తం ఉప్పజ్జమానం, తం చిత్తం ఉప్పన్నన్తి? ఆమన్తా. యం వా పన…పే… ఉప్పజ్జమానన్తి…పే… ఉప్పాదక్ఖణే చిత్త’’న్తిఆదినా చ, ‘‘యం చిత్తం నిరుజ్ఝమానం, తం చిత్తం ఉప్పన్నన్తి? ఆమన్తా’’తిఆదినా చ, ‘‘యం చిత్తం ఉప్పన్నం, తం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థాతి? నో. యం వా పన…పే… నో’’తిఆదినా చ,

‘‘యం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ నో చ తం చిత్తం ఉప్పన్నం, తం చిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతీతి? నో. యం వా పన…పే… నో. యం చిత్తం నుప్పజ్జిత్థ నో చ తం చిత్తం నుప్పన్నం, తం చిత్తం నుప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా చ, ‘‘ఉప్పన్నం ఉప్పజ్జమానన్తి…పే… ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నఞ్చేవ ఉప్పజ్జమానఞ్చ. ఉప్పజ్జమానం ఉప్పన్నన్తి? ఆమన్తా’’తిఆదినా చ, ‘‘నిరుద్ధం నిరుజ్ఝమానన్తి? నో’’తిఆదినా చ,

‘‘యం చిత్తం ఉప్పజ్జమానం ఖణం ఖణం వీతిక్కన్తం అతిక్కన్తకాలం, నిరుజ్ఝమానం ఖణం ఖణం వీతిక్కన్తం అతిక్కన్తకాలం, తం చిత్తన్తి…పే… అతీతం చిత్త’’న్తిఆదినా చ ధమ్మవారే,

‘‘యస్స యం చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతి, తస్స తం చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి నుప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా చ పుగ్గలధమ్మవారే చ, సరాగాదిపదేహి, కుసలాదిపదేహి చ మిస్సేసు సబ్బవారేసు చ పుచ్ఛాసు హేట్ఠా వుత్తానుసారేన విస్సజ్జననయో వేదితబ్బో. అయం చిత్తయమకమాతికత్థసంవణ్ణనానయో.

ధమ్మయమకమాతికత్థవణ్ణనా

ధమ్మయమకమాతికాయ పన ఖన్ధయమకే వుత్తనయేనేవ పాళివవత్థానం వేదితబ్బం. ‘‘యో కుసలం ధమ్మం భావేతి, సో అకుసలం ధమ్మం పజహతీ’’తి ఆగతత్తా పనేత్థ పరిఞ్ఞావారో భావనావారో నామ. తత్థ యస్మా అబ్యాకతో ధమ్మో నేవ భావేతబ్బో న పహాతబ్బో, తస్మా పదమేవ న ఉద్ధటన్తి వేదితబ్బం. పుచ్ఛావిస్సజ్జనే పనేత్థ ‘‘కుసలాకుసలా ధమ్మాతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా, ‘‘ధమ్మా అకుసలా ధమ్మాతి? అకుసలా ధమ్మా ధమ్మా చేవ అకుసలా ధమ్మా చ, అవసేసా ధమ్మా న అకుసలా ధమ్మా’’తిఆదినా చ పణ్ణత్తివారే విస్సజ్జననయో ఞాతబ్బో.

‘‘యస్స కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, తస్స అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీతి? నో. యస్స వా పన…పే… యస్స కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, తస్స అబ్యాకతా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీతి? పఞ్చవోకారే కుసలానం ఉప్పాదక్ఖణే…పే… ఉప్పజ్జన్తీ’’తిఆదినా చ, ‘‘యత్థ కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీతి? ఆమన్తా…పే… తత్థ అబ్యాకతా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీతి? ఆమన్తా. యత్థ వా పన అబ్యాకతా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీతి …పే… చతువోకారే…పే… ఉప్పజ్జన్తీ’’తిఆదినా చ, ‘‘యస్స యత్థ కుసలా ధమ్మా…పే… ఉప్పజ్జన్తీతి? నో’’తిఆదినా చ,

‘‘యస్స కుసలా ధమ్మా నుప్పజ్జన్తి, తస్స అకుసలా ధమ్మా నుప్పజ్జన్తీతి…పే… సబ్బేసం చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే అబ్యాకతచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే నిరోధసమాపన్నానం అసఞ్ఞసత్తానం తేసం కుసలా చ ధమ్మా నుప్పజ్జన్తి, అకుసలా చ ధమ్మా నుప్పజ్జన్తీ’’తిఆదినా చ, ‘‘యస్స కుసలా ధమ్మా నుప్పజ్జన్తి, తస్స అబ్యాకతా ధమ్మా నుప్పజ్జన్తీతి…పే… సబ్బేసం చవన్తానం పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే ఆరుప్పే అకుసలానం ఉప్పాదక్ఖణే చ నుప్పజ్జన్తీ’’తిఆదినా చ, ‘‘యత్థ కుసలా ధమ్మా నుప్పజ్జన్తి, తత్థ అకుసలా ధమ్మా నుప్పజ్జన్తీతి? ఆమన్తా…పే… తత్థ అబ్యాకతా ధమ్మా నుప్పజ్జన్తీతి? ఉప్పజ్జన్తి. యత్థ వా పన అబ్యాకతా ధమ్మా నుప్పజ్జన్తి, తత్థ అకుసలా ధమ్మా నుప్పజ్జన్తీతి? నత్థీ’’తిఆదినా చ ఉప్పాదవారే,

‘‘యస్స కుసలా ధమ్మా నిరుజ్ఝన్తి, తస్స అకుసలా ధమ్మా నిరుజ్ఝన్తీతి? నో’’తిఆదినా నిరోధవారే చ,

‘‘యస్స కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, తస్స అకుసలా ధమ్మా నిరుజ్ఝన్తీతి? నో’’తిఆదినా ఉప్పాదనిరోధవారే చ,

‘‘యో కుసలం ధమ్మం భావేతి, సో అకుసలం ధమ్మం పజహిత్థాతి? నో…పే… యో కుసలం ధమ్మం న భావేతి, సో అకుసలం ధమ్మం నప్పజహిత్థాతి? అగ్గమగ్గసమఙ్గిఞ్చ అరహన్తఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసా పుగ్గలా’’తిఆదినా భావనావారే చ పుచ్ఛావిస్సజ్జననయో హేట్ఠా వుత్తానుసారేన ఞాతబ్బో.

అత్థవినిచ్ఛయే పనేత్థ ఇదం లక్ఖణం. ఇమస్స హి ధమ్మయమకస్స పవత్తిమహావారే ఉప్పజ్జన్తి నిరుజ్ఝన్తీతి ఇమేసు ఉప్పాదనిరోధేసు కుసలాకుసలధమ్మా తావ ఏకన్తేన పవత్తియంయేవ లబ్భన్తి, న చుతిపటిసన్ధీసు, అబ్యాకతధమ్మా పన పవత్తే చ చుతిపటిసన్ధీసు చాతి తీసుపి కాలేసు లబ్భన్తి, ఏవమేత్థ యం యత్థ యత్థ లబ్భతి, తస్స వసేన తత్థ తత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

తత్రిదం నయముఖం – కుసలాకుసలానం తావ ఏకక్ఖణే అనుప్పజ్జనతో ‘‘నో’’తి పటిసేధో కతో. అబ్యాకతా చాతి ఇదం చిత్తసముట్ఠానరూపం సన్ధాయ వుత్తం. యత్థ కుసలా ధమ్మా నుప్పజ్జన్తీతి అసఞ్ఞభవం సన్ధాయ వుత్తం, అబ్యాకతానం ధమ్మానం అనుప్పత్తిట్ఠానస్సాభావా ‘‘నత్థీ’’తి పటిక్ఖేపో కతో, నిరోధవారే కుసలాకుసలానం ఏకతో అనిరుజ్ఝనతో ‘‘నో’’తి వుత్తన్తి ఇమినావ నయముఖేన సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. అయం ధమ్మయమకమాతికత్థసంవణ్ణనానయో.

ఇన్ద్రియయమకమాతికత్థవణ్ణనా

ఇన్ద్రియయమకమాతికాయం పన ఖన్ధయమకమాతికాదీసు వుత్తనయేనేవ పాళివవత్థానాదికో సబ్బో అత్థసంవణ్ణనానయో వేదితబ్బో. మనిన్ద్రియం పనేత్థ యథా చక్ఖున్ద్రియాదిమూలకేహి, తథేవ ఇత్థిన్ద్రియాదిమూలకేహి సద్ధిం సమ్పయోగం గచ్ఛతి, తస్మా నిక్ఖిత్తపటిపాటియా అయోజేత్వా సబ్బేహిపి చక్ఖున్ద్రియమూలాదీహి సద్ధిం పరియోసానే యోజితం, చక్ఖున్ద్రియేన చ సద్ధిం సుఖిన్ద్రియదుక్ఖిన్ద్రియదోమనస్సిన్ద్రియాని, లోకుత్తరిన్ద్రియాని చ పటిసన్ధియం నత్థీతి న గహితాని. యథా చేత్థ, ఏవం సేసిన్ద్రియమూలకేసుపి యథానురూపం ఞాతబ్బం. ఇన్ద్రియానం పన బహుకతాయ ధాతుయమకతోపి బహుతరాని యమకాని హోన్తి అయం విసేసో, సేసం హేట్ఠా వుత్తానుసారేన ఞాతబ్బన్తి. అయం ఇన్ద్రియయమకమాతికత్థసంవణ్ణనానయో.

మోహవిచ్ఛేదనియా అభిధమ్మమాతికత్థవణ్ణనాయ

యమకమాతికత్థవణ్ణనా నిట్ఠితా.